Afghanistan Digital Library

adl0012

http://hdl.handle.net/2333.1/kwh70s3c

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


رویداد
لویه جرگه دارالسلطنه
۱۳۰۳
که از روز پنجشنبه (۲۰) سرطان الی یوم پنجشنبه (۹) برج اسد
در صیفیه پغمان تحت صدارت شهریار
دیانت پناه اعلیحضرت غازی امیر امان الله خان
ادام الله ظلاله رافته الی ما انار
القران شرف انعقاد
واختتام را
پذیرفته
است
در مطبع سنگی وزارت جلیله حربیه بدار السلطنه کابل مطبوع شد
تعداد طبع (۱۰۰۰)


تمهید ۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله وکفی والصلواة علی محمد المصطفیٰ وعلی
آله المرتضیٰ واصحابه المجتبیٰ

اما بعد:- در فوائد اتحاد و عوائد اتفاق هر قدر شرح و بسطیکه تحریر گردد عشری
از عشیر و قلیلی از کثیر آن در حیز تقریر نمیگنجد و در حیطه تسطیر نمی آید. مگر ما خدایرا شکرگذاریم
که از مراحم ایزدی و الطاف ربانی خویش در سرزمین افغانستان فرشته امن
و امان یعنی وجود مسعود اعلیحضرت امیر امان الله خان را بر گماشت و علم
حریت و استقلالش را در تمام بسیط غبرا در ظل و دول متمدنه دنیا برافراشت و بموجب
مرغوب مقصود بهبود شانرا که «حکومت شوروی» است نیز در کنار
آمال و امانی شان محض از رعیت پروری و حقوق شناسی بعین او والاسرافزایش
گماند.!!!


لویه جرگه ۱۳۰۳

لله الحمد که همه افراد مملکت عزیزمان افغانستان از معنی اتفاق
اتحاد و نتایج خوشگوار مشوره بهره اندوز گردیده در نتیجه باهم دست داد مثلا این
درجه که می بینیم به شاهراه ترقی و تعالی کامزن شده اثر ثمر آن بر خور دند این نبود مگر از توجه
بجان پادشاه ترفیحواه مان که افکار ما را از حضیض ذلت نفاق باوج رفعت اتفاق
جلب نمود.
اعلیحضرت محبوب القلوب با اولین ذاتی است در مشرق زمین که هموازه خیالات
ترقی و تعالی وطن را داشته در صدد بدست آوردن آرای اصلیه و افکار حقیقیه عموم
طبقات ملت خود بوده همه افراد مملکت خود را توصیه مینماید که در ترقی و تعالی و بهبودی
وطن خود تا جان در تن و روان در بدن دارند کوشیده مشوره های مفیده و نیات
عالیات شانرا که عموماً در طبقه هر ماسوچه د یباشد، جهت بهبود و فلاح و درخشان
شدن آتیه افغانستان از ارباب حل و عقد مملکت خویش دریغ نفرمایند.
ما ملت مختار افغان را اولا اظهار عجز از ادای شکر این نعمت کبرای خالق اکبر لازم
و ثانیاً تقدیم تشکر صمیمانه خالصانه بحضور این پادشاه وظیفه آگاه جوان بختیان اعلیحضرت
امیر امان الله خان لازم است که ما مسلمانها را بعد از هجران سیزده صد سا
شوری [یعنی بعد از انکه ملوک بنی امیه قاعده جلیله شوری را که بواسطه این صفت نسباً
بملک، ممدوح قایل عظیم کریم. (وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ) می پوحل جلاله گردید
بودیم قطع کردند. و باز در نشأة الثانیه اخیره اسلامیه هم در ینباب عقب مانده بودیم ]


تمهید

م

لویه جرگه ۱۳۰۳

سر دوباره احیا و بوصال محبوبه دلربای شوریه و قانون اساسی و مجالس شوری و

لویه جرگه، از فرط حقوق شناسی و ملت پروری و مراحم گستری خود بدون خواهش

و تقاضای ملت شرف و اعزاز اعطا فرمودند.

از آنجا که قبل ازین عصر مدنیت حصر آمانیه، افغانستان قانون نداشت !

و افغانان قواعد و نظامات را نمی شناختند ! زمامداران افغان و صاحبان اختیار

شان، تابع خواهشات و تقاضای نفسانی شان میبودند! و بازار تعارف ستانی

و رشوت خواری را گرم کرده شب و روز خود شان را بعیش و استراحت گذارده

از حال ملت اطلاعی نمیداشتند ! و بعرض و داد و فریاد شان گوش نمی نهادند!!

و از لوازم و ضروریات یک دولت آزاد با استقلال اسلامیه ؛ داشتن نظامات مکمله

و قوانین شرعیه و تبادل سفرا که از خارج بداخل قبول، و از داخل به بیرون فرستاده

شوند و ترویج و تنویر اوامر شرعیه و انضباط و استحکام اساس دینی است ؛ و متعاقباً

علم و اجرای قواعد بین الدول و اصطلاحات بین الملل در امور سیاسیه و دیگر امین

مدنیه (که مخالف از مقررات دینیه نباشد) لازم شمرده میشوند بناءً علیه اعلیحضرت همایونی

در ابتدای سلطنت سنیه امانیه یک مجلس عالیه را بنام ریاست عمومیه

شورای قایم نموده اشخاص عالم و فاضل و افراد دانسته و فهیم و عاقل

افغانی را دران مشمول نمودند تا برای ترفیه و آسوده حالی ملت و تمسک و ہدایات

بتمام باتفاق علمای اعلام سد عالیه شمشیر بر طبق اوامر شریعت


تمهید لو یه جرگه ۱۳۰۳

سید الانام قوانین شرعیه را تسوید و مواد نظامنامه را املا و تالیف نموده به مجلس
عالی وزرا که دران علاوه بر وزرای ذی خبرت افغان تاد یکر اشخاص
صاحب بصیرت نیز داخل و صدارت انرا ذات شاهانه بنفس نفیس خویش میفرمایند
تقدیم کنند تا آنها بعد از ملاحظه و بازدید و تطبیقات لازمه خلاصه نظریات و افکار
و آراء شانرا نیز با همان نظامات و مولفات بحضور ملوکانه عرض و بیان نموده ذات
شاهانه بعد از تدقیقات لازمه و تحقیقات مهمه احکام اجراء آنرا عطا میفرمایند.
علاوه بران ذات جهانبانی محض جهت رفاه و اسوده حالی عموم سکنه مملکت افغان
به تمام نقاط افغانستان بعد از تنظیم و تنسیق امورات دولتی و اجرای نظاماتی که عیناً
تراجم مسائل دینی و مهمات فقهی و احکام شرعی است امر فرمودند که از علاقه داریها
و حکومتی های درجه اول و دوم و سوم و حکومتیهای کلان و حکومتیهای اعلی نایب الحکومتها
اعضای منتخبه را در مجلس مشوره هر مقام جمع داشته بدوشان امر و هدایت
فرمودند که در فلاح و بهبودی و ترقی و تعالی وطن و ترفیه طبقات افغانی با حکام مقامی خویش
مشوره نموده اسباب نفع دولت و ملت و مملکت را بر روی کار آورده از مضرات
نه تنها خود شان مجتنب و محترز باشند بلکه اطلاعات بی قانونی و مظالم حکام شارا
نیز بمرکز سلطنت بواسطه وکلای شان که در ریاست شورای دولت اقامه دارند
اخبار و اشعار نموده برای اندفاع اضرار و مظالم طوری که در منافع شخصی و خانگی خویش
مدقی مساعی میورزند بلکه بیشتر از ان یکم هستند و مزید برین مجالس مشوره ولایات


لویه جرگه ۱۳۰۳
تمهید
شورای دولت اکثریه مجالس فوق العاده مشورتی را نیز منعقد فرموده در سرسبزی و آبیاری
ملت و مملکت کوشیده و میکوشند!
با جهت خاطر نشین شدن این مسئله خواهشمندیم که قارئین کرام خود را تذکر
مشوره های مفیده لویه جرگه (۱۳۰۱) تصدیع دهیم، که اعلحضرت معظم غازی درآن
سنه وکلا و کلان شوندگان عموم افغانستان مخصوصاً از سمت مشرقی را جمع نموده
مجلسی را بنام (لویه جرگه) منعقد فرموده دران از هر گونه ابحاث امور داخلیه و
خارجیه دولت نموده بهر طرف که آراء عمومی قرار میگرفت همانطور بر روی کار آورده شد
چون مفاد آن برای دولت بسیار بنظر خورد اعلحضرت جوان جوانبخت ما مجدداً چنان
صویب فرمودند که نه تنها امسال بلکه بسالهای آینده نیز یک مجلسی بهمین مقصد خیر صد
زید ارالسلطنه کابل انعقاد یابد،
سواد اعلانی را که بنام عموم رعایای صادقه، نسبت بانعقاد (لویه جرگه) سال این
فرخنده فال از حضور لامع النور همایونی سماً و پیشتر از انعقاد این جرگه نشر و اشاعه دادند
العل مرامبی که بأسماء سامی و نامهای نامی سادات و مشایخ و علما و وکلا و اکابر و اعزه
ملت جداگانه بطرف قرین الشرف پادشاهی فرستاده شده در ذیل بعیناً نقل و تشریح
میکردد:
تسوید اعلان لویه جرگه ۱۳۰۳
کافه رعایای صداقت شعارم:-


اعلان
۷
جدی ۱۳۰۳

بدیهی است که حیات وزندگانی معنوی وفراهم نمودن وسائل سعادت
وترقی واستراحت یک قوم، یک ملت، اولین وظیفه وتکلیف واجبی دولت است
باید دولت متحمل این بار گران گردیده وظیفه خود را انجام دهد و از دیگر طرف حتمی است که ملت
با حکومت معاضدت ومساعدت نموده در پیشرفت مقاصد وترقیات دولت خود
قولا و فعلا مسامحه وکوتاهی نکند تا متفقا به آرزو ومرام خویش نائل وکامیاب شوند.

لذا باتباع واقتضای امر موکد طاق شَاوِرْهُمْ فِي الْاَمْرِ فَاِذَا عَزَمْتَ
فَتَوَكَّلْ عَلَی اللهِ } همیشه چنین آرزو دارم که در تمام جریانات مهمه امرو
مملکت وسعات وآسایش ملت آرای قومی نیز تا حد ممکن شامل و در تحمیل این بار گران
علی قدر امکان فکراً وقولاً معاضد ومساعد باشند، چنانچه در مرکز سلطنت مجلس عالی
شورای دولت را از اعضای منتخبه واعضای طبیعیه که اشخاص با تجربه
وخیرخواه دولت وملت هستد تشکیل داده موجود بودن وکلاء شمارا در
علاقه داریها وحکومتیها و مرکز نائب الحکومگی وحکومتیهای اعلی حتی در شوری دولت
حتمی شمرده احضار کرده ام تا بانها که فی الواقع زبان شما و وکیل تمام معاملات تان هستند
در همه امورات سئلگ مشاوره واستصواب و تعاطی افکار کرده شود.

علاوتاً از چندی است که درین مورد مقصد دیگر مرا بخاطر می پرورانم که تشکیل
یک مجلس (لویه جرگه) است که مآلاً اقل در سال یکدفعه علی العموم وکلا و
نمایندگان وکلان شوندگان قومی وعلمای ملت در آن مجلس اجتماع نموده بر مسائل مهمه


اعلان
لويه جرګه ۱۳۰۳
و افکاری که در تعالی و ترقی مملکت خویش مد نظر داشته باشم مواجهتاً بالمشاوره تصویب
آراء تصفیه دهیم و بعد از تصویب مجلس مذکور در معرض اجرا گذاریم { موعد انعقاد این
مجلس عالی را (باستثنای مواقع ضرورت) هیئت لویه جرګه بعد از هر دوره سه ساله
تصویب نموده اند، ملاحظه شود مذاکرات روز وداع رسمی ب. د } چنانچه در سنه (۱۳۰۱)
بجلال آباد یک مجلس لویه جرگه را انعقاد نموده چون موقع انعقاد مجلس مذکور ایام زمستان
بود و احضاریت تمام وکلا و نمایندګان ملت افغانستان اسباب زحمت شان
میشد و از دیګر نقاط مملکت تنها بوکلای منتخبه موجوده شان که در مجلس شورای دولت
شمولیت داشتند اکتفا کرده از اقوام سمت مشرقی که خیلی قریب و سهولت پذیر
بود وکلا و کلان شونډها و سادات و علمای شانرا جلب نموده بالمواجه اونها در امور
مملکت و ترقیات ملت که لازم مشاوره بود مذاکره و فیصله نمودیم، برای
سالهای آینده بواسطه که انعقاد و مجلس لویه جرګه سمت مشرقی در ایام سرما واقع شده
بود و هم باید این مجلس بزرګ در شهر کابل که نقطه وسطی و پایتخت مملکت افغانستان
است انعقاد پذیرو وقت و موضع آنرا تبدیل داده مرکز لویه جرګه را کابل و موقع انعقاد آن
امسال بماه ذی الحجه الحرام که هوای کابل ملایم سازګار و وفور فواکه و خوراکه باب میشود قرار
دادیم تا سادات و علماء و وکلا و کلان شونډهای ملت در محفل لویه جرګه بشهر کابل بتابستان
وجود نمایند و راجع بسعادت و ترقیات شما رعایای صادقه ام و مملکت عزیزان امنیت
و حیثیت عمومی در مجلس مذکوره مذاکره و نظایر افکار نموده مطالب عمده دولت ملت را


اعلان
۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

چه در امور خارجیه و چه در امور داخلیه حل و فصل نمائیم و از خداوند توانا و قدیر در ترقی و
تعالی مملکت خود استمداد و کمک بخواهیم !
شما را ازین مکنونات قلبیه ام آگاهانیده برای عموم حکام اعلی و نائب الحکومه ها
و زمامداران محلی تان بفرمان جداگانه اشعار نمودم که از وکلای منتخبه آن سمت که در علاقات
و حکومتیها و مرکز نائب الحکومگی و حکومتیهای اعلیٰ هستند مناصفه را برای اجراآت کا
یومیه همان موضع گذاشته مناصفه را با تعداد یک نفر امین جداگانه بحکام خبر داده شده
از سادات و علما و مشایخ و کلان شوندگان و نمایندگان و رؤسا از هر محل بقرار تقسیم مقرره
انعقاد مجلس لویه جرگه بمرکز حکومتی اعلی و نائب الحکومگیها طلب نموده بیک موعدیکه
بموقع انعقاد مجلس لویه جرگه بمرکز کابل رسیده بتوانند روانه دارالسلطنه نمایند و خرج را
و خوراکه آنها را تا رسیدن کابل از آنجا پرداخته در مرکز کابل از بدو ورود تا اختتام مجلس
خرج و خوراکه آنها را دولت تدارک و تهیه کرده بآنها می پردازد این مجلس (آنیاً) فقط در خو
کابل و بهمین تاریخ منعقد و دائر گردیده بتعداد معینه از هر ولایتنفری بصورت وکالت
و نمایندگی برای شمولیت ورزیدن لویه جرگه حاضر خواهند شد و از خداوند تعالی امید
قوی داریم که باین مجلس عالی بموافقت آرای وکلا و نمایندگان
ملت نجیب افغانستان بسی مطالبات مهم دائره ترقیات وطن مقدس
حل و فصل گردیده صورت انصرام و اجرا پذیرد. موضع مهر منور
شهریار غازی


فرمان ۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

سواد آن فرامینی که باسماء علماء وسادات ومشائخ ووکلای ملت ارسال شده است
(سواد فرمان لویه جرگه ۱۳۰۳)

(القاب .......... (اسماء) ........ زاد مجده ........
چون حکمت بالغه حضرت حکیم علی الاطلاق جل وتقدس شأنه، اساس مدنیت وترقی وتعالی بشریت را به اتحاد واتفاق منوط نموده و برای متحد ساختن افراد متعدد وافكار متضاد، ابلاغ احکام آیه شریفه (وشاورهم في الامر) بهمه متابعان دین حنیف احمدی (صلوة الله وسلامه علیه) درین شاهراه فلاح و نجاح دارین امر اکید میفرماید، حضرت پیغمبر خود را که وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى در شان اوست میفرماید که با امتان و پیروان خودت در همه کار مشوره نمای.
لهذا این کمترین عبادالله از بدو جلوس خود تتبع و پیروی سنت سنیه محمدیه علیه الاف الثناء والتحية اساس سلطنت وطن عزیز خود را بمشوره وضع نموده در پایتخت عالی بخت مملکت شاهانه خودم تشکیل مجلس شورای دولت که مرکب از وکلای منتخبه شما ملت واعضای بلند پایه مأمورین دولت است نموده همه قوانین ونظامات مملکت داری در آنجا غور و خوض میشود و بعد الاتفاق آراء در معرض اجرا اورده میشود همچنان در مرکزهای همه ولایات وحکومتیها تا علاقه داریها مجلس مشوره از اعضای منتخبه وکلای شما ملت و[ILL] همه امور امت آن مطابق احکامات الهی بواسطه مامورین


فرمان
11
لویه‌جرگه ۱۳۰۳

دولت باتفاق و مشورهٔ وکلای منتخبه اجرا میشود با وجود اینهمه مجالس مشوره که پیرو سنت
سنیه در همه مملکت شاهانه اجرا است چون حکومت را از ملت و ملت را از حکومت دانسته
نفع و ضرر وطن عزیز خود را بهمه ملت بنجیب خود مشترکاً مساوی میدانم اراده نمودم که یکعرا
یک مجلس باسم "لویه جرگه" که مرکب باشد از علماء و سادات و مشایخ و خوانین
و وکلای همه اقوام بدار السلطنه کابل انعقاد یافته در همه امورات مملکت داری پیش نهاد
ترقی و تعالی و تنظیم نظامات و قوانین دولتی و تمام سیاسیات داخله و خارجه بحث
و مذاکره نموده شود و آنچه خیر و بهبود اداره حکومت و فوز و فلاح اهالی ملت را با تفاق
آراء ملاحظه نمائیم متفقاً تنظیم و بعد از اتفاق آراء متوکلاً علی الله در اجراآت آن عزم الجزم
نمائیم تا باشد که با تباع سنت قرون اول اسلام ترقیات دینی و دنیوی خود ها را فائز و نائل
شویم چنانچه از فحوای اعلانات علیحده مستحضر خواهید بود.
بنابران حضور والا ای ما چون شما را صادق و خیرخواه دولت میدانستیم بت
شما را در لویه جرگه لازم دانسته ابلاغ میفرمائیم که سفر خرچ شما از آمدن الی کابل بتوسط
(حکام اعلی و نائب الحکومه گی آنجا) انتظام میشود بخاطر جمعی تمام الی روز هشتم ماه ذیحجه الحرام
وارد کابل شده نماز عید سعید اضحی را با همه برادران دارالسلطنه خود ادا نموده در مجلس لویه
جرگه شامل باشید در ایام توقف کابل البته مهمان اعلیحضرت خواهید بود. و بعد
از اختتام لویه جرگه خرچ سفریهٔ شما را وزارت داخله تادیه نموده مع الخیر در مساکن خود عودت
مینمائید
محل دستخط اعلیحضرت
همایونی
فقط


