مبحث نکاح و عروسی
۱۷۵
لویه جرگه ۱۳۰۴
متعدد هرگز عدل کرده نمیتوانید پیشتر بیان شده بود (وان خفتم الاتعدلوا
فواحدة او ما ملكت ايمانكم) اگر خوف کنید که عدل کرده نخواهید توانست
پس یک زوجه بس است یا کنیز های تان بهر کیف چون بنابر بعضی اسباب
ضروری ولابدی چهار زن جائز شد شرط عدل هم لازم آمد و اگر عدل نشود
لاجرم درمیان شوهر و زن نفاق و شقاق رو می نهد. در دیگر آیت داردات
وان خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من اهله وحكما من اهلها
اگر شما از شقاق و عداوت همدیگر بترسید پس یک حکم از طرف شوهر و دیگر از
جانب زن مقرر کنید. لہذا در صورتیکه مرد بعد از دواج واحده خیال
دیگر زنرا داشته باشد چون عدل محال است و اثر عدل آن اندیشه
شقاق لاحق میشود پس هنگام ازدواج مزید یکنفر از طرف مرد و دیگر از اهل
زن پیشتر مقرر باشد تا اصلاح شانرا بعمل آرد و این دو نفر دائماً ضامن
و مراقب و منفعت احوال هر دو طرف باشند. این یک تجویز است
که بخاطر فاتر من گذشته البته علما تطبیق یا تردید آنرا کرده میتوانند.
[ در اثر این گزارش مولویصاحب عده از علما بر علیه شان
برخواستند با اینکه در اوضاع خود مولویصاحب نیز استعداد کافی
جوابدهی موجود بود با آنهم حضرت مولوی محمد بشیر خان برخواست حضار را
خطابه کنان فرمودند که از طرف مولویصاحب محمد حسین خان وکالتاً


مبحث نکاح و عروسی
۱۷۶
لویه جرگه ۱۳۰۳

و از طرف خویش اصالتاً توضیح این مطلب را ذهن نشین سامعین مینمایم!

مولوی محمد بشیر
بتائید اعلیحضرت غازی آیه شریفه محسنین غیر مسافحین و
دیگر آیاتی را که در مورد شفقت و نظر مرحمت داشتن بطبقه

اناثیه بود باحادیث شریف و روایات منیف خوانده و بترجمه عام فهم آن بیک
جوش و خروش فوق العاده پرداخته مخصوصاً آن حدیثی را که حضرت
رسول اکرم در موقع حجة الوداع نسبت بمراعات نسوان و عطف توجه
نمودن مردان بدین اجسام لطیفه فرموده اند با نبذی ازین مظالم و بیدادیهاییرا
که رجال موجوده بر ازواج متعدده خویش فی الحال روادار میشوند بالفاظ
نهایت پر شور ایراد داشته فلسفه تعدد ازواج را د زمانه صحابه محض برای
سرپرستی بیوگانیکه در جهاد شوهران شان وفات میکردند و به تعداد بسیار
از خود بابیوه میگذاشتند، بیان کرده گفت نه اینکه مقصد از چهار زن گرفتن
میل نفسانی را پوره کردن مقصودشان بود در خاتمه درین قید و بستی که ذات
خسروانه بر تعدد ازواج فرموده اند ننور ملوکانه را حق بجانب گفته علما ر را
بلفظ مودبانه بدین امر توجه دادند که باید در هر حال مراعات نسوان بعمل آید!

یک ملا
بر پا خواسته بتائید مولوی محمد بشیر خان و اعلیحضرت غازی دعوة کلمات
از حد مفید برا ایراد کنان بعرض رسانید که شریعت محض بغرض اقامه عدالت
برای زنانیکه در نفقه و کسوت و غیره لوازماتش از طرف شوهر نقص و قصور


مبحث نکاح و عروسی
۱۷۷
لویه جرگه ۱۳۰۲

واقع شود، حکم واجانه داده است که بحکومت استغاثه کند اگر بیجا
مصدق در نظامنامه چنان تصریح شود در تان مظلوم که حقوق شانرا مردان
تلف کنند حق دارند بهر ذریعه ایکه میتوانند این مسئله را بمحکمه مرافعه کنند و محکمه
ر است که علاوه بر توصیه عدالت و مساوات آنمرد ظالم مجازآ کند !

لویه جرگه
تماما تائید کنندگان این نظریه را تصویب نموده آرزوی منظوری
آنرا از حضرت پادشاهی التجا کردند!

[چون یگانه نقطه نظر اعلیحضرت پابندی شریعت غرای احمدی
و عدالت گستری و رعیت پرور است درینجا چنان یک نظریه را که
موجب اتفاق عموم و برطبق شریعت بود ايراد فرموده گفتند. ب.م]

اعلیحضرت
امسال در حین ترتیب بودجه وزارت مالیه چیزی مبلغ
را از عایدات کمتر د مصارف را بیشتر نشان داد مجلس
وزراء برای تعمیل آن مخارج هر چند سنجیدند همرسرا نیافتند اگر بر مالیه و
یا گمرک و بر دیگر محصولات دولتی می افزودند ظاهراً ظلم و بار اندازی
گفته میشد باالآخر چنان سنجیدیم که آن مبلغ بردو شعبه ایراد گردد اولاً
برعرائضی که مردم بنزد مامورین دولتی حق و ناحق نموده موجب سرگردانی
ناحق اہالی و تضیع اوقات مامورین دولتی میشوند افزودیم تا مردم بواسطه
گرانی عرایضہ در صورتیکه قصد شان مظلوم آزاری و سرگردانی باشد
پیش نکنند.


بحث نکاح و عروسی
۱۷۸
لویہ جرگہ ۱۳۰۳
عریضہ پرداز نشوند. دوم برای نکاح ثانی و ثالث و رابع چون عموماً
بغرض میل نفسانی و عیاشی میباشد و ظاهر اً کسی کہ نکاح متعدد میکند حتماً
پول زیاد هم داشته میباشد افزودیم و برای اشخاصیکہ بنابر بعضی مجبورت
های خانگی نکاح ثانی میکند این محصول را معاف داشتیم و هم از مصدق
مقصد ما رفع مظالم و ادائہ عدالت ومساوات از اول مرحله بود چنانچه
برای حفاظت خزانہ و مقامات لازمہ از ابتداء پہرہ دار مقرر میشود تا دزد
دران اطراف واکناف تردّد نکند. اکنون کہ شما علمای اعلام خوبتاً
معافی محصول میباشید و هم برای دوام عدالت و مساوات در باب
زن حق شکایت نمودن را بحاکم عدلیہ دادید و هم حکومت را بمجازات
شخصیکہ بر ازواج خویش مراعات عدالت را نمیکند اختیار دادید شرو
یک مطلب است گویا من از اول پہرہ دار مقرر کرده بودم کہ دزدی
نشود و دزد بنظر نیاید و شما میگوئید کہ حاجت ندارد اگر دزدی شد و مال
غائب گشت باز از روی تفتیش و دلائل وامارات هم مال را پیدا میکنیم
و ہم دزد را مجازات میدہیم این خادم شرع شریف نیز برین نظریہ شما مسرور
و ازین حق پسندی شما کہ ہموارہ برای نسوان مظلوم حق استغاثه را
از دست شوهران ظالم شد و اید تشکر میکنم برای حکومت قید اولیه
که در نظامنامه بود و این قید را که شما بحجة همیشه فی الحال رای دادید فرق عام شکی


مبحث نکاح و عروسی
۱۷۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

میکند بلکه نسبت به پیشتر زیاده تر حکومت ترغیب عدالت را مینمایند!
یک وکیل
اعلیحضرتا ! اگر برای اشخاصی که زنان خود را از رفتن محکمه باز میدارند
هم مجازاتی مقرر شود برای ادامهٔ عدالت و مساوات چقدر
موزون خواهد بود !
لویه جرگه
بلی! بلی! ضرور باید هم بر شوهر انیکه زنان مظلوم خود را از
استغاثه بمحکمه شرعیه مانع میشوند مجازات مقرر گردد و هم بر مردی
که با وجود تنبیه حکومت مکرراً باز بیرون و مظالم پیشینگی را واگذار نشود و باز استغاثه
از دست وی بحکومت برسد باید قدری مجازات وی در مرتبه (۲) و (۳)
حسب المراتب کسب زیادت و شدت نماید !
اعلیحضرت
ذات همایونی بایک عالم شادمانی این نظریه لویه جرگه را بمنظر
قبول منظور فرموده منشی مجلس را امر بتکلم بند نمودن او کرد و این
بحث بکمال شادمانی خاتمه یافت !
وکیل قندهاری
یکنفر مرد قندهاری با اینکه مبحث با تفاق آرای عمومی خاتمه
یافت بپا خواسته بیان داشت چنانچه مردان
در صورت عدم عدالت و مساوات بنزد حکومت مسئولند بایستی حکومت
ما برای زنانیکه ناحق بمحکمه از طرف مرد شکایت کنند دلشین شوهران خود را
بدست قاضی و محتسب بلا سبب بدهند نیز مجازاتی مقرر نمایند!


بحث نکاح و عروسی
لویه جرگه ۱۳۰۳
لویه جرگه [ با اینکه ذات همایونی از نکته سنجی و باریک بینی که دارند از آغاز کلام
مقصد این سر در بریده بود و میخواستند بمجرد سکوت اش جوابی
برایش بگویند ــ اما اعضای لویه جرگه بسبقت جسته جوابهای
بسیار معقولی برای وی گفتند که اول زانرا اینقدر جرئت نیست که
ناحق و بلاسبب عریضه پرداز شوند و باز شریعت بدون گواه و دلیل
سخن هیچ کسی را نمیشنود : ــ مقصد اینکه سخن آقا پوچ رفت و مکرراً
همان نظریه ابتدائیه خود را لویه جرگه درین مورد درست گفتند، منشی مجلس
آنرا تحریر کنان بعد از امضای همایونی بامضای عمومی لویه جرگه تزئین یافت!
درینجا ساعت (۱۲) را نشان داد و اعلیحضرت محبی ملت افغان
عموم حضار را مرخص فرموده و مزید مباحثه نظامنامه نکاح و عروسی را بظهر
وعده دادند . ب ــ د ]

ظهر دوشنبه (۳۰) سرطان
[ بوقت پیشین نیز عموم حضار و اعلیحضرت دیندار ما پوره بوقت
موعوده حاضر شدند بعد از وقفه قلیل بکار آغاز نمودند . ب ــ د ]
اعلیحضرت بنام خداوند مهربان آغاز میکنم : ــ بحث ادر تعدد ازدواج بود که قرار


مبحث نکاح و عروسی
۱۸۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

رای عمومی و مسائل مفتی به حنفی فیصله اید، حالا بفرمائید دیگر در کدام یک ماده ازان
بحث دارید؟ تا بران گفت و شنید بعمل آید!

یک نفر ملاء
بکمال ادب برخواسته بعرض رسانید فوائد و عوائدی را که ذات معالی
صفات پادشاهی در توقیف نکاح صغاره سنجیده‌اند، بر همگان
ظاهر است و نمایان فاما بعضی از مردمان منافقت پیشه و دشمنان افغانستان
برین حکم همایونی تنقید مینمایند و در حقیقت در تنقید خویش حق بجانب نیز شمرده
میشوند، آرزومندیم که نکاح صغیره ممنوع قرار داده نشود !

علیحضرت
این خادم ملت همواره آرامی و آسوده بودن شما را در زیر نظر
دارم و از خداوند همیشه خواستارم که در بین عموم ملت
افغانستان یک اتحاد و وفاق کلی حکمفرما بود. خداوند نفاق دوئی و خرابیها را
از عموم سکنه افغانستان دور داشته باشد. معلوم است که یگانه
موجب بغض و عداوت و فرقه بندی درین سرزمین افغانی اکثر ی از
نکاح صغیره به عمل می آید، دو نفر بالای یک دختر که آن بیچاره قلباً یکی
ازویشان را خواستار نیست دعوی میکنند و هر کدام وسائل جائز
و یا نا جائز را برای بدست آوردن مدعای خود بکار میبرد. اما چون آن دخترک
مظلومه در صغارت بصورت مشروعه و یا غیر مشروعه بیکی ازین دو نفر
از طرف اولیای نکاح داده شده است و یا ابداً باحدی ازین دو مدعی


مبحث نکاح وعروسی
۱۸۲
لویہ جرگہ ۱۳۰۳
داده نشده لکن این مرد ناحق بران مظلومه دعویرا اقامه داده بعد تضیع
اوقات ومصارف بسیار و مشاجرات ومناقشات زیاد آن دخترک
را یکی از آنها بهر ذرایع ممکنه که باشد در حباله نکاح خود می آورد و اثرات
آن حریف مقابل او را که زرا باخته است برین امر وا دار میکند که بضرر مالی
وجانی این مرد میکوشد. واین مسأله رفته رفته کسب وخامت میکند!
از طرف دیگر آن منکوحه مظلومه که جبرا بزور پول وشاهد و گواه حکم نامزد
حکومتی ومحکمه عیال برای آنمرد قرار داده شده است چون طبعاً و قلباً این
مردرا بنظر اکراه مینگرد و محبت اورا بدل نمی پروراند ازین رو همواره عیش
وحیات هرد ویشان منغص میباشد و نه در مال و نه در اولاد شان برکت و
منفعتی چنانچه شاید و باید عمل می آید !
اکثریه بعداز ایجاب وقبول زمان صغارت یکی از طرفین عوارض
جسمانی و مادی بهم رسیده در زمان بلوغ مرد زنرا وزن مرد را بواسطه
داغهای چیچک که بر رخسارهای شان عاید میشود یا بواسطه سوختگی
ویا از بام افتادگی ویا بواسطه افلاس و یا دیگر اسباب یکجهتی درین قدر مدت
که طرفین بسن بلوغ میرسند واقع شدنی است بنظر نفرت نگریسته
مچانه مقصد محبت و ائتلافی که از ازدواج است در ان فوت میگردد بلکه بیجا
دوستی ومحبت هر روزه مبنافرت و مشاجرت میپردازند !


مبحث نکاح و عروسی
۱۸۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
بسیار دیده شده است با اینکه صغیره را اولیای او در طفلی
بنکاح داده است اما در کلانی این صغیره بصغیره بهزار حیله و بهانه خود ها را از
همدیگر جدا کرده اند و در بسا اوقات ولی بعد اعطای صغیره خود بیک نفر وفات میکند
و دیگری ازین موقع استفاده کنان بران دختر دعوی مینماید چون در قید
حیات نیست که قول یکی ازین دو نفر را تصدیق کند ازین رو مسئله بمنازعه
می انجامد. و اکثریه برخی از مردمان دنیا دوست با اینکه صغیره خود را بیک نفر
نامزد میکند اما چون از افلاس و بعض اعمال او مطلع میشوند علل لغو از وی
دلسرد شده بهزار حیله و بهانه آن صغیره خود را از وی خلاص کرده بدیگری که
صاحب ثروت و مال و هستی میباشد او را میدهد ازین رو به نامزدیه خود را
بصغیره با خود عندالله مینماید !
بنابرین فقرات و اسبابیکه شمه از آن تلمیح رفت این خیرخوا
بمنفعت ملت خویش امر نمود که دعاوی مناکحات صغاریکه ماقبل ازین
شده اند تا بسه سال باید خاتمه داده شود و در محاکم عدلیه رفته اگر دعوی
داشته باشند فیصله نمایند و ما بعد از سه سال دعاوی آنها
که عموماً ناحق و بجز از تضیع اوقات دیگر ثمر نمیدهد شنیده نمیشود و در آتیه
باید بنکاح صغیره اقدام نمایند !
حضرتصاحب چیزیرا که اعلیحضرت غازی فرمودند از از نقطه شفقت و


مبحث نکاح و عروسی ۱۸۴ لويه جرگه ۱۳۰۳

عاقبت اندیشی خیلی درست است، فاما نکاح صغیر یکی از مهمات بزرگ
مسائل فقهیه است و دران ابحاث مطولی در معرکتہ الآرايی در کتب فقهیه
مرقوم آمده است حتی عدهٔ از معترضین نکاح صغیره را بنا بر اینکه حضرت رسالت
پناهی ام المؤمنین حضرت عائشه صدیقه رض را در صغارت نکاح کرده
اند سنون نیز شمرده اند لذا رجا میشود که نکاح صغیره جائز و دعاوی
آن در محکمه مسموع گردد !
مولوی عبد الواسع در جواب حضرت صاحب چکنی گفت که در انسداد نکاح
صغیره شده است درست است و امر اولوا الامر
در امثال این مسائل حکم وجوب را در بر میگیرد، زیرا این مسئله مسلمهٔ
اصول است که قول ضعیف و لفظ قیل را امر اولوا الامر بمرتبه وجوب
میرساند حالا نکه نکاح صغیره مباح است، چون باین فعل مباح
امر اولوا الامر انضمام یافت ظاهراً حکم وجوب را در یافته از نیرو با اینکه
نکاح صغیره در کتب فقهیه صرف جواز داشت چون بر خلاف آن حکم
همایونی صادر شد ظاهراً و شرعاً ممنوع گردید،
ملا: چیزیرا که شما و امثال شما در نظامات کورکورانه از مسائل ضعیفه و خیالات
سخیفه خود داخل کرده اید حقیقتاً ملامتی بر ذات ستوده صفات امیر معظم
غازی ما نیست تنها مظلمه و گناه آن بر شما و امثال تان است! آیا شما نمیدانید


مبحث نکاح وعروسی
۱۸۵
نومبر کہ ۱۳۰۲

و از زبان حضرت صاحب نشنیدید که حضرت ختمی مرتبت سیدتنا
عایشه را در آوان صغارت نکاح کرده است و عدهٔ از اهل سلف و
خلف براین امر دوام ورزیده اند و این نکاح صغیره نیز از امور مسنونه
شمرده میشود پس چگونه سنت بقول اولوالامر نه تنها از مرتبهٔ سنونیت
اسقاط بلکه بر خلاف آن حکمی اصدار میگردد ؟

مولوی عبدالواسع
ملا صاحب ! شما در تعریف سنت سهو کردید و بر مغالطه
نکاح صغیره را مسنون قرار دادید زیراکه آن از سنن
عادی وطبیعی است چنانچه حضرت رسول اکرم صلعم طعام تناول فرموده
وخفته‌اند و تفرح مزاج وغیره اموراتیکه طبعاً بایک انسان ملزوم است
کرده‌اند ضمناً صغیره را نیز نکاح فرموده‌اند پس از ان عادت وطبیعت
نبائیست یک امر سنونی را استخراج کرد.