گذار شات عید اضحی
۱۲
لوی جرگه ۱۳۰۳
بعد از انتشار دارسال علان و فرمان فوق عموم سادات، مشایخ، وکلا، و اعزه
اطراف و جوانب خطه بهیه افغانیه بانتظامات خوب و اصول نهایت مرغوب بعد از اتخاذ
وجه کرایه و سفر خرج شان از نزد حکام محلی خویش ہسپا ر منزل مقصود گردیده بیک جہان
شوق و یکعالم محبت و سرور ارائہ لقای فرحت انتمای ملوکانه، شوق تشرف دستبوسی
ذات شاهانه را بدل میپرورانیدند تا اینکه عموم مدعوین محترم بتاریخ ۸ ماه ذیحجه الحرام در شهر
شهیر کابل اجتماع ورزیده سر رشته مخارج و مصارف شان علی التبا از طرف دولت بعمل آمد
گذار شات عید سعید اضحی
بدار السلطنه کابل
چنانچہ گفتیم دو روز پیشتر از عید اضحیہ جمہور علماء و فضلا ء و مشایخ و سادات و وکلاً
و اعزه تمام ولایات و حکومتیهای اعلیٰ و ایالت کابل حسب فرامین اعلحضرت محی ملت
افغان بدار السلطنه افغانستا تشرف حضور بهم رسانیده بتوسط جناب فخامت مآب
آقای محمد یعقوبخان شاغاسی حضور بمهمانی قابل تقدیر اعلحضرت غازی پذیرفتہ شُد
بروز عید علاوه برین حضرات موقر افراد ملکی و نظامی کابل و اشخاص شہری و شش کروهی
مقارن بساعت (۷۶) آغاز اجتماع را بجامع عیدگاه نهاده بتقریب ورود مسعود نیاقفه را
معظم افغانیاں علیحضرت امیر امان الله خان نه تنها جامع بزرگ عیدگاه بلکه اطراف
و جوانب مسجد باندازه از حضرات نماز گذاران امتلا داشت که در حین ادای دوگانه


گزارشات عیداضحی ۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳
بنام خالق یگانه اکثری از اشخاص صفوف موخر بنابر قلت مقام و تکثر نفوس از دیارنام
بر پشت نفری صفوف مقدم سجده مینمودند و هیئت مجموعی نمازگزاران که عموماً از کثرت
ازدحام شانه و کتفین همدیگر را میفشردند مانند بحر مواج و دریا زخار نمایش داده، ما قبل
و مابعد نماز آوازهای تکبیر و صداهای تهلیل شان کروبیان ملاء اعملی را غذای روحانی
بهم رسانیده شیاطین انسی و خناسهای جنی را بکمال جَدّت و حِدّت تهدید و تخویف نموده ضمناً
انتظار ورود ملوکانه و ادای صلوة اضحیه را بمعیت ذات شاهانه بدل میپرورانیدند !
موکب شهریار محبوب القلوب چند دقیقه از ساعت (۹) گذشته بود که بمعیت وزرا
ووکلاء واعیان و مشاهیر افغانی بترتیبات نهایت خوب و وضعیت از حد مرغوب دلنشینش
دیده منتظرین و مسرت افزای قلوب ناظرین گشته مراسم تعظیم و تحریم این جهاندار مخم خصوصاً
از طرف چند فرقه عساکر ظفر مآثر دارالسلطنه که کاملاً حصه یمانی صحن عیدگاه از وشان مملوبود
بعمل آمده عموم حضار نیز تعظیماً و احتراماً بپیشگاه این پادشاه دیانت آکناه خویش بایستان
آوزهای السلام علیکم و دیگر کلمات دعائیه را بثریار سانیدند .
بعد از نیکه حضور موفورالسرورشاهانه بصف قرب محراب اخذ موقع نمودند عموم اهالی
به تسویهٔ صفوف پرداختند، چون هواگرمی داشت و ازدحام انام را از آن بیشتر محراب جامع
هم متحمل شده نمیتوانست ، بازمانند جمعه و اعیاد باستان محی ملت افغان بالذات
بارگران امامت را که در حقیقت احیای سنت سنیهٔ خیرالبریه و تعقیب طریقهٔ مرضیهٔ
خلفای راشده است، بدوش گرفته بعد از تکبیر تحریمه بادای تکبیرات زوائد پرداخته


لويه جرگه ١٣٠٣ ١٤ امالی خطابت همايونی

پس از اختتام سورة فاتحه در رکعت اولی سوره والکافرون، و در رکعت ثانيه سوره اخلاص
را قرائت کنان به ترتيب و ترتيل نهايت خوب از نماز عيد فراغت يافته جهة ادای خطبه ماثوره
اضحيه بروی منبر سنگی صحن مسجد برآمده خطبه را بکمال فصاحت و بلاغت بعد ادای حمدت
و منقبت عربيه بلسان فارسی ايراد فرمودند که مطالب عمده آنرا تا جائيکه بها از دحام و كثرت
انام وضيق مقام اجازه داده است ذيلا قلمبند مينمائيم :-

خطبه اولی پادشاه ديانت اكتناه افغان
بروز عيد قربان

اَللّٰهُ أَكْبَرُ اَللّٰهُ أَكْبَرُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ أَكْبَرُ اَللّٰهُ أَكْبَرُ وَلِلّٰهِ
الْحَمْدُ (سه مرتبه) اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰلَمِيْنَ نَشْهَدُ اَنْ لَّا إِلٰهَ إِلَّا
اللّٰهُ وَحْدَهُ لَاشَرِيْكَ لَهُ وَنَشْهَدُ اَنَّ سَيِّدَنَا وَمَوْلٰينَا مُحَمَّدًا
عَبْدُهُ وَرَسُوْلُهُ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالٰى عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِيْنَ

امابعد :- برادران من ! عزيزان من ! نور چشمان من !
امروز خدايرا شكرگزاريم كه ما و شما را بدين مقدس اسلام مشرف ساخته، از پدر پدر بروی دنيای
اولاد مسلمان آمده ايم ، و هميشه بدرگاه خالق بی نياز خويش عرض و نياز داريم كه ما را بدين مبين
سيد المرسلين قائم ودائم داشته باشد. بروز آخرت نيز ما را بشرف شفاعت محمدی با افتخار بخشد


خطبه علیاحضرت در عید قربان ۱۵ لوی جرگه ۱۳۰۳

در زمره مسلمانهای نیکوکار مبعوث دارد .
امروز برای عالم اسلام یکروزی است بسیار مقدس که از برکت آن تمام گناهان
و خطاهائی را که بدان مرتکب شده باشیم در حج بیت الله شریف بخشیده و معاف میگردد.
بندگانی که خطا میکنند، یا گنهگار میشوند عموماً امید و انتظار مغفرت پروردگار را دارند
ذات خداوندی نیز از لطف و مرحمت خویش بحضصیکه بنده عاصی او بصدق دل بدامن
خانه کعبه اش چنگ بزند در همین روز اقدس تمام گناهان ویرا معاف میکند و می بخشد !
چقدر نیک بخت و سعادتمند است آن مسلمانانیکه درین روز به زیارت و لقای
خانه خداوندی پذیرفته شده تمام گناهان شان معاف میشود ازین سبب بلندترین و مقدس
ترین ایام برای عالم اسلام همین روز فیروز است !
علاوه براینکه زیارت خانه کعبه، موجب معافی حقیقی خطا و گناهان ماست،
یکخدمت کلان دیگر یرا هم برای اتحاد و اتفاق عالم اسلام مینماید و آن اینست که در ضمن
ادای حج و زیارت آن خانه مبارک با مسلمانان رنگارنگ عالم که ما آنها را ندیده ایم
و کلمات و گزارشات شانرا نشنیده ایم، بر میخورییم، ملاقات مینمایم ! حرفهای شانرا گوش
میکنیم ! و شکایتهائی را که از بیگانگان دارند استماع میورزیم ! بمسرت عالم اسلام مسرور،
و بغم و اندوه شان غمگین میشویم !
اگر ما و شما بهمان نیت و مقصدی که خداوند مارا امر و هدایت نموده بخانه کعبه مشتر
شویم ، و آن شکایت و بیدادی را که برادران اسلامی ما از دست اذیت ظالمان بیگانه ها


خطبه
16
لویه جرگه 1303

دین خویش دارند شنبده از حال همدیگر حقیقتاً مطلع و خبردار شویم کابی عالم اسلام باینجا
فلاکت و مذلت امروزه گرفتار و دو چار نمیشد!
جای شکر و امیدواری است آن عالم اسلامی را که دشمنان دیرینه او پارچه پارچه کرد
در میان خود تقسیم نموده خوردند، امروزه روز بیدار شده اند!
ای دشمنان اسلام بدانید! و آگاه باشید! که در ینوقت حصۀ مهم عالم اسلام
بیدار شده، مابقی آن نیز عنقریب بیدار شدنی است و بپاداش این خواری و زبونی که از
دست شما بعالم اسلام رسیده، شما را هم بپاداش اعمال تان خواهند رسانید اگرچه شما در
غفلت و نادانی و بی اتفاقی عالم اسلام خوب خوردید ما را، لاکن واسطۀ و ذریعۀ این پستی
و تنزل و خرابی نما ما از دست خود ماست که اغراض پرستی و تن پروری و جدائی و نادانی
خود ما شما را کامیاب داشته است 1-

هرچه هست از قامت ناساز بی اندام ماست

والا دشمنان بر ما غلبه کرده نمیتوانستند زیرا که نظر به نفوس آن قطعات عالم اسلام
که پامال بیگانگان شده تعداد دشمنان شان، صد یک، هزار یک کرور یک باشندگان مملکت است

پس چه قسم غلبه کرده میتوانستند !!!
معلوم است که نفاق و ضدیت شخصی و خرابی های در میانی خود ماست
که بیگانه ما را مظفر می سازد!


خطبه همایونی در روز عید اضحی
۱۷
لویه جرگه ۱۳۰۳
اگر مسلمانان حقیقتاً مسلمان و پیرو پیغمبر و قرآن بوده کار را از اتحاد و اتفاق و دیانت و اسلامیت بگیرند ضرر بمقاصد خود کامیاب و در همه جا مظفر و منصور میباشند!
عجب است که خداوند دشمنان ما را مظفر میسازد و دوستان خود را که بآنها وعده ظفر و منصوریت را نموده مظفر نمیسازد!
باز میگویم که این نیست مگر از نفاق خانگی و خرابی های اندرونی خود ما!
ازین است که بحضور شما برادران خود عرض مینمایم چونکه بکلمه لاَ اِلَهَ اِلاَّ اللهُ مُحَمَّدٌ رَّسُوْلُ اللهِ! چنگ انداخته ایم دین مقدس اسلام را یک دین متین می انگاریم! در دنیا و آخرت پیروی او را باعث نجات و رستگاری خود میدانیم، پس از برای خدا و رسول اتفاق کنید! و جاده نفاق را بپوئید، همه برادران مسلمان خود را مثل برادر عینی و خون شریک خود پندارید!
در حقیقت چیزیکه اتفاق حقیقی را در میان یک مملکت اسلامی بوجود می آورد، خدا شناختن و پیروی اوامر و هدایات خدا و رسول را نمودن است وقتیکه یک مسلمان خدای خود را خوب بشناسد و مسلمانی خود بدرستی پابند باشد گاهی نخواهد شد که نفاق کند یا حسد و کینه را اختیار ورزد! و یا خجالت و شرمسار گردد!
چرا هر چیزیکه برای او پیش میشود وی عقیده دارد که این ذلت و خواری یا خسارت در تجارت و معاملات من که بوقوع پیوسته از شامت نفس، و یا عدم کوشش خود من است وقتیکه یک صدمت با خرت مینهد میگوید که خدا بمن اطمینان کرده است!


خطبه همایونی در روز عید ضحی
۱۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

باید با برادران نادار ناتوان خویش معاونت کنیم و با کسانیکه مریض و بیچاره باشند، امداد نمائیم، و با برادران اسلامی خویش همدردی کنیم امثال این رفتار و اعمال اسباب اتحاد و اتفاق را تولید میکند، وقتیکه ما اتفاق داشتیم دست اذیت هیچ دشمن بالای ما دراز نمیشود، و گاهی از عظمت و هیبت خداوندی و برکت تعمیل اقوال حضرت رسالتپناه دشمن بالای ما حکمرانی کرده نمیتواند!
این بیانهای را که نمودم نه تنها نصیحت عاجزانه من است بلکه اوامر خداوندی و ارشادات نبوی نیز همچنین است!
با اینکه در موضوع عید اضحی بار بار بحضور شما تفصیلات را عرض نموده ام و الحمدلله شما هم از احکام مذهبی خود خوبتر معلومات دارید باز هم اینقدر عرض میکنم برای هر مسلمانیکه (۷۰) روپیه اضافه تر از احتیاجات اصلیه خویش داشته باشد واجب است که یک گوسفند قربانی نماید، با اینکه درین امر دینی ما بسیار منافع و اسرار دینی و دنیوی موجود است چون هوا کریم و فرصت کم است اگر اندکی از ان بیان نمایم برای شما تکلیف میشود!
همه ما و شما میدانیم که قربانی کردن امر خدای ماست اگر خداوند سر ما را ، جان ما را، مال ما را، اولاد ما را، و هر چیز را که داشته باشیم بخواهد، ما جهت تعمیل ارشادش حاضریم!
چون قربانی عوض ذبح اولاد پنداشته میشود پس اشخاصیکه مستعد بقربانی باشند باید بسیار بشوق و ذوق او را بدست خویش و یا بدست وکیل خود ذبح نمایند.
اِنّا اَعطَیناک الکوثَرَ فَصَلّ لِرَبّکَ وَانحَر اِنّ شانِئکَ هُوَ الاَبتَرُ ۵


خطبه همایونی در عید اضحی
۱۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

خطبه ثانی
الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَنَشْهَدُ اَنْ لَّآ اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهٗ لَاشَرِیكَ لَهٗ
وَنَشْهَدُ اَنَّ سَیِّدَنَا وَمَوْلٰنَا مُحَمَّدًا عَبْدُهٗ وَرَسُوْلُهٗ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَعَلٰی اٰلِهٖ
وَ اَصْحَابِهٖ اَجْمَعِیْنَ فَقَدْ قَالَ اللّٰهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالٰی: اِنَّ اللّٰهَ وَ مَلٰٓئِكَتَهٗ
یُصَلُّوْنَ عَلَی النَّبِیِّ یٰٓاَیُّهَا الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا صَلُّوْا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوْا تَسْلِیْمًا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا وَمَوْلٰنَا مُحَمَّدٍ وَ اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ وَعَلَی الْخُلَفَآءِ الرَّاشِدِیْنَ
حَضْرَتِ اَبِیْ بَكْرٍ وَ حَضْرَتِ عُمَرَ وَ حَضْرَتِ عُثْمَانَ وَ حَضْرَتِ عَلِیٍّ رَضِیَ اللّٰهُ تَعَالٰی عَنْهُمْ
اَجْمَعِیْنَ وَعَلَی السِّبْطَیْنِ الشَّهِیْدَیْنِ اَلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ وَعَلٰی اُمِّهِمَا
سَیِّدَةِ النِّسَآءِ وَعَلَی الْعَمَّیْنِ الْمُعَظَّمَیْنِ بَیْنَ النَّاسِ حَمْزَةَ وَعَبَّاسٍ
وَعَلٰی بَقِیَّةِ الْمُهَاجِرِیْنَ وَالْاَنْصَارِ رِضْوَانُ اللّٰهِ تَعَالٰی عَلَیْهِمْ اَجْمَعِیْنَ
اله العالمین بحرمت قرآن پاکت و بحرمت حضرت (رسول الله) مبارک
و بحرمت کسانیکه به پیش تو عزت و آبروی دارند عالم اسلام را از نفاق و مغلوبیت
نگهداری! علی الخصوص ملت افغانرا که یک ملت شجاع، دلاور، فاتح و مظفر است
سرفراز دین و دنیا داشته باشی، و من عاجز بیچاره، خدمتگار عالم اسلام و قوم خود را
توفیق عطا کنی، تا خدمتی بکنم که در دنیا و عقبیٰ سبب نجات شان بوده و در آخرت
بهترین جنت ها باشند و دولت علیه ترکیه و دولت ایران و اعراب و برادرهای


خطبۀ همایونی در روز عید قربان ۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

مسلمان ما هندوستانیان و برادرهای بخارائی و برادرهای چینی ما و تمام مسلمانها ئیکه
در نقطه دنیا هستند بحفظ و حمایت خود نگهبداری!

اله العالمیناسر چیزیکه میکنی خودت میکنی، بالای ما نظر لطف و مرحمت داشته
و همان راهی که نجات ما را میدانی ما را ببری، و از دربار خالق بی نیاز خود عسکر افغانستان را
بدین و دنیا کامیاب خواسته ام الهی در هیچ وقت سرشان پیش دشمن خم نباشد و همیشه بیدار
و فعال باشند و تمام مأمورین و کسانیکه از دل و جان برای افغانستان خدمت میکنند
معزز دارین داشته باشی و اشخاصیکه تنبلی میکنند آنها را بیدارکنی و در راه نیکیاوری عباد الله
رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ ...... (الآيه)
اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ
[بعد از اختتام خطبه ذات شاهانه بر منبر ایستاده اندکی بطرف قبله میلان کنان
ادعیۀ ذیل را در حالتی که دستهای نیازش را بدرگاه خالق بی نیاز بر اختیار بفراتشه بود قراءت مینمودند
خدایا هر ترقی و بختیاری را که تو میدانی نصیب عالم اسلام علی الخصوص افغانستان
بگردانی! الهی مظفریت و نیکنامی دارین را از تو میخواهم ! خدایا قوم مسلمانرا از مذلت
و مظلومیت نجات دهی و آن بهبودهای را که تو میدانی و بهترین خیرخواهان ما توئی
برای ما عطا کنی! اله العالمیناسر اتوفیق ارزانی نما تا اینطور خدمتها از دست من سر بزند
که خیر دین و دنیا، ملت من باشد! اللَّهُمَّ رَبَّنَا.... الخ


گزارشات اولیه لویه جرگه
۲۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

گزارشات حفله شریفه لویه جرگه ۱۳۰۳
بعد ازینکه نماز عید اضحی به ترتیب و تفصیلی که در فوق مرقوم گشت ختام یافت :
عموم سادات، مشائخ ، علماء ، فضلاء، اعزه ، خوانین ، وکلاء وزراء روساء معین ها و دیگر
اشخاص کشوری و قشونی که اطلاع نامهای رسمی دائره شاغاسی شمولیت شانرا در حفله با
سلامخانه اجازه داده بود بیکصورت قابل دید، اعزام یافته، بعد ازینکه وزراء و وکلاء معین
وزارت، اراکین و امرا و ضابطون نظامی بجانب یمین و خاندان شاهی علمای علام
تمیز صاحب رتب نمبر (۱) و (۲) و (۳) و مدیر ها و مامورین ملکی بطرف یسار مدعوین
موصوفه لویه جرگه بمقابل تخت عالی بخت حسب المراتب خذ مواقع نمودند، رئیس حسا آن
عمومی شورای دولت اطلاع ورود مسعود ذات جهانبانی را داده حضرت عالی محمد یعقوب
شاغاسی قومانده (ولایه) را بعموم حضار داده ذات شاهانه بزیر علم مبارک (نبوی)
دوباره انجلا افزای انظار ناظرین و فرحت بخشای قلوب مشتاقین گشته حاضرین
که بوضعیت نهایت مؤدبانه قیام رسم تعظیم و سلام را ادا نموده یکبار دیگر غلغله
ادعیه شان را بعیوق رسانیدند، ذات محی ملت افغان بعد از امر جلوس شخصاً
بپا ایستاده نطق ذیل را ایراد فرمودند !


نطق همایونی در افغان لویه جرگه
۲۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

نطق اعلیحضرت غازی افغان بتقریب افتتاح لویه جرگه
بعد از نماز عید قربان در سلام خانه
اولاً بهمه شما برادران و مهمانان عزیز خویش تبریک عید را میگویم، و آرزو مندم خداوند
بسیار عید های خوب و باشرف را نه تنها برای شما بلکه به تمام قوم افغان عطا و احسان
فرماید، و اینطور کارهای خوب از دست شما سر بزند و چنان ترقیاتی را خداوند نصیب تان
کند که هر روز برای شما عید باشد!
بعده برای شما مهمانهای عزیز خود خوش آمدید گفته میگویم که پایتخت افغان تان
خانه تمام ملت افغان است بهمه شما بخانه خودتان خوش آمدید!
میخواهم در موضع تشریف آوری شما مهمانهای عزیزم که درینجا حضور دارید چیزی عرض نمایم:
خداوند را شاکرم که محض از کرم و الطاف خویش و برکت روحانیت (رسول الله)
درین دوره (۵) ساله تا توانستیم شب و روز کوشش کردیم و در فراهم آوردن موجبات
ترقی افغانستان کوتاهی ننموده ایم، چون غیر از خدمت دین و خدمت وطن، و حفظ
ناموس و شرف افغانستان ، دیگر مقصود و آرزوی نداشتیم همیشه خیالات و مقاصد خویش
کامیاب و بهر کاریکه اقدام ورزیدیم بکمال درستی او را انجام داده ایم ولله الحمد، که
تا این زمان ما ملت افغان در تمام مطالب و مقاصد خودمان بخوبی تمام فائز بوه
درین عرصه پنج سال کامیابانه کار کردیم!


نطق همایونی در آغاز لویه جرگه
۲۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
عموم حضار :- الحمد لله! شکر! شکر!
اکنون خواهشمندیم که یک دوره جدیدیرا شروع نمائیم که کار و وانیها و اجرات ان
نسبت به پنجسال گذشته اسباب ترقی مملکت، و وسیله آسایش و منفعت جمعیت تا
باشد، و در چیزهائیکه ذریعه بهبودی و تعالی ملت پنداشته شود کوشش کنیم اگر چیکس شبیلیه
از خدمت شما قوم نجیب خویش باز نمانده‌ام و کفی بالله شهیدا بهر صورتیکه
توانستم سعی کردم و عرق ریزی نمودم که این ملت پس مانده خود را تا یکدرجه علیابر سام
والحمد لله که از مراحم ایزدی به آرزوهای که نسبت بترقیات ملت و مملکت خود بدل
میپرورانیدیم، موفق گشتیم و امروزه روز در تمام مقاصد و مطالب خویش کامیاب هستیم
و بکمال افتخار میگویم که امروز ملت ما سرفراز ترین ملتهای روی دنیا است اکغز بهای شانلتا
لهذا درین دوره تازه خواستم تا از اتفاق آراء و افکار شما وکلا، و علماء و فضلا و غره
شتم استفاده نموده اساس مجدده حکومت را تفکرهای متین شما تأسیس کرده ترقیها
فوق العاده و بهبودیهای بی اندازه‌را برای ملت و مملکت خویش فراهم آوریم!
مقصدیرا که از شمولیت شما در لویه جرگه) در نظر دارم، این است که شما نسبت
به این خادم ملت و اعضای منتخبه مجلس عمومی شورای دولت از عادات و اطوار و افکار
و اجرات و ضروریات و احتیاجات ملت چنان اطلاعات و معلوماتی را بدست دارند
که ما و آنها نداریم ، اگر چه ماهم تا یک درجه اجمالی از احوال ملت و مملکت واقفیم، اما بطوری
شما واقعیت کلی و معلومات تفصیلی دارید، ماندا به یم چنانچه یک قولی مشهورست بگوید که فی عاریت


نطق همایونی در افتتاح ۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

زیادتری خوددارد و همچنین یکشتر تازجه معلوماترا ازکندک خوددارد که غندمشرندارد!
چیزیرا که درین روز افتتاح بشما معروض میدارم و شما را بطور یاد داشت میگویم
همین است آنچه بفکر شما برای بهبودی ملت و ترقی مملکت تان بهم رسد محضاً برایخدا
بگوئید و بغیر از اظهار افکار حقیقی خویش لحاظ و خاطر داری هیچیکی را نکنید که فلان کس
اینطور گفته من هم باید چنین گویم! نی! هرکدام تان خودها را وکیل قوم و کفیل مهمات عموم
پنداشته فقط رضای ایزدی و رفاه و آسائش عمومی را مدنظر گرفته آنچه بفکرتان برسد
حقانه بگوئید زیرا که اگرقوم ما به آسائش باشد خودما نیزآسوده حالیم،چنانچه افغانان درمثل
میگویند (اچه خانی په یارانخا) بلی اگرخداناخواسته قوم ماغریب،بیکار،بیعلم
پریشان و ناتوان باشدضرور ما هم پریشان هستیم بنابرین محض استرضای خداوند آنچه
دران فائده عموم باشد آزادانه درمجلس بیان نمائید!
این خادم ملت از اول جلوس بر تخت سلطنت تاحال خیر و بهبود عموم ملت
افغانستانی را یکسان در نظر گرفته هیچ گاه بدون صلاح و مشوره کاریرا ننموده ام و شما را هم بمحض
بدینمصدخواستم که صرف جهت مزیدمنفعت و آسودگی عموم ملت افغان شانا با شما مشو مکنیم!
اقوام دانسته ماخوب میدانندکه این کارها و خدمتهای را که مامیکنیم تاما برای منابع
ورفاهیت عموم سکنه افغانستان است لکن بعضی از اشخاص که تاحال فکرشان چندان
بلند نشده نتائج و ثمرهٔ این افکار و خیالات ماه شما را بخوبی احساس و درک کرده نمیتوانند،
باز هم ما خودداری ننموده فقط بغرض حصول رضائی ندای خود و منفعت قوم و سرسبزی


نطق همایونی در افتتاح لویه جرگه ۲۵ لویه جرگه ۱۳۰۳
مملکت خویش کوشش‌ها میکنیم. مشوره همی‌نمائیم تاملت خود را بدرجه‌های بسیار عالی برسانم!
بلی ایک مریض دوا نمیخورد اما هر طوریکه ممکن باشد او را دوا میخورانند ! و یک پسر خورد
برضای خویش هرگز مکتب نمیرود مگر پدرش او را برفتن مدرسه مجبور میسازد! اگرچه پسر از ان
نادانی ازین اوضاع پدر خود میرنجد، اما چون فائده او در آتیه بدو عائد است بخوبی دعا گوئی میکند
باید علما، فضلا، سادات، مشائخ، رؤسا، و دانشمندان، پادشاهان کسانی راکه
از حقایق اطلاع ندارند وخیر و شر خود ها را ابطوریکه لازم است بخوبی نمیدانند نصیحتها نمایند
و در زیادت جذبات د زنده نمودن حیات آنها کوشش ورزند اگرچه فی الحال بر ایشان
در انجام این خدمت مقدس تکلیفی عائد خواهد شد لکن زمانیکه مردم بحقائق ومفاد خویش
دانسته شدند خاکش را توتیای چشم خود مینمایند!
باین سبب برای اسائش ملت خود هر چیزیرا که شما علما، و دانشمندان بگوئید
و هر خیر و منفعتی راکه شما لازم میدانید بیان کنید، تا من عاجز خدمتگار شما که بامر خداوند
امروز پادشاه شما هستم بجا بیاورم تا درین دوره جدید بهترین اصول وطرزى راكه
برای خیر و آسائش عموم ملت باشد بسازیم، وبروی کار بیاوریم!
در خاتمه کافه ملت افغانستا نرا مظفر و کامیاب بهترین سکنه تمام کره نیا از خدا خود خواسته ام.
خدا بما قادر است که ملت ما را بهترین کامیاب ترین ملل روی دنیا بگرداند!
اگرچه این سخن را شنیده بعضی خواهند گفت چطور میتواند شد که این ملت
پس مانده افضل و اعلیٰ تمام ملل دنیا شود لکن آنها علاقمندی مرا با ملت بطوریکه داشته نخواهد دانست


عرضیۀ جوابیۀ لویه جرگه
٢٦
لویه جرگه ١٣٠٣

که از فرط عشق و محبت خود برای آنها تمام خوبی ها و ترقیهای را که دُرّ دنیاست خواهانم
و عقیده دارم که خداوند مهربان است و ضرور این عرض و التجای ما را قبول کرنی است !

عرضیۀ جوابیۀ عائیۀ هیئت لویه جرگه بحضور شاهانه

ای سپهر معدلت ای فخر اهل زمان
آستانت هر مسلمانرا شد دارالامان

صفحۀ دوران ندارد گوهر دیگر بکف
غیر ذاتت رائج شرع پیمبر این زمان

شلها قول لکه ستور ته نی غرے
چه تابع د شریعت د پیغمبر یے

ته د تولو د سرتاج د تولوسرے
شه سواد کان نیاد بجر و بر یے

ولی نعما ! اولا شکرانه این نعمت عظمی را که حضرت حق سبحانه تعالی ما و شما را اصلا
بدین مبین حضرت سیدالمرسلین مشرف و ممتاز ساخته بهیچ زبان ادا و بجا نمیتوانیم ثانیاً
نعمت شرفیابی حضور مبارک پدر غمخوار مهربان خود را که امروز برای ما فدویان حاصل شد
از عطایای خداوندی میشماریم ثالثاً تبریک عید سعید اضحی را بکمال عجز و نیاز بحضور شاهانه
تقدیم نموده ـ و از خداوند تبارک و تعالی همچنان عیدهای بسیار پر مسرت بحیات آن اولولامر
شریعت پرور خود ما و دوام دولت با شوکت افغانستان التجا میکنیم حقیقتاً برای ما یا
امروز دو عید است ـ اول شرفیابی حضور ـ دوم عید سعید اضحی ـ رابعاً عرض این است
که تا این زمان هرچه در عصر فرخنده حصر امانیه برای ماملت افغانستان و رعیت صادق
شهر یار غازی موافق شریعت غرا تنظیم گردید همه آنرا به نظر تحسین و تمجید دیده از حضور شاهانه


سراج الاطفال

عریضه معاینه لویه جرگه
۲۷
لویه جرگه ۱۳۰۳

مشکور و ممنون میباشیم. و امیدواریم که بعد ازینهم اعلیحضرت پادشاه محترم ما برای بهبود
و آرامی رعایای صادقانه شان و ترقی دین و دولت و ملک و ملت عزیز خویش
سعی و کوشش خواهند نمود !
چون اعلیحضرت غازی فرمودند که پوره از جزئیات حالات تان بمثل شما واقف
نیستم (نعوذ بالله) از احوال ما آن غمخوار مهربان ما خود را پوره واقف ساخته بلکه
از حین بهزادگی شان نگران و واقف حال ما بودند لہذا اوامر یکه بپای منفعت و ارامی
ملت بهر گوشه و کنار برای ما رسیده گویا بر زخم ما مرهم گذاشته و مداوا کرده اند. و بپوره
اصلاحات حسب الخواهش ما گردیده. چون حضرت خالق این وجود مسعود را اولولامر
بر ما مقرر داشته و ما دست بیعت بشما داده ایم. آنچه بپسندید هم آن منظور است
این همه از شیوه نهایت شریعت خواهی و ملت پروریست که ما فدائیان صادق خود را
شرفیاب حضور فرموده مشوره میجوئید. آنچه برای دو ماینده بفکر ناقص ما برسد صادقانه
عرضداشت و تقدیم حضور شاهانه مینمائیم. باقی سایه ات کم مباد از سر ما !
اعلیحضرت غازی :-
زیاده تر شما را تکلیف نمیدهم و نه امروز میتوانم که با همه تان احوال پرسی عید مبارکی
نمایم زیرا الحمدلله بسیار هستید و از خداوند شمارا بسیار میخواهم پس فردا عموم شما را بترتیب
ولایات و حکومتی ها شخصاً شخصاً میخواهم که ملاقات و معانقه و مصافحه کنم ! بعد ازان
بیک تاریخ متبرک چیزیکه مقصد است شروع خواهد شد !


درود لویه جرگه در پغمان
۲۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

دعا میکنم کسانیکه برای عالم اسلام خدمت میکنند آنها را بر فاهیت داشته باشی!
الهی دشمنان اسلام را بقهر و غضب خود گرفتار کنی! و بدست خود ما دشمنان و اعدای
دین ما را هلاک بگردانی! و از خدای خود این طور رجا دارم که این قسم کارها از دست من
سر بزند که دران خیر و خوبی تمام عالم اسلام خصوصا در افغانست تا باشد!

ورود لویه جرگه در صیفیه پغمان

خطابه غرامئ فوق همایونی مقارن بساعت (۱۱) شرف اختتام را پذیرفته
ذات جهانبانی عازم پغمان گشته برای مهمانان کرام لویه جرگه بتوسط شاغاسی حضور
حضوری علاوه بر هدایت ذات همایونی هدایت رفت که الیوم را نیز بترتیبی که سابق برین
در اصول بود و باش و صرفیات طعمه شان بعمل مد بود در خود کابل بسر برده سر از فردا
که روز دوشنبه (۲۲) سرطان است عزیمت فرمای پغمان شوند. چنانچه بفردا
انروز مدعوین کرام لویه جرگه فرقه فرقه و طائفه طائفه بایک عالم مسرت و یک جهان قر
جاده پیمای صوب مقصد گردیده ـ بجاهای مزین و کوتیهای نهایت اعلی که پیش
از تشریف آوری شان تخصیص و تعین گردیده در مقابل هر کوتی لوحه را که از ان محل
نشیمن و بود و باش هر جمعیت و اسامی مهماندارانشان معلوم و مفهوم و مقام و کلا هر سمت تمیز میگردید
نصب شده بود تا هر کدام از مدعوین محترم بی آنکه یک شخص را به کار برند علی حسب مراتبهم
بمقامات معینه خویش رجعت کنان اخذ مقام نمودند.


ترتیبات مهمانی لویه جرگه
۲۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

علاوه بر آن مقامات که برای مدعوین متحصص گردیده بود برای ملازمان آنها
نیز علیحده علیحده در قرب هر کوتی تعضی را خیمه و برخی را بئبیت الخلای آن جای داده
جهت اسپها و اشتر های شان که با خود آورده بودند نیز انتظامات لازمه جو و کاه
و تیمارداری تعیین گردیده بود !

ترتیبات مهمانی لویه جرگه
چون نظر مرحمت اثر اعلیحضرت نان برین نکته بود که برای احدی از مدعوین
و ملازمین شان تکلیفی عائد نشود و ایچ طرف پریشانی بدو شان لاحق نگردد چاپدارنها
آبدار خانها، کارخانهای طباخی ، میوه دار ها ، و دیگر لوازمات اکل و شراب را در قرب محصل
نشیمن هر کدام از آنها تخصیص و تعین فرموده ازین رو از آغاز جرگه تا اتمام آن برای احد
از مدعوین و ملازمین و تبعه آنها تکلیف و زحمتی از هیچ رهگذر رو نداده است ـ هر چیز را
که این مهمانان عزیز خواهش کرده و فرمایش میدادند ـ علی الفور با سرشان ملازمین سرکار
که محض جهت خدمتگاری این ذوات معظم استخدام شده بودند ـ اجرا میکردند ـ حتی
برای تادیه نماز مصلی های رنگین را جهت آنها تهیه نموده در اوقات صلوه بمقامات مخصوصه
آن او را فراشها میکسترانیدند و برای احوال پرسی و مداوات اشخاصیکه کسر مرض و شکایت
میداشتند داکتر ها ، و مریض خانه ها که از هر گونه دوا های طبی و داکتری آن موجود بودی ترتب
و تنظیم شده برای غسل اثواب کاذر ، و برای اصلاح موی سر و ریش حجام و برای تفریح


ترتیبات مهمانی لویه جرگه
٣٠
لویه جرگه ۱۳۰۳

خصوصی آنها نوازندها و مطربین مخصوص مقرر و معین گردیده بود :
علاوه بران جهت اشخاصیکه خواهش رفتن را به تماشا گاه سینما مینمودند از طرف
حکومت علی حسب المراتب تکت های مجک لیمترن مفت و رایگان نیز اعطا میشد
چنانچه در هر شب در ان نمایش یک عده بزرگ این مدعوین محترم که کمتر از هزارتن
بنظر نمی آمدند احضار یافته ساعت تیری و صرف اوقات به تفریح مینمودند. برای
آن ذوات محترم که بعمل سگرت و چلم و تمباکو مبتلا بودند با اینکه ذات همایونی امثال این
اعمال را بنظر تفریط و اکراه مینگرد محض تعظیم مهمانان و تعمیل مضمون (أكرموا الضيف
ولو كان كافرا ) لوازمات عملیه شانرا تهیه نموده بود .
در هر وقت صرف طعام برای این ضیوف ذوی الاحترام طعامهای گوناگون
و مطبوخات و ادامهای از حد افزون برطبق خواهشات شان بهمراه فرنی و ماغوت
و ترشی ، مربی و دیگر لوازمات ماکولات و مشروبات بارده آماده و مهیا میبود. اضافه
بران نان مکلف - میوه های تازه و شیرینیهای هر رقم ، و چای ، و کلچه ، و پنیر و نبات
نیز انتظار اوامر این مهمانان عزیز را میکشیدند.
ملاقات خصوصی لویه جرگه بحضور شاهانه
بروز اول که هیئت محترمه لویه جرگه تشریف فرمای دره باصفای پغمان
گردیدند - از باعث ماندگی و تکلیف راه برای شان تا دو روز اجازه تفریح و رفع کسل داده شده است


ملاقات خصوصی همایونی بالویه جرگه
۳۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