قاضی عبدالرشد
که یکی از اعضای تمیز است برعلیه مولویصاحب بپا خواسته
بیانیه طولانی را در عدم جواز امتناع نکاح صغیره داد و
و مغالطهٔ مولوی عبدالواسع ایراد نمود که روح کلام او این الفاظ است
که بنکاح دادن صغیر و صغیره یکی از حقوق و ولایت پدر و پدر کلان است
که بآنها شارع این حق و امتیاز را محض بدینواسطه که آنها کمال شفقت
و مرحمت را نسبت به پسر ونواسهٔ خود مرعی میدارند، ارزانی نموده است،


لویه جرگه ۱۳۰۳
۱۸۶
مبحث نکاح و عروسی

پس اولوالاثر یا دیگر بر اچه حق است که این حقوق حقه را که تمام کتب فقهیه
براب و جد داده ساقط کند و عدم جواز نکاح صغیر را اعلان کند امثال
ما را نباید محض بغرض رسوخ و اعتبار و تشخیص خود مسائل کج و روایات
معوج برای مافوق خود که ما را وکیل و کفیل در امور شرعیه مقرر داشته است
تقدیم نموده به نزد عموم خود را مسئول نمائیم !
[گویا قاضی عبدالرشید توهم داشت بعض خطاء و یا سهوا تیکه
از هیئت تمیز سابق در بعض نظامات بوقوع پیوسته است ذمه داری آنها
تنها بر مولوی عبدالواسع است که خود را با مشال این اقوال بنظر حضار
با اینکه یکی از اعضای مهم همان هیئت تمیز بود برعلیه دیگر اعضای خویش که
تماما باستثنای مولوی عبدالواسع مهر سکوت را بر دهان مبهوت خود
گذارده بودند نشان داده صفائی و دانائی خود را بحضار حالی مینمود بلکه
بزبان حال تقاضای این امر را شاید مینمود که در آتیه ریاست هیئت تمیز را
نظربدین معلوماتیکه دارم و حقایقی که میسرایم تنها خود من مستحقم ازین رو
در جواب او گفته شد . م . د ]
اعلحضرت
قاضی صاحب ازین بیانیه شما علی العموم چنان مفهوم میشود
که این نظامنامه را تنها مولوی عبدالواسع بر طبق شریعت
گفته و تصویب نموده امر بانطباع آن داده است شما و باقی اعضای شما


مبحث نکاح و عروسی
۱۸۷
لویه جرگه ۱۳۰۳

در ملاحظه و تصویب و تدقیق آن پیچ مداخله ننموده اید حالا نکه تمام نظامات
بعد از اینکه از ملاحظه شما گذارش می یابد بامضاء و دستخط های شما مطابق
شرع شریف انگاشته میشود سپس از ان در محل اجرا گذارده میشود متاسفانه
درین نظامنامه نمیدانم که بکدام واسطه مهر و امضای شما نیست خیر در دیگر
نظاماتی که مهر جناب عالی است خدا کند که کدام لفظ و یا عبارت و یا مضمونی
مورد تنقید و تردید "لویه جرگه" گردد تا منهم طوریکه خودت اظهار کردی
شما را هم تحت استنطاق آورده مجازاتی را که در خور باشی بالات
اجرا، گردد !
باز عطف توجه شاهانه شانرا بطرف "لویه جرگه" نموده فرمودند
که امورات شرعیه درین نظامنامه و در سائر نظامات محول بدین علمای
تمیز بوده است که بپیشگاه شما حاضرند و یگانه نصیحت و احکام و سپارش
من نیز به این علما همین بود که باید پیچ یک اساس و شانوده را که
برخلاف شرعیت محمدی باشد در نظامات، نگذارند که داخل باشند
اکنون که آنها از امثال این روایات ضعیفه و قیاسهای سخیفه که به پیشگاه
ما و شما بحث میکنند، کار گرفته اند با اینکه من عالم و قاضی و مدرس نمیباشم
تنها خود را یک خادم و محافظ د سر باز شما میدانم خوبتر دانستم و فهمیدم که اینها
از امانت و دیانت و نصیحتیکه من بآنها بار بار توصیه نموده ام کار نگرفته اند و بانگ


مبحث نکاح و عروسی
۱۸۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

دخل ظاهر و علانیه و پیشروی شان میگویم که بار مسئولیت آن بر ذمه و رقبهٔ
خود آنها است این بحثی را که سابق برین خودم در مفاد نکاح کبار مع مضآ
مواصلت زمان صغارت نمودم از روی علمیت و شرعیت نبود تنها از
تجربهای شخصی خودم که از مدت درازی از زمان شهزادگی خویش الی الان تجرّباً
شامدت مشاهدت دارم بمحصول آمده است از روی دلائل عقلی و مسموعی
و دیدگی و تصور شخصی من بود که رفته رفته از تائید و تصدیق همین علماء
که به نزد شما حاضر نشسته اند جامهٔ تصدیق و صورت یقین را
در برکشید !
البته این مسئله یکی از عقائد لاتتغیّر من است که دین اسلام
و شرعیت سید الانام یک دین بسیار مقدس و یکطریقه از حد مکملی است
که نه در سابق و نه در ازمنه لاحق نظیر و مثیل آن در جابی شده و یا خواهد شد
(الیوم اکملت لکم دینکم واتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام
دینا) هر نقص و خرابی که در امورات ما بنظر می آیند در حقیقت تماماً نقص
و خرابی خود او از اشخاص ماست سه
اسلام بذات خود ندارد خللی * هر عیب که هست در مسلمانی ماست
چنانچه از تصفیه این چند مبحث خود غرضی و در حقیقت پوشی
ملا صاحبان تمز ظاهر شد که . . . . . . . . . . . .


مبحث نکاح و عروسی
۱۸۹
لویه جرگه ۱۳۰۳
خوب است چون شریعت نکاح صغیره را مانع نشده مرته در انسداد آن رضامند نیستیم و سر از حال حکم
جوازش را نافذ میکنیم لکن نظر بدعاوی و مشاجراتیکه در مواصلت های صغار
بوقوع انجامید نکاح صغیره موجب گفت و شنید و مخاصمات متمادی است
اندکی قیود شرعی را بران گذارید چون مرا پدر معنوی و خیرخواه حقیقی عموم ملت
افغانی میدانید و این یکی از وظائف پدر به پسر و مهتر بکهتر است که از مضار
و معائب و نقصانات او را پیش بینی نموده اطلاعات بدهد ازینرو عرض
میدارم که شما حضار وکالتاً این درخواست مرا لعموم ملت من ابلاغ نمائید
با اینکه شرعاً نکاح صغارت جائز است فاما چون نتیجه آن بدعاوی و مشاجرات
و مناقشات و منافرت طرفین می انجامد حتی الوسع باید از مواصلت صغار
بپرسیزند !
لویه جرگه
ازین شریعت پروری و عدالت گستری و شفقت و عنایت
اعلیحضرت غازی که نسبت بعموم ملت افغانی خویش همواره منظور
نظر عاطفت اثر داشته و میدارند یک غلغله دعا گوئی و یک ولوله خرمی را
بر پاکنان از هر طرف در صفات و خصال همایونی گفت و شنید برپا و در
مذمت و مخالفت علمای تمیز سابق سرگوشیها حکمفرما بوده در نتیجه با تفاق آرا
چنان تصویب شد که نفس نکاح صغیره جائز و دعاوی آنهاباید بدواً از مرکز
دارالسلطنه در وزارت عدلیه بارگیر محاکم شرعیه شنیده نشود تحت این فقره


لویه جرگه ۱۳۰۳
۱۹۰
مبحث نکاح و عروسی

نصیحت و شفقت همایونی تحریر گردد تا اهالی حتی الامکان بدان اقدام نورزند
بالاخر فقره که همین مضمونرا تقریباً داشت تحریر و از طرف عموم مورد قبول و
امضاء بعد از دستخط شاهانه گردید!

اعلیحضرت باز ذات شاهانه قطع کلماتی را که در مدح وصفت شان
از هر گوشه و کنار در گفتار بود نموده فرمودند که محض جهت اینکه
علماء ما بر مسائل ضعیفه و روایات مرجوحه کار نکنند و امثال آن کلمات را
در اساس نظامات ما در آتیه نگذارند، از لویه جرگه در انسداد آن نیز رأی
میخواهم زیرا که خودم و امثال من در ظاهر هیچ فرق مابین یکی از شما علمای کرام
بلکه عموم شما را از حسن ظنی که خاصه هر فرد مسلمان است در باطن هر کدام
تانرا صادق مسلمان و متدین صاحب وجدان و خادم شریعت و ملت
و اسلامیت و مملکت تان می انگارم و در ظاهر نیز ماشاء الله عمامه و جبه
و قبه هر کدام مخصوصاً از علمای تمیز ما [درینجا تبسم فرمودند. ب. د]
جالب توجه و موجب حیرت و دقت است تا در آتیه هر کس بنابر اغراض
نفسی و تشخیص پسندی خود این مسائل ضعیفه را در قوانین اسلامیه
داخل نکنند و هم ارباب غرض و معاندین را جای اعتراض و سخن و نکته
گیری بدست نیفتد و اشخاصی که قصد اً بگفتار امثال این اقوال اقدام
کنند مجازات بنگرند!


بحث نکاح و عروسی
۱۹۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه
تماماً بتائید این قول همایونی ایستاده گفتند ضرور کسیکه در مسائل شرعی مداخله کند و یا درباره قوانین اسلامیه افغانیه بهتان و افترا نماید تحت مجازات گرفته شوند !
یکی از علماء بپا خواسته امثال این رجال بداعمال را در تحت مفسدین آورده این آیه شریفه را که ( لا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها ) خوانده و بترجمه آن پرداخته و نتیجه قتل انمردی را که در بین مسلمانان فساد بر پا مینماید حتمی نشان داد .
بتائید او تمام علماء بکلمات پیهم و احادیث حضرت رسول اکرم را خوانده گویا اعلیحضرت غازی را یکسره تشویق بقتل امثال این اشخاص معاند و بدخواه و شقاق افگن میدانند و آرزو داشتند که این چنین کدام یک نفر را در نظامات تعزیری ایراد نمایند اشخاصیکه نسبت بحکومت و ملت و نظامات دولت بغرض منافقت و شیطنت تبلیغات و پروپاگند نمایند جز ارشان قتل است !
اعلیحضرت
فرمودنی ! برای اصلاح هر قدر که درباره اوضاع حکومت و قوانین اسلامیه دولت تان مساعی جمیله بکار برده شود موجب ممنونیت است و شورای دولت حاضر است برای استماع همه گونه نظریات و اصلاحاتی که شما و دیگر انرا بپسندد و بذریعه وکلای خودها


مبحث نکاح و عروسی ۱۹۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

که در شورا موجود ند بفرستند، لاکن بغرض افساد بخیالم که قتل نی بلکه از ضرب و حبس گرفته الی آخر قتل مقرر گردد!

لویه جرگه
بأین نظریه انصاف کارانه اصلاح پسندانه شاهانه یکعالم خرمی و شادمانی را اظهار کنان باتفاق آراء ماده که این مضمون را حاوی بود تحریر گردیده در نتیجه بامضاء همایونی و عموم لویه جرگه مزین گشت!

مولوی عبدالحی حصاری
بعد از اختتام این مبحث بر پاخواسته یک اعتراض را که بیرون نویس کرده بود برخوانده گفت درین نظامنامه کسی که بالجبر کسی را بنکاح بگیرد جرم مقرر است حالا نکه تعزیر بالمال را بجز از روایات ضعیفه و اقوال مرجوحه کتب فقهیه مسائل مفتی به ناجائز مقرر داشته است، آرزومندم که نه تنها درین مقام بلکه در تمام نظامات ما تعزیر بالمال موقوف گردد!

مولوی عبدالواسع
باز بر پاخواسته قصه کدام حکمرانی را که در زمان فاروقی شخصی را ناحق از خود رنجانیده و چند طپانچه بروی او زده بود و وی این مسئله را بحضو آن امام عدل شکایته برد امیرالمومنین حاکم و عارض را رو برو کرده در نتیجه حاکم ملامت شد ازین رو بران حاکم احکام شد که وی رفته عارض را خورسند کند حاکم بعد از عذر و معذرت بچند درهم و دینار عارض را از خود خوشنود که و ازینجا است که تعزیر بالمال را علمای ما جائز گفته اند!


مبحث نکاح و عروسی
۱۹۳
لویه جرگه ۱۳۰۳

اعلیحضرت
مولویصاحب اگر شما تعزیر بالمال را بنا برهمین حکایه که بیان نمودید در نظامات داخل کرده باشید معلوم است که سهو نموده اید اگر چه من ملا و عالم نیستم و بر دقائق ورموز مسائل چنانچه شاید و باید نمیدانم لکن اینقدر گفته میتوانم که ازین حکایه فقط مصالحه استنباط میشود و نه اینکه تعزیر بالمال جائز شمرده میشود !
(درینجا اعلیحضرت غازی عطف توجه خود را بطرف جرگه نموده فرمودند) که خودم نیز طبعاً طرفدار تعزیر بالمال نمیباشم زیرا که در تعزیر بالمال متمولین و ارباب ثروت بر ارتکاب جرائم و منعیات بتکیه بپصداویکه دارند بیشتر میلان نموده رفته رفته چشم سفید میشوند چنانچه در یکی از مواد همین نظامنامه نکاح که از نظامات اولین این دوره است برین امر تصریح نیز کرده شده است !

ملا محمد صدیق سرکانی
برین فکر رسا و افکار عالی پادشاهی اظهار مسرت و تحسین نموده بعرض رسانید : - اعلیحضرتا بلی ! اگر مولویصاحب بنا بهمین حکایه جواز تعزیر بالمال را عقیده داشته در سهو وغلطی آن جای شبهه نیست چه جواز تعزیر بالمال فقط در یکی از روایات بر جوع امام ابویوسف رحمت الله علیه در صفحه (۱۹۴) رد محتار معروف بشامی مرقوم است و آنهم چنین است که آنجرم را بایستی بعد از مدتی واپس


مبحث نکاح و عروسی
۱۹۴
لویه جرگه ۱۳۰۴
مجرم تحویل نمایند زیرا بلاسبب مشروعہ اخذ مال مسلم جائز نیست دلیلو
قوی خود "امام" همام اعظم کوفی بالتصریح عدم جوازش را مسطور
نموده است !
لویه جرگه
درینجا باز از هر طرف بر ضعف این مسئله و مرجوح
بودن روایۂ تعزیر بالمال گفت و شنید آغاز شد
و هر کدام بر خلاف تعزیر بالمال بوده خواهشمند شدند کہ بایستی تعزیر بالمال
حسب قول "امام" اعظم کوفی موقوف باشد و اگر در برخی از جزویات مقرر
هم باشد لازم که پول جرم واپس مجرم اعطاء شود !
رئیس صاحب شورای دولتو
فرمودند کہ این مسئله یکی از مسائل اساس نظامات
است این مبحث را بعد از نیکه خوب تدقیق و
تحقیق را هر کدام تان مخصوصاً در مقامات خویش بخرج برید و متفقاً در نتیجہ
واصل شدید همانا معروض نمائید تا برطبق مقوله شما کہ مقتبس از کتب شرعیہ
باشند نه تنها درین نظامنامہ بلکہ در تمام نظامات معمول گردد۔ اکنون وقت
کم و کار بسیار است لطفاً بگوئید کہ در نظامنامه عروسی دیگر
اعتراض هم دارید و یا خیر ؟
لویه جرگه
دیگر تمام مندرجات آن صحیح و مطابق شرعیت
است ایزد پاک سایہ این شاه جوان جوان بخت بر ما دایم گرداند


مبحث نکاح و عروسی
۱۹۵
لویه جرگه ۱۳۰۳
صاحب دیانت را از سر پا کم و کوتاه نکند.
اعلیحضرت بشما گفته شد سخن های خارج از مطلب وقت را ضایع میکند حاجت بدعا گوئی نیست خوب شد که نظامنامه عروسی و نکاح از نظرتان گذشته و قبول شد چیزیکه من درین نظامنامه بشدت گرفته بودم و خواهش داشتم که اگر تمام لویه جرگه دران برخلافم شوند چون اورا من برخلاف مفاد ملتم می پندارم من آنرا قبول نخواهم کرد دو مسئله بود
(۱) عدم تقید سند مهر (۲) سر از نو باز تزویج بدی -
ضربه مدهشی که برای اقتصادیات ملت مظلوم وارد آورده الی مادام الحیات مثل زهر قاتل بود همانا دو بازی و اضافه و زیاده ستانی مهر های عروسها بود که ماقبل از نیکه مرد مظلوم از عیش و راحت دنیا تمتع و استفاد نماید زنهنها مرد بلکه بخوایه او نیز از بیرحمی و عدم عدالت و ناروائی و بالاخره بواسطه پابندی والدین دختر برسوم و رواج قدیم نامشروع دچار ورطه فلاکت و ادبار و افلاس و ضیق معیشت گردیده با یک مردیکه وی نیز تمام هستی و ثروت خود را بران بر باد کرده است دچار شده اسرار حیات سراپا عسرت را مینمودند. همه تان بخاطر دارید که چه مجالس ها؟ و چه تضیع اوقاتها؟ و چه گفت و شنید ها؟ و چه سخت گیربها؟ در مهرها قبل ازین احکام تحدید مهر بعمل می آمد حتی از ضرب المثل هائیکه دران اوقات


بحث نکاح و عروسی
١٩٦
لویه جرگه ١٣٠٣

در موقع کثرت و زیاده «حق و مهر» زبان زد پدر وکیلها و خسرخیلها بودند
مثل مشهور آنرا خودم نیز بخاطر دارم در مجلسها ئیکه مباحثات طویل مذکرۀ
مدید تکثر مهر از طرف خسرخیل و خواهش تقلیل آن از جانب دامادخیل
بعمل می‌آمد بد گفته و شنیده عذر و معذرت بسیار پدر وکیل و
یا خسر خیل علت خواستن آنمبلغ هنگفت و وجه بسیار معینه مهر را میگفتا
که یگانه مقصد ازین ازدیاد فوق العاده مهر آنست که دختر ما بالای داماد
صاحب عزت و مرتبت باشد و میگفتند ازین خواهشات زاید خود میخواهیم
که این عروس را بنظر داماد خیل خود میخ زرین و صدگز پرنیان وانمائیم واکثریه
بغرض رضا مندی داماد خیل بهمه گونه مطالبات خسرخیل در معامله نکاح از طرف
دختر بالای شوهر صد خروار استخوان پشه در مهر خواسته میشد که آنها بعد از
شفیع آوردن خدا و رسول و اولیاء الله خسر خیل را از آن مطالباته وا نگذاشته
بعوض آن یک مبلغ گزافی را قبولدار میشدند؟
(٣) بدی است که درین نظامنامه ممنوع قرار داده شده است
و ما قبل از اشتهار آن در تمام افغانستان این فعل خجالت آور در بین
دو قوم و دو عشیره و دو خاندان بنابا دنی حرکت و ادنی یک سخن باندازه
مرعی و معمول بود که همواره موجب تضیع اوقات مأمورین دولتی و عمائد
ملکی و اعزه بود و کلان شوند باز تصفیه نمودن همین مسئله بدے گرفتن و بدے


بحث نکاح و عروسی ۱۹۷ لویه جرگه ۱۳۰۲

دادن بود [مخصوصاً در اقوام افغانی خاصّه در اقوام کوه نشین] حتّی
بخاطر دارم که در یکی از وقایع یک قوم بالای دیگر قوم هفتاد هزار دختر دوشیزه
را بطور بدی گذارده بود !!
اینقوم که محکوم باعطای (۷۰) هزار دختر شده بودند پیمانه
چندین سید و ملا و ریش سفید بقسم عذر و معذرت رفته از آنها
استدعا نموده اوشانرا تکلیف میکردند تا بنزد قوم بد طلب رفته چیزی
تخفیف در تعداد بدی برای ما بگیرند تا آنکه پس از عذر و معذرت خواهی
غیر متناهی و شفیع آوردن خدا و رسول از (۷۰) هزار دوشیزه به (سه)
دختر فیصله کرده این امر موجب مسرت و فرحت قومی که باعطای
بدی مجبور بودند گردید البتّه اکثری از حضرات این معامله را بیاد
هم خواهند داشت ؟ و هم ازین مسئله مسبوق خواهید بود
که در بدی اکثر به زنان بیوه و دختران شیرخواره نیز گرفته میشد !