چنانچه هرکدام از انها جوق جوق بیکوضیعت خیلی دلکش بکمال گرمجوشی بر هرطرف وکنار گشت گذار نموده
برخی بـادوسـتان ودیگرهمقطاران خویش مصروف مکالمه ومذاکرات دوسـتانـه بوده همه مأبنـه ونزمه
خوابی صفات عجیب خصال غریب اولوالامرغازی خویش صرف اوقات همی نمودند.
وشب را با یک جهان شوق و ذوق گذرانیده - علی الصباح روز پنجشنبه ۲ سرطان قرار
امرملوکانه بذریعه اطلاع نامهای رسمی دائره شاغاسی شاهانه بملاقات خصوصی اعلیحضرت
غازی عزافتخار نائل شدند. چنانچه عموم این مدعوین محترم باعتبار تقسیم نائی الحکومتیها
وحکومتیهای اعلی مخصوصاً وعلیحدۀ بسواری موترها بشرف لقای فرحت انتمای ذات همایونی
در بالا باغ که محل سکونت و جای بود و باش شخصی اعلیحضرت بوده از وجه عین المال خویش
انرا تعمیر کرده اند بباشد مشرف شده در میدان وسیع که از هر طرف آب جاری و صدای
مرغان خوش الحان طاری بوده شرشر درختهای آن که از رشحۀ آبش یک روح تازه در قالب
هرشخص پیدا میشد و برای مدعوین محترم قبلا چوکی و میز گذاشته شده بود وحضورس و پراسرور
میزبان مهربان اعلیحضرت امیرامان الله خان مانند یک شمس خاوری در ان میان
برکرسی عالی نشسته انتظار ورود مهمانان عزیز خود را داشت بمجردیکه انظار سراپا انتظار این علماء
ومشائخ وسادات و وکلای کبار که از روز عید الی الان از دل وجان شوق مصافحه
ومعانقه وبغل کشی وشرفیابی ذات همایونی را بدل میپرورانیدند بلقای فرحت انتمای
اعلیحضرت محبوب القلوب شان بر میخورد اوضاع عجیب مؤدبانه وحالات غریب محبت کارانه
بر آنها مستولی گشته بمقابل مراحم والطاف واعطاف ملوکانه نسبت بدوشان تماماً


ملاقات خصوصی همایونی با لویه جرگه ۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

در یک عالم استعجاب وحیرت رفته اوضاع و اطوار و رفتار این پادشاه دیندار را با اعمال
و افعال دیگر سلاطین مقایسه و مقابله کنان هر کدام بزبان حال میگفتند
اینکه می‌بینیم به بیداریست یا رب یا بخواب . اعلیحضرت غازی با هر تنی از اوشان نوازشات
خیلی محبت کارانه و وضعیت های مهمان نوازانه را مبذول فرموده تنها تنها هر شخص را در آغوش
محبت خود فشار داده از سر و روی شان بوسه گرفته بعد از آنکه همه شان بدست بوسی
اعلیحضرت کامیاب و مفتخر میگشتند، حسب الامر همایونی بر چوکیها، موضوعه تماماً اخذ موقع نمودند
ذات جهانبانی بیکوضعیتی شفقت و محبت کارانه مانند یک رفیق شفیق و یکدوست خلیق که
کسی این خیال را هم بدل نمی پرورانید که "این پادشاه است" باوشان مصاحبه
و مکالمات دوستانه را انجام میدادند .
بعد از اینکه با همه شان ملاقات و با هر فردشان احوال پرسی و برخی از کلمات
سطحی را ایراد مینمودند بصرف چای و شیرینی اشتغال ورزیده پس از اختتام ماکولات
و مشروبات ذات همایونی با هر جمعیت میفرمودند که امروز ملاقات قومی همراه شما کردم
سر از روز شنبه شروع حفله مبارکه لویه جرگه را خواهم نمود ، بعد از استماع کلمات جوهر آیات
اعلیحضرت همه مهمانان با یکدل پر از فرحت و بیک وضعیت خیلی مسرت به تذکر صفات
و خصال و نوازشات و مراحم همایونی پرداخته نطق های فصیح و بلیغی را نسبت بمساعی
جمیله ملوکانه و افکار ترقی خواهانه شاهانه ایراد داشته اکثری از آنها لوایحی را که قبلاً ترتیب
و تحریر نموده بودند بحضور همایونی قرائت میکردند و هر کدام شان در جواب خویش سخنان شیرین


ملاقات خصوصی همایونی لويه جرگه ۳۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

وکالات از حد متین شنیده بالاخر با دلهای ناخواسته عزیمت مقرّ ما مسکن و مامن خود ها میگردیدند!
این ملاقات ذات شاهانه مخصوصاً با جمیع نمایندگان هر نائب الحکومگی و حکومتیهای
اعلیٰ که عبارت از علماء، مشایخ، سادات، وکلاء، و اعزه آنجا بود بهمین طوریکه مذکور است
با هیئت هر ولایت و ایالت و حکومت مساویا نه بذل مراحم و مکارم شاهانه شرف افزامود
بعد از صرف چای و اعطای شیرینی که در کاغذهای رنگین ملفوف میبود مرخص میفرمودند!
تا اینکه این مجلس عالیه بساعت پنج اختتام یافته باز هر کدام از مهمانان محترم با چهره‌های
فرحان و با صیغه‌های درختان در باغ عمومی که حقیقتاً تعریفش از قوه قلم بیرون است رفته
در هر گوشه و کنار با دوستان و عزیزان خویش مصاحبه‌های مجدانه در از و نیازهای مشفقانه
نموده سرگرم حکایه رانی مهربانیهای این میزبان مهربان مهمان نواز خود ها بودند!
اگر چه قلباً این راقم الحروف خواهشمند است که تمام اجراآت و منطوقات
و عرائض و گزارشات "لویه جرگه" را که درین روز فیروز بترتیب فوق بحضور همایونی معروض
و قرائت گردیده است یگان یگان درج نماید اما چون تمام آنها مشتمل بتذکر اوصاف
و اخلاق و رفتار و کردار حسنه ذات شاهانه و ذکر ارتفاع مظالم و طرابی‌های ازمنه سابقه
بوده کار روائی و مساعی حاضره ملوکانه را تماماً بنظر استحسان نگریسته از تشکیل "لویه جرگه"
و شمولیت خود ها بدان نعمت عظمی اظهار شکران و امتنان نموده جمعاً متعهد شده‌اند
که حقانه اظهار آرای شانه مینمایند، بود- لذا اندراج آنرا تماماً مناسب نپنداشتم زیرا از
انتقال آن بجز از اینکه در حجم کتاب بیفزایم و از اوقات قیمت دار ناظرین خویش بکاهم


ملاقات خصوصی همایونی بالویه جرگه
۳۴
لویه جرگه ۱۳۰۳
دیگر فائده را عائد نخواهد کرد. اما باید بدین لطافت و نزاکت توجهات عالیاناظرین
کرام را معطوف داریم که مقصد از ملاقات همایونی با این ذوات گرامی بدین ترتیبات که
شمه از انرا مرقوم داشتیم. باعتبار ولایات و ایالت و حکومتیهای اعلی بجز از اینکه آنها را از
اوضاع و اطوار و شفقت و مرحمتی که با عموم ملت افغان تا بدل و جان دارند، بدانند
دیگر چیزی نبود و آنها را بزبان حال و لسان قال مستحضر و حالی فرمودند که من از ان سلاطین
و زمامداران نمیباشم که بطرف ملت و رعیت خویش بنظر تحقیر نگاه و بالفاظ زشت و نازیبا
با آنها مخاطبه کنم، و یا از مصاحبه و مجالسه و رد و بدل هر نوع مذاکرات با آنها محض و تحفظ
رعب و داب پادشاهی بتجنب ورزم. نی بلکه من ازان خادمان اسلامیان و فدائیهای
افغان تا میباشیم که در راه ترقی و تعالی و رفاه و بهبودی سکنه مملکت افغان هیچ نوع
مجهودات و مساعیات و تشبثات خویش خودداری نمیکنم. و عموم ملت خود را مانند پدر، برادر
فرزند و قرة العین خویش انگاشته. مانند یک عاشق شیدا مال و جان و عیش و عشرت
و هستی خودم را فدای ترقیات ملتم که آنها را مثل یک معشوق رعنا می انگارم، مینمایم. و باین
خوبتر فهمانید که بنزد م آن اشخاص مقبول و آن ذوات محبوبند که آزادانه با من بر طبق
مقررات شرعیت و انسانیت درباره تعالیات و رفاه و بهبود ملت و مملکت و دولت
مثل مذاکرات سطحی و شخصی امروز هر روزه در محفل ”لویه جرگه“ نیز مذاکرات و مباحثات در مواد
مبحوثه نموده از من و از وزرا و مأمورین دولت ابداً مرعوب نشوند و در همه مذاکرات و اجراآت
خداوند خود را حاضر و ناظر پنداشته مفاد ملت و مملکت و منافع دولت خود را


جامع امانیه پغمان ۳۵ لویه جرگه ۱۳۰۳
پیش نظر گرفته باصول شرعیت و انسانیت گفت و شنید نماید!
امامت خطابت همایونی بروز جمعه سرطان در جامع امانیه پغمان
فردای آن که روز جمعه و یکروز مقدس اسلامی بود عموم علمای محترم و مشایخ مکرم و سادات و رؤسای معظم همه نقاط لازمه افغانیه و باقی اهالی پغمان و نفری ملکی و نظامی و باقی نفری در جامع امانیه آمد آمدشانرا از ساعت (۱۱) آغاز نهاده حصه تحتانی و فوقانی این مسجد عالی باینطول و عرضی که دارد از نفری مملو گردیده حتی در میدان وسیعیکه در عقب و اطراف و جوانب مسجد میباشد نیز از اشخاص نماز گذاران پر گردیده بود و منتظر ادای صلوه جمعه بودند!
در ضمن این بناهای مینو نشان و قصرهای فرحت توامان آن مخصوصاً جامع امانیه پغمان بیشتر قابل تقدیر و خاصتاً مستحق تعریف و توصیف است، اگر ما این مسجد صفا و معبد خالق ارض و سماء خود را در میان این قصور و عمارات مانند مهتاب در میان ستارهای درخشان و یا مثل آفتاب تابان در عالم امکان نمائیم، همانا که نظر بحسیات اسلامیت کارانهٔ خویش چندان مبالغه نکرده ایم، هکذا اگر از روزهای تاریخی و یادگارها شوکت انتمای اوروز فیروز این جمعه مبارکه را بگوئیم، که در موقع لویه جرگه ذات ملوکانه بار امامت و وظیفه خطابت را در ان بکمال طلاقت و سلاست ایفا فرموده اند، همانا که اظهار حقیقت را نموده ایم، و از حکایه آن برای ملت دور دست خویش بشارتی را


خطبه همایونی بروز جمعه ٣٦ لویه جرگه ١٣٠٣

تحفه کرده ایم، که ذات محی ملت افغان شهنشاه غازی عرفان پسندمان بحضور تمام مشایخ کرام، و علمای عظام، و وکلا و سادات، و اعزه ذوی الاحترام تمام خطه علیه افغانستان خطبه غرای را مخاطبه نموده اند که مضمون هدایت مشحون آن در ذیل قلمبند میگردد، و از ان مبین و آشکار خواهد شد که طیاره افکار اسلامیان را در فضای شریعت پروری و ترقی تشویق بپرواز، میدهند و اهل ایمانرا بترغیب جدیت و فعالیت یک حیات باشرف تازه می بخشند!

خطبه اولی
الحمد لله رب العلمین نشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له ونشهد ان سیدنا ومولنا محمدا عبده ورسوله صلی الله تعالی علیه وعلی اله وصحبه اجمعین

اما بعد :- ای برادران و عزیزانم!
خدای را شکرگذاریم که مارا در دین اسلام حیات داشته و باز پیغمبر را که پیغمبر آخر زمان و شفاعت کریمه عاصیان است، میباشد!
اگر ما بخواهیم که در جنت برویم رفتن آن بدست خود ماست، زیرا که اگر ما فعلا شایسته مطابق شریعت (احمدیه) نمائیم، در آخرت بهترین جنت را خواهیم بود، چرا جنت از ما مسلمانان است، کسی دیگر بغیر از اسلام دران حق ندارد!


خطبه همایونی بروز جمعه ٣٧ لویه جرگه ١٣٠٣

همه‌تان میدانید که نماز از طرف خالق ما بالای ما فرض گردیده اگر ما این امر خدای
خود را که اول ترین و اہمترین فرائض شمرده میشود بجا بیاریم در آخرت نیل با غرت شرف خواهیم شد!
عرض میکنم بر نمازهای خود قرار احکام خداوندی بکمال جدت و پافشاری تا بتوانید
پابند باشید، چرا اول چیزیکه خداوند در روز آخرت از ما میپرسد نماز خواهد بود سه
روز محشر که جان گداز بود - اولین پرسش از نماز بود
بنابراین سبب در نماز خود سست نباشید، امید میکنم که در تمام احکام خداوند
و ایجابات شریعت (احمدی) همۀ شما فعال و بیدار و جدی باشید حتی اگر شما فقط بنماز خود
پابند بوده اورا همیشه در پنجوقت بخوانید نه در دنیا و نه در آخرت پیش کسی خجالت خواهید کشید!
اگر کسی تاحال بنماز خود پابندی نداشته باشد و یا بترتیب نخوانده امید میکنم
از دربار خالق خود معافی گذشته را خواسته بصدق دل ازان تائب شود، چون
خدای ما مهربان است امید که قرار آیه (تُوبُوا اِلیَ اللهِ تَوْبَةً نَصُوحًا)
اگر از دل و جان صاحب حسرت و خجالت و امیدوار مغفرت خداوند باشیم برگناهان ما
قلم عفو کشیده میشود. و در آینده تا بتوانید در پابندی نماز خویش زیاده تر کوشش ورزید،
اگر شما حقیقتاً خواهان ترقی و برتری باشید پس در تعلیم و تعلم آموختن علوم و فنون زیاده
بر زیاده بکوشید، امروز که ما شما علماء و فضلا را بنظر عزت و احترام مینگریم تماماً از برکت
علم است باید بیش از پیش در تحصیل آن بکوشید !
هر کسیکه خیال و آرزوی خشنودی و رضای الهی و شناسایی خداوندی را


خطبة شاهانه بروز جمعه ۳۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

شخصیکه علم ندارد گویا در دین و دنیا ذلیل و خوار خواهد بود. از برای خدا علم بیاموزید
تا خدا را بخوبی بشناسید چرا که (بی علم توان خدا را شناخت)
حکومت شما و من عاجز کوشش ها کردیم و مکتب ها از برای تحصیل علم جهت اولاد های
شما ملت تشکیل دادیم پس چرا کاهلی مینمائید و در اخذ تعلیم تنبلی میورزید.
عناد و خصومتی را که دشمن های شما در دلهای تان می اندازد که در مکاتب شما علم دنیا
جاریست، کاملاً غلط است (الحمدلله) همه شما عاقل و صاحب فهمید و خوب میدانید
که فقط علم دنیا بمدارس ما جریان ندارد بلکه تعلیمات دینیه و مسائل اخرویه و عقائد اسلامیه
در آنها بکمال خوبی و درستی تعلیم داده میشود، چنانچه حالا معلومات دینیه عموم طلب صنف
ابتدائیه سائر مکاتب بانسبت بطبقه عامه بعضی علمای عصر حاضره کمتر نخواهد بود، و علوم
اخرویه و فنون دنیویه را ازینجهت یکجا در مکاتب خویش جاری داشته ایم که ما در دین
و دنیا کار داریم و دشمنهای ما فقط در دنیا و آخرت محروم و بی نصیب اند!
امروز دشمنهای ما به آسمان و بزیر زمین که فکر و خیال از دیدن و شنیدن آن
مقصر است پرواز و رفتار دارند. بدا بحال فلاکت ما اسلام که در کنج گم نامی و بدنامی
خزیده بر خلاف فرموده خدا و پیغمبر خود که (وَ اَعِدُّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُم مِّنْ قُوَّةٍ
وَمِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ .... الایة) دست دشمن را بخود را بر سر خود دراز مینمائیم!
محض جهت حفاظت دین مقدس اسلامی و ترویج شریعت غرای نبوی
و اعلای کلمة الله بر همه ما ضرور و لازم است که علوم دینیه را بیشتر خواند ه علم دنیا را هم یاد دا شته


(جريده سراج الانبار)
خطبه همایونی بروز جمعه ۴۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

باشیم تا آن چیزیرا که بواسطه اش دشمن خود را مغلوب و مقهور سازیم نیز بجنگ آرییم،
و آن چیست، توپ، تفنگ، کارطوس، باروت، و دیگر آلات جارحه!
اگر خود ما چنین اشیای قاتله را نداشته باشیم و بر ساختن و پیدا نمودن آن مقتدر
نباشیم آیا دشمن هائی ما برایما، توپ اعلی کارطوس خوب را خواهند داد که بواسطه آن خود شان
از دست ما خراب و ابتر شوند! نی! گاهی بمانید هند بلکه خود ما را هدف اسلحه آتشین خود نموده
هستی و زندگانی ما را بخاک برابر مینمایند، اگر چه حافظ دین اسلام خود خداوند است تا اگر ما
و شما فعالیت و جدیت را بکار بریم خالی از فایده نیست، با اینهم خدا را شکر میگویم که آن
عالم اسلام را که همیشه کفار خورده بودند و خیال پریشانی و تباهی شانرا همواره بدل میپرورانیدند
والحمد لله فی الحال بیدار شده متحده ابتا براه ترقی خود پا پویانند و دشمن و دوست خود را
بخوبی می شناسند!
در حقیقت جمیع علوم و فنون که امروز بنظر ما میخورد و دشمنان ما را برایجادات
غریب و عجیب موفق ساخته همه از عالم اسلام بود، چه شد که اسلام بعیش و ساحت تیری
ونفاق خانگی و استراحت و تنبلی گرفتار شده آن میراث خود را واگذار شدند، آن دشمنها
عالم اسلام که همیشه در صدد همین امر بودند تا به علیه ما کامیاب گردند از دست غفلت خود ما
اسلامیان سلطه و اقتدار پیدا کردند!
خیر گذشته گذشت و آینده باید از مکر و خدعه دشمن هوشیار باشیم با اینکه
حافظ و ناصر دین مقدس نبوی خود پروردگار است، تا هم باید ما و شما بیشتر بکوشیم


خطبۀ همایونی بروز جمعه
۴۱
بویجرگه ۱۳۰۳
تا آن عزت و شکوتی را که خداوند بما مسلمانان وعده فرموده از دست ما و شما در معرض وجود آید
تا مسلمانان آینده بگویند که ترقی اسلام و ترویج دین مبین سیدالانام در عصر من علجر
باتفاق و اتحاد و جان فشانی علماء و فضلاء در رؤسای این زمان که شمائید در معرض وجود
آمده است تا یک نام نیک و نشان خوبی ازین سلطنت و ملت حاضره ما در صفحه روزگار
بطور یادگار باقیماند. بنابرین من خادم اسلام شما وکلاء و فضلای ملت را خواستم تاکوشش
کنید عموم افراد ملت را بطرف علوم و فنون میلان بدهید تا آن چیزهائیکه دشمنهای ما
از ما غصب کرده اند از اوشان پس بگیریم، فعال و بیدار و شجاع و صاحب عدل و انصاف
و مالک جاه و جلال از دست رفتۀ خویش مجدداً بشویم !
یک شخص نمیتواند که همۀ علوم را برای یکفرزند خویش در خانه تعلیم دید و یا معلمی مخصوصاً
برای وی تخصیص کند، از ینرو حکومت شما برای تان مدارس متعددی طرح افگند و معلمین
مزید برا در آنها مستخدم نمود، و علوم دینیه و فنون دنیویه را در ان جریان داد و مصارفات
و پول آنرا دولت متعهد گشته تا شما بکمال اطمینان فرزندان خود را در ان تعلیم دهید، از
برای خدا اولادهای خود را چرا در مکاتب داخل نمیکنید ـ و در مقابل اینهمه زحمات و دلسوزی
حکومت خویش، شما چرا تنبلی و کاهلی نموده برحیات و زندگانی آینده پسران خویش حسرت
نمیخورید و دلسوزی نمیکنید که بی‌علم و جاهل بیکمال بمانند ـ (والله) اگر شما بمکاتیب
نرفتید خود را بدست خود خراب مینمائید !
هر امریرا که خداوند ما بما میفرماید چه در تحصیل علوم و فنون و چه در اسومات دینی و دنیوی


(سراج الاخبار)
خطبۀ همایونی بروز جمعه ۴۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

تماماً برای فائدۀ خود ماست خداوند تعالی بروزه و نماز ما احتیاج ندارد و نه عظمت و جبروت او
از عصیان و نافرمانی ما کم میگردد، فقط هر چه میکنیم و هر او امرش را که تعمیل مینمائیم برای خود میکنیم
اگر نماز میخوانیم و یا روزه میگیریم فائده اش برای خود ما و شما است. باید در ارشادات الهی
یک جدت و فعالیت فوق العاده را بکار برده گاهی از احکام خداوندی و از اوامر حضرت
نبوی انحراف نورزیم. و دشمن خود را بر خود غالب و فاتح نگردانیم، لازم است که در راه
ترقی اسلام کوشش کنیم و تا ریزانیدن قطرۀ آخرین خون خود در راه عالم اسلام حاضر باشیم
و روی خود را از دشمنان اسلام نگردانیم. و سر خود را پیش اعدای مسلمانان خم نکنیم، پیغمبر ما
میتوانست که به بسیار سهولت و آسانی بیک اشاره تمام عالم کفر را مسلمان ساخته دین مبین
خود را منور و روشن میساخت. چراغ بیفروغ کفر را خاموش میگردانید. اما باین لحاظ
درین موضوع از روحانیت و عصمت و عظمت خود کار نگرفت و هر چه کرد بزور شمشیر
و سعی و کوشش خود در ترویج دین اسلام کوشید، تا تعلیم جدت و فعالیت و مقاومت
را بامت خویش آموختانده آنها را بجیش پرستی و تنبلی تشویق نمودند!
اگر چه امید داریم، وعدۀ که خالق بی نیاز ما با ما کرده در آخرت در جنت خواهیم بود.
و بقدر گناه نافرمانی که از او امرش کرده باشیم در دوزخ خواهیم سوخت. اما در خاتمه اطمینان
داریم که در جنت میرویم، لاکن از لطف خداوندی آرزو داریم که در روز محشر بشفاعت
پیغمبر خود از تمام گناهان مغفور و در بهترین جنت ها برویم!
عرض آخرین من چنین است که ما و شما باید کوشش کنیم و جان خود را فدا دین سازیم.


خطبه
۴۳
لویه جرگه ۱۳۰۳

خونهای خود را در راه او بریزانیم تا آن چیزهائیرا که دشمنان از ماسلب نموده اند فدا کردن
سر خود از اوشان باز گیریم، مسلمانی که صادق و در اسلامیت خویش محکم و پابند باشد، گاهی
در راه خدمت اسلام تنبلی و کاهلی نمیکند۔ اگر چه بداند که در میان باران گله‌های توپ تفنگ
باشد زیرا میداند که بی اجل مرگ نیست، (والله) اگر خودم در میان آتش تفنگ باشم
کاهی خوف و هراس را بدل خود جا نمیدهم۔ میدانم تا زمانیکه اجلم نرسیده باشد کیقدر
برایم ضرر و نقصانی عائد نخواهد شد۔ زمانیکه اجلم رسید اگر در خانهای محکم باشم یک لحظه تغیر
و تبدیل نخواهد شد۔ چنانچه آیۀ شریفۀ مبارکه است که (اذا جاء اجلهم الخ)
ای برادران بیائید که کوشش کنیم، و سعی نمائیم تا در مقاصد دین و دنیوی خودها
کامیاب باشیم، ما مسلمانها هم برای آخرت خود کار میکنیم و هم برای دنیای خود بغیر اسلام
دیگران بکار دنیا مشغولیت داشته الله تعالی از آخرت بی‌نصیب‌شان کرده و هر ترقی
و بهبودی که است فقط در دنیا برای شان داده است!
والله جگرم کباب گردیده سینۀ خود را چاک کرده میگویم، از برایخدا ای عالم اسلام
چه شد شمارا! که بخواب غفلت غنوده، و چه پیش آمد شمارا! که بکنج کسالت خموده اید! آن
عالم اسلام چه شد! که همیشه دشمن خود را مغلوب میساخت؟ آن عالم اسلام کجا شد! که ممانک
اعداء خود را بزور سوته مفتوح میگردانید؟ که امروز نسبت بعالم اسلام یک بیوه زن شرف
و عزت دارد؟ (درینموقع قطرات عبرات از چشم نرگس‌وش شاهانه ترشح نموده گل
عارضش را آبیاری مینمود) از برایخدا و رسول خدا! دست اتفاق و اتحاد را با یکدیگر بدهید۔


خطبه ۴۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

که دشمنان تان درپی انهدام و خرابی شما همیشه جاهدا نه میکوشند بیائید تا به پیش خدای خود
عرض بکنیم! ای خدا! تو دیده بودی آن اسلام را که در اوج ترقی و تعالی عروج داشت
ولوای زیبای اسلامیت را بر دوش همت خود بر روی عالم برافراشت و دشمنان خود را
از هیبت و سطوت اسلامی در لرزه می انداخت از برکت روحانیت حضرت (رسول)
مقبولت مجدداً باز آن اتحاد و اتفاق و فعالیت و شجاعت و هیبت وسطوت را نصیب
این باز ماندگان بیچارۀ اسلامی عطا و مرحمت و کرامت فرما، مخصوص قوم افغانرا درین
ودنیا سرخرو و کامیاب گردان - اللهم ربنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الاخرة
حسنة الآیه
خطبه ثانی
الحمد لله ربّ العالمین ونشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له
ونشهد ان سیّدنا و مولانا محمد عبده و رسوله صلی الله علیه و
علی آله واصحابه اجمعین فقد قال الله تبارک و تعالی ان الله
و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین امنوا صلوا علیه وسلّموا
تسلیما اللهم صل علی سیّدنا ومولانا محمد و اله واصحابه و علی
خلفاء الراشدین حضرت ابی بکر و حضرت عمر و حضرت عثمان
و حضرت علی رضی الله تعالی عنهم اجمعین و علی السبطین الشهیدین


خطبه ۴۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَعَلَی اُمِّهِمَا سَيِّدَةِ النِّسَاءِ وَعَلَی الْعَمَّيْنِ الْمُعَظَّمَيْنِ
بَيْنَ النَّاسِ حَمْزَةَ وَعَبَّاسِ وَعَلَی بَقِيَّةِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْاَنْصَارِ رِضْوَانُ
اللَّهِ تَعَالَی عَلَيْهِمْ اَجْمَعِينَ هُ
اله العالمینا برای عالم اسلام خصوصاً برای قوم افغان ترقیهایی را که تو میدانی نصیب
مگردانی. بحضور برادران خود عرض میکنم که بیدار شوید اگرچه (الحمدلله) این جوش و خروش را که
در بین عالم اسلام می‌بینیم امیدوار میشوم که بیدار شده خواهند بود!
خدایا بدر بار تو امیدواریم که کسی از بارگاهت بی‌نیاز بازنگشته کسی که بی‌نصیب از حضرت
گردیده شیطان است - ما را در آخرت پیش خودت و پیش انحضرت سرخرو و با عزت بداری
دعا میکنم که برادرهای ترکی و دولت ایران و ترکستانیها و هندیها و مسلمانان چینائی و عموم
ملت اسلامیه را که در هر نقطه دنیا باشند در دین و دنیا با عزت و باشرف و نیکنام بداری!
الهی بحرمت حضرت (رسولت) عالم اسلام را ازین حال فلاکت و پریشانی بکشی علی الخصوص
قوم افغانرا و من عاجز را که خدمتگار دین مبین سیدالمرسلین میباشم توفیق خدمت عطا کنی!
تا در راه اسلام یک خدمت شایان تقدیر ابراز نمائیم - و عسکر افغانستانرا همیشه مظفر و کامیاب داشته باشی
و سرش را پیش دشمن خم نگردانی او همیشه نوک برچه شانه را بنوک چشم دشمنا حواله سانداری ابارك الله لنا ولكم الخ
لائحه نظمیه مجلس لویه جرگه
{همهدین روز جمعه بعد از فراغ نماز و صرف طعام لائحه ذیل برای حضرات مدعوین لویه جرگه


لویه جرگه ۱۳۰۳
لایحه نظامیه لویه جرگه ۴۶
از ریاست شورای بتوسط مهمانداران شان جهته تبصره پیش بینی آنها فرستاده شده است}
۱:- در مجلس «لویه جرگه» اشخاصی که برای مجلس «لویه جرگه» دعوت شده اند. داخل میشوند
۲:- از مامورین داخله الی سر کاتب ها و از صنف عسکری الی کندکشران شامل مجلس شده میتوانند .
۳:- اخبار نویسان که تکت اجازت داشته باشند تنها برای سمع شامل شده میتوانند و حق تکلم ندارند .
۴:- در مجلس خذ موقع مطابق ترتیب نقشه میشود .
نظام مباحثه
۵:- در ابتداء هر مجلس رئیس الفاظ ( بنام خدا آغاز میکنم) افتتاح کلام مینماید و بعد از ان با جازه رئیس منشی مجلس لایحه مبحوث عنها را قرائت میکند .
۶:- در انتهای هر مجلس مواد مذاکره خواه مجلس فردا از طرف رئیس برای اعضای مجلس بذریعه ورق علحده توضیح میشود .
۷:- بعد آنکه مسئله قرائت شد دو دقیقه سکوت محض بوده بعد هر کس توضیحات میطلبند. یا از طرف رئیس و یا بنابر امر رئیس از طرف همان وزیر یکه لایحه اش زیر بحث است توضیحات داده میشود . بعد آن هر کس اعتراضی داشته باشد و یا رأی بهتریرا گفتن بخواهد. بعد از اجازه رئیس ایستاده مدلل بیان میکند و الا سکوت میماند.


لایه نظمیه لویه جرگه
۴۷
لویه جرگه ۱۳۰۳
نظام رأی گرفتن
۸: در ابتدای مجلس دو دو دانه‌های مهره سفید و سیاه برای هر فرد اعضای مجلس
تقسیم می‌شود حینیکه مسأله قرائت شد کسانیکه طرفدار عین همین مسأله که قرائت شده باشند
دانه سفید و اگر بخلافش و یا در نفی آن باشند دانه سیاه را در صند و قهائیکه بمدست نفری
در مجلس گردش دارند انداخته می‌شود. و مسئله از روی کثرت آراء فیصله میشود.
۹: مسائلی که تصویب میشود بنا بر کثرت آراء قید و ضبط میشود. و در مجلس بمقدار
لزوم کاتب و اسباب تحریریه موجود میباشد!
قواعد و ضوابط
۱۰: هیچکس غیر از کسانیکه در فصل اول نشان داده شده شامل مجلس شدن نمیتواند
در روزهائیکه ذات اشرف اعلیحضرت شامل مجلس میشوند صدارت مجلس مفوض بذات همایون است
اداب
۱۱: در مجلس بدون آب چیزی خورده نمیشود.
۱۲: تا کسی بیانات خود را تمام نکرده است از طرف دیگران بتصویب مترد ید نمیشود.
۱۳: هرکس رئیس را مخاطب ساخته کلام میکند اگرچه جواب دیگر برا بگوید.
۱۴: غیر از مذاکرائیکه در مجلس میشود، دیگر الفاظ رکیک و خارج بحث استعمال نمیشود.


جراید کوهگد

لویه جرگه ۱۳۰۳
۴۸
کوائف روز نخستین لویه جرگه

طعن و شتم و خنده نامناسب قطعاً ممنوع است به ترک چنین افعال از طرف رئیس اخطار و برکات میشود.
۱۵ :- در اثنای که مذاکرات شروع میشود اظهارات مسائل شخصی قطعاً موقوف است.

کوائف روز نخستین

بروز شنبه (۲۸) سرطان که روز اول ”لویه جرگه“ و شروع این حفلهٔ مبارکه بود سابقاً
بطرف غرب کوهی پغمان یک بارگاه بزرگ ایستاده شده بود و درمیان آن چوکیهای مزین بترتیبهای
بپا و درست گذارده و دورا دور آن با سقف بارگاه بگلھای مصنوعی ملون و اقسام تزئینات
و آرائشات آراسته شده تمام مدعوین ”لویه جرگه“ و وزراء و مدیران و مأمورین دولتی درین بارگاه
عالیه شرف حضور بهم رسانیده بترتیبات آتی خذ مواقع نموده انتظار ورود مسعود همایونی را
بدل می پرورانیدند !
مقاسیکه برای ذات ستوده صفات شهریار غازی درین بارگاه عالی پایگاه تخصیص شده
بود و در نقشه آتیه بعنوان ”تخت همایونی“ نشان داده شده است در چنین موقع در میانی
و مرتفعی بود که گذارشات لویه جرگه را کاملاً می شنیدند و هم فرمائشات شهریاری علی العموم
بخوبی شنیده میتوانستند .
نقشه که در صفحهٔ مقابل تسوید شده عیناً مطابق است بدان لایحه که قبلاً برای تشکیلات
لویه جرگه توزیع شده بود و تماماً برطبق آن اخذ موقع مینمودند.


کوائف روز نخستین جرگه
۴۹
لویه جرگه ۱۳۰۳
نقشه مجلس لویه جرگه و اصول اخذ موضع ان
سرکاتبان وزرا . . . . . .
تخت
همایونی
. . . . . . سرکاتبان شأن
. . . . . . وزراء و وکلاء
رئیس، معاون
معاون منشی
مجلس
علمای تمیز و معین و مدیران
و معاونین و سرکاتبان .
وزارات . -
علمای تمیز و منصبدار انتظامی الی غندمشر
و اعضای طبیعۀ شورا و کندمشران
و سرکاتبان وزارات
روسای لویه جرگه
بترتیب ولایات
علمای لویه جرگه
بترتیب ولایات
سادات و مشایخ
لویه جرگه
بترتیب ولایات
وکلای منتخبۀ شورای
و اعضای مجالس
مشاورۀ ولایات
بترتیب ولایات
روسای لویه جرگه
بترتیب ولایات
تا اینکه ذات جهانبانی پوره بساعت (۸) رونق افزای این محفل مبارکه گردیده مراسم
تعظیم و تکریم شان از طرف عموم حضار چنانچه لازم است بجا آورده شد در اینجا چنانچه معمول است
طرف و جوامع ذات شاهانه از طرف منصبدار شاهی در اطراف تخت عالی بخت و جوانب آن .
بارگاه عده از رساله های شاهی بطور پهره دار و محافظ مقرر شده بود . از همه پیشتر چیزیکه جلب توجه


لویه جرگه ١٣٠٣
نطق همایونی در روز اول جرگه
٥٠

اعلیحضرت را منځو بهانا همین نفری عسکر یکه بچهار اطراف تخت ایستاده بودند ـ بود ـ علی الفور
اوشانرا از بارگاه حکم خارج شدن را فرمودند ـ [درین مسئله یک نزاکتیست که توضیح آن
برای قارئین لزومی ندارد] بعد از وقفه (٢) دقیقه ذات جهانبانی بر پا ایستاده نطق ذیل
را ایراد نمودند:ـ

نطق اعلیحضرت غازی قبل از آغاز لویه جرگه بروز شنبه ٢٤ سرطان ١٣٠٣

بسم الله الرحمن الرحیم بنام خدای خود این مجلس عالی را آغاز میکنم پیشتر از همه چیز مکرراً
شما را در پایتخت مملکت عزیزتان خوش آمدید تقدیم مینمایم،
در مباحث این مجلس همه شما حقوق دارید، و هرچه که بفکر شما درست و سودمند و مفید
پنداشته شود، آنرابی کم و کاست آزادانه بگوئید ـ و در اظهار رای حقانه خویش هیچ کوتاهی
نمائید : اگر رای شما خوب و افکارتان معقول باشد همانا که مقبول میگردد، واگر یک رای جرات
و مسئله ناصواب باشد : در اظهار آن شما مسئول نخواهید بود فقط منظور نخواهد گشت
اشخاص فهمیده و دانسته ما بخوبی میدانند که بدین جرگه در ترقیات مادی و معنوی مسائل
داخلی و خارجی و اقتصادی افغانستان ابحاثی که بمدعای ملت و مملکت و دولت باشد بعمل
می آید، و بعضی از ذوات محترم چنان خیال دارند که مقصد از اجتماع اینقدر اشخاص معزز و جماعتهای
بزرگ از اطراف وولایات و حکومتیها و پایتخت افغانستان از چیست؟ آیا کدام مشکل عظیمی
بحکومت ما لاحق شده که دران مورد ازین حضرات مدعوین امداد میخواهد و یا با اوشان


نطق همایونی در روز اول جرگه
۵۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

دران موضوع مذاکره مینماید؟
عرض مینمایم که لله الحمد امروز تمام کارهای شما بکام شماست و هیچگونه پریشانی و تپش که
مردم بخیال دارند موجب انعقاد این مجلس نگردیده است!
فقط امروز این خادم دین و ملت محض برای بهبودی مملکت و رفاه ملت و مفاد
دولت همراه شما مشوره مینماید چرا که: حیات شما، عزت شما، شرف شما، درین مملکت است،
چیزیکه درین موضوع بفکرهای تان برسد اظهارات اورا آزادانه نمائید : زیرا در نیکنامی بدنامی
و عزت و مذلت افغان تا همه ما و شما با هم شرکت داریم.
اگرچه از اول جلوس خویش این خادم اسلامیان الی الان هیچ کار و امریرا بدون
مشوره شما در معرض اجرا نگذارده ام و با وکلا و اعضاء مجلس شورای دولت و هیئت وزراء در همه
اجراأت و احکامات خویش استشاره و صوابدید خواسته ام و از افکار عالی آنها به بسیار
از ترقیات و مقاصد خویش نائل گردیده ایم باز هم چون در افغانستان اساس وکالت و
نمایندگی تا بدین درجه مستحکم و مضبوط نگردیده است که وکلای محترم آن افکار و بهبودیهائیرا
که برای حکومت از طرف ملت خود مشو میدهند فوراً انرا بملت و قوم خویش علناً و طلاقا بدبند
بنابرین خواستم که از علمای مکرم و سادات معظم و مشائخ کرام و فضلای عظام و خوانین
و اغره و اشراف تمام ولایات و حکومتیها و اطراف افغان تا بعد از اجتماع شان بمرکز حکومت
افکار و آرائی را نسبت بدین مقاصد عالیه اخذ نمائیم.
باز میگویم که از لطف خداوندی و روحانیت ذات رسالت پناهی این دورهٔ


نطق همایونی در روز اول جرگه ۵۲ لویه جرگه ۱۳۰۳
(۵) رساله ابتدائی ممالک افغانی بکمال خوبی و کامیابی انجام یافته در آینده نیز امید می پروریم
که از حسن افکار و آراء شما ملت بترقیات فوق العاده دیگر نائل گردیم.
اگر شما هیئت "لویه جرگه" درین مسائل مبحوثه آزادانه رأی ندهید، و در مفاد ملت و دولت
بذل مقدرت نورزید همانا که نزد خدا و رسول و من عاجز که اولوالامر شما و عموم ملت که شما نمایندگان
حقیقی آنها میباشید، مسئول و جوابده خواهید بود.
از برای خدا بکوشید و بیدار باشید و دقیقه از دقائق خیر خواهی و خیر اندیشی ملت
و مملکت و حکومت متبوعه تانرا فروگذار نشوید که بد نام دنیا و آخرت خواهید بود. باید که محض
بلی بلی نگوئید. و نه فقط بکلمات نافیه طرفداری کنید بلکه هر آن چیز را که نسبت بترقیات ملت
و مملکت خویش بفکر دارید آزادانه و حقانه بآواز صاف بلند بیان نمائید
اگرچه خوبتر میدانم و کاملاً یقین دارم که احدی از شما وکلاء و حضار مجلس باندازه من خیرخواه
و خیراندیش ملت من نخواهید بود چرا که من طرفدار آسائش عموم ملت هستم و برای برتری و تعالا
عموم ملت و تبعه افغان تا بذل مساعی میورزم و خواهان ترقیات و آسوده حالی شخصی خودم ابداً
نمیباشم. اگر بلی! بلی بشنیدن میخواستم و طرفدار ترقیات شخصی می بودم نعوذ بالله
خودسرانه، جابرانه، کار میکردم!
نی! میخواهم هر کار را که بکنم بمشوره ملت باشد و خواهش ندارم که هیچ اساسی
بر خلاف شریعت غرای احمدی در ممالک افغانی رائج باشد، بلکه همواره نقطه نظرم این است
که بر طبق شریعت و فرمائشات اصول اسلامیه، کار نمایم!