مبحث تعزیه داری
۱۹۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

قرائت نظامنامه تعزیه داری

بعد از اختتام مباحثات لویه جرگه بر نظامنامه نکاح و عروسی
و ختنه سوری و قلمبند شدن نظریات و تعدیلات و تصویبات آنها قرآ
خون نوبت بقرائت دیگر نظامنامه رسید !
رییس صاحب شوراء
بخیالم در عقب این نظامنامه تعزیه داری را که آنهم
بعموم اهالی تعلق دارد سراپا بشنوید و دران نیز
نظریات خود را اگر داشته باشید بفرمائید بهتر خواهد شد !
لویه جرگه
بسیار خوب است بخوانید ! ما سراپا گوش شده برای
استماع و تصویبا تیکه در ان بنظر آید حاضریم !
رییس صاحب شورا
نظامنامه تعزیه داری را بدست گرفته حضار را مخاطب
کرده اعتراضات و تنقیدات و تصویبات خود را در موقعی
که من نظامنامه را میخوانم مانند سابق بیرون نویس کنید تا در آخر بران
مباحثه بعمل آید در عقب شروع کردند بخواندن ، و نظامنامه
تعزیه داری را خاتمه دادند !


مبحث تعزیه داری 199 لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه این نظامنامه را سرا پا درست گفته و وی راتب لا یا حاصل ما فی الباب کتب معتبره شرعیه گفته تنها در یکی از مواد آن تشریح و توضیحها ایراد نمودند وبس - البته چندی از علماء برینفقره که اسقاط برای اشخاص غیر مستحق سالم الاعضا ء داده نشود خواهشمند شدند که این قید باید زائل گردد، اما چون خواهش شان مبنی بر اغراض شخصی و فوائد ذاتی بود علی الفور از طرف دیگر علما، تردید شده این قید نظامنامه را کاملاً بر طبق احکام خداوند و شریعت غرای نبوی نشان دادند!

مولوی محمد بشیر بدان تردید عمومی علماء اکتفا ننموده مانند شیر شرزه بر پا خواسته مضمون آن حدیثی را بیان نمود که یکمرد سالم الاعضاء سوال میکرد و خود را محل اعطای صدقه نشان میداد اور احضرت رسول اکرم مجریته بدو گفت بعد ازین سوال مکن و صدقات مردم را ستان ! وی بعرض رسانید که چکنم چیزی ندارم آنحضرت بد و هدایت کرد این شالکی را که در برداری در بازار برده بفروش که بیشتر از سه روپیه قیمت دارد بیک در هم آن ریسمان بگیر و بدیگرش تیشه بخر و مابقی آنرا صرف معاش حالیه خود کرده سر از صباح بجنگل رفته هیزم بیا و بفروش بدان امرار حیات خود نما !

وکلاء هرات درینمورد بر خواسته بعرض رسانیدند که اگر از پول اسقاط


بحث نکاح و عروسی ۲۰۰ لویه جرگه ۱۳۰۳
و دیگر صدقات اعلیحضرت معظم غازی یک تجویز درستی فرموده خیریه های متعدد
را جهت معیشت و آرامی کور و لنگ و شل و دیگر معذورین و ایتام و مساکین
تشکیل فرمایند چقدر خوب و بهتر خواهد شد۔ اگر حضور شاہانہ این عریضه ما را
بپذیرند ما علاوه بران خیریه که بدار النصره هرات حسب تلقین آقای شجاع الدوله
او را دائر کرده ایم حاضریم که دیگر خیرهای متعددی را نیز بروی کار آورده بظلم مساکین
و سائلین و معذورین را بدین حالت کس مپرسی روی کوچه ها و راهها
و گذرها نگذاریم !
لویه جرگه
نیز عموماً بتائید این مسئله سراپا حسنه خیریه برپا خواسته گفتند که
این یک اقدامی است از حد شایان و تمام ما بان بکمال خوشی و
رضا برای تحصیل و بجا آوردن دوائر نمودن خیریه ها حاضریم !
اعلیحضرت
ازین احساسات انسانیت کارانه و رویه اسلامیانه لویه جرگه
اظهار تشکر و مسرت کرده فرمودند من نیز قلباً مائلم که در ملتم
امثال این افکار رو بتزائد آورد (این تحریک با اینکه به بسیار گرمجوشی از طرف
تمام اعضای لویه جرگه بعمل آمده است اما نمیدانیم که تا حال چرا نتیجه آن را
عقیم مانده اند. ب.د)
رئیس صاحب شوری
بعد از نیکه نظریات موفقه علمای اعلام و دیگر اعضای قوم
لویه جرگه را نسبت بنظامنامه تعزیه داری بهلمی خود حاصل کرد


مبحث تجاریه
۲۰۱
لویه جرگه ۱۳۰۳
وازیشان هیچ یک تنقید و اعتراضی قرار فوق در ان مواد بعمل نیامد، آغاز
نمودند بخواندن نظامنامه تجاریه !
نظامنامه تجاریه
اعلحضرت ماقبل از آغاز آن یک بیانیه نافعه را در مفاد وجه وضع
آن ایراد کنان فرمودند که سابق برین مخصوصاً برای
انحلال دعاوی تجارو فیصله دعاوی ابی کار محاکی بنام "پنچات"
و"پنچایتخانه" در افغانستان موجود بود که یامر در ان برخلاف مقررات
شرعیه اجراءات بعمل می آمد و هر امر را بعد از تصویب واعطای رای
دو سه نفر تاجر در معرض اجراء آورده ، یکپاره از مواد اسیاسی آن پنچاتی ها
این بود که وهي هند و و تجار را بلاشبهه بمنزله وحی آسمانی پنداشته شده
یک سر مواز مندرجات وهی که اکثر یه نویسنده های آن هندوان و خودغرم
وارباب غرض میباشند تخالف نمیکردند، این خادم اسلام که یگانه
در حمایت بشریعت میکوشم و معتقدم که تمام جزویات وکلیات را
شریعت " محمدی "حاوی است نخواستم که در دوره خود نیز همان خرافات


بحوث تجاریه
۲۰۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

و داهیات را که سراسر بر خلاف مقررات اسلامیت است بالای ملتهم رایج
داشته باشیم ازینرو علمای اعلام را امر فرمودیم که مسائل تجاریه را
بطوریکه مکتوبات و تحریرات در گیر مصطلحات مخصوصه تجارتیه از ان بی اثر
و غیر مفید نماند از کتب معتبره شرعیه در حیز تحریر آورده او ر ابصوت یک
نظامنامه عام نهم شایع نموده پنچات را لغو و امورات آنرا محاکم عدلیه
محول نمایند، چنانچه بعد از تحقق و تدقیق مزید این نظامنامه ساخته شده
است که برای شما خوانده میشود !

رییس صاحب شورا

حضار را بیاد داشت نویسی آن مسائل که بران تنقید یا اعتراض
و یا توضیحات را خواهان باشند نموده نظامنامه تجارتیه را
از سر تا آخر خواندند با اینکه در خاتمه آنوقت مجلس قریب باختتام بود باز هم
بران گذارشاتیکه بعمل آمده حسب ذیل است !

مولوی عبدالحی

درین نظامنامه براعطای دین و اخذ قرض چنان قیود
و شرائطی وضع شده که تقریباً در تمام جزئیات و کلیات
اخذ دین ممنوع قرار داده شده حتی اینکه گفته میتوانیم که کالا بیع و شراء و معاملات
دین که تمام کتب از فروع و اصول آن مملو است حكماً موقوف قرار داده شده
حالانکه شرعاً معامله بالدایته جائز است و حکومت را نباید که در انسداد
وی نا متبر قرار دهد ما ابدان محتا چند احکامی را جاری نماید !


مبحث تجاریه
۲۰۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
مولوی محمد بشیر
بتائید مندرجات نظامنامه تجاریه بعرض رسانید
که درین نظامنامه قطعاً قرض گرفتن مسدود نشده و گر
کاملاً ممنوع قرار داد میشد هم بخیال عاجزانه ام موزون میبود زیرا برای
عموم علمای اعلام و فضلای کرام واضح و روشن است که در احادیث
شریف نبوی بسیار بشدت از اخذ قرض امتناع آمده است حتی از احادیث
معروفیکه درین مورد زبانزد خاص و عام میباشد این حدیث است
نعوذ بالله من الدین این کلام بسیار مطولست انجامیده
دلائل و روایات در مفاد عدم اخذ قرض بسیار از طرف وی گفته شد (ب.م)
اعلیحضرت
مطلقا اخذ قرض ممنوع نیست البته شخصیکه حجت بدید
وسند او شرعاً وقاعدتاً درست باشد حکومت هیچگاه
این دائن را از اخذ دین مانع نشده است البته آنمردیکه از تجار قرض غیبی
بدون شاهد و سند ستاینده در آخر موجبات پریشان حالی و سراسیمگی
تجار را تولید نموده از یکطرف دائن بغرض حصول قرض خود سرگردان و پریشان
و از دیگر طرف در امورات دنیوی خود بیکار مانده در عقب او سراسیمه میگردد و از
جانب دیگر محاکم عدلیه و مأمورین دولتی را از استماع امثال این دعاوی
سبحان میرساند باخذ قرض مجاز نیست و احیاناً اگر بچه بگیری با وجود
امتناع حکومت باخذ قرض از تاجریکه وی بدادن قرض ضامن نیست


بحث تجاریه ۲۰۴ بوجہ کہ ۱۳۰۲

پرداخت و یادگیری بدو بدون سند و حجت و تمسک قرض داد و دعاوی
این اشخاص بسیار متأثر شنیده میشود !
مولوی عبدالحی اعلیحضرتا ! اقوال شما سراپا بجاست لکن از روی
مسائل فقهیه بایستی که دعاوی امثال این رجال
را نیز حکومت بشنود۔ لہذا عریضہ پردازم کہ ذات همایونی درین مواد
است
چنان قید برا عائد فرمایند کہ دعاوی همچنین دیونرا بجز از ذات شاهانه و وزا
عدلیہ دیگر محاکم نشنود تا ان افرادیکہ از گرسنہ گی و برہنگی بجان رسید؟
هیچیک مخلص چارہ برای آنہا بجز از اخذ قرض نمیباشد ازین وسیلہ جائزہ
محروم نمانند و هم آنمردمی کہ اگر رفتن دین بجز از عائد نمودن پریشانی دیگر مقصد
ندارند از وضع این قید باخذ قرض جرأت ننمایند !
اعلیحضرت حکومت تان ابداً قرض گرفتن آنچنان اشیائی را کہ
ذخیرہ شدہ نمیتواند و بخوردن و آشامیدن و امثال آن
بدیگر ضروریات کثیر الوقوع بکار می آید منع ننمودہ است علاوہ بر ان این
قید را کہ شمامیان داشتید اگر دیگر علما رنیز ہمراہ تان متفق باشند من نیز
قبولیت آن انکار ندارم !
اکنون ساعت بها و شما پورہ شدن وقت مجلس را نشان میدهد
از بیانات بعضی از علمای حاضرہ شما چنان مستنبط شد که برای آنها

برای سعی کاری


مبحث تجاریه
لويه جرگه ۱۳۰۳
نظامنامه جزای عمومی وجزای عسکری و دیگر نظاماتی را که شما اسما
آنها را بیرون نویس کرده اید داده شود تا که هر کدام آنها بهر ماده وفره
ومسئلة آن علم آوری کرده و تمام مندرجات آنرا با مسائل مفتی به قویه
کتب فقهیه مخصوصاً بمذهب امام همام ابوحنیفه کوفی تطبیق داده درخاتمه
خلاصه نظریات خود تا نرا بدون جواب وسوال وگفت وشنید مزید
بلويه جرگه تقدیم نمائید تا برطبق آن اصلاحات بعمل آید. لہذا نہ تنها
برای هر واحد شما نظامات مطبوعه ملفیه همراه کتب وفتاوی معتبره
حنفیه برای یکشب داده میشود بلکہ فردا نیز محض بغرض همین مقابله تدقیق
وتحقیق شما انعقاد لویه جرگه بدین ترتیب ملتوی است تا شما علمای علام
علمای جیّد ومتدین و متقی ودانسته را ازمیان خویش انتخاب کرده
در مندرجات نظامات غور وخوض را بکار برید اعتراضات وصلاحات
وتنقیدات وتوضیحات خود تا نرا متعاقباً بدون از طوالت مجلس وگفت
وشنید غیر مفید بالاختصار برای حضار لویه جرگه اظهار دارید تا بالاتفاق
برطبق آن تعمیل کرده شود!
لویه جرگه
برین نظریه انصاف کارانه وافکار عادلانہ وشرعیت پروری
ومخلص نوازی اعلیحضرت نازیك عالم دعاگوئی ويك غلغله
شادمانی را برپاداشتہ مخصوصاً طبقه علماء بیشتر مسرور ومهیج وخرم بوده


بحث ششم
٢٠٦
لویه جرگه ١٣٠٣

زیاده تر در ادعیه و اظهار رضا مندی از اعلحضرت غازی بیانات داده معروض
داشتند که الحق اگر تحقیق و تدقیق در نظامات بهمین اصو لیکه درین دو روز
بعمل آمده در دیگر نظامنامهای مبحث طلب نیز مرعی و معمول آید و بر هر مسئله
و هر ماده آن از هر دهن سخنی بر آمده گفت و شنید بر ان کرده شود نه تنها
ایام لویه جرگه ما که میعاد آن (٢٠) روز بوده مفت و رایگان در ان بسر میرود
بلکه یک مدت متمادی دیگر نیز بران رایگان میرود اکنون که ذات ستوده
صفات همایونی غور و خوض نظاماتی را که متعلق بمسائل شرعی است برای
علماء مخصوصاً واگذار شده خلاصه نظریات آنها را خواستار شدند امید
که به بسیار زودی ما علماء در ان تحقیق و تدقیق نموده هر فقره و هر ماده آنرا
با مسائل فقهیه حنفی تطبیق داده نظریات خود ها را معروض میداریم و همچنین
عرضه پردازیم آن نظاما تیکه متعلق بامور سیاستی و امنیت و انضباط
مملکتی است و نسبت بطبقه علماء افکار و آرائے وکلاء ملت بیشتر
دران مفید و کارگر پنداشته میشود برای وکلاء نیز عطا و مرحمت گردد
تا آنها نیز مانند ما درین وقفه دو شب و یکروز در ان فکر و نظریات خود شانرا
صرف کرده بروز چهار شنبه متفقاً نظریات علماء و وکلاء درین نظامات
بمبحث طلب بحضور اعلیحضرت غازی و دیگر ارباب رتق و فتق مملکت
افغانی بعرض رسانیده شود، و نتیجه اگر بحثی در ان لازم بود کرده خواهد شد. برای که


بحث بخاريه
٢٥٧
نويمبرگر ۱۳۰۲
والا متفقاً همان اصلاحات و تعدیلاتی را که علماء و وکلاء بعرض رسانند
قبول گشته در نظامات داخل خواهند شد!
اعلیحضرت این خادم اسلام و ملت افغان تان درین نظریه باشما
متفقم و اینک رئیس صاحب عمومی شورای دولت را امر میکنم
که نظامات مطلوب و کتب فقهیه را باندازه که شما خواهش کنید برای
شما تهیه کند خودم و دیگر وزراء و مامورین علی الصباح بامورات مفوضه
خویش که درین چند روز تماماً معطل و در تمام کارهای مملکت تان
یک سکته بواسطۀ شمولیت و مصروفیت مأمورین در جرگه واقع بود، تلافی
میورزیم سر از روز چهارشنبه باز مجلس آغاز شده خلاصۀ نظریات
علماء معظم و وکلای محترم در نظامات مطرح مذاکرات شده متفقاً بهر
طریقیکه احکام مفتی به و آراء عمومی میلان داشت منظور و تصویب میشود
[ بعد از رد و بدل کلمات فوق و قرار گرفتن آراء
عمومی جهتۀ مذاکرات خصوصی و تطبیقات نظامات دولتی بکتُب
فقهی مذاکرات امروز نیز بکمال شادمانی خاتمه یافت ، ب . د ]


بحث ۲۰۸ لویه جرگه ۱۳۰۲

کوالف روز شنبه (۳۰) برج سرطان

درین روز عموم وزارات و ماموریتیها مانند ذات همایونی بوظایف
و امورات محوله خودشان مشاغلت داشته علمای معظم و وکلای ملت
بتحقیق و تدقیق و تطبیق نظامات دولتی مصروفیت داشته برای عموم شان
قرار خواهش آنها نظامات مطلوبه و کتب ضروریه فقهیه از طرف رئیس صاحب
عمومی شورای دولت تهیه و آماده گشته و داده شده بود،
چنانچه در همین دو شب و یکروز تمام مواد و مندرجات نظاماتیرا
که بامور شرعیه و بعموم ملت متعلق بود علماء و وکلاء سراپا از نظر گذرانیده
در بعضی مسائل اساسی و قواعد کلی آن نظریات مفیده شانرا متفقاً بصورت
تحریری بیرون نویس کرده در ایام مابعد بلویه جرگه مباحث جزوی
در ان مواد طوریکه در ذیل نظامنامه اساسی و نکاح عروسی، و تعزیه دار
و تجاریه مسطور گشت بعمل آمده ، ذات شاهانه بدون هیچیک تعرض
و مکالمه تمام نظریات شانرا قبول فرموده امر دادند که نظریات اوشانرا
منشی مجلس تحریر نموده از عموم اوشان بعد از امضای بیضای شاهانه


مبحث تجاریه ۲۰۹ لویجرگه ۱۳۰۳

دستخط و مواهیر تصدیقیه آنها را اخذ نمایند. (این مرتب چنان در نظر دارد
که از مزید گفت و شنید و مباحث مفیده علمای اعلام من بعد ازین محض
خوف طوالت و قلت محل اندراج صرف نظر نماید زیرا که ناظرین محترم نمونه
و صورت مذاکرات آزادانه علمای اعلام را از چند مباحث فوق بخوبی
درک و استنباط کرده میتوانند که تماماً آزادانه و حقانه بوده سخنان اوشانرا
بکمال شادمانی و مسروریت از طرف اعلیحضرت همایونی و رئیس عمومی شورای
دولت و اراکین معظمه حکومت استماع شده بعد از اتفاق آراء عموم
لویجرگه بر افکار و آراء و تعدیلات آنها اصلاحات و تعدیلات بعمل آمده
است هنوز خواهشمندیم که شمه از مذاکرات وکلا، و نبذی از گفت و شنید
رعایا را که در برخی از نظامات سیاستی و قواعدیکه متعلق بافراد عمومی
ملت افغانی دارد تحریر نموده در خاتمه خلاصه نظریات و اصلاحات لویجرگه
را با مذاکرات آنها عیناً مرقوم، و اندکی از انرا بغرض اختصار واگذار
شده قلم بند شویم. ب. د.)


مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳
روز چهارشنبه اول اسد
در نیمروز نیز عموم اعضای لویه جرگه نظریات و اصلاحات و تعدیلات
و تنقیدات خود شانرا که شب و روز سه شنبه و شب چهار شنبه بیرون
نویس کرده یادداشت گرفته بودند با خود گرفته در وقت معینه تماماً تحت
بارگاه لویه جرگه حاضر شده انتظار حضور اعلیحضرت معظم غازی خود ها را
داشتند تا اینکه ذات همایونی پوره بساعت (۸) رونق افزای محل
صدارت و روشنی افزای دیده منتظرین لویه جرگه گردیده بعد از
وقفه اندک فرمودند!
اعلیحضرت
بنام خدای خود این مجلس عالی را آغاز میکنم : - پریروز
مبحث ما و شما در ان مواد و قواعد نظامیه که متعلق بامور
شرعیه است، بود بر بعضی مسائل ضعیفه که از عدم احتیاط علمای تمیز که
بحضور همه تان حاضر نشسته اند ترتیب یافته بود گفت و شنید ما و شما
تقریباً تمام شده علما ، کاملاً از خیالات این خادم اسلام دانسته شدید که مقصدی
بجز از پیروی شریعت نبوی و تقویت دین ندارم و خوب فهمیدید که هیچ عملی و کاری را بدون


مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۱ لویه جرگه ۱۳۰۳

این مسائل را علما تمیز از روایات ضعیفه کتب فقهیه و مسائل مختلف فیه
شرعیه داخل نظامات دولتی کرده اند من نیز ازین حقائق سرائی و دلسوزی
شما علمای اعلام و فضلای کرام اظهار سرور و تشکر میکنم و از شما آرزومندم
همچنانچه در مسئله تعزیر بالمال و تألیف فتاوی امانیه اظهار آرای
خودها را نموده اید مزید برین هم در نظامات دولتی تدقیق را بخرچ داده در مسائل
اصولی و مواد اساسی آن اگر اصلاحات و تعدیلاتی باشد آنرا نیز بیان
نمائید. در مسائل فروع و جزویات بخیال عاجزانه ام اگر نخواهید که آنرا سراپا
ملاحظه کنید البته برای آن کم از کم پنجسال دیگر بکار است. برای آن لازم
است که شما علمای اعلام لویه جرگه از روی دیانت بکمال دقت چند نفر عالم‌های
جید و دانسته و فهمیده را که بتمام صفات و کمالات علمی آراسته باشند
از میان خود منتخب و معین نمائید تا در محکمه عالیه تمیز مقرر شده وجه معاش
خود را از دولت بگیرند و در تدقیق و تطبیق تمام فروع نظامیه بذل مساعی
ورزند و متعاقباً بتالیف و ترتیب فتاوی امانیه بزبان فارسی و عربی
و افغانی چنانچه گفتید و آرزو نمودید صرف مقدرت ورزند در مسئله
تعزیر بالمال تشکر میکنم که نظریه اصلی خودم با نظریه شما موافق است زیرا
در تعزیر بالمال بخیه ثروت و پول میشود و ارباب ثروت بواسطه استعدادی که
دارند از ارتکاب جرائم باز نمانده بتکیه بسرمایه خود مینمایند از تعزیر بالمال حشابا


مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۲ لوحه جرگه ۱۳۰۳

حقیقی و سد باب جرائم که منشاء اصلی تعزیرات است بطرز مطلوب حاصل
نمیشود خودم از ابتداء برخلاف تعزیر بالمال هستم چنانچه در یکی از نظامات
نکاح و عروسی برین مطلب تصریح موجود است که شما انرا قبلاً خواندید
و شنیدید فاما چون علمای حاضره تمیز که حاضر نشسته‌اند تعزیر بالمال
را جائز شمرده‌اند در نظامات داخل شد اکنون که شما جرائم مالی را از
روایات ضعیفه و مسائل مرجوحه بیان داشته میگوئید که از روی مسائل
قویه تعزیر بالمال نباشد و تمام تعزیرات بالبدن مقرر گردد و احیاناً اگر در بعض
مواقع اولوالامر تعزیر بالمال را تصمیم نماید پس بایستی که آنمال بعد از زمانی
واپس بمجرم داده شود، خوب است ما در آتیه تعزیر بالمال را عموماً موقوف
قرار داده صرف در بعض مسائل جزوی (مثلاً گادی بی‌چراغ نباشد،
درین راه عبور منع است، و امثال این دیگر اصلاحات و قیودات بلدیه)
اگر مجبورا براحدی حکم باعطای جرم صادر شود البته که آن پول ماخوذه
جرمیه بعد از زمانی مسترد میشود
در دیگر مسائل اساسی و اصولی نظامیه که مثل تعزیر بالمال باشد
نیز مخصوصاً شما علماء توجه مخصوصه خود ها را در مجلس خصوصی خویش مانند
دیروز و دیشب بکار برید و در آخر نتائج مطالعه و خلاصه نظریه خودها را
اظهار دارید تا برطبق آن رفتار شود سر از امروز محض بدینواسطه که ایام


مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه قریب باختتام است واکثری ازین مهمانان عزیز ما بملکیت خانه
و مسکن خویش علاقمندی سزید داشته آرزوی رفتن را بعد از تکمیل
میعاد لویه جرگه بوطن مألوف خود ها داشته خواهند بود، در دیگر مسائل
عمومی و امورات سیاستی که بملت متلعق است مذاکرات لویه جرگه تمام
میشود [مانند مال مواشی، نفوس، مالیه، وغیره] درین مذاکرات
مخصوصاً از وکلاء محترم زیاده تر توجه و تعمق را خواستارم تا تمام مذاکرات ما
بر طبق امید و آرزو خواهش ملت و دولت و مملکت تصفیه و فیصله گردد
والا گر بچنین که تا امروز وکلاء محترم در لویه جرگه زیاده تر کار از شنیدن
مباحث گرفته مداخله بسیار در مذاکره و مباحثه لازمه در مواد قانونیه چنانچه
لازم بود مانند علمای محترم نفرمودند ـ معلوم است که حق وکالت را ادا
ننموده اند و بر طبق امیدواری و آمال و امانی عموم ملت افغانی که شما را
وکیل و کفیل مهمات خود قرار داده اند، کاری ننموده اید!

وکیل قندهاری ما نمیتوانستیم که در مسائل شرعیه و مقررات اسلامی
مداخله کنیم، مداخله کردن و مباحثه نمودن در ان امور
کار علماء است ازینرو ما دران ابحاث محض سکوت واستماع را وظیفه
اسلامی و وجدانی خویش دانسته مداخله نکردیم و هم میدیدیم که انحضرت
حق ریاست و انصاف را کماحقه ایفا نموده حاجت بگفت و شنید بیجای ما نبو[د]


مذاکرات چهار شنبه ۲ اسد ۲۱۴ لویه جرگه ۱۳۰۳
حالا که تدقیق و تحقیق آن مواد نظامیه را از روی اسلامیت و حقایق پسند
به علماء وا گذاشتید و با آنها امر دادید که مسائل سیاسی و فقرات کلی آنرا عموم
علماء لویه جرگه تحت تدقیق و تطبیق با مذهب مهذب امام اعظم کوفی بنمایند
و جهت بازدید امورات جزوی و فروعی ارشاد فرمودید که لویه جرگه از بین
خود علماء جید فهمیده و دانسته را انتخاب نمایند تا در مجلس عالیه تمیز دارالسلطنه
کابل شامل شده از دولت معاش گرفته موظف باشند درین
نظریه همایونی ما را کاملا متفق و اولین کاری که بعد از امروز لویه جرگه مینماید
انتخاب همین علما است در مسائل سیاستی و اموراتی که تعلق بهمه مملکت
دارد البته حق مذاکره از خود ماست و ما د آن مذاکرات علماء را بیشتر از یکنفر
نماینده ملت حق نمیدهیم هر بحث که در امورات سیاستی و مدنی افغانستان
سر از امروز در بین مجلس عالی کرده شود البته که در ان کا ملاً حصه همین و کلا است
که مقدرات ملت را بدست گرفته شرفیاب حضورند و ما هیچ نمیخواهیم که در امور
امنیت و انضباط بر طبق نظریه علماء خود کار کنیم، زیرا ملا صاحبان میگویند که
دزد را بدون شاهد و گواه مجازات داده نشود حا لا نکه دزد در موقعی که شاهد
باشد چطور میتواند که دزدی بکند زیرا مسئله دزد و شاهد مانند آفتاب
و سایه از هم علیحده است !
لویه جرگه در سر تا سر لویه جرگه به محض استماع این کلمه یک غلغله بر پاشد تماماً


مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۵ لويه جرگه ۱۳۰۳
بعرض رسانیدند که اعلیحضرتا بغرض امنیت وادامه انضباط مملکت از حد
ضرور است که برای سارقین ودناره بازان و اشخاصیکه مخل امنیت
میگردند سیاستاً مجازات شدیدی مقرر شود و اگر چنین که علما ما
میفرمایند که دزد بدون شاهد و گواه مجازات در کنار تحت استنطاق
هم آورده نشود بخدا که مالت تباه میشویم و هستی و زندگانی ما بر باد فنا میرود
واز دست ظلام و دشمنان و خائنین داخلی و خارجی خود بسیار پریشان
و سراسیمه میگردیم از برای خدا چرا مانند زمانه اعلیحضرت ضیاء الملة والدين
بر یک سرقه معمولی چندین نفر مشتبه تحت باز پرس و استنطاق نمی آیند!
و چرا میدان مسابقه دزدی ودناره بازی و اخلال امنیت برای اشخاص
بدطینت خالی و فراخ گذاشته شده است اعلیحضرتا مثل مشهور است که
ترحم بر پلنگ تیز دندان + ستمگاری بود بر گوسفندان
اعلیحضرت این بحث شما قبل از وقت است، وقتیکه ما بر ان
فقره که در ان بر دزدان حکم شاهد کرده شده است رسیدیم
باید بحث میکردیم باز هم چون شما این مسئله را یاد دهانی نمودید من هم
طرفدار شما هستم و از علماء محترم رجا میکنم که ضرور برای سد باب
این مظالم و اختلال امنیت اینچنین قیود و شروط و تشدی را بر ارباب
جنایت از مسائل مهمه شریعیت که حاوی همه گونه احکام و اوامر است


مذاکرات چهار شنبة اول اسد
۲۱۶
لویه جرگه ۱۳۰۳

اتخاذ و اقتباس نمایند تا این شکایت عمومی از سر تا سر ممالک افغانی مدفوع
و مرفوع گردد!
علما لویه جرگه
اعلیحضرتا! این قصور هم از طرف علماء سابق است،
شریعت، برای اولوالامر از روی سیاست همه گونه
اوامر و احکام را جهت سد باب این خرابیها و جنایتها سیاستاً اجازه
داده است، اینک همه متفقاً بعرض میرسانیم که سارق بتکرار سرقه
حتمً و لزوماً و سیاستا از طرف حکومت بقتل برسد!
لویه جرگه
برین نظریه علماء اظهار شادمانی و خرمی نموده و بالفاظ مسرت آمیز
علما را التجا کردند تا میتوانید ای ملا صاحبان برای قلع و قمع دزدان
و خائنان مسائل تشد دآمیز و مجازات تالم انگیز را اتخاذ نمائید!
وکیل قندهار
مودبانه بر پا خواسته بحضور همایونی بعرض رسانید که
که اعلیحضرتا! با اینکه مراح و کلمات خنده آور بر طبق لایه
لویه جرگه درین مجلس عالی ممنوع قرار داده شده است تا هم از حضور همایونی
اجازه میخواهم که درین موقع یک لطیفه را بعرض رسانم [ اعلیحضرت بنگاه
محبت آمیز بطرف گحریسته زبان حال شان اجازه گفتن آن لطیفه را بران
وکیل قندهاری گویانشان داد درین بین آن پیر مرد بعد سکوت
قلیل گفت . ب. د]


مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۳۱۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

ببینید که ملا صاحبان ما را هم بعضی دزدان خانگی بعذاب سایندو
اندو ممکن است که عمامه و جبه و بعضی ثروت ایشانرا هم خائنین بغارت
برده باشد و یا تصور میکنند که درآتیه اگر ما همچنین یک اجازه را بغرض اندفاع
این معامله بحکومت ندهیم هستی ما را دزدان خواهند برد بچه فراخ دلی و سخاوت
پیشگی احکام متین دزدانرا میفرمایند. ایکاش اگر ملا صاحبان ما بتمام
لذات دنیوی و ضروریات مدنیه و لوازمات انسانی و بچشمی دشمناں دینی
و ترقیات عصر کنونی اطلاع میداشتند و بنزاکت و لطافت دنیای
موجوده حظ و پی برده میتوانستند تا در همه اوامر و نواهی برای ما از اساس
متین شریعت سید المرسلین همین در یآدلی و خنده پیشانی
اوامر عطا میفرمودند!
اعلیحضرت روز بسیار گذشته بسم الله آغاز کنید و بگوئید
از جمله نظاماتی که بعموم ملت و سائر رعایا تعلق دارد
کدام یک آن اولاً قرائت شود !
وکیل بدخشانی اعلیحضرتا ! بنجایم اول نظامنامه محصول مالی مواشی
قرائت شود که من دران چند عرائض دارم [بعد از
قرائت نظامنامه معلوم شد این مرد که اولاً خواندن این نظامنامه را
نسبت بدیگر نظامات عرضداشت نمود هیچ عرضی اساسی و قانونی


مبحث محصول مال مواشی ۲۱۸ لويه جرگه ۱۳۰۳

نداشت بلکه تمام تعرضش متعلق به امورات شخصی او بود و از طرف اعلیحضرت
مانند عموم عرائض شخصی بکمال ملاطفت مرجع عرض او در همان محل نشان
داده شد که وزارت مالیه است. ب. د]

نظامنامه محصول مال مواشی

[درینروز حضرت رئیس صاحب شورای دولت بمنشی مجلس
امر کردند که بعضی نظامات را قرائت کند. ب. د.]

منشی مجلس نظامنامه مال مواشی را از اول تا آخر خواند و برای عموم دانانده شد
که بر هر ماده و هر فقره که اعتراض داشته باشند آنرا بیرون
نویس کرده در خاتمه بر وی بحث نماید!

وکیل ترکستانی اعلیحضرتا! اگر محصول مال مواشی بعوض سالیانه
دو سال بدو سال و یا سه سال بسه سال گرفته شود
اغلبا از منفعت اهالی خالی نبوده و هم حق سرکار تلف نمیشود!

وکیل قطغنی بپا خواسته بدلائل واضحه تردید آنمردیرا که خواهش شمار مال مواشی


بحث محصول ال مواشی
۲۱۹
لویه جرگه ۱۳۰۳
را هر ساله و پرداختن زکوة آنرا دو سال و یا سه سال امید معروض
داشته بود ، نمود !
لویه جرگه
نیز تماماً مخالفت او ایستاده گفتند که همین اعطای زکوة مواشی
طوریکه در نظامنامه آن مرقوم میباشد نهایت درست است
مابداً تأخیر آنرا بدو سال و سه سال روا دار نیستیم چه در آن صورت نه تنها
دولت بلکه ملت هم متحمل نقصان و خساره میشود !
وکیل هراتی
معروضداشت اگر محض مراعات اشخاصیکه از خزانه
دور افتاده اند و نمیتوانند که از قشلاق و ایلاق های خود
تا بخزینه و دفتر رسیده بتوانند میعاد تحویل قسط محصول بعوض قوس
تا آخر سال توسیع داده شود خوبتر خواهد بود !
اعلیحضرت
تا حال شما اطلاع ندارید که درین سال در هر مقام و محل
دور مأموریتهای مالیه و حکومتی افغانستان خزائن مستعد
فقط بنا بر ارتفاع سرگردانی اهالی مقرر و معین شده تا هر شخصیکه بخواهد
مالیات و گمرک و یا محصول مواشی خودش را بهمان خزینه دولت که
به پهلوی خانه اش معین شده ببرد و سرگردانی نکشند !
وکیل فراهی
برخی از مأمورین مقرر شماه مال مواشی بر حیوانات
سقط شده ما ما را مجرائی از ما حتماً یا جهلا ، میخواهند


مبحث محصول مال مواشی ۲۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

ویا جانداد میطلبند درینصورت معلوم است که برای مالدار و رمه دار چقدر تکلیف عاید است !
وزیر مالیه وکیل صاحب آیا در نظامنامه در صورت سقط و تلف مواشی قید نشان دادن جانداد و یا احضار نمودن محلاً ، مرقوم است !
وکیل فراهی نی ! در نظامنامه ما انچنین یک فقره را هرگز نخوانده ایم لاکن مامورین احصائیه از ما انچنین مطالبها همی نمایند!
اعلیحضرت این اعتراض شما تقریباً بغرض شخصی میماند لہذا محل اظهار آن این مجلس نیست هر آنفقره را که خلاف نظامات دولتی بر شما احدی جاری کند و یا مطالبه اجرای آنرا از شما نماید شما راست که از دست وی به سلسله مراتب عرض کنید!
وکیل کوهستانی اگر هیئت احصائیه مال مواشی از علاقه داری و مامورین های مالیه هر مقام مقرر شود بهتر است زیرا اشخاصیکه از مرکز جهت شماره موظف میشوند چون ما او را نمی شناشیم و وی از ما اطلاعی ندارد در مسائل جزوی و سخنان معمولی بهمراه ما می پیچند و بر قول و اظهار ما اعتماد ننموده موجبات سراسیمه گی ما را تولید میکنند !


بحث محصول مواشی
۲۲۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

وزیر مالیه
این اعتراض شما مانند اظهار همان وکیل صاحب فراهی بی اساس است زیرا در نظامنامه مبین است که شمار مال مواشی را مأمورین محلی باتفاق قریه داران و قبیله داران و یکنفر از علاقه داری همان محل نماید اگر در کدام فقرهٔ نظامنامه محصول مال مواشی تخطی بوقوع باشد که از مرکز و یا حکومتی اعلا و یا نائب الحکومگی رئیس احصائیه مقرر میگردد نمائید تا اصلاح شود معلوم است که در نظامنامه این قید نیست در صورتیکه حکام محلی تان خلاف قواعد مقرره رفتار کرده باشند چنانچه ذات همایونی ارشاد فرمودند شما باید از دست شان عرضیه پرداز شوید!

وکیل ترکستانی
مشکل نیست ما با وجودیکه درین مواد عرضیه نگار هم شده ایم اما هنوز جوابی نشنیده ایم!

وزیر مالیه
اینک وزارت مالیه صورت معروضه شما را عطفاً باحکامانه بخود نائب الحکومگی ارسال میکند تا در آتیه بر خلاف قواعد نظامنامه رفتار نماید! بهر تقدیر چنانچه گفتم این بیانیه شما حکم عرض شخصی را دارد ومحل گفتن آن این مجلس نیست!