نطق همایونی در روز اول جرگه
۵۳
لویه جرگه ۱۳۰۳

اما اینقدر عرض میکنم باندازه که شریعت اختیار را به پادشاه داده من هم خود را بآبهمان انداز
صاحب اختیار می انگارم نه علما ء را چنانچه دیروز (در مسجد جامع امانیه بپغمان در ضمن موعظه)
یک ملاصاحب گفت البته درینجا هم حاضر خواهد بود و خود را میشناسد که شریعت بعلماء سپرده
شده است و بملا ها کاملاً تعلق داردـ نی ! شریعت مال خداست ( اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ
اِنّا لَه لَحافِظُونَ ) البته علماء بیان کننده و روشنی دهندۀ آن است !
چون امروز اولین روز بود اینقدر توضیحات دادم ـ تا بدانید اساسی را که ما میگذاریم
کاملاً باید مطابق شریعت اسلامی باشد ـ آینده در آغاز مجلس فقط سخن بنام خدای خود آغاز کنیم
اکتفا ء خواهیم کرد ! بعدۀ هر مسئله که باشد بران بحث رانده خواهد شد ـ الیوم فقط بر مسائل
خارجیۀ خویش بحث مینمائیم بعدۀ بمذاکرات و مباحثات داخلیه خواهیم پرداخت چرا میدانید
اول باید مناسبات خارج ما مضبوط و خوب باشد داخله بدست خود ماست هر قسم که
بکنیم میتوانیم کرد ! { ذات ستوده صفات اعلحضرت غازی ماچنانچه در اوائل جلوس خویش
استحصال استقلال و ارتباط مناسبات خارجیه را اولاً در زیر نظر گرفته و بشرط حصول آن تاج
سلطنت را بر سر سعادت افسر خویش گذاشته بودند، همچنان درین ابتداء دورۀ دومین
نیز از همان نقطه نظر اولین تصفیۀ مسائل خارجیه را تحت مذاکرات آورده اند }
بعد از منطوقۀ ذات همایونی رئیس صاحب شورای دولت بپای ستاد
خطابۀ ذیل را ایراد نمودند !


نطق رئیس صاحب شعبه اسموز اول ۵۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

نطق رئیس صاحب شورای دولت

حضرات محترم و حضار کرام !

همه شمایان معلوم است که الحمدلله والمنه دین مبین ما دین اکمل و اتمیست جامع چنگا
تنها سعادت اخرویه ما را، نی بلکه سعادت دنیویه ما را نیز تأمین میکند. چنانچه حضرت واجب الوجود
جلت حکمته در کلام معجز نظام خود میفرماید (اليَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ
نِعْمَتِي) در دائره احکام دین حنیف که موجب سعادت دارین است در امور دینیه، و دنیویه
امارت یعنی وظیفه اداره مملکت و حکومت شرعاً به اولوالامر عائد و مسلمانان نیز در بینیا
به اطاعت اولوالامر مکلف هستند: کَمَا قَالَ اللهُ تَبَارَكَ و تَعَالى:
أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ

از دیگر طرف بموجب امر جلیل فرقانی (وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ) مشورت
نیز یک امر شرعیست، حضرات خلفای راشدین (رضوان الله تعالى عليهم اجمعين)
در زمان خلافت خودشان امور ملت را با اصحاب شورا مذاکره، و استشاره میفرمودند
گویا اساس مشوره در اسلام یک قاعده بزرگترین دینی بود پادشاه ذی شان ما
اعلیحضرت غازی امیرامان الله خان ) که نتیجه آمال ملوکانه شان تأمین خیر و سعادت
ملت و مملکت معطوف و از روز جلوس همایون شان تا امروز همه مساعی، و اقدماتشان
باین امر خیر مصروف میباشد.


نطق رئیس مجلس شورا بروز اول ۵۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

بنابرین اساس دینی و بنابر اینکه ذات ملوکانه شان هم حکم دار افغانستان و هم پدر
عائله یک دوم قوم نجیب افغان هستند تبعاً باثر خلفای راشدین، در امر حکومت طریق مشور
را قبول و ترجیح باین مقصد برای اینکه از رأی و مشورت شان استفاده شود در مرکز سلطنت
خود شان شورای دولت را و تا علاقه داریها در همه ولایات و حکومات مجالس مشاورہ تاسیس
و تشکیل کردند. بواسطه که خط حرکت ما از طرف دین مبین ما تعین شده. و رہبر حرکات ما
شرع شریف است. و علم فقه یک دریای بی پایان است، مسائل شرعیه را از کتب فقه
پیدا کردن و تطبیق دادن خاصہ علما است، و درین زمان اشخاص عالم بقد ر لزوم وجود
ندارد، و علاوه بران در طبقات مختلفه مجتهدین حنفی فعلاً زیاد آمد و در مسائل اجتهادات کثیره حاصل
شده است درین اقوال مختلفه که بهر مسئله تعلق دار د قول صحیح را تمیز و معاملات را بآن
تطبیق کردن مشکل است !

در مسائل مجتهد فیها نیز بموجب مسئله شرعیه نظر با یجاب حال و زمان در خصوص
ترجیح یکی از اقوال مختلفه که هر دو صورت مساوی را دارا باشند. اولوالامر حق و اختیار دارد
در مسائلیکه تعلق بشرع شریف دارند، استفی از علمای محکمه تمیز که شامل این مجلس محترم هستند
کرده شده و حضرات موصوف مصدق مسائل مذکور میباشند.

در خصوصیات طرز اجراد و ائر دولتی از هیئت وزرا که حاضر مجلس و قوه اجرائیه هستند
استمداد کرده شده هر وزارت نظر باحتیاجات خود شان لوائح ترتیبه را در مجلس شورای
دولت تقدیم نمودند. اعضای طبیعیه شامل مجلس محترم که اشخاص نجیب و اعضای منتخبه که


نطق رئیس مجلس شبع رابرۀ اول
٥٦
۳ عقرب ۱۳۰۳
وکلای ملت هستند از صورت عرف وعادات اهالی واقف اند . بعد از تصویب این مجلس که مرکب
از اعضای طبیعیه و منتجۀ وکلای شمایان است در معرض تنظیم رسیده است ۱
حضرات محترم ! این هست که پنجسال از تنظیم و تطبیق این نظامات درگذشت ، امروز اختتام
دوره اول و افتتاح دوره ثانی ست ـ امروز که تمام علمای کرام ، و سادات و مشائخ و رؤساء
عظام که درین مجلس تشریف دارند بکمال امتنان بیان میشود که آنچه درین دوره پنجسال بتصویب
علماء و وزراء و وکلاء منتظم شده است برای دوره ثانی ترتیبات را دولت مدنظر گرفته پیش نهاد
میشود، و مسئولیت این امر در دنیا وعقبی بر عهدۀ ما و شماست ، در باره مسائل شرعی تعبیر
از روی مسائل مفتی بهاء مذهب حنفی بر عهدۀ علمای کرام و در معاملات مملکتی
و سیاسی وزراء وکلای عظام مسئولند .
لطف فرموده بکمال آزادی واطمینان هر کدام شمایان رای داشته باشید
آزادانه بفرمائید به نهایت خوشحالی و ممنونیت استماع میشود اما عرض عاجزانه این حقیر
بحضور حضار محترم اینست که قبل از رأی دادن تعمق و تفکر زیاد کرده شود و هر کس از واقعیت
خود اظهار رأی بکند . مثلاً عالم ، از مسائل شرع ، و وکلا از عادات محلی ، چه در چنین یک
مجلس بزرگ بحضور اینچنین ذوات محترم سوال نامشروع و نامعقول کردن صرف وقتاً خواهد بود .
از حضرت خداوند متعال نیاز میکنم که افتتاح و اختتام این مجلس مکرم را وجه پیوستگی
بترقی عالم اسلام و باتفاق افغانشنا اختتام پذیرد . وَمِنَ اللَّهِ التَّوْفِيقُ
بعد از نطق فوق رئیس صاحب مکرراً باز وکیل صاحب خارجیه بپاخواسته


نطق وکیل صاحب خارجیه ۵۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

خطابۀ ذیل را ایراد نمودند :-
نطق وکیل صاحب خارجیه
بحضور حضرات معظم و ذوات مکرم و سادات و مشائخ عظام و علماء و رؤسای
کرام مملکت مقدسۀ افغانستان واضح و روشن است که دین متین متبرک اسلام برای
اصلاح و فلاح امورات و مهمات دنیوی و اُخروی در عالم کائنات شرف نزول فرموده
و عالم اسلام بتائید دین متین و وسیلۀ تحصیل علوم و فنون در عرصۀ قلیلی بنور علم و عرفان
عالم دنیا را منور ساخته و بکامیابی محیرالعقولی نائل و اکثر قطعات آسیا و اروپا را متصرف
شدند. این بود نتیجۀ تحصیل علوم و فنون و مکارم اخلاق و ترتیب عالی که از تعلیم حق برای
ملت نجیب اسلام حاصل آمده و ضیای حقیقت انتمای آن تعلیم و تربیت اصلاح تازه بعالم
و عالمیان بخشید . فی الحقیقت علم اعظم آیات و اشرف علامات انسان است .
علم است که انسانرا از رتبۀ سفلای حیوانیت بمدارج علیای ملکیت میرساند!
علم است که انسانرا از حضیض خاک باوج افلاک و طیران آورده امور معادیه
و معاشیه نوع بشر را بوجه احسن مهیا میسازد !
آن ترقی و تعالی که عالم اسلام داشت نتیجۀ کسب علوم دینی و دنیوی فعالیت
و جدیت اوشان بوده و تا وقتیکه باین شاهراه سعادت روان بودند در فضیلت و کمال و ترقی
و اقبال بر عالم تفوق و تفاخر داشتند . زمانیکه بدبختانه تنبلی و کهالت را شعار خود ساخته


نطق وکیل صلح خارجیه
۵۸
لويه جرگه ۱۳۰۳

بعیش و عشرت و راحت و استراحت گرفتار آمده از تحصیل علوم و فنون بی بهره ماندند و رو
بتنزل و انحطاط گذاشته، و بالمقابل دیگران بکمال فعالیت شب و روز در حصول علوم
و فنون صرف مساعی نموده از حضیض ذلت و بال باوج عزت جلال صعود نموده از قید عسرت
و فقر و مسکنت و فشار اسارت و ذلت به راحت و استراحت و ترقیات فوق العاده رسیده
مالک قطعات بریه و بحریه زرخیز دنیا و دارای طیارات هواپیما و جهازات تحت البحرو توپهای
دور زن و سائر آلات و ادوات حربی و فابریکها، و ثروتها، و تجارتها، و زراعتها، و صناعتها شدند
..... و ما مسلمانها در نتیجه آن کهالت و غفلت آن همه سیادت و سعات خود را از دست
داده، اینست که دو چار بحران پریشانی ها و پراکندگیها و بی اتفاقیها ئیکه فی الحقیقت احوال ما
رقت آور و قابل ترحم است گردیدیم!
در همین زمان خدای متعال را شکر گذاریم که ما ملت افغان را مظهر الطاف خود ساخته
یک پادشاه خیرخواه با دیانت اعنی اعلیحضرت امیر امان الله خان غازی را برای احیای
ملت افغان و مملکت افغانستان عطا نمود که ذات مقدس شان درد و الم عالم اسلام
را بر عیش و راحت و استراحت خویش مقدم دانسته حیات عزیز خود را صرف ترقیات ملک و
ملت افغانستان و اتحاد و اتفاق عالم اسلام فرمودند چون ترقی و تعالی مملکت عزیزشان
منوط بتحصیل استقلال و آزادی تامه آن از حمایت و اسارت خارجه بوده این است که
در بدو جلوس شاهانه خویش اولین اقدامی که فرمودند بدست آوردن گوهر استقلال بود
که بتائید حضرت باری و روحانیت حضرت نبوی صلی الله علیه و سلم بهمت والا نهمت


قرائت عهدنامه روسیه ۵۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

ذات شاهانه شان ما ملت افغان بآن نائل و کامیاب گردیدیم !

پس از تحصیل استقلال که شوارع عالم برروی ما مفتوح گردید برای تحصیل رسیدن
بسعادت و ترقیات امروزه عالم دنیا که پایه علویت و افتخار آنها گردیده. اعلیحضرت پادشاه
غازی معظم با همت گماشته، این است که مراودات و مناسبات خود را با ممالک عالم
قائم کرده در صدد تحصیل و تکمیل علوم و فنون ملت و ترقی مملکت خویش اند. چنانچه مناسبات
سیاسیه و اقتصادیه ما با عالم دنیا برقرار گردیده سفرا و نمایندگان ما در پایتخت های ممالک متمدنه
و نمایند های اوشان بدر بار شاهی. افغانستان قائم شده است . محصلین افغانی در خارج
بکمال اعزاز پذیرفته شده و معلمین و مستخدمین خارجیه برای تعلیمات و همه گونه خدمات افغانستان
درینجا حاضرند. که ما تفصیلات یگان یگان آنها را برای استحضار حاضرین کرام ذیلاً
خاطر نشان می نمائیم !

عهدنامه افغانیه با روسیه

بعد از انجام منطوقات فوق ذات ملوکانه فرمودند معاهداتی را که تا اکنون دولت
متبوعه تان با دول خارجیه منعقد نموده سراپا برای شما خوانده میشود تا بر هر ماده و هر فقره آن تنقیدات
و اعتراضاتی داشته باشید ظاهر کنید و هم اگر تعدیل و تزئید و تقصیری را در ان لازم انگارید
حقانه اظهار کنید ترتیب قرأت عهد نامه ها از روی تاریخ است یعنی هر معاهده که نسبت بمعاهده
دیگر مقدم باشد اولاً ان و متعاقباً دیگرش خوانده میشود. بنابرین اولین معاهده افغانیه و روسیته


قرائت عهدنامه ایتالیا
۶۰
لویه جرگه ۱۳۰۳

اینک وکیل صاحب وزارت خارجیه او را برای تان میخواند بشنوید!
آقای شیر احمد خان عهدنامه روسیه را بکمال فصاحت و ترتیل ز اول الی آخر قرأت
کرده بر چند مواد آن از طرف اعضای لویه جرگه توضیحات خواسته شد بعد ازینکه از حقائق مطلع
شدند بر بعضی مسائل اعتراضاتیکه بجا گفته میشود بعمل آمده گفت و شنید مزیدی در ان موضوع تقریباً
تا یکزمانی رد و بدل شده بالآخر رأی آخری و فیصله قطعی خود را نسبت به ایفا و عمل درامد
بعضی مواد عهدنامه مزبور بتوسط وزارت خارجیه افغانیه بدولت روسیه ابلاغ داشته جواب
آخری فوری را دران مورد از وشان خواستار شده اند.