رئیس شوری
حضار مجلس درین محفل مبارک بحث در تعدیلات و اصلاحات قانونی و نظاماتی است نگفت و شنید در اصلاح و مدح قدح مامورین در صورتیکه دستور العمل و تمسک ما


مبحث محصولان مواشی
۲۲۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

صحیح و درست بود معلوم است که هیچ یکی در برخلاف آن کار نمیکنید
و اگر بکند ضرر و بکیفر کردارش میرسد پس لطفا در عرائض شخصی و طرز عمل گرد
و گیر و زید تضیع اوقات مجلس را روادار نشوید!
وکیل مسمینه اعلیحضرت غازی از صغار و کبار و ذکور و اناث مواشی از ما محصول میخواهند حالا نکه بسیاری از گوساله ها و چوچه
بره ها و بزغاله ها بعد از اعاشه قلیل سقط و تلف میشود و برای مالدار ازین
طریق تکلیف عائد میشود بایستی که محصول مواشی خورد سال معاف شود
باقی همه گونه تکلیف اعلیحضرت را ما قبول داریم!
اعلیحضرت انصاف یک چیز خوب است شما خود منصف شوید
نظر به تکالیفی که بیشتر از صد در این نظامنامه بر مالداران
افغانستان بود و در قسم رقم محصول و خرج و باج از شما بنام بروت
چربی آغا و سر چربی بی بی، بچگانه سرکانه، سرگله گی، سر رمه گی، تحت زکوة،
شاهی گی، باج سیخ، علف چره طرق، وخرید جوال، گلیم، جل، نوار
پشم، توبره، و امثال آن گرفته میشد اکنون که آنهمه تکالیف از همه شما
برداشته شده فقط جهتہ انکه در میانه شما و مصدق گفت و شنید در
صغر و کبر مواشی بوقوع نیفتد و تکلیفی برای طرفین ازین رهگذر عائد نگردد
و هم ضروری بود که عوائد بیت المال که تماما برای خدمت شملت مملکت و همین


مبحث محصول مواشی
۲۲۳
لویه جرگه ۱۳۰۳

صرف میشود نقصی دارد نشوم امتیاز صغیر وکبیر رفع گردیده است!
از سیاق کلام اکثری از شما چنان مفهوم میشود که شما محصول
مواشی و زکوة و گمرک را بمنافع شخصی من میدهید و یا من آنرا در معاملات
شخصیه خود بصرف میرسانم - کلا وحاشا هر چه که شما بحکومت خود بهر اسم
و رسمی که میپردازید تماماً برای رفاه و آسوده حالی و ترقیات خودتان بصورت
نگهداشت عسکر و تشکیل محاکم و ساختن معابر و تمدید تیلیفون و تلگراف
و کشیدن انهار و معارف و امثال آن که تذکرش بطوالت میکشد بصرف
رسانیده میشود، یک حبه و دینار آنرا اعلیحضرت بمنافع ذاتی خود بصرف نرسانیده
است و نخواهد رساند اینک تمام مامورین و وزراء حاضرند و درین مورد
معلومات مفصل دارند و مزید برین خدا وند گواه است و کفی بالله
شهیدا که من در زمام داری و فرمان فرمائی شما ملت یک نفسی بآسرات
نکشیده ام و دمی بفراغت ننشسته ام حبه و دیناری از بیت المال
بجز در راه ترقیات و تعالیات تان بمصارف شخصی خویش نرسانیده ام
و بهمه شما معلوم است که بسیاری از عوائد حکومت که بانواع انواع و اقسام
اقسام از شما ملت گرفته میشد کاملا موقوف کردم و تنها همان تکالیفی را که
شریعت بر عالم اسلامیت مقرر داشته است واگذاردم ازین رو
بسیار خساره بثروت دولت وارد آمده اگر حالا باز بر طبق این مطالبات


مبحث محصول مواشی ۲۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳
ناقابل قبول تان حکومت گوش میگذارد پس لطفاً بفرمائید که تنخواه
عسکر و مامورین و لوازمات و ضروریات مملکت تان از کجا پرداخته
خواهد شد !
لویه جرگه بر زحمات و این نظریه همایونی کاملاً اظهار شادمانی کنان
آنمردیرا که بدین اظهار پرداخته بود زیر زبان بانواع
دلائل آورده برین مسئله که ذات همایونی محافظ حقیقی بیت المال و غمخوار
واقعی افغانسان بوده حبه و دیناریرا از بیت المال باخراجات شخصی
خود مانند دیگر سلاطین نمیرسانند مقالات و تشکرات مزیدی گفته شد
و این کردار و رفتار همایونی با دوره فاروقی تطبیق داده میشد!
وکیل قطغنی در نظامنامه هکذا برای نفری سمت مشرقی و جنوبی در
محصول مواشی مرانمات اعطا شده در صورتیکه حکومت
تمام افراد ملت خود را بنظر شفقت مینگر د و ادعای مساوات و یکرنگی را
با همه افراد رعیت دارد پس این تمایز و اختلاف در مابین دو برادر
از کدام رهگذر است !
وکیل مشرقی پیشتر از ین که ذات خسروانه بجواب انمرد بپرداخت برخاسته
گفت که این امتیاز و شفقت حکومت برما مردم از ان
است که ما چره آگاه نداریم و هم نفوس وسکنه ما بیشتر و عوائد و آمدنی و رنج و ...


مبحث محصول مواشی
۲۲۵
لویه جرگه ۱۳۰۴

نامگتر است» [این مرد مشرقی میخواست که دیگر کلماتی را هم در همین اساس
بیان نماید لکن حضور ملوکانه کلام او را قطع فرموده ارشاد فرمودند. ب. د]
اعلیحضرت این مراعاتی را که حکومت تان موقتاً با بعضی برادران
سرحدی تان در اعطای محصول مواشی نموده است
محض بغرض همدردی و فداکاری آنها است که بر طبق مقررات مساوات
خود با حکومت متبوعه خویش در موقع جهاد از حمل و نقل قوای عسکری
و غله رسانی و بردن جبه خانه و دیگر خدمات دولت با حکومت معاونت
نموده اند البته بعد از گذشتن آن میعاد مقرره با زهمان مساواتی را
که حکومت تان در نظر دارد جاری داشته از تمام سکنه افغانستان
دسمت شرقی و جنوبی یکسان محصول خواهد گرفت!
وکیل ترکستانی مأمورین مال شماری حمل حیوانات را نیز تحت شمار
آورده از ما محصول میخواهند حالانکه اکثری از حمل
سقط و ضایع میشود ازین رو معافی آنرا خواستاریم!
وزیر مالیه وکیل صاحب هر کدام ماموریکه حمل حیوانات شما را قبل از
زائیدن تحت حساب آورده باشد از دست او بحکومت
محلی خود عریضه پرداز شوید زیرا که در هیچ یک ماده نظامنامه این قید و لفظ
موجود نیست که ما فی البطن مواشی نیز حساب کرده شود!


بححث محصول مال مواشی ۲۲۶ لویه جرگه ۱۳۰۳

وکیل هراتی اکثری از اهالی ایران درهنگام تابستان بخاک افغانستا
و علف زارهای حکومت متبوعه مان بغرض تربیه مواشی
خود اقامت گزین میشوند اگر حکومت از آنها نیز بطوریکه لازم بداند
ونسبتاً محصول آنها نسبت بمحصول تبعه افغانستان کمتر تحصیل
شود البته فائده های مزیدی برای بیت المال محصول می آید علاوه
بران اگر مخصوصاً برای مالداران و این ایلاق نشینان قیمت تذکره
اندکی کمتر مقرر شود همانا که تعداد آنها خواهد افزود زیرا که در سرحدات
هرات بسیار چراگاهای خوب و سرسبزی موجود است تا مالداران
تبعه ایرانی خیلی مشعوفند که درین سرزمین آمده موقتاً در هنگام تابستا
بتربیه مواشی خود بپردازند فاما اکثریه بواسطه زیاده پول تذکره نمی آیند
و آنانکه می آیند هم بیک اصول مرغوب از آنها باید اخذ محصول شود!
اعلیحضرت این معروضه وکیل هراتی را چون نسبتاً از تحت همایونی
بعید بود و اندکی لب ولهجه او نیز عام فهم نبود مکرراً
خواهش استماع نموده بعد از فهمیدن بمقصدش وزیر
مالیه را امر بیادداشت نویسی کرده از ان مرد اظهار
خرمی نموده فرمودند که اینک یادداشت گرفته در آتیه درین
معامله تدقیق کرده میشود!
الی [ILL]


مبحث محصول مواشی ۲۲۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

وکیل بلخ خشانی
امیدواریم که ما بعد از شمار کردن علاقه دار مخفی مأمورین
مالیه مقامی در بندر های متعدد، مجدداً شمار مال مواشی
در صورتیکه مالدار سند هم بدست داشته باشد بعمل نیاید زیرا در
هنگام بهار که تمام رمه ها و مواشی در حرکت میباشند در جاهایکه پس است
و یا در های صعب المرور اثبات وجود دارد بندر داران سر از نو بر مواشی ما
علم آوری میکنند !

وکیل میمنه
بلی ! این شمار و علم آوری مخصوص بکجائی است
که در مواشی و رمه او نسبت بداخلہ سند و ہيئت
ظاہرہ رمه برای بندر دار شک دست دهد و ظاهرآ بداند که مال او ادایین
است و یا برای او اطلاع و خبری رسیده مشتبه باشد والا بدون
از اشتباه و علم خیر احدی غرضدار نمیشود!

اعلیحضرت
بلی ! در صورت شبہہ و اخذ معلومات و یا تصدیق
و تردید اطلاعات خصوصی مجدّداً شمار کردن بسیار
خوب است و درست و بدون آن باید نشود و نمیشود!

(درینموقع ساعت ۱۲ بسر رسید و مجلس تا چندی برای
صرف طعام و ادای صلوة و تفریح فسخ شده مذاکرات و یادداشتهای
باقیه بظهر گذارده شد. ب.د )


مبحث محصول مواشی ۲۲۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

مذاکرات ظهر چهارشنبه

[ما قبل از پوره شدن ساعت (۲) عموم اعضای محترم لویه جرگه دران
بارگاه عالی احضار شده تماماً اخذ موقع نموده بودند ذات شوکتسمات
همایونی نیز پوره بوقت موعوده انجلاء افزا ء دیده منتظرین گردید بعد از
سکوت قلیل ارشاد فرمودند، ب. د ]
اعلیحضرت بنام خدای خود این مجلس عالی را آغاز میکنم!
بحث ما قبل از چاشت در مواد بیرون نویس شدهٔ
نظامنامهٔ محصول مواشی بود و تا یکجای در ان مذاکرات نیز بعمل آمده
بود اکنون دیگر گفت و شنیدی دران دارید ؟ یا نی ؟ اگر داشته
باشید بسم الله بفرمائید !
لویه جرگه ما دیگر درین نظامنامه هیچ مذاکره کردن را نمیخواهیم و تماماً اورا
تصدیق و جمیع موادش را بعدل و انصاف و حقانیت قرین
یافته از دل و جان اورا قبول داریم !


مبحث محصول مال مواشی
۲۲۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

اعلیحضرت
من یک نظریه دارم و میخواهم که او را ضمیمه این نظامنامه
بگردانم اینک آنرا برای شما میگویم اگر لازم بود درج میشود
و الا خیر و آن اینست که بایستی محصول مال مواشی فقط در حین شمار آن گرفته
شود تا راعی و رعیت از سرگردانی خلاص باشند،
[درین مواد یک مبحث بسیار طویل مفصلی در میان ذات جهانبانی
ویکنفر وکیل بدخشانی بعمل آمد و از هر طرف دلائل گفته شد که اگر تمام آن در قید قلم
آورده شود موجب طوالت کلام و ملالت قارئین کرام میگردد، لهذا مخلص
آن نوشته میشود. ب. د]

وکیل
وقت شمار باید بعد از وقت زائیدن مواشی باشد که ماه سرطان
و اسد است مقرر شود و محصول آن بهمین ماه قوس بطوالت
قسط گرفته شود،

اعلیحضرت
البته وقت زای مواشی منطقه‌های سردسیر ماه ثور
و سرطان است لکن در محالات گرم سیر مواشی تقریباً
در ماه حوت آغاز بوضع حمل نموده در اواخر حمل خاتمه می یابد لهذا میعادیکه
در نظامنامه گذارده شده بحد وسط بملاحظه هر دو محل مقرر شده است!

جلال الدین قطغنی
اینکه اعلیحضرت اخذ محصول مال مواشی را در حین شمار
اراده میفرمایند ابداً رعیت متحمل عطای محصول


مبحث محول مال مواشی ۲۳۰ لویه جرگه ۱۳۰۳
در آنوقت که موقع افلاس و بی‌برگی است و مالداران بانواع پریشانی و
سرگردانی گرفتار میباشند و سر از نواز تکالیف یخ و برف و سرمای
زمستان برآمده میباشند، ندارند البته وقت تحصیل و پرداخت
محصول همین ماه قوس است که مالدار از فروختن مواشی خویش صاحب
ثروت میباشد و هم درین مفکوره همایونی در سال اول میبایست که
مالدار دو محصول را تحویل کند یکی در ماه قوس و دیگر برادر آخر حوت که بالکحل
خارج از مقدور ما عاجزانست!
اعلیحضرت این هر دو عذر شما را بدلائل جواب میگویم و شما را میدانانم
که اعطای محصول در آنوقت موجب فائده شماست
ائیکه توهم نمودید که در مرتبه اول در یکسال دو محصول از ما گرفته میشو نی!
ما دفعةً اخذ محصول را از یک موسم بدیگر موسم تحویل نمیدهیم طوریکه
تنخواه مامورین دولتی و عسکری را که سابق برین پیش از خدمت میگرفتند
و حال بعد از خدمت برای شان داده میشود تدریجا از ششماه بپنج
و از پنج بچهار و از چهار بسه و از سه ماه بدو ماه از دو ماه به یکماه رسانیدیم همچنین محصو
مال مواشی شما را نیز از ماه قوس بتدریج تا شش سال در آخر حوت میستانیم
درینصورت معلوم است که پول دولت تا شش سال یکیک ماه
اضافه تر از موعد تحویل سال گذشته آن بنزد تان میماند و هم


بحث محصول مواشی
لویه جرگه ۱۳۰۳

از تکالیفات دیگر نجات مییابید، [وکیل در اوائل بدین صورت تن در هیچ
نمیدانست بعد از فهمانیدن مکرر اعلیحضرت چون بمطلب پی برد و دانست
که دولت همان پولی را که امسال از وی در ماه قوس گرفته در سال آینده
در قوس نی بلکه در ماه جدی و بدیگر سال در دلو و بکذا در حوت میستاند
و برای وی از نیصورت هیچ نقصی عائد نیست بالاخره این دلیل لا طائل
و عذر لنگ از وضع این ضمیمه استنکاف ورزید، ب. م]
جلال الدین قطغنی
اعلیحضرتا! ما مردم کی میتوانیم که پیسه بحبیب ما باشد
و بران ممسکی کرده خرج نکنیم چنانچه در نیموقع که از ما
محصول گرفته میشود جیب های ما از پول می ترقد لکن در موسم حوت
و حمل و سر و بار برای گذاره و اعاشه خود پریشان و سرگردان میباشیم، و
مالداران مملکت ما بر خلاف دیگران از پشم و پوست و شیر مواشی
خود فائده نمیگیرد حتی دوشیدن بزه و گوسفند را عیب میدانیم!
اعلیحضرت
بسیار متاسفم که اکثری از ملت افغانستان در عیاشی
و اسراف پیشگی درجه اول را احراز داشته اند اگر یکمرد
روزانه صد روپیه آمدنی داشته باشد شب حتماً همان صد روپیه را خرج
میکند و برای زندگانی آتیه خود هیچ ذخیره نکرده بدیگر روز گرسنه میخوابد
بسیار دیده ام که چندی یکنفر بر سمند ناز سوار بوده نان پلو نوش جان میکند


مبحث محصول مال مواشی
۲۳۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

و درجه اول عیاشی و اسراف را حائز شده از معیشت آتیه خود هیچ
نمی سنجد بعد از چندی بر خاک مذلت افتاده بسکنت تقرب میسازد !
آقادنه با آن شوری شورونه باین بی نمکی » نباید آنطور عیاشی
و بی پروائی را پیشه کردونه بدین اندازه تکلیف و مشقت را متحمل باید شد
وقتیکه شماده روپیه را حاصل نمودید لطفاً یکروپیه آنرا بمخارج ضروریه خویش خرج
رسانیده ما بقی آنرا برای روز ما بعد نگهداشته از گرم و
سرد زمانه بیندیشید !
اینکه میگوئید که ما مردم از پوست و پشم و شیر و روغن د
غیره حاصلات مواشی خود استفاده نمیکنم و این منفعت گرفتن را
از مواشی خویش فیما بین خود عیب می پنداریم این مسئله بیشتر موجب
تاسف و حسرت است امروز بیگانها و ملل متمدنه دنیا کوچه بکوچه بازار
ببازار و ده بده موترهای بزرگ بزرگ لاری را گرفته شبا روزی تجسس
استخوان و شاخ و پشم و ملبوسات کهنه و ژولیده میگردند و آنها را جمع
آوری داشته بلکه اکثریه خریداری نموده میبرند از ان استفاده
کرده اشیاء ساخته شده آنرا بالای شما میفروشند و شما میگوئید که
از پشم و شیر و پوست مواشی خود که شرعاً و عادتاً و اصطلاحاً جائز است
فائده گرفتن را عیب می پنداریم!


بحث محصول مواشی ۲۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۲
خوب این بحث صرف بر چیزی بود که هنوز در نظامنامه داخل
نشده است و خیال ادخال آن بطور ضمیمه شده بود اکنون که شما جداً
بر خلاف آن دلائل لاطائلی را بیان میدارید و بمنفعت خود نمیدانید
اینک من از ان گذشتم !
لویه جرگه
اگر چه بتائید و تردید این وکیل قطغنی هیچ نگفتند اما از وضع
شان چنان مستفاد میشد که با وکیل مزبور موافقت دارند این
روچون ذات همایونی از ان نظریه خود صرف نظر فرمودند از تمام شان
یک آثار بشاشت دیده شد !
وکیل ترکستانی
بعرض رسانید که از مالداران مملکت ما بعوض
زکوه قره قلی پوست تحصیل میشود و از باقی
مواشی مایان حسب معمول محصول گرفته میشود اگر بعوض پوست
کاملاً از ما محصول گرفته شود بهتر خواهد شد !
وزیر مالیه
بدلائل در اخذ پول خساره دولت و نقص
بیت المال را ثابت کنان بیان داشت که
اعلیحضرت غازی در تعداد پوست قره قلی نظر با ز منه سابق که شما
اهالی میدادید بسیار تخفیف را محض تسهیل و آرامی شما اهالی فرمود
است اگر شما علاوه بر آن هم خساره را بدولت وارد نمائید معلوم است


مبحث محصول مواشی ۲۲۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

که شما تنها منافع شخصی خود را تحت نظر داشته از منفعت دولت
و مملکت صرف نظر مینمائید !
وکیل
اگر قیمت پوست قره قلی از ما گرفته شود و یا وجه محصول
اموال مواشی را نیز از ما پوست بازیافت دارند،
بهتر خواهد شد !
وکیل
برخواسته بعد از بیانیه طویلی این قرارداد مقرره حکومت را
که از قره قلی پوست و از مواشی محصول بستانند مفید
و سودمند نشان داده تغیر و تبدل آنرا موجب تکلیف طرفین ثابت کرد!
لویه جرگه
مخصوصاً نفری ترکستان بر همان قرارداد ماضیه خود اظهار
رضامندی نموده از ان نظریه وکیل ترکستانی صرف نظر نموده
منظوری همان طریقه سابقه را بعرض رسانیدند !
اعلیحضرت
صلاح ما همه آنست کان صلاح شماست


بحث مالیات ۲۳۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

نظامنامۀ للّمی و مالیه

بعد از نیکه نظریه و اعتراضات لویه جرگه نسبت بنظامنامۀ
محصول مال مواشی بپایان رسید و تماماً اظهار داشتند که بصورت
است و ما دیگر دران هیچ نوع گفت و شنید نداریم نوبت بخواندن
نظامنامه للّمی و مالیه رسید منشی مجلس نظامنامۀ مزبور را بفصاحت
میخواند و رئیس صاحب شورای دولت حضار را بیاد داشت نویسی
یاد دهانی میکرد تا اینکه نظامنامۀ موصوف سراپا خوانده شد و در اثر آن
نسبت بمندرجات نظامنامه از هیچ رهگذر اعتراض و تردید و تنقیدی
بعمل نیامد فاما عرائض شخصی از چند نفر و از چند گوشه تقدیم شده در
نتیجه تصفیه گذارشات آنها محول بوزارت مالیه و مأموریتهای محلی
مالیات و حکومتی شان قاعدتاً گردید درین ضمن نسبتاً گفت و شنید
مزید یرا وکلای محترم هرات و قندهار بر پا داشته دلائل و براهین و مذاکرات
مزیدی در بین آنها و اعضای وزارت مالیه و مستوفی کابل و رئیس تنظمیه


لویه جرگه ۱۳۰۳
۲۳۶
مبحث مالیات

قندهار ردوبدل شده که قلم عاجزانه ما هرچند بیادداشت نویسی این مقام
سرعت و چالاکی را بخرج داده باز هم نتوانسته که حاصل مذاکرات و خلاصه
گزارشات این گفت و گویی را گرفته تیوانست بالجمله مردم قندهار از تسعیر حاِضر
مالیات جنسی خود ها که بنقدی تحویل یافته است شکایت داشتند
و عده از قلت آب بیتابی میکردند و چندی از تجاوز مامورین مالیه
شکایت داشتند و مردم هرات میگفتند که تا حال برطبق نظامنامه
از ما تحصیل مالیه نشده بهمان طرز قدیم جاریست مردم قندهار از تسعیر حاِضر
نقصان و پریشانی خود را حکایه میکردند و از طرف وزارت مالیه جواب تسلی
بخش و تشفی ده برای شان داده میشد مردم قندهار را جناب سردار
عبدالعزیز خان رئیس تنظیمیه شان بدلائل مسکته در معروضه شان ملاامت
و متجاوز نشان داد علاوه بران ذات شاهانه ایشانرا از بیان تسلی داده
گفت در موقعیکه با شما این قرار داده شده بود نظر بنرخ انوقت همراه تان
تسعیر درست کرده شده بود چنانچه تا دو سالیکه نرخ گران بود احدی
از شما شکایت از تسعیر نکرد، امسال که نرخ غله ارزان شده و شما از ان
تسعیریکه برضا و رغبت خود با حکومت نموده اید و مقاوله نامهای تان
بوزارت مالیه موجود است شکایت میکنید محض رفاه حال شما وزارت
مالیه را تاکید میکنم که با شما نرخ دوست و تسعیر را حسب دلخواه تادینیا


مبحث مالیات ۲۳۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

مقرر دارد و نفری هرات را آقای محمد سرورخان مدیر محاسبه در معروضهٔ
شان حق بجانب گفته علاوه بر تسلیت دهی همایونی وزیر صاحب مالیه
وعده داد که سررشته بر اصل شانرا بنماید درین روز نطقی را که فیض محمد
خان وکیل سمت شمالی و عبدالرحمن خان رئیس هراته و پشتر و محمد اکرم خان
مدیر مأمورین وزارت معارف و آقای عبدالعزیزخان مستوفی صاحب
کابل ایراد داشته اند نیز قابل وقت است ایکاش اگر نوتهٔ آنها را بدست
میداشتیم تا درینجا جهته تذکر ناظرین قلمبند می شد . ب . د ]

اعلیحضرت بعد ازینکه عموم معروضین قانع شدند و این گفت و شنید
و نطقها و اظهار خیالات خاتمه یافت اعلیحضرت همایونی جرگه
را مخاطب کنان فرمودند : که بحث ما صرف در مواد نظامنامه است
لهذا میگویم که آیا در مندرجات این نظامنامه اعتراضی دارید ؟

لویه جرگه نی ! نی ! مندرجات و مقررات نظامنامه سرا پا منصفانه و حقانه
است ما بران اعتراض و تنقید یدی نداریم !