معاهده ایتالیا
بعد از اختتام آراء نسبت بمعاهده روسیه و امضاء شدن آن فرمودند که سفیر فوق العاده
سیار آقای محمود طرزی خان وزیر حربییه بعد از انعقاد این معاهده با دولت ایتالیا در روما یک عهدنامه
یک معاهده سیاسی دیگر را منعقد نموده است اگرچه اولاً بعد از تبادله سفا‌ر‌ت با طایفه روسیه آغاز
مذاکرات را با آلمان نموده اند لکن بنا بر بعضی وجوهات عقد معاهده او قدری ملتوی شده نمائیدگی
حکومت متبوعه تانرا اولین دولتی که از دول متحده (آن تان) در حالیکه ما با حلیف او انگلیس بسیار مناسبات
تیره و تاریک داشتیم پذیرائی قابل تقدیر نموده است و استقلال ما را پذیرفته دولت ایتالیا است و بعد
از عقد معاهده هم از هیچ گونه احترام و منفعت خواهی افغانان کوتاهی ننموده است، چنانچه
تا حال اسلحه و دیگر اشیای ضروریه را بقیمت بسیار ارزان برافغانان تا فروخته است ما هرین


قرائت عهدنامه ایتالیا
لويه جرگه ۱۳۰۳
٦١
فنون متعدده را جهت خدمات مهمه افغانیان مستخدم فرستاده اند. نسبت بدیگر دول متمدنه پیشتر تبادله سفراء ایتالیا و افغانیه بعمل آمده و اولین سفیریکه از ما بار و پا رفته آقای شیر احمد خان رئیس عمومی شورای دولت است ـ
بعده وکیل امور خارجیه آقای شیر احمد خان بخواندن عهدنامه ایتالیا آغاز نمود .
قرائت معاهده ایتالیا و افغان
در طی خواندن بعد از ختام هر ماده آن ، ذات همایونی برای ذهن نشین شدن مطالب بخاطر حضار ، تشریحات و توضیحاتی را فرموده مطالب آنرا خوبتر ذهن نشین مینمودند .
وکیل سمت شرقی بعد از اختتام معاهده یک وکیل از مجلس بپاخواسته گفت ـ
اعلیحضرتا ، این یک معاهده ایست سیاسی و حسن مواد داديه ايطاليا نسبت بما معلوم شد که تا حال خوبتر است نه یکی از دول همجوار ماست که ناگفته بتوانیم که این احترامات ما را برای منافع مستقبلا جویانه خویش بعمل می آورد و یا در آتیه ضرر برا بما تولید خواهد کرد بحیال من باید لویه جرگه این معاهده را بنظر تحسین نگریسته نسبت باین اقدام مخلصانه ایتالیا که پیشتر از همه بدوستی و تشييد مناسبات ما کوشیده است و نظر بدیگر خلفای اروپائی خود مقدما باستقلال ما اعتراف نموده است ما وزارت خارجیه خود را توصیه کنیم که در مزید دوستی و تشیید مراتب سیاسی ما با دولت


قرائت عهدنامه انگلیس ۶۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

ایتالیا کوشش نماید !
لعل محمد خان وکیل لویه جرگه برین حسیات محبت کارانه دولت ایتالیا که نسبت بحکومت افغانیه دران فرصت نازک کرده اظهار خرمی نموده ابراز تشکر میکند و و بدوستی همچه یکدولت حق شناس حق سرور را دارد تا زمانیکه ایتالیا هم چنین بنظر احترام بسوی ما بنگرد ملت افغانستان نیز محبت و دوستی او را بنظر استحسان تلقی میکند !
تماماً تائید قول لعل محمد خانرا نموده بکف زدنهای شادمانی لائحه که مبنی بر معانی فوق بود نسبت بمعاهده ایطالی و افغان ارقام و بپیشگاه حضار قرائت گردیده متفقاً امضاء یافت

عهدنامه افغانیه انگلیس
سپس از تمهید شدن نظریات لویه جرگه نسبت بعهدنامه افغانیه و ایطالیا وزارت خارجیه یک تبصره مختصره را بر موجبات محاربه افغانستان و انگلستان و حصول استقلال ایراد کنان گفتند چون اعلیحضرت همایونی تاج سلطنت را بدین شرط بنابر تکلیف ملت قبولاً شده بودند که استقلال و آزادی او را کاملاً حاصل مینمایم و دولت انگلیس جواب آن فرمانی را که در موقع جلوس همایونی براورنگ پادشاهی (بشرط حصول استقلال و آزادی افغانستان) در اول جلوس برای کارکنان انگلستان ارسال شده بود بیک سکوت قطعی طولانی گفتند علاوه برآن


قرائت عهدنامه انگلیس ۶۳ لویه جرگه ۱۳۰۳
در موقعیکه عساکر ما جهة تأمینات سرحدیه و حفاظت ثغور اسلامیه رفته بودند بر آنها در موضع دکه بدون
اطلاع و پیش بین ساختن حکومت افغانی ایرو پلانهای مسلح انگریزی را در پرواز انداخت چون
منصبدار نظامی ما او را مانع از طیران شدند طیاره انگریز اغار به بمباردمان کرد و ازین رو جنگ آغاز
یافت تا اینکه دولت انگلیز توسط سفیر ما آقای عبدالرحمن خان اطلاع فرستاد که اگر محاربه افغانستان
با انگلستان لغرض حصول استقلالش باشد ما ابداً سد راه آزادی و استقلال او نمیباشیم و اگر
محاربه او بدیگر کدام مسئله باشد بجرگه بگویند که در تحت مذاکرات آورده شود چون افغانستان
بعد از دو خورد قلیلی استقلال خود را بزور شمشیر از انگلیز گرفت متعاقباً جهت ارتباط مناسبات
سائره سلسله مذاکرات افغانستان و انگلستان اولا در راولپندی متعاقباً در منصوری و بالآخر
در دارالسلطنه افغانی جریان یافت تا اینکه بعد از گفت و شنید یکسال چند ما عهدنامه
را که اکنون برای شما خوانده میشود. وزارت خارجه افغان با دولت
انگلستان انعقاد داد گویا ما بعد از عهدنامه ایتالیا من حیث التاریخ معاهده برطانیا است.
که تا حال کاملاً مامورین دولتبن متعاهدین بر تمام مواد و مندرجات او پابند بوده نگذشته اند
که حرفی از ان در معرض اجرا نیامده باشد.
قرائت معاهده انگلستان و افغانستان
در حین خواندن این معاهده نیز ذات شاهانه تفصیلات و تشریحات مفیده و گذارشات
سابقه و حالات لاحقه واثرات منتجه انرا محض جهة مزید تفهیم اهالی بیان و ارشاد مینمودند و بعد از
اتمام معاهده بر بعضی مواد آن که لویه جرگه اعتراض داشت و انرا در طی خواندن بیرون نویس کردن


کوائف لویه جرگه ۲۸ سرطان ۶۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

بودند مباحثه مزید بعمل آمده بالاخر باتفاق آراء لائحه را نسبت بمعاهده مزبور تحریر و متحداً
آنرا امضاکنان بوزارت خارجه خویش بغرض رسانیدن بوزارت خارجه انگلستان
تقدیم نمودند بعد از قرأت این پرسه معاهده و گفت و شنید نمودن بران ساعت «۱۲» بو
اعلیحضرت همایون جرگه را اجازت بصرف طعام و ادای صلوة الی ساعت «۲» داده علی العموم
بعت
درینجا بپاخواسته یک لائحه دعائیه را یک تنی از وشان قراءت و حضار در ادعیه بدو متا
ورزیده مجلس مباحثه یوم شنبه (۲۸) سرطان را خاتمه داده بمقامات خویش رجعت نمودند.

کوائف لویه جرگه دریم یکشنبه ۲۹ سرطان

بعد از صرف طعام و ادای صلوة و اجرای برخی از امورات ضروری و عادی، ذات
جهانبانی چند دقیقه پیشتر از ساعت (۲) بمجلس احضار یافتند. ولی چندی از شرکاء لویه جرگه
بواسطه روز اول بودن و درست معلومات نداشتن بوقت، و زیاده تضیع اوقات نمودن
چند دقیقه از وقت موعوده پستر رسیدند لہٰذا اعلیحضرت غازی درینجا فرصت را غنیمت
پنداشته محض بغرض مرید داماندن قدر و قیمت، وقت تعریضاً الفاظ ذیل ایراد فرمودند.
اعلیحضرت :۔ بنام خدا آغاز میکنم انسانها از ساعتها، از دقیقہ ہا، از ثانیہ ہا، کار میگیرند
و فوائد بر میدارند، امروز دشمنهای ما فقط در امورات دنیائی خود مانند برق کار میکنند و اظهار
فعالیت میورزند، و عالم اسلام در اموریکه نه تنها در دنیا بلکه عقبیٰ آنها نیز فوائدی را عائد میسازد
سستی میکنند و تنبلی را نشان میدهند. قبل از اختتام مجلس در عمل توپ ہم بشما گفته شده بود


معاهدهٔ افغانیه با ترکیه
۶۵
لویه جرگه ۱۳۰۳
که مجلس بازیوره بساعت (۲) آغاز میشود ـ هنوز که چند دقیقه از وقت گذشته می‌بینیم که چند تنی
از شما اکنون حاضر میشوند چون غرض از انعقاد این مجلس رفاه و آسائش دینی و دنیوی خود شما است
پس هر قدریکه قدردانی اوقات این محفل را بنمائید ـ بهمان اندازه گویا که شما در رفاه و آرامی خود
کوشیده‌اید ـ و چندانکه وقت و فرصت این حظه را از دست دهید بهمان مراتب گویا بر خلاف
آسائش و رفائیت خویش کار کرده‌اید ـ سراز فردا باید باوقات معینه در مجلس حاضر باشید
(من نمیگویم زیان کن یا بفکر سود باش ای ز فرصت بیخبر در هر چه هستی زود باش)
معاهدهٔ افغانیه با ترکیه
[میبائیست که ما صورت مذاکرات لویه جرگه را که در عهدنامهٔ ترکیه نموده اند نیز مانند دیگر
مذاکراتیکه در معاهدات دیگر بعمل آمده است نمی‌نوشتیم اما از آنجا که پیشتر درین معاهده مورد مباحثه
ومذاکره مسئله خلافت و ادامه روابط و عدم قیام مناسبات ترکیه و افغانیه بوده است با نچه
مسائل تمام عالم اسلام علاقمندی دارند ـ ازین جهت تابتذکر تمام گزارشات و مباحثات
آن بذل مقدرت مینمائیم م،د،ف]
ذات جهانبانی نسبت بدین معاهده فرمودند که سفارت سیار ما بعد از عقد معاهدهٔ
انگلستان و افغانستان با نعقاد عهدنامه متحدانه با دولت عثمانیه موفقیت حاصل نموده است
این معاهده نظر بتمام معاهدات افغانستان بیک معاهدهٔ باشان مشرف بوده دو کتلهٔ عظیم الشان
اسلامیان از روی آن با هم در غم و شادی متفق و متحد شده بودند ـ


عهد نامه ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۶۶ لویه جرگه ۱۳۰۳

لهذا از اول تا آخر وکیل صاحب خارجیه عهد نامه مذکور را قرائت میکند - اگر تنقیدات و اعتراضاتی را بر مواد آن ملاحظه نمودید، بمانا اظهار خواهید نمود - و نتیجه بر طبق آراء و افکار شما حکومت تان کار خواهد کرد - بعده آقای شیر احمد خان عهدنامه ترکیه را از اول تا آخر خواند بعد از اتمام هر فقره آن تشریحات و توضیحاتی لطیف و معانی شریفی آویزه گوش صداقت نیوش حضار میگشت و بر هر ماده آن تفسیری ایراد شد که تحریر آن بطوالت می انجامد - بهر تقدیر بعد از قرائت معاهده مطالب عمده اسوله و اجوبه و گفت و شنیدی که درین موضوع از طرف «لویه جرگه» بعمل آمده است - قرار آتی است :-
مولوی حبیب الله کامه : بعد از اختتام عهد نامه و تشریحات مکتوب آقای فخری پاشا سفیر ترکیه در افغانستان جناب مولوی صاحب کامه بپا خواسته عرض نمود که این معاهده نهایت باشرف و سراپا در ان مراعات اصول مقدسه اسلامیه به مقررات اخوت مرعی میباشد تنها مسئله خلافت که خود ترکیه موجب الغای آن گردیده است - درین معاهده امریست اہم و مسئله ایست قابل بحث ولی تنها این مسئله مهتم بالشان را که تمام عالم اسلام دران حق اظهار آراء و افکار شانرا دارند - تنها افغانستا حل و فصل نموده نمیتواند - باید برای تصفیه مسئله خلافت از هند، و سنده ، و مصر، والجزائر، وتونس، ومراکش، وعرب، وشام، وعراق و دیگر نقاط لازمه اسلامیه نیز علمای جید افغانستا مدعو شوند - و یا علمای افغانستا بهر وضعیکه علمای جهان از تخصیص فرمایند رفته تا باراء متفقه این مسئله مهمه اسلامیه را نمایند!


عهدنامۀ ترکی بحث خلافت اسلامیه ۶۷ نومبرعن ۱۳۰۳

ازین مفکورۀ مولویصاحب اظهار بشاشت و خرمی کنان فرمودند:-
اعلیحضرت
باندازۀ افکار من حضرت مولانا اتحاد دارد ـ که اگر من خیالات خود را
در خاتمۀ بحث درین مسئله بیان مینمایم همانرا سامعین فهم خواهند کرد که ضرور من
با این صاحب قبلاً درین امر مذاکرات و سرگوشی نموده باشم ؟!
لعل محمد خان وکیل
نیز بر پا خاسته در آغاز بتائید مولانا در مسئله خلافت
کلماتی را ایراد نموده در خاتمه ضرورت این امر را
بیان نمود که ازین وضعیت مصطفی کمال پاشا نباید با وی هیچ یک معاهدۀ
متمیانه را دوام داشت اولا باید معاهدۀ حاضره فسخ گردد باز اگر حکومت
ترکی خواهان تجدید عهد نامه بود ـ همانا که عهد نامه مساویانه را وزارت
خارجیه ما با وی انعقاد خواهد داد والّا خیر!
مولوی فضل ربی
در مفاد خلافت و تاریخ مختصر و خدمات موقر ان
بیان داد ضمناً این مسئله را حتمی نشان داد که بسیار
بزودی و سرعت فیصله خلافت را باید نمود ـ و نباید گذاشت بهمین یکباب
تفرقه معتمده که از طرف برخی از ارباب غرض دران بوقوع پیوسته کاملاً
خلیفه و خلافت لغو گردد ـ و عالم اسلام موجب مضحکه و شماتت اعدا گردد ـ
در خاتمه از رو برخی از دلائل نقلی حق خلافت را براء اعراب ثابت کنان
تلمیحاً چنان از بیانش مفهوم میشد که باید خلافت از عرب بیرون نشود.


عهد نامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیه ۶۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

لعل محمد خان وکیل
به تردید مولوی فضل ربی برخاسته بدلائل توضیح نمود که موجب
پریشانی عالم اسلام و بربادی ترکیه تنها غدر و خیانت شریف حسین
در موقع محاربه عمومیه بوده است و نباید شریفی را که دست‌نگر اشارات و کنایات
حکومت انگلیسی بوده ماهواره معاش خود را از بودجه وزارت خارجه انگلستان
تحصیل میدارد - خلیفه گفت این مسئله ایست که بدون از اتفاق جمهور اسلام
انحلال آن خالی از اشکال نیست .
مولوی محمد بشیر
همچنانکه اهمیت قیام مناسبات افغانستانرا با ترکیه بحیثیت یک دولت
شرقی نشان داده بهمان اندازه تصفیه مسئله خلافت را بصورت
فوری بذریعه یک مجلس عمومی علمای اسلامی بیان داشته ذات همایونی را بالفاظ
مؤدبانه با دامه روابط ترکیه وعطف توجه بنمودن شان بمسئله خلافت توجه داد .
اعلیحضرت
اولاً باید که جمعیت علما اسلامیه پیشتر از دیگر مذاکرات این مسئله را بسنجند که آیا
نفس خلافت درین عصر حاضره مفید ست ؟ یانه ؟ و آیا خلیفه که معین شود
میتواند که تمام مسلمانان روی جهانرا اداره کند ؟ یانه ؟ و آیا این مسئله قابل
یقین است که با اوامر یک خلیفه ترکی، مسلمانان هند که زیر فشار حکومت انگزیزی
و مردم مصر که طبعاً طرفدار حکومت محلی و مردم عرب که ذاتاً میلان بسوی شریف مکه
و اهالی مراکش که ظاهراً بسوی امیرشان تمیل دارند - اجراآت و رفتار خواهند کرد ؟
و یانه ؟ بعد از فیصله شدن این مسئله و حتمی بودن خلافت باز مستقلاً تعین موضع


عهدنامۀ ترکیه بمبحث خلافت اسلامیه ۶۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

خلافت را نموده فیصله نمائید که چقدر قوای مادی و معنوی در خلافت ضروریست اگر چه بخیالم که
علمای هر موضع مساعی جمیله شانرا نسبت بأمرا و رؤسای وطن خود این مسئله لائق و انسب خواهند شمرد
وسائل و دلائل را اقامه کرده بجای منافع یک گونه نفاق و تفرقه را در بین اهالی تولید خواهند فرمود.

ملای ترکستانی در مفاد خلافت و خدمات و اهمیت آن بیان محتصره را ایراد کنان
در خاتمه گفت که علماء اسلام از هر نوع و هر حیثیت ذات همایونی
را مستحق و قابل خلافت می انگارند و باید شما هم این منصب رفیع را قبول نمائید۔

اعلیحضرت من بقول شما و دیگران این بار گرانرا که ظاهر او در راه او أشکالات بی پایانی را مینگرم
قبولدار شده نمیتوانم و به نفاق عالم اسلام رضامند نیستم اولاً چنانچه معروضداشتم
باید در نواقص و فوائد و وجود و عدم وجود "خلافت" بحث گردد پس ازان تعین و وضع
آن کار علمای عالم است و بس !

یکدیگر عالم ترکستانی چیزیر ا که مکرراً اعلیحضرت در مسئله خلافت میفرمایند سراسر
درست و قرین صواب است فعلاً باید ما در ترقیات داخلیه
و ارتباط مناسبات خارجیه خودمان بحث نمائیم و درین مجلس بر موضوع مسئله
خلافت که تصفیه آن کار علمای جهان است قبل از وقت تضییع اوقات خود را ننمائیم

اعلیحضرت حضرت ملاصاحب درست میفرمائید باید لویه جرگه خلاصة الجواب
بگوید که آیا معاهده موجوده ترکها باقی ماند و یا تجدید گردد و یا تعدیل
کرده شود ؟


عهدنامه ترکیه و بحث خلافت اسلامیه ۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

جمهور بماند! مناسبات با ترکیه قطع نشود ضرور بماند!
وزیر داخلیه سابق خودم نمیتوانم که طرفدار حرکات موجوده ترکیه باشم و معلومات
شخصی خودم را نسبت بعملیات جگرخراش شان اظهار ننمایم
ترکیه اساس حکومت اسلامیه را برهم زده سلطنت خود را برخلاف مقررات
اسلامی جمهوری قرار داده است - مدارس و ترویج عقائد دینیه و مسائل شرعیه
از مملکت خود موقوف نموده و خلافت را نیز لغو و منسوخ کرده خلیفة المسلمین را
بحالت رقت آور در ظرف چند ساعت از اسلامبول اخراج نمود آیا درینصورت
جذبات اسلامیه افغانیه ما روادار این مسئله خواهد بود؟ که ما با ترکیه مناسبات
خود را مزید برین قائم داشته باشیم .
لعل محمد وکیل کابل تائید قول وزیر موصوف را نموده در خاتمه نظریه خودش را بر قطع
مناسبات با ترکیه خاتمه داد.
شیر احمد خان وکیل اول از ریاست جمعیه معاهده حاضره ما با ترکیه که فعلا قرئت گردید
سراپا درست و باشرف است صرف
لفظ مقتدا بها غلط است باید اصلاح کرده شود اما قیام مناسبات با ترکیه
ضروری و برای آتیه شرق نهایت حتمی است - و در مسئله خلافت نیز باید که برائر ترکیه
دعوت قبول دهند والا باتفاق جمعیة علمای اسلامیه نمایندگان ترکیه در مجلس جمعیة العلما
فیصله آن کرده شود!