اعلیحضرت اشخاصیکه یکی بعد دیگری بعد از اختتام این نظامنامه
عرائض نمودند تمام عرائض شخصی است که یکی از آنها
نه تنها بمن بلکه بوزارت مالیه نیز تعلق ندارد بایستی این معروضات خود ها
را بنزد حکام و مامورین مالیات محلی تان بنمائید تا آنها بغور رسی تا بپردازد


مبحث مالیات ۲۳۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

اگر آنها نشنیدند بسلسله مراتب بوزارت مالیه عرضیه پرداز شوید اگر
وزارت هم بعرض تان التفاتی نکرد من حاضرم که اینچنین عرائض را ذاتاً
بشنوم شاغاسی حضورم شبا روزی اینچنین اشخاص را انتظار میکشد
والا اگر من هم چنین عرائض هر فرد را بشنوم ظاهر است با اینکه من خودم را
شب و روز بدین کار وقف کنم و از جمله مهمات سلطنتی و امورات ضروریه
دولتی صرف نظر نمایم باز هم معلوم است که من مانده شده بستوه خواهم
آمد و عشری از اعشار اینچنین عرائض تا را شنیده نخواهم توانست

لویه جرگه
الحق که شنیدن امثال این گزارشات کار ملوکانه نیست
بایستی این عارضین که بفتوای صاحب الغرض مجنون دیوانه وار
باینچنین عرائض مبادرت میکنند بمحلات آن مراجعت کنند و بسلسله مرآت

در صورت عدم اجراء آن خود ها را بحضور مرحمت نشور برسانند !

اعلیحضرت
خیر ! محض خاطر شما وزارت مالیه را تاکید میکنم
که در عرائض شما دقت و توجه مزیدی را بخرج
بدهد و تا بتواند در دفع شکایـت تان بکوشد حالا اگر در نفـس
نظامنامه اعتراض دارید مهربانی کرده بگوئید و الا بند یگر
کار آغاز کنید که وقت ضائع میشود !

لویه جرگه قبلاً بعرض رسانیدیم که در نظامنامـه فـوق هیچ


مبحث مالیات ۲۳۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

گفتی نداریم، درین عرائضی که کرده شد ظاهر اً تمام آن شخصی
بود ازین دلسوزی همایونی که وزارت مالیه را باستماع
آن عرائض تاکید و سفارش نمودند اظهار بسیار شادما
و مسرت نموده بدعا گوئی های تان افزوده آرزومندیم که دیگر کدام
نظامنامه خوانده شود. [قرار همین وعده و مراحم ملوکانه وزارت
مالیه ما قبل از حرکت نفری جرگه در ازاله شکایت اهالی هرات و در تسعیر
قندهار بذل مساعی نموده باندازه در غوررسی آنها کوشید که آنها را
مسرور واپس فرستاد. ب. د]

رایض ملکیلی


مبحث اخذ نفوس ۲۴۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

نظامنامه نفوس

[بعد از اتمام این مذاکرات منشی مجلس آغاز بقرائت نظامنامه نفوس
کرده حضار بیادداشت نویسی بعضی گذارشات و اعتراضات خود میپرداختند
بعد از ختم نظامنامه اعلیحضرت همایونی بپا خواسته نطق نهایت مفصل
و دلچسپ بیحد رقت آور غرایی را ایراد فرمودند که ما مطالب عمده آنرا
تا جائیکه بیاد داریم در ذیل مینویسیم . ب . د]
اعلیحضرت خدمت نظامی یک خدمت بسیار بزرگ و مقدس است
زیرا که عسکر برای تحفظ دین و ملت و مملکت مجاهدت
شرف و ناموس شما سربازی میکند ! عسکر است که برای بدست
آوردن و حصول حقوق سیاسی و اقتصادی و سائر منافع ملی دولتی
تان از دشمنان خارجه و داخله قطرات خون خود را نثار میکند کسانیکه در
خدمات نظام گران جانی میکنند و یا از ان پهلو تهی مینمایند قرار عقیده
مذهبی و مقررات دینی عالم اسلامی گویا از جنت می گریزد ،


مبحث اخذ نفوس ۲۴۱ لویه جرگه ۱۳۰۳
(الجنة تحت ظلال السيوف) ایلت عزیزم حکومت ابداً
از وزیر و وکیل تشکیل نمی یابد حکومت را حکومت حقیقی بریق و لمعان
سر نیز ها می نماید!
اگر شما بگوئید که تعلیمات عسکری برای عموم ملت افغانی لازم نیست
درین خیال خود شما سهو کرده اید زیرا در صورتیکه شما از مسائل جنگ پشتمها
اسلحه موجوده و آلات رقم جدید معلومات نداشته باشید نه تنها مقابل
دشمنان خویش خجالت و منفعل میشوید بلکه هر چند شجاع و دلیر و وطنخوا
باشید باز هم بقوای ناریه و اسلحه ممکن نیست که تا چندی مقابله
کنید و مغلوب و پریشان نشوید!
اکثری از رجال ملت ما میگویند که ما بار بار دشمنان خود را خوار
و زبون نموده بیک حالت زار از مملکت خود بیرون کشده ایم و اگر باز
خدانا خواسته بچنین دست تطاول اغیار بر مملکت ما در از شود همانا
که مکررا بکیفر کردار رسانیده خواهند شد! بلی! آقا قول و دعوی شمادره است
است! اما واسطا آن وقائع را کاملا فراموش خاطر نموده اید که بار باد شمردان
آنرا بحالت زبون وزار نه یکبار و دو بار بلکه بارها بالتکرار بر پشت
افگنده بر سینه او نشسته اید لا کن بجای اینکه این فرصت را
غنیمت شمرده مدعی را دفعتا بکیفر کردارش رسانیده حوالہ دار البوار


مبحث اخذ نفوس ۲۴۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

و تحویل نارش مینمودید چون از تعلیمات نظامی و اصول عسکری و امورات
حربی باخبر بودید برین ضعف موهومۀ دشمن فریفته شده اورا گذارده در عقب
غله و دیگر حوایج معموله خود در پسپار مقامات خود گردیده اید دشمن ازین
مسئله و نادانی تان دران موقعیکه بایستی نام و نشانی از وی بود بمقابله
تان کامیاب شده از دست تان زنده جانبر شده است !
دیگر اینکه آیا شما دشمن خود ها را در کدامین موقع مغلوب و منهزم نموده
آیا شما بر وی تعرض برده اید و یا عدوی تانرا در خاک خود عقب نشانده اید؟
و یا اینکه دشمن داخل خاک پاک مملکت عزیز تان گردیده مقامات
مهم را از نزد شما تحت تصرف آوره است و بعد بمال و ناموس و جان
و آئین و دین تان دست تعصب پرستش را دراز کرده است شما بمقا
مشتیکه از وی برپشت خورده اید بالمقابل لگد تا نرا بر سرش
حواله کرده اید ؟
دیگر اینکه :- خودتان دعوی دارید که ما « بار بار دشمن را
مغلوب و مقهور و مخذول کرده ایم » آقا در نتیجه این شکست و انهزامی
که بار بار بدشمن داده اید، آیا کدام بالشت خاکش را هم تحت تصرف
آورده اید ؟ و یا چیزی فائده مادی و معنوی را هم حائز شده اید؟
بالاخر یک قریه و قشلاق مقامی را از جمله آن ایالا و ولایاتی که
رعایای مطیع


مبحث اخذ نفوس ۲۴۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

دشمنان از شما یکی بعد از دیگری گرفته تحت تصرف مغصوبه خویش آورده اند هم گرفته اید و یا صرف همین قدر کرده اید که دشمن را از گلیم و فرش زیر پای و از خانه و کوچه خود در حالیکه در دل و جان و جگر تان پا نهاده چشمهای تانرا کور مینمود بیرون کشیده اید؟ ولپس! این استقلال را خداوند بفضل و عنایت خود عطا کرده و بنا در عالم اسباب از تشویقات و ترغیبات من حاضر شما اورا نائل آمده اید والا نه شما ازین مسئله خبر بودید و نه زمامداران سابق بنا بر فوائد ذاتی و عوائد شخصی خود بشما اطلاع این امر را میداد که افغانستان زیر حمایه انگلیس است، اگر خداوند سلطنت را بمن حاضر ارزانی نمیکرد اغلباً این زهر قاتل را ملت مظلوم ما تا پنجاه سال دیگر نیز بتوهم نوشدارو تناول میکردند. بعد از نیکه اثرات اغیار در عروق و شرائین شان کارگر میشد باز اگر چه خبردار میشدند اما آن اطلاع مانند جو زیر کوتل سودی نه بخشیده همه سعی و کوشش و مساعی که در راه استخلاص خود میکردیم بفحوای مشتیکه بعد جنگ بیاد آید بکله خود باید زد کارگر نمیشد!
ملت عزیزم ! دشمنان ما و شما بخوبی میدانند و می فهمند و تجربه های سابقه و اوراق مجلی تاریخیه بدانها یاددهانی میکند که ملت افغانرا ما بزور سرنیزه و قوای نظامی خود مرعوب و مغلوب کرده


بحادث اخذ نفوس
۲۴۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

میتوانم ، ازین رو من بعد ازین کوشش وسعی که داشته باشند
از رهگذر سیاست و دسیسه و نفاق افگنی و شقاق آفرینی
و تولید مشکلات و موانعات برای ترقیات حکومت و ملت سلطنت ما
کار میگیرند – لہٰذا لازم آمد که برای اندفاع این مشکالت و ارتفاع
این موانع قوای بسیار منتظم و مکمل و ماہر بفنون حاضرهٔ حرب
برای ہر وقت و ہر زمان حاضره آماده داشته باشیم – دشمن
برملاء نمیتواند که با ما و شما مقابل شود، هرچه که بخواہد برعلیه ما زیرجال
سیاست و پردہای مخادعت کردنی است، پس باید ما هم
برای سد باب سیاست و دفع خیانت سناً سر نیزهای درخشان
شجاعت و شمشیرهای بیقرار جسارت بنیان حماست را حاضر
و آماده داشته باشیم !
اندکی تامل کنید و وقت را بکار برید از زمانیکه شما ملت
افغانستان بخدمات نظامی و عالم عسکری دلچسپی خود تانرا
در تناقص گذاشته به نظام اندک اندک داخل میشوید از همان روز
رقبهٔ وسعت افغانستان روزبروز کاسته شده سرحدات و
مواضع مدافعهٔ او کسب زیادت و اتساع نموده میرود، فکر کنید
بدین اندازه ہنگفت سرحداتی که افغانستان با دول همجوار خود


مبحث اخذ نفوس
۲۴۵
نویه جرگه ۱۳۰۳

دارد محض برای تحفظ آن بدون عملیات جارحانه چقدر عسکر لزوم دارد
و باز در مورد محاربه درین نقاط بکدام پیمانه سرباز در کار است !
امروز کم از کم برای افغانستان بودن پنج لک نفر سرباز مسلح در کار است
اگر حکومت این عسکر را بطور خوش رضا بگیرد و باز در تحمیل لوازمات
و ضروریات آن بر اید معلوم است که خزینه دولت متحمل آن حسب
خاطر خواه شده نمیتواند حتی اگر همین یک لک سربازی را که فعلا ما وضعاً
وجود آنرا در همه حال بدولت ضروری میدانیم بطور خوش رضا
بگیریم کم از کم چهل روپیه ماهانه فراهم خواهند شد بدیهی است که اداره یامور
همین نفری بدین مخارج گزاف نیز خالی از اشکال نیست پس لازم آمد
که افغانستان نیز همان طریقه را که امروزه روز در تمام دول عالم و
ملل بنی آدم در استجلاب سربازان مروج و معمول است بکار برد
(که ما بدان نظام وجوبی و جهاد اسلامی نام میگذاریم و دیگران اورا نظام
اجباری میخوانند. ب. د) چنانچه امروز دولت معظمه ترکیه همین اصول
عسکر دارد و ملت جرمن نیز برای احضار عسکر همین طریقه را مرعی میدارد
و دیگر دولتهای کوچک که ملت شان اندک است نیز همین مسلک را
تعقیب میکنند! فوائد اخذ عسکر بدین اصول حسب ترتیب و نوبت
بسیار است منجمله آن قلت مخارج دولت و نظامی شدن تمام مملکت است


بحث اخذ نفوس ۱۴۶ لویه جرگه ۱۳۰۳
که حسب موقع ولزوم دفعتاً حکومت میتواند که تمام ملت خود را تحت
سلاح آورد و با دشمن بجنگند!
چنانچه بهمه شما معلوم است که درین نزدیکیها دو مرتبه حکومت تان
ازین اصول مفید مستفید گشته است و از تمام ملت همدرد و شجاع خود
که قبلاً تعلیمات نظام خود ها را حسب قرعه و نوبت خود تکمیل کرده بخانه های
خود رفته بودند، اردو های منتظم و فرقه های مکملی را تنظیم و ترتیب داد(۱)
در محاربه استقلال سنه (۱۲۹۸) (۲) در واقعه حاضره سمت جنوبی
واگر همین اصول نفوس از زمان سابق الیٰ الآن در افغانستان ترویج
نمی یافت و عموم ملت به تعلیمات نظامی کسب معلومات نمی نمودند پس
آیا درین محاربات همان ملت باز در عقب غله یا در پس سر پرستی عائله و یا
بمتابعت فلان ملک و فلان خان نمیرفتند و مفت و رایگان حریف
خود را بر خود غالب و کامیاب نمی نمودند، مردیکه باصول عسکری آشنا
شود و در تعلیمات آن فهمیده و دانا باشد خودش کی در موقع محاربه و خبر
ورود خصم بخاک مملکتش میتواند که بخانه بنشیند و بنظام شامل نشده خدمتی
را انجام ندهد. بالعکس مرد نابلد و بی تجربه با اینکه قرار اوامر شریعت
و اسلامیت و وجدان خود در محاذ جنگ شامل شود بعد از مکث قلیل
در عقب غائله و فامیل خود رفته میدانرا خالی میگذارد!


مبحث اخذ نفوس

۲۴۷

لویه جرگه ۱۳۰۲

تا حال در نظام بعضی تعلیمات غیر مفید بوده برای ترفیه حیات آتیه
و آرامی و آسودگی آینده نظام چیزی سنجیده نشده بود ازین رو اکثری از
عسکر بعد ازینکه میعاد خدمت شانرا تکمیل مینمودند بخانه خود رفته بیکار
و بی کسب و معطل میماندند اکنون در نظر داریم که تعلیمات غیر مفید مانند
اجه پک، تندی پک، زیر زو، وغیره اشیائی را موقوف دانسته
صرف تمام تعلیم نظامی را موقوف به نشان زدن و شجاعت تحویل تبدیل
داده بعوض آن تعلیمات مفیده دیگر مانند اصول زراعت طریق اکتساب
عسل از زنبور، صورت گرفتن ابریشم از تخم پیله و یاد گرفتن خواندن و
نوشتن را بطرز جدید و امثال آن برای عسکر در مدت اقامت شان در قشله
عسکری، نشان داده میشود تا بعد از اختتام موعد خدمت خود نه تنها
صاحب کمال و دانسته باشند بلکه نمونه خوب و استاد مرغوب اهل قریه
خود درین اصولها بوده باشند!

چنانچه فعلاً ما این اصول را در قطعه ارگ ترویج داده ایم!
اگر خواهشمند باشید انیک یکنفر سپاهی را از میان این سپاهیها
که حاضرند خواسته ازوی در خواندن و نوشتن سوال کنید!

خلص اینکه اصولی را که حکومت سابقه و حاضره تان در اخذ عسکر
از افراد ملت گذارده است بسیار خوب و وجود آن از حد ضروری!


بحث اخذ نفوس ۲۴۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

ضرور بایستی که از تمام افراد ملت بدون استثنای خان و ملک و کله خدا
و غریب از عمر (۲۲) ساله الی (۲۸) ساله اگر ضرورت افتاد بالاتر ازان
تا میعاد معینه داخل سلک عسکری شده بعد از تکمیل میعاد خدمت خود
واپس بخانه خود مراجعت کرده عوض او دیگری جلب میشود اصول و قواعدی که
برای اشخاص بیکس و معیوب و مفرور و غیره گذارده شده سراسر مبنی
بر انصاف است من عاجز فکر یکه داشتم و کوششی که از زمان شهزادگی خود
الی الان در اصلاحات نفوس نموده ام همین است که بصورت موجوده جریان
دارد زیرا که در موقع ضرورت تمام ملت ما عسکری شده در میدان محاربه
مانند ترکیه و جرمنی و دیگر دولیکه این اصول را تعقیب میکنند حاضر شده
کار میکنند اگر شما حضار لویه جرگه این اصول را قبول دارید خوب والا
اگر کدام طریقه و اصولی بهتر ازین بنظر دارید نیز بفرمائید تا دران
دقت کرده شود !
لویه جرگه تماما ازین اظهارات و بیانات هدایت آیات شاهانه در تحت
چنان یک تاثیر و رقتی آمده بودند که کشیدن مرقع انحالت
شان از قوهٔ قلمی ما خارج است بهر تقدیر بعد از اختتام کلام شاهانه یکی از
میان برخواسته بعرض رسانید علیاحضرتا : - باندازه که کلام هدایت
اتمام تان موجب خوشنودی و مسرت لویه جرگه گردید بهمان درجه


مبحث اخذ نفوس
۲۴۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

بلکه بیشتر و افزونتر از ان این طوالت تقریر شاهانه و کلمات تعریضیه ملوکانه موجب انفعال و خجالت مايان گردیده است زیرا که هر کدام ما در راه خدا اسلامیت و مملکت و شخص اعلیحضرت سر، جان، مال، ناموس، ثروت دولت، هستی، خود ها را قلباً وصدقاً فدا میکنیم و هرکدامی از ما برای خدمت نظامی که در حقیقت اقامه جهاد (فی سبیل الله) و خدمت در راه اعلای کلمة الله است حاضر و مهیا بوده در ان امور بیشتر تر ازین بیانات گهر باری ملوکانه معلومات داریم و هرکدام ما بهر نوع خدمت و تکلیفی که ذات جهانبانی ارشاد فرمایند الساعة و در همین دقیقه حاضر و آماده ایم حالا که از سیاق کلام خسروانه اکثری از اشخاص ظاهر بین و این مأمورین دولت که بمقابل نشسته اند چنان توهم نموده خواهند بود که ملت افغانستان اغلباً از خدمت نظامی سرکشی دارند و در اعطای سرباز تعلل و بهانه جوئی همی نمایند که ذات شوکتسمات خسروانه بدین اندازه کلام خود را مبسوط و مشروح فرمودند در اثر این کلام از طرف عموم لویه جرگه نیز همچنین کلمات گله آمیزی ایراد و ظهارا گرمجوشی های شدید و فداکاریهای مزید در خدمات نظامی کرده میشد نطق و بیانات هرکدامی از انها بآوازهای تکبیر و تهلیل یک غلغله را برپا کرده تقدیر و تحسین میشد تا اینکه ذات جهانبانی تکراراً قطع کلام شانرا نموده فرمودند !


مبحث اخذ نفوس ۲۵۰ لویه جرگه ۱۳۰۳
اعلیحضرت کلا وحاشا ! من ابداً این کلمات را تعرضاً و یا شکایته نگفته ام
بلکه مقصدم ازین بیانات صرف مزید اهمیت عسکر و لزوم
نظام را بدین اصول حاضره و اماندن و ذهن نشین نمودن تان بود
و بس، زیرا خودم میدانم که ملت شجاع افغانستان طبعاً جهاد را
دوست دارند و خدمت نظامی را عیناً اعلا و کلمه الله می انگارند و
از اعطای نظام و تحمل همه گونه تکالیف آن بقدر کسیر مو تخلف و تجاوز
نمی نمایند و این اساسی را که حکومت مقرر داشته است تماماً بنظر
قبول مینگرند غرض و مقصودم اینست که شمایان مواد اساسی نظامنامه
نفوس را تماماً بکمال شوق قبول دارید آیا فروع او را نیز همچنان تائید میکند
و یا در ان چیزی بحث کردن را آرزو داشته میخواهید که آنفروع بکدام طرز
دیگر مقرر شود !
لویه جرگه ازین اظهار مجدده شاهانه تماماً اظهار شادمانی کنان از طرف
عموم کلمات دعائیه و اظهار گرمجوشی و فداکاری و آمادگی عموم
ملت افغانی برای خدمات نظامی و همه گونه اوامر اعلیحضرت غازی ایراد
گشته کلمات هر کدامی از آنها بآوازهای تکبیر و تهلیل
تائید و تقدیر شده بالاخر باز ذات ملوکانه فرمودند !
اعلیحضرت مقصد از انعقاد این مجلس عالی ایراد نطق و خواندن


مبحث اخذ نفوس ۲۵۱ لویه جرگه ۱۳۰۴
ادعیه نیست من از تمام شما ممنونم و احساسات محبت کارانه تان را نسبت
بخود خوبتر میدانم تا بتوانید در موضوع مذاکرات خود مانده از مطلب بیرون
نروید و یک آن بیشتر افکار و نظریات خود تانرا نسبت بفقره های مبحوث فیه
اظهار نمائید ! مقصد این است که لویه جرگه نسبت به نظامنامه نفوس
تنقید و تعدیل را در نظر دارد یا نی ؟
وکیل قندهاری اعلیحضرتا ! چنانچه مکرراً اظهار نموده ایم مال، جان،
ناموس، هستی ما تماماً فدایت باد ! نظامنامه را
در مسئله نفوس ترتیب و انتشار داده جریان آنرا در تمام افغانستان
امر واراده فرموده اید، نهایت منصفانه و حقانه است ،لکن اگر بالفعل
ذات شاهانه صرف از ما قندهاریان نظام قومی منظور فرمایند همانا بیشتر
اسباب ممنونیت ما رعایای صادقه قندهاری خود را فراهم می آورند
و زیاده تر برین ما را در مواقع خدمت صادق و راست با وفدا کار
خواهید نمود !
وکلاء قندهار عده از وکلای قندهار بعد از ختم کلام فوق بر پا شده
هر کدام شان حسب نوبه به بین نظریه که اخذ نظام باصول
قومی باشد بیان دلائل و اظهارات مینمودند !
درین محل مخصوصاً از طرف وکلای قندهار بسیار دلائل و انتجا


بحث اخذ نفوس
۲۵۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

نسبت بمنظوری نظام قومی معروض شد که تحریر تمام آن به تطویل می انجامد اما اعلیحضرت غازی بدلائل ظاهر و اقوال با هر و نظریات خویش که به شمه از ان ما در ذیل می پردازیم آنها را تسلیت و تشفی داده مضرات عسکر قومی را بآنها بخوبی داناند. ب. د)

اعلیحضرت
ملت عزیزم مرا شما خیر خواه خود میدانید! اساسی را که من برای منفعت شما طرح نموده یا مینمایم هرگز از فائده شما خالی نمیباشد، در اصول قومی بدیهی است که صاحبان غرض و دشمنان و خائنین اسلام اسباب نفاق و موجبات شقاق را بین شما تولید میکنند علاوه بران وقتیکه عسکر در ملک با صول قومی جوائه ملک و خوانین و صاحبان رسوخ از نادانی و اغراض پسندی خود فرزندان و برادران و عزیزان حتی آشنایان خود را هر ذریعه ممکنه که باشد از خدمت عسکری باز میدارند، عده پول میدهند، بعضی خود را در زمره سادات میشمارند و اشخاص خودها را در جمع علما محسوب میکنند مقصد که بهزار حیله و بهانها خودها را از نظام فارغ و ملت مظلوم و اشخاص عاجز و بی سبب و وسیله را بعسکر داخل میکنند و همین اشخاص بر قانون حقیقی عدل و مساوات بنابر منافع شخصی خود خط بطلانرا کشیده برای ملت عاجز و حکومت ازین اغراض پسندی خود مشکلات را تولید مینمایند - از طرف دیگر


مبحث اخذ نفوس
۲۵۳
لویہ جرگہ ۱۳۰۳
خدمتی که از عموم نظام گرفته میشود از نظام قومی بعمل نمی آید - زیرا در سلک
باشرف عسکری مانند شجاعت، اطاعت و فرمان برداری تر افوق هر حتمی
ولزومی است - در صورتیکه یکدسته نظامی قومی باشد کدام یک منصبدار
حسب دلخواه از وی کار گرفته میتواند ......
شخصیکه در باره قبولیت نظام قومی اصرار کنند و یا این عرض با تکرا
تذکار نمایند نه تنها تن من بلکه عموم حضار او را نظر بدین تلمیحاتی که در فوق ذکر شده
صاحب غرض می پنداریم بلی ! اگر عموم ملت وطبقه رنجبر و عاجزان مملکت
حاضر شده رضا و تن دهی خودها را درین طریقه قومی اظهار کنند دولت
نیز باستماع این عرض آنها حاضر است مگر من وکالتاً از طرف آنانیکه صدا
وندا، آنها تا بحکومت رسیده نمیتواند و طبعاً تحت نفوذ و سلطه خوانین
و ملکان و کلان شوندگان خود غرض منفعت پسند بوده بر خلاف
میل رضاء آنها گام برنمیدارند و آب وطعام تناول نمیکنند میگویم
که اصول پاک وبی آلایش که در آن هیچ یک نوع دست بازی
و رشوت خوری بعمل نمی آید همین اصول اخذ عسکری است بقرعه و بدون
ازین اصول ابداً ممکن نیست که بار اندازی نشود آیا شما بخاطر ندارید که
در زمانه سابق همین رساله شاهی که باصول قومی بر شما مردم قندهار
حواله شده بود تمام سکنه آنجا را بفغان نیاورده بود ؟ و تا آنکه حکومت بقوه


مبحث اخذ نفوس ۲۵۴ نویه جرگه ۱۳۰۳

اجرایئه خود آن مقصد را پیش نبرد در جمع آوری آن شما دو چار مشکلات
و پریشانی نشده بودید؟-

سردار عبدالعزیز خان حاکم تنظیمیۀ قندهار
در موضع دست اندازیها و با رانگنی ها و
رشوت خوریها و مظالمیکه در اصول قومی
در بین عین نفری قندهار که فعلاً باز خواہش جریان آنرا مینمودند، شده بود
و حضرت ریاست پناهی آنر بالراس و العین مشاهده کرده معلومات
داشت یک بیانیه مفصلی را ایراد داشته اشباه و نظائر و امثال
آنرا برای وکلاء حاضره و همین مدعیان موجودۀ اصول قومی ایراد کرده
آنها را از مزید تعقیب این اصول غیر موزون بدلائل و براهین مانع شد
ضمناً بدانها گفت که من شما وکلاء را از اظهار افکار و بیان نظریات و
عرائض تان مانع نمیشوم مگر اینقدر بشما میگویم که شما از جریان اصول قومی ملت
عاجز خود را تباه میکنید چنانچه باکثری از شما وکلاء معلوم است که پارسال
چند نفر اعزه شما از کیفر بیوه زن عاجز چند صد روپیه را در بدل کیفر قومی
خواستار شده بودند آن مظلومه در یک عالم آه و ناله و فغان به نزدم
حاضر شده تا اینکه او را ازین باراندازی شما نجات دادم و بر مثل آن چندین
نفر عاجز و پیر و مسکین و معیوب به نزدم عریضه پرداز شده اند آیا شما تاوان
اسلحه و جرم غیر حاضری قومی را بر تمام افراد ملت خود حواله نکرده اید ؟


مبحث اخذ نفوس
۲۵۵
لویه جرگه ۱۳۰۳

وکیل قندهار کلمات منصفانه را ایرادکنان بعرض رسانید اعلیحضرته درصورتی
قومی با اینکه ما اعزه واکابر سودمند و خوشوقتیم لکن مردم
غریب وعاجز وعموم ملت بهمین طریقهٔ مرضیه شاهانه که در نظامنامه نفوس
توضیح شده است رضامند ودعاگویند تاهم از روی لطف تنها گر عوض
هم از اشخاص معذور پذیرفته شود اندکی در بدل عسکر ی نیز تقلیل شود
چقدر خوب خواهد شد!

ملک جیلانی چپرهاری اعلیحضرتا! زن ، وفرزند، مال ، هستی ما در راه
خدمت اسلام ومملکت فداست نظامات وقوانین
که شما برای رفاه مایان تدوین داده اید اسباب راحت وممنونیت ماست
مخصوصاً از روزیکه نظامنامه نفوس سرکار شده چه آرامی است که برای
ملت صادقت بهم نرسیده وچه دعاگوئیها ی است که برای ذاتِ
ستوده صفاتت از هر گوشه وکنار نذر نشده است ونمیشود فاما اگر در خوبی
وعمدگی آن فقط در تقلیل بدل عسکری تا اندازه که طبقه عوام متحمل شده
بتواند وقبولیت عوض اشخاصیکه خودشان ذاتاً بنابر معذوریت یا مجبویت
شرف ومفخرت سلک عسکری را نائل شده نمیتواند بیفزائید بیشتر وخوبتر
واز حدا فزونتر از مکارم اخلاق و مراحم و اشفاق تان ممنون
ومتشکر می شویم!


بحث داخل نفوس
عموم نمایندگان سمت مشرقی
لويه جرگه ۱۳۰۳

تائید این قول مودبانه تمام وکلا و نمایندگان سمت
مشرقی برپا شده بالفاظ درست و عبارات چست
شرف و عزت خدمت عسکری و لزوم آن را برای تمام عالم اسلامی عموماً
و برای ملت افغانی که دانه وار در میان دو سنگ طاحونه افتاده است
خصوصاً از حد ضروری و حتمی نشان داده بهر یک شان ضمناً از قبولیت
عوض و تقلیل بدل عسکری را بر طبق مقوله ملک جیلانی چپر هاری بحث راندند.
کلمات هر کدام شأن بتکبیر و کف زدنهای شادمانی تائید میشد !
درین مفکوره نه تنها وکلا ی سمت مشرقی و قند هاری بلکه
عموم وکلای افغانستان حصه گرفته تماماً در تقلیل بدل عسکری یا قبولیت
آن عرائض و التجا مینمودند ـ از طرف ذات همایونی نسبت باز یاد بدل
عسکری و موقوفی عوض اسباب و علل بسیاری ایراد و کلمات
زیاد گفته شد که ما از جمله آن بعضی مطالب خوب آنرا در ذیل
اقتباس میکنیم . ب . د ]
اعلیحضرت
مقصد از زیاد بدل عسکری از سه صد روپیه به پنجصد چند روپیه
جمع آوری ثروت و پول نبوده و نمیباشد تنها میخواستم
تا مردم ازین خدمت سراپا شرف پر مفخرت بواسطه تحویل نمودن پول
خودها را محروم و خلاص نمایند، حتماً در نظام داخل شده بعد از فراغ تعلیم


مبحث اخذ نفوس
۲۵۷
لوحه گر ۴۳
واپس بمقامات خود عودت کنند تا در موقع لزوم و در حین محاربه چنانچه آرزوی
عموم ملت ما از فنون نظامی و امور حربی کاملا مستحضر بوده خار چشم دشمنان
و سد آهنین بمقابل خواہشات اعدای مملکت شان افغانستان بوده
باشند - زیرا اعدا و دشمنان خود را بواسطه ثروت و هستی خود عقب
نشانده نمیتوانم حتی اگر ما تمام پل سیاہی خود را جمع کرده بر آنها بیفگنیم
اوشان متاثر نخواهند شد و اگر آنها (لا قدس الله) اراده کنند که
مایانرا بزیر یک کوه طلاء بکوبند البته براینها آسان است و بهل چیزیکه دشمنان
مارا ناکامیاب و مقاصد سراپا مفاسد او شأنرا خراب میکند همانا حب
اسلامی و قوه عسکری و شجاعت و دلیری ملت افغانی است.
علت موقوتی عوض زانست از تجربههای چندین ساله که این
عاجز از زمان شهزادگی خود که این کار ها در ان ایام هم بمن محول بود تا الان
نموده ام خوب دیدم و سنجیدم که از عوض هیچ یک فائده برای اصل
و نه برای دولت عائد میشود شخص عوض اولا هزار عذر و معذرت پیداشید
و نرخ خود را دوبالا نشان داده دوچندان خساره را که برای شخص اصل
در صورت انجام دادن خودش بالذات در خدمت نظامی عائد میشد
لاحق میکرد. در بسا اوقات بعد از اخذ بدل عوض از اصل پوشیدن
البسه نظامی و تحت سلاح آمدن فرار کرده دوباره اصل خود را بدست


مبحث اخذ نفوس
۲۵۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

محصلان میداد اکثر به که بخار سماند رقعه غیر حاضری او ہمراه محصل بر اصل
می آمد، از یکطرف پول تنخواه اصل مفت میرفت و از جانب دیگر دو چندان آنرا
جهت استرضای عوض خود بدو میپرداخت و همواره موجبات خشنودی او راحاصل
میکرد ـ همچنین دولت نیز دچار مشکلات بوده دائماً قرارگاهای نظامی مصروف
بشنیدن عرایض و گذارشات اصل وعوض میبود و نقص کلی که بدولت
وارد میشد این بود که در موقع لزوم و ضرورت عوض حاضر نمیشد دولت مجبوراً
اصل را میخواست که آن بیچاره هیچ از کار نظام اطلاع نمیداشت و علاوه برین
نقصانات دیگری نیز داشت که تذکرش بطوالت می انجامد !
درینجا چون ساعت از وقت موعده اختتام مجلس تجاوز کرده بود
اعلیحضرت همایونی مبحث را خاتمه داده حضار را بمزید تفکر درین مورد یاد دهانی
کرده تصفیه این مبحث را بفردا ملتوی داشته مجلس انفصال یافت . ب، د]

رجوع بجلد سوم


بحث اخذ نفوس
۲۵۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

کوائف روز پنجشنبه (۲) اسد وقت صبح

[ درین روز نیز ذات جهانبانی وعموم اعضاء لویه جرگه حسب معمول در بارگاه عالیشان لویه جرگه احضار شده ذات جهانبانی بعد از وقفهٔ قلیل فرمودند . ب . د ]

اعلیحضرت
بحث دیروزه ما نتیجهٔ تام وثمرهٔ تسلیت انجام آخری خود را نشان نداده بواسطهٔ اختتام وقت فیصلهٔ آن ملتوی به الیوم ماند اغلباً شما حضار محترم درین مورد دیشب کدام یک فکر خوب وطریقهٔ مرغوبی را نیز سنجیده خواهید بود، نظریات خودم نسبت با زدیاد بدل عسکری و عدم قبولیت عوض همان بود که دیروز برای تان بالتفصیل با خرابی و مضار آن گفته شد، اینک دیده شود که رائی مفکورهٔ شما چیست؟

وکیل
اعلیحضرتا! فدایت شویم از عدم قبولیت عوض بملت وفا بکیشت تکالیف بسیاری عائد میشود و در نظام امورات شان بواسطهٔ بیرون آمدن اسم آنها در قرعهٔ عسکری یک سکته وتعطل بوقوع می انجامد، بلکه


بحث اخذ نفوس ٢٦٠ لویه جرگه ١٣٠٣

بسا اشخاص چون مرجع الیه و سرپرست عائله و فامیل و زراعت
و تجارت و دیگر امور معیشت خود بالذات میباشد بمجردیکه اسمش
در قرعه عسکری برآمد تمام اموراتش خراب و برباد میگردد اگر حکومت
از امثال این رجال معذور بهرگونه شرائط وضوابطی که خواسته باشد عوض
قبول کند، و یا بدل عسکری را تقلیل نماید، خالی از فوائد نخواهد بود !
لویه جرگه تماما بتائید و طرفداری قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری
عرائض نموده و التجای منظوری آنرا بانواع مقولات
و اقسام دلائل عرض و تمنا مینمودند !
وزیر مالیه بیانیه طویلی را در شرف خدمت عسکری و لزوم تعلیمات
حربی برای عموم افراد اسلامی ایراد کنان گفت بهمه شما علما
وفضلاء و سادات و مشائخ معلوم است که حضرت ختمی مرتبت اکثریت
لباس حربی را در بر میفرمودند و از آیات بنیات قرآنی و احادیث نبوی
این مسئله بعیان رسیده است که تمام خدمات نظامی و لوازمان
حربی بر هر هر فرد اسلامی مانند دیگر ارکان مسلمانی فرض است ، حتمی
اخذ عسکری باصول قرعه نیز از اساسهای مقرره ما مسلمانان است
که همواره بزرگان و اهل سلف ما رحمت الله علیهم اجمعین آنرا در موقع
جهاد استعمال مینمودند. و اکنون ما از ان اصول بخیر مانده دیگران


مبحث احصائیه نفوس ٢٦١ لویه جرگه ١٣٠٣

ازان استفاده نموده حسب ضرورت بواسطه همین اصول مقدس
بر دشمنان خودکامیابی را در نتیجه می نگرند. و اینهم از بدیهات است که یکنفر
تعلیم یافته بمقابل چندین نفر بی تعلیم و عجمی فاتح و مظفر مانده محارب نادان
مرگ و تلفات را حتماً در مقابله خود می نگرد و مخصوصاً درینموقع که آلات و ادوات
حربیه باصول جدیده بر روی کار شده تعلیم آن و دانستن صورت استعمال
آن بر هر مسلمان ضروری است. اگر ماملیت اسلامیه افغانیه خود ها را از خدمت
باشرف نظامی بواسطه عوض و اعطای بدل عسکری معاف و سبکدوش
نمائیم معلوم است که بر طبق فرمائش آیه شریفه ( واعد والهم ما استطعتم
من قوة ) کار بند نشده ایم و بنجوای ( فجاهدوا فی سبیل الله ) کاری ننموده ایم
بخیال عاجزانه ام باید از شاه گرفته تاگدا تماما بدون هیچ یک فرق و امتیاز داخل
سلک عسکری شده بعد از اخذ تعلیمات واپس بخانه خود عودت کنیم ! ورضا
خداوندی و حضرت رسالت پناهی را تحصیل نمائیم علاوه بر اینکه تعلیمات
عسکری یکی از اصولهای لایتغیر مذهبی ما ست در ضمن اقامه در قشله
عسکریه عموم افراد سربازان از اخلاق و عادات و افکار و نظریات همدیگر
کسب معلومات نموده تجربه و فوائد بسیاری را برای آتیه خود کسب
میکنند و از گرم و سرد جهان اطلاعات بهم میرسانند. بلی! اگر نماز فدیه
داشته باشد. و یا بخوا ندن نما ز یکنفر دیگری از نماز خواندن معاف شود


مبحث اخذ نفوس

٢٦٢

لویه جرگه ١٣٠٣

پس بایستی که در جهاد نیز بدل عسکری در عوض قبول و منظور شود زیرا است
و فرضیت و قطعیت جهاد ونهار در عقائد اسلامی یکسان است !

عبدالرحمن خان رئيس
نطق فصیح و بلیغی دایر اکشنان اهمیت نظام ولزوم
تعلیمات آنرا در ان حتمی و ضروری نشان داده

بالأخر گفت که عسکر یک چیز بسیار ضروری است و وجودش برای حفظ ناموس
ملت و دولت و نگهداشت شان و شرافت وطن، امر یست لابدی،
لله الحمد که تمام ملت افغانیه بشوقی که بالاتر از ان تصور نمیشود و بذوقی که نیکوتر
ازان بفهم نمی آید خدمات نظامی را قبولدارند و در اصول آن چنانچه دیروز
فیصله شد هیچ یکنوع مبحث و مذاکره ندارند البته در بعض فروع آن و تعدیل
بعضی جزئیات نمیگویم که مردم قندهار و سمت مشرقی بلکه تمام سکنه مملکت
افغانی عرائض دارند و بکمال شدت عرض منظوری آنرا از حضور همایونی
دارند خودم شخصاً ابداً طرفدار جریان اصول قومی نیستم زیرا در قومی پامالی حیثیت
آزادی و حریت بوده بر خلاف مظلومین و عاجزان اشخاص صاحب رسوخ
و زبردست چنانچه مذکور شد کار روائی مینمایند و ملت مظلوم را بیک حربه
خونین حق تلفی و باراندازی بچاه فلاکت و ادبار می اندازند ، سد الحمد که لویه جرگه
نیز بر طبق خیال عاجزانه ام در انسداد قومی فیصله کردند – باقی میماند مبحث
قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری، بنیالم برای حکومت از حد ضروریست


مبحث اخذ نفوس
٢٦٣
لویه جرگه ۱۳۰۳

که این عرائض قابل قبول ملت عزیز خود را قبول نمائید و تمامرا از رنج و پریشانی
که از عدم منظوری عوض و کثرت بدل عسکری دارند، وارهاند، زیرا اگر عموم
برای خدمت عسکری تکلیف شوند معلوم است که نه تنها برای ملت بلکه
بیشتر تر برای دولت از طرف محصول مال مواشی و مالیات و گمرکات که تماماً
حصول آن وابسته بوجود بعضی افراد است خساره عائد میشود !

فیض محمد خان وکیل
من نیز طرفدار همین خیالم بایستی حکومت متبوعه ما محض رعایت بعضی تجار کثیر المحصول و زمینداران و اشخاصیکه
برای انتظام امورات خانگی و برای دیگر امورات اداری وجودشان حتمی است
بدل عسکری یا عوض را منظور کنند !

فیض محمد خان وزیر معارف
بیانیه طویلی را ایراد کنان گفت نبایستی ازین اصول
مقدس تعلیم جهاد برای عذرهای دنیوی جزوی
ملت خود را محروم داشت ضرور است که تمام افراد ملت بدون استثناء
در نظام آمده بعد از اخذ تعلیمات و تکمیل موعد خدمت واپس بروند چنانچه
در عصر نبوی مسلمانان بدون استثنائی تاجر و بیکس همه با صحابه در جهاد شامل
میشدند حتی حضرت عثمان ذی النورین که یکی از تجار مشهور عصر نبوت است چون
در یکی از غزوات امورات تجارتی خود را مهمل و بر هم گذارده شامل شد، آنحضرت
در حق وی دعای خیر نمودند !


مبحث اخذ نفوس
۲۶۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

عبدالرحمن خان نفیس
بهیچ طور نمیتوانیم که افعال و اعمال خودها را با مسلمانان عصر سابقه برابر کرده بتوانیم چه جای اینکه با اصحاب نبوی اینک من تمثیلاً عرض میکنم که اگر نام وزیر صاحب معارف در قرعه عسکری براید البته از روی اصول عقائد اسلامی این خروج اسمش در نظام موجب سعادت و مفخرتش است، فاما دقت بکار برده شود که چقدر مهمات دولتی و امورات عرفانی افغانستان در زاویه تعطیل میماند

اعلیحضرت
میعادی که برای عسکر استجلابی مقرر است از سن (۲۴) الی (۲۸) است حالا نکه هیچ یک جوان بدین سن نه تاجر صاحب معامله و نه وزیر و نه صاحب سیاست میشود، این تمثیل شما تقریباً درست نیست!

عبدالرحمن خان نفیس
اعلیحضرتا ! عرض که من بحضور مجلس نموده ام والله که از دلسوزی و صداقت است اینک میخواهند تجربه فرمایند اگر بدل عسکری هم باشد عوض مسدود شود و تعلیم نظام جبراً و کرهاً بر تمام ملت بدون استثنا ء جریان یابد بینید که چقدر شکایات بهم میرسد و چقدر مشکلات فراهم میشود !

لویه جرگه
درینجا عموم لویه جرگه باز استدعا های مزیدی را در باره قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری محض برای آسوده حالی ملت تسهیلاً عرض کردند


مبحث اخذ نفوس ٢٦٥ لویه جرگه ١٣٠٣

جهت کسانیکه بکیس نیازمند نمودند!
اعلیحضرت واعجبا از اول بحث الی الان شما میگوئید که عوض و تقلیل بدل عسکر جهت اشخاص بکیس منظور شود حالانکه در نظامنامه برای اشخاص بکیس از خدمت نظامی بدون از عوض و بدل عسکری معافی داده میشود!
لویه جرگه الحق که در نظامنامه نفوس اعلیحضرت برای اشخاص بکیس این مراعات معافی را که میفرمایند عطا فرموده اند، تعریف بکیس و تحدید آنرا بدان اقارب و خویشاوندان که در نظامنامه مزبور نموده شده است ظاهر است که احدی اینچنین بنزد حکومت بشکایت نخواهد آمد که قرار آن تعریف نظامنامه بکیس گفته شود. لکن اشخاص با وجودیکه قانوناً بکیس قرار داده میشوند فاما در واقع چون اشخاص بدرد سررشته خانگی وامورات جهانداری این مردیکه نامش بقرعه عسکری برآمده است نمیخورد و بمنافع این قریب و عزیز خود کاری مینماید، بکیس گفته میشوند ازین رو تقلیل بدل عسکری و یا قبول عوض ضرور است!
اعلیحضرت درین صورت لازم آمد که بجای قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری در نظامنامه در تعریف و تحدید بکیس توضیحاتی حسب مطلوب شما بعمل آید اگر مقصدتان همین باشد بگوئید که ماما و کاکا و آن اقارب


بحث اخذ نفوس
۲۶۶
لویه جرگه ۱۳۰۳

و خویشاوندان او را که بمنفعت دیگر قریب و خویش خود کاری نمیکنند و یا اموراً
جهانداری او را اداره نمی نمایند از نظامنامه خارج شده بعوض آن همدرد
و قریب و مربی و غمخوار صحیح شان اندراج یابد!
فدایت شوم طبائع و عادات مختلف و زمانه پاراخرست در بسا مواقع
ممکن است که یک مرد بیگانه بلندتر و بیشتر از اقارب قریب خویشاوندان
حبیب با یک رفیق و دوست دیگر خود طرز عمل خوبی را در محل اجرا آورد
و اکثریه دیده شده و شنیده میشود که یک پسر با پدرش اظهار همدردی نمیکند
و یا پدر بهمراه عائله و هستی فرزندش مراتب شفقت را مرعی نمیدارد در صورتیکه
معامله پدر با پسر و از بچه با با به بدین منوال باشد پس از عم و خال و دیگر
خویشها چه توقع باید کرد و بهر تقدیر نه تنها خودم بلکه عموم لویه جرگه در نتیجه مذاکرات
و بشبه خود و از تجربه که برای شان بعد از اجراء این نظامنامه حاصل
شده است قبول این عرض را بکمال عذر از حضور شفقت دستورت
التجا میکنند که چیزی در بدل عسکری تقلیل و هم عوض از اشخاص
معذور پذیرفته شود!
ادبی افندی درینجا رئیس مکتب امانیه و امانی، یک نطق مفصلی را در
موضوع اهمیت نظام و لزوم تعلیم آن برای تمام ملت
ایراد دانسته ضمناً بیان نمود. اعلیحضرت بایستی که جبراً بهر فرد افغانی برا


مبحث اخذ نفوس
٢٦٧
لویه جرگه ١٣٠٣

تعلیمات نظامی احضار کرده شود ابداً از احدی غریب باشد یا دولتمند
نه بدل عسکری ولو هزار ها روپیه بدهد قبول شود و نه عوض را منظور نمائید
زیرا مقصد اصلی از جریان نفوس تعمیم و تحکیم تعلیمات نظامی است در تمام
افراد مملکتی در صورتیکه عوض و بدل نقدی پذیرفته شود اصل مقصد که تعمیم
تعلیم است فوت میشود و اگر بعضی اشخاص را حکومت بواسطه بیکسی یا مشغولیت
و یا مصروفیت و یا تجارت و یا دیگر مسائل بقشلهٔ نظامی آوردن مناسب
نمیداند پس لازم که برای آنها بجای قبولیت عوض و بدل عسکری در همان
موقف و نشیمن خودش بواسطه معلمین نظامی خانگی تعلیمات عسکری روزانه
(۲) ساعت و یا بیشتر داده شود !
( ازین بیانیه جدیانه ادیب افندی چون تماماً خلاف مذاق و مطلوب
لویه جرگه که منظوریت این دو مسئله را بهر طوریکه ممکن میشد حتماً از حضور اعلحضرت
دستور همایونی خواستار بودند ایراد شد دفعتاً تمام لویه جرگه برین گفتار
لطافت نثار این نوجوان عالیشان برآشفتند و از هر گوشه و کنار چشمهای
تردیدکنندگان و مخالفین بر غلیه نطق مزبور بدرخشیدن آغاز نهاد اگر درین
موقع حضرت رئیس صاحب عمومی شورای دولت از چالاکی و تیز دستی کار میگرفت
البته که بر تردید این مقاله از هر کنار و هر گوشه گفت و شنید بعمل می آمد . م . د )
رئیس شورا دولت اعلحضرتا ! در صورتیکه عموم لویه جرگه خواستار قبولیت


بحث افغان نفوس
٢٦٨
لویه جرگه ۱۳۰۳

عوض و تقلیل بدل عسکری بنظر می آیند و از اوضاع شان چنان
مفهوم و مستنبط میگردد که این عریضهٔ شان که بکمال عرض و التجا امید
دارند قبول شود، و در واقع این قول و مفکورهٔ شان نیز قرین بصواب
است زیرا که ملت عوض را با وجود آن سرگردانی و نقصانائیکه برای شان
ازان عائد است قبول دارند، اگر ذات همایونی نیز بشرائط و ضوابط متینی که
دران بهیچ صورت یک نقص و خساره بدولت و عسکر و تعلیمات نظامی
عائد نگردد عوض را قبول فرمایند ـ بخیال عاجزانه ام که بهتر خواهد بود !
لویه جرگه
از استماع این کلام منصفانه و گزارش حقانه رئیس صاحب
تماماً اظهار خرمی و شادمانی مزید را ایراد کنان محض جهت
تائید و تحسین و استدعای منظوری آن مکرراً غلغله های تکبیر بلند
و کف زدنهای خرمی بعمل می آمد و در تائید این نظریه از هر طرف
بیانات داده میشد !
اعلیحضرت
از میلان طبیعت و وضعیت عموم تان معلوم شد
که عوض را قلباً وجداً خواستارید و از پریشانیها
و سرگردانی هائیکه برای تان در عوض از قبیل گریختن عوض و زیاده
پول گرفتن و از دست کشیدن خدمت و گریختاندن اسلحه قریب
به اختتام موعد و خدمت را گذاشتن و روپوش شدن و امثال آن
برای عسکری


بحث اخذ نفوس
۲۶۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

پرواندارید. لهذا حکومت حاضر است [ باشرائطیکه درذیل تحریر
میشود. ب، د] عوض را از شما بپذیرد !
لویه جرگه
تماماً ازین شفقت اعلیحضرت در یک عالم خرمی و یک جهان
شادمانی بعبارات لطیف یک زبان شده بعرض رسانیدند
که ما عوض را با شرائطیکه ازان سخت تر نباشد قبول داریم !
[شرائط ذیل را اعلیحضرت همایونی بتفصیل میفرمودند و لویه جرگه
بدون تعلل بکمال گرمجوشی هر کدامش را بشرح آتیه قبول میکردند. ب، د]

شرائط قبولیت عوض

شرط اوّل
بعد ازینکه شخص اصل عوض خود را بقوماندان نظامی بسپارد
بعد عوض فرار کند اگرچه بختم موعد عسکری چند ماه باقی مانده
باشد. آن مردیکه اصالتاً نامش در قرعهٔ عسکری برآمده باشد مکلف
است که خودش راساً آمده موعد خدمت عسکری خود را پوره کند
و یا بدل عسکری را بپردازد !


مبحث اخذ نفوس ۲۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه ما حاضریم که نه تنها یکی ازین دو اثر قبول دار شویم بلکه اگر دولت لازم دانسته برین قرار نمودن عوض بر شخص اصل جریمه هم معین کند قبول داریم!

شرط دوم بهر تاریخی که خود اصل و یا عوض دیگرش حاضر خدمت عسکری شود لازم که از همان تاریخ الیٰ دو سال خدمت عسکری را پوره کند!

لویه جرگه ما نیز خواهشمندیم که نه تنها موعد مقرره را پوره کنیم اگر دولت اضافه برین موعد معینه دیگر هم خواهشی داشته باشد اکمال می نمائیم!

شرط سوم هرگاه شخص اصل عوض خود را بـ قوماندان عسکری بسپرد اما بعد از چندی عوضی او اسلحه سرکار را مفقود و یا در حین فراریش با خود ببرد تاوان بر ذمهٔ اصل است!

لویه جرگه ما نیز قبول داریم که تاوان اسلحه را با جرمی که حکومت لازم بداند تحویل نمائیم!

شرط چهارم آن شخصیکه اسمش در قرعه عسکری برآید و خواهش عوض دادن را کند لازم که سن عوض او باندازه سن همان نفری باشد که آنرا نظامنامه نشان میدهد!


مبحث اخذ نفوس ۲۷۱ نویه جرگه ۱۳۰۲

لویه جرگه بسیار خوب با بر طبق خواهش حکومت خود چنان اشخاصی را در در سلک نفری عسکر عوضاً میفرستیم که بسیار جدی و فعال و مرد کار و قابل تعلیم باشند!

شرط پنجم اگر عوضی بعد از دخول ملازمت عسکری داعی اجل را لبیک گفته فوتکند درینصورت شخص اصل را تکلیف داده نمی شود!

لویه جرگه این یکی از مهربانیهای علحضرت است والا درینصورت هم اگر احضار شهریاری لازم بداند ما حاضریم که شخص اصل و یا عوض عسکری را برای پوره کردن موعد مذکوره بفرستیم!

شرط ششم شخصی که یکمرتبه در سلک عسکری خدمت کرده باشد و قواعد و ضوابط آنرا کامل بداند در دورهٔ ثانی عوض شخص دیگر منظور نمیشود!

لویه جرگه مقصد از اخذ نفری در نظام بالفعل صرف یاد گرفتن تعلیم است نه محاربه زیرا در وقت محاربه نه تنها اشخاص تعلیم یافته بلکه عموم ملت افغان حاضر و آماده اند که در مقابل اعدای دین و خائنان داخلیه و خارجیه برآمده داد شجاعت و حماست را داده دشمنان خود را مغلوب و منکوب سازند، معلوم است که درینصورت ما چنان اشخاصی را خواهیم فرستاد که جوان رسا و سالم الاعضا و قابل اخذ هر گونه تعلیم باشند!

شرط هفتم هر آنمرد عوضی که تعلیم یافته فنون عسکریه است و قواعد و ضوابط عسکری را


بحث اخذ نفوس
۲۷۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه
بخوبی میدانند لازم که در موقع اعلان حرب بهمان عوض حاضر نشود !
در چنین فرصت نه تنها تعلیم یافته بلکه صغیر و کبیر و پیر و جوان با سکنه
افغانستان قرار احکام خداوندی حاضر شده داد شجاعت
و اسلامیت و افغانیت خویش را در مقابل اعدای دین و بدخواهان
ملک و ملت خود میدهیم !

شرط هشتم
در موقع اعلان جزء اشخاصی که اسماء شان در قرعه عسکری ظاهر شود
بدل نقدی منظور نمیشود و لازم است که حتماً داخل نظام شوند !

لویه جرگه
باید که قبول نشود زیرا که دشمن را سرد سرباز و سرنیزه بکيفر کردارش
میرساند نه اینکه پول و پیسه سد راه خیانت و جنایت او شد میتواند

اعلیحضرت
در ازدیاد بدل عسکری قبلاً بشما گفتم چون بدل عسکر در اوائل
(۳۰۰) روپیه گذارده شد اکثری از اشخاصی که اسماء شان در خدمت
نظام می برآمد بدلش را تحویل میکردند ، چون وزارت حربیه ما سر باز بکار داشت
محض سد باب تحویل پیسه بدل عسکری را مکرراً تا مبلغ (۷۰۰) و چند روپیه
افزودیم اکنون که شما خواهش تقلیل آنرا مینمائید محض خاطر داری شما چیزی از آن
مبلغ ای وقت موعد ۱۳۴۲ می کاهیم مشروط برینکه نفری حتی الامکان
بتحویل بدل عسکری از خدمت با شرف نظامی نکول نکنند ۔ در انصورت
که ما دیدیم و فهمیدیم که قرار قرعه و نوبت خود اکثریه داخل خدمت عسکری