عهد نامۀ ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۷۱ لوی جرگه ۱۳۰۳

وزیر مالیه من نمیدانم که مقصد از خلافت چسیت؟ و خلفای اسلامیه در ینقدر مدت مدید کدام فائدۀ را بعالم اسلام عائد نموده اند صفحات تاریخ شاهد حال
و مؤید این مقال است که خلفای اسلامیه بعد از قرون اولی بجز از عیاشی
و تن پروری کاری نکرده اند و کوشش باجتماع مسلمانان و در اتحاد افکار و اراء
اسلام عملیاتی ننموده اند، همواره در مصائب با آنها معاونت را دریغ داشته و در
پریشانی اطلاعات از احوال آنها اکتساب نکرده است از طرف دیگر مسلمانان عالم نیز در
مواقع عسرت و مغلوبیت بلا و فریاد خلفای اسلامی گوش نهاده اند و درینجا
ضروریه با وی دستیاری و پشتیبانی را حیف دانسته اند اینک در حرب عمومی کثافت
ترکیه از دست همین مسلمانان هندوستان که امروز رنگ خلافت را بسینه میکوبند
شکسته از مظالم اعراب خراب شد و از مصریان تاییدی ندید و از مراکش و الجزیری
نشنید و مسلمانان دیگر نقاط هم مانند افغانست تا بمرکز خلافت اسلامیان اظهار
صمیمیت و روابط شانرا ننمودند. آیا بدین اجمالی که گفتم از بودن خلافت کدام فائده
مرتب می شود و برای عالم اسلام کدام مفادی را بوجود می آورد بعد ازینکه
علمای با فوائد خلافت و ضرورت مقرری خلیفه را بدلائل اثبات نمودند ما گوش
انعقاد مجلس علمای جهان مذاکرات ما را در ینموضوع ضروری خواهیم پنداشت
و الا از هیچ کلمات غیر مفید بجز از تضیع اوقات دیگر ثمره نخواهیم چید!


عهد نامه ترکیه به بحث خلافت اسلامیه ۷۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

اعلیحضرت
وزیر صاحب من درین نظریه باشما متفق نمیباشم و گاهی طرفدار این
مسئله خود را نمی پندارم که خلافت عظمی برای اسلام در ازمنه سابق کار
ننموده است و مسلمانان جهان در مواقع لاحق با ترکیه حق همدردی را ایفاء نکرده اند.
آیا به لکها روپیه اعانه که از افغانستان و هندوستان و دیگر حصص جهان در مواقع
مداخله ترکیه در محاربه عمومیه ارسال گشت از کدام رهگذر بود؟ و جزع و فزع و وایلا
و احتجاجاتیکه برعلیه متحدین از هر گوشه و کنار ممالک اسلامیه برداشته شد علتش
چه بود؟ مخصوصاً در موقعیکه یک رقم کشیدگی بعد از ناکامیابی مجلس نخستین
لوزان در بین اتحادیون و کمالیون بوقوع پیوست افغانستا حق اسلامیت و اخوترا
با نداء ترکیه بیآوردهیچکس بگرانی خیر خواهش ترکیه طابق عالم وطبقا بالا برد بامر مسلسل خیابان مصالحه با ترکیه
نمیگشت میدان مجادله را با ترکیه ترتیب میداد، علی الفور افغانستا تیر با انگریز
در سرتاسر سرحدات خویش که پیشتر از (۶۰۰) میل است دست بگریبان میشد. بهر تقدیر
خدمتی را که ما با برادران اسلامی ترکیه خود کرده ایم ما بر آنها احسان نمیگذاریم زیرا ما مقررا
دینیه خویش را تعمیل نموده ایم!
وکیلان
اعلیحضره تا معاهده ما با ترکیه ضرور باید که باشد، و اگر بعضی فقرات اورا قابل
اصلاح می پندارید در تجدیدی بکوشید. اما اینجای بسی تأسف خواهد بود
که ما با دول اروپائی و ملل غربی و دشمنان دینی خود یک رقم مسالمت را را دارا باشیم و با انه
یک ملت شجاع و غیور شرقی اسلامی مانند ترکیه بر طبق خواهش بعضی افراد کوتاه نظر قطع


(جریان سراجی)
عهدنامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیّه
۷۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
مناسبات نمائیم ۔ البته از نقطهٔ نظر اسلامیت و جذبات شریعت ملت افغان
این مسئله نهایت زیبا و موزون خواهد بود که وفد خلافت از تمام عالم اسلامیت
در پایتخت این مملکت مدعو شوند و هم درین مملکت اسلامی افغانی با مسئله مهمهٔ خلافت
اسلامیه حل و فصل گردد !

علیحضرت
درین فرصت ساعت (۵) بتکمیل بافت ذات همایونی مذاکرات معاهده ترکیه و افغانیه را
بفردا ملتوی داشته فرمودند اگر نظر به عدم پابندی تان بوقت و اضا عت دقایق
از طرف چند نفر محفل چنان بهتر میبود که شما را محض انتباه الی ساعت (۶) نگهداشته
مجلس را اطاله میدادم ۔ اما چون روز اول بود و شما کاملاً از ترتیبات مجلس کسب اطلاع
نداشتید با اینکه شما ناوقت آمده اید ازینجا بوقت مرخص میشوید سز فردا از طرف صبح
پوره بساعت (۸) و از جانب ظهر فقط بساعت (۲) احضار شوید بشب در مسأله
ترکیه خوبتر غور فرموده فردا مجدداً در همین مبحث داخل مذاکرات خواهیم شد .

یکنفر وکیل قندهاری
لائحهٔ دعائیه را قرائت نموده مجلس را خاتمه داد .

یوم یکشنبه (۲۹) سرطان روز دوم لویه جرگه ۱۳۰۳

درینروز عموم اعضای لویه جرگه بنا بر تعریض دیروزهٔ ذات ملوکانه قبل از ساعت (۸)
کاملاً اجتماع ورزیده در مواقع خودشان اخذ موقع داشتند ۔ ذات خجسته صفات


عهدنامه ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۷۴ نومبر سنه ۱۳۰۳
همایونی نیز بوده بساعت (۸) رونق افزای محفل گشته محفل صدارت اشتغال داشته بعد از وقفه قلیل فرمودند : -
اعلیحضرت بنام خدا آغاز میکنم : - دیروز مذاکرات بابت مسئله ترکیه نتیجه آخری خود را نشان نداده و وقت پوره شده مذاکرات را با مروزه ملتوی نموده بودیم البته که شما هم درین موضوع دیشب فکر درستی را سنجیده خواهید بود. اینک اینک همان سؤال دیروزه را مکرر میدارم که آیا معاهده حاضره ما را با ترکیه چطور میدانید ؟
محمد اسحق خان مستشار فقره اساسی در معاهده ترکیه خلافت است در صورتیکه خلافت لغو شد ضرور باید اصلاح این فقره بعمل آید ـ معلوم است که در صورت اصلاح معاهده هذا تجدید میگردد یک معاهده مساویانه منعقد خواهد گشت !
وزیر صناعت یک نطق طولانی را در ظرف بیست دقیقه ایراد کنان در ان یک تبصره مختصره خود را بر خلافت و خلفای آن نموده و کردلبندی و همدردی را که از مدتهای متمادی ممالک اسلامی با دولت عثمانی نمود که روح نطق و همه مندان را ما در الفاظ اجمالیه آتیه قلمبند مینمائیم :ـ « خلافت » و خلیفه در عصر (۱۸) معانی حقیقی خویش را مالک نبوده با وجود حسن ارادات و عقیدت عالم اسلامی بمقام " خلافت " خلفای آن اعصار در ایفای وظائف مفوضه و خدمات اسلامیه آیا تغافل و تکاسل را بکار برده اند و گاهی بدرد عالم اسلام متالم و به شادمانی شان مسروریت خود را نشان نداده اند ـ بعد ازینکه دولت عثمانی در محاربه عمومیه


عهدنامه ترکیه و بحث خلافت اسلامیه ۷۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

بدون صلاح و صوابدید عالم اسلام خود را داخل ساخت ممالک اسلامی را بفحوای مشتی که بعد از
جنگ بیاد آید بکله خود باید زد حینکه کار از کار رفته بود اطلاع داد با اینکه قبل ازین اطلاع مسلمانان
بهیچ گونه ارتباط و مناسبات تحریری و تقریری بمقام خلافت فائز نبودند باز هم در امداد
مالی و جانی و دیگر همدردی ترکیه کوتاهی ننمودند ـ بعد ازینکه قوای عثمانیه کاملا محو و زائل و چند تنی از
سربازان ترکیه در انقره داخل مانده آن رقبه وسیعه ممالک ترکیه بهمان قصبه کوچک که اطراف
و جوانبش را دشمنان تحدید نموده بودند محدود گشت ! مجدداً از احتجاجات مسلمانان تمام نقاط
دنیا و امداد و معاونت مالی و جانی عالم اسلامی ترکیه قوت از دست باخته خویش را بازگشت
چنانچه مصطفی کمال پاشا و طرفدارانش در محاربه اخیره یونانیه حق سربازی و فداکاری را بجا نموده
هم چنان مسلمانان عالم حق معاونت و داد خدمت را ایفا کرده در نتیجه نه تنها خط حکومت ترکیه را
توسیع و تمدید بلکه آوازه رعب و قاره شخصیت مصطفی کمال پاشا را در سرتاسر جهان بتر دوستان
و دشمنان اعلان نمودند ! درین ضمن خدماتی را که افغانها و مسلمانان هندوستان با ترکیه از زمان
(۱۲۹۸) الی الآن نموده اند مخصوصاً قابل تمجید و تقدیرند ـ چنانچه اروپا هم از جذبات مسلمانان
و همدردی آنها با ترکیه تحت تاثیر آمده فرانسه اوّلاً بطرفداری ترکیه (که در حقیقت این مناسبات
وی با ترکیه مخالفت علنی بانگلیشیه بود) پرداخت ـ طوریکه سربازی و شجاعت و فداکاری ترکیه
قابل تذکر است بهمان اندازه مساعی و همدردی عالم اسلام مخصوصاً از افغانستان و هندوستان
لایق فراموشی نیست. بلکه درین نیکنامی عموم اسلام با ترک شرکت دارد ـ در اوائل، از کارستائیهای
مصطفی کمال پاشا عالم اسلام تماماً خود را عقیدتاً و وجداناً با مقام ”خلافت“ مربوط و مسلک


عهدنامه ترکیه بجهت خلافت اسلامی
٧٦
لویه جرگه ١٣٠٣

می پنداشتند و عموماً همه تن چشم و گوش گشته باستماع همه گونه اوامر و اکتساب اطلاعات ترکیه نظام
میکشیدند و دقیقه از دقائق اخلاص، وعقیدت بکشتی شانرا با ترکیه فروگذار نشدند ـ اما بمجردیکه
مصطفی کمال پاشا بعقد معاهده لوزان موفق گشت ، از حرکات ناصواب غرض آلود و تشخص
پسندی خود دفعتاً دل عالم اسلام را مجروح و آمال و امانی شان مطرود کرد و آن سیاست متحد
اسلامیه را که نسبت بترکیه قولاً و عملاً اقامه داده شوق ازدیاد داد همه آنرا بدل میپرورانیدند فوراً بخاک
برابر ساخت، خاصتاً شیشه امید افغان ها را نیز بسنگ حرمان انداخت اگرچه کاملاً ازین رویه
حکومت جمهوریه ترکیه خیلی متاثر و مایوسیم بازهم نا امید نمیباشیم زیرا تا هنوز هم در عالم اسلام انجمن هایی که
محضاً برای ترقی و تعالیات اسلام سربازی مینمایند و از آنها بسا فوائد و عوائد برای ملل اسلامی آن
مانند اعلیحضرت غازی ممتازا بیم بروی دنیا موجود است باری نباید بدین معاهده که خود ترکیه در ان ملاحظه
کرده و خلافت عظمی را از ان لغو نموده است، پابند باشیم زیرا معاهده و خلافت چیزی واحد است
و آنرا دو شق ساختن کاملاً مغالطه است ـ (لویه جرگه) را لازم که یک خطاب پر عتابی را بترکیه
بنویسند و دران مصطفی کمال را برین حرکات و اطوار او ملامت نموده بدانها دالی نماید که ترکیه مستحق
خلافت است باید مجدداً ملت ترکیه بار خلافت را تحمل گردد ویقیناً که عموم ملت شجاع و غیور ترکیه بگذارد
و الغای خلافت رضا مند نمیباشند ـ نباید عموم ملت ترکیه را بچند تن بغرض شخصیت خواه
آن قیاس کرده عموم آنها را مطعون کرد ! باید وفد خلافت از علمای جهان اولاً نزد ترکان (اگر
مجدداً خلافت را بپذیر شوند) فرستاده شود تا این معاهده قلبی و وجدانی و عقیدتمندی را
که عالم اسلام از مدتها ه پیش بامقام خلافت و ترکیه مربوط داشت بطلان نپذیر و نباید از


عهدنامه ترکیه و خلافت اسلامیه ۷۷ لوی جرگه ۱۳۰۳

خلافت چنانچه بعضی از حضرات میفرمایند، صرف نظر نمایم چه خلافت است سلم ترقی و نردبان تعالی عالم اسلامی!
مولوی محمد بشیر در ظاهر مشهور است که این معاهده مبنی بر دو شق عمده است اول مسأله خلافت، دوم ارتباط مناسبات اسلامی و دولتی دولت شرقی۔ ما را است که اندکی درین مسأله دقت بریم که آیا این معاهده برای ما موجب منفعت است؟ و یا سبب مضرت؟ و آیا پایه سیاست ما را قوی میسازد و یا از بودن آن بما ضعف بهم میرسد؟۔ فقره خلافت که بموجب زمزمه آرائیهای این مجلس گردیده این ابحاث در ان گنجائش ندارد۔ زیرا فقره خلافت را خود ترکیه لغو نموده است۔ پس درین باب مزید مذاکرات را چه سود؟ و حاجت بطلان چه دارد؟ بخیال عاجزانه ام باید که درین موقع نازک خسر و را فغانستا با ترکیه داخل هیچ یک معاهده با شرف متحدانه باشد زیرا خیال آزادی بعضی برادران همسایه مظلوم و تکمیل مواد معاهده خود را نیز داریم ۔ آرزومندیم که وفد خلافت و جمعیت العلمای روی جهان جهت مذاکرات بافغانستان مدعو شوند۔ و باید نه تنها افغانها بلکه تمام مسلمانان روی جهان همه تن جان شده در احیا و ادامه خلافت بکوشند که درین فرصت خلافت بسیار مفاد را حائز است۔ "خلافت" نقطه اوامر و نواہی اجتماعی ملت اسلامی است خلافت حکومت دائمی اسلامی است۔ خلافت است که در همه مواقع تحفظ آن فرض ذمت عالم اسلام بود۔ بنگرید که در نظر فداری و تقویه خلافت تازمانی که در عرب بود و باز


عهدنامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیه ۷۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

در بغداد آمد و سپس از ان به ترکیه انتقال یافت مسلمانان چه مساعی جمیله شان است
که در راه آن بصرف نرسانیده اند. و چه جانبازی و فداکاری است که در اطراف آن
بعمل نیاورده اند اکنون اگر از اوامر و نواهی خلافت و حفظ ارث طرفدار آن لطیفه
حاضره اسلام چشم پوشی ورزند گناه ما است - نه از خلافت خلص که فقره
مقتدیابه "توسعه خلافت" که در میان عهدنامه ترکیه و افغانیه است - از طرف
خود اتراک الغا یافت - و باقی مواد آن که روابط سیاسی و اقتصادی ما را با ترکیه
ایجاد کرده کاملا باقی است. لازم که این معاهده فعلا برقرار بوده بدشمنان بدخوان
عالم اسلام چنان موقع و فرصتی را بدست ندهند که از ان استفاده نمایند. ازین
تفرقه و جدائی ما که یگانه مقصد ملل غربی است بر ما ریشخند ننماید. از برای خدا این
عمارت موجوده عالم اسلام را که مشابهت بخانه دارد که بالاخانه و سقف او غلطیده
و دروازهای وی شکسته است ازین تفرقه مجدده چهار دیوا باقیمانده او را نغلطانیم -

یک ملا صاحب این از بدیهات است که ما ضرور با دولت اسلامیه قویه
ترکیه خویش مناسبات دوستانه را قایم داشته
با وی در هر گونه عملیات و اقدامات متحد و متعاهد باشیم و ارتباط تعلقات خود
ما را با ترکیه بیشتر از مناسباتیکه با دول غربیه و ملل کفره داریم. تشیید و مستحکم
نمائیم، جای بسیار افسوس خواهد بود که ما با کفار دوست و از مسلمانان
غیور ترکیه اجتناب ورزیم.

(ده حاکم شنیگی)


عہدنامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیه ۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳
پادشاه گلجان اعلیحضرتا ! تغییرات موجوده حکومت ترکیه موجب تاسف و حسرت است ما را نباید برین رویه موجوده ترکیه تنها بیک
افسوس اکتفاء نموده از اقدامات فداکارانه خودداری ورزیم ۔ بلکه درین قسمت
نازک بر دوش عالم اسلام یکبار بزرگ افتاده که تحفظ و برداشت آن طاقت
فرسا است ـ حکومت اسلامیه افغانیه مخصوصاً درین مورد نظر بمجذبات
اسلامیت کارانه و رویه شریعت پرورانه خویش بیشتر زیر بار مسئولیت است
و باید که باشد زیرا دست شکسته در همه وقت بار گردن است ـ رای
عاجزانه ام چنان تجویز و تصویب میکند که افغانستا حتماً بایستی با ترکیه قطع
مناسباتش را روادار نگردد و نه در تجدید معاهده حاضره مساعیش را مبذول نماید
فقره "ضد بها و خلافت" چنانچه مولانا گفت خود بخود از طرف حکومت ترکیه
خط بطلانرا بر سر کشید ۔ پس در ان ما چرا دل زنی و زمزمه سرائی ورزیم مواد
بقیه معاهده که سراسر شرف و عزت و مفخرت جانبین را اقتضاء دارد کاملاً درست
است و در آتیه نیز باید قابل تعمیل پنداشته شود والا اگر در تغییر و تبدیل آن معاهده
افغانستا، اقداماتی را بعمل اوریم همانا که دست اذیت دشمنا نرا بر خود در از خواهیم
کرد و یکبار دیگر برای کفار موقع نفاق افگنی و تفرق و تشتت پسند عالم اسلامی اعطا خواهیم کرد.
مولوی محمد حسنینخان بنده نیز در مقوله مولوی صاحب محمد بشیر خان در نظریه آقای پادشاه گل خان متفقم ـ باید معاهده ترکیه


عهد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیّه ٨٠ لویه جرگه ١٣٠٣
بر حال بوده موجب مزید اختلافات نگردیم ! و وفد خلافت را جهت حل و فصل مسئله
خلافت ترتیب دایم - خیال عاجزانه ام چنانست که باید در مسائل آتیه خلافت
مذاکرات مؤتمر اسلامی اجتماع نماید لکن اشکالیکه درین مؤتمر بخاطر میرسد این است که
موضع انعقادش بکدام مملکت باشد - زیرا در عروق و شرائین تمام علما و رؤسای
نقاط اسلامیه اثرات ممالک غیر اسلامی اندرون بوده خدا نخواسته این مجلس را هم
برعلیه عالم اسلام بر مفاد خودشان خاتمه خواهند داد - مثلاً در حجاز وعراق ، و مصر
وهند اثرات انگریز و در مراکش اثر فرانس و در طرابلس از ایتالیا - و ترکیه از خلافت
بیزار و ایران بخلافت کار ندارد - باید ضروره حل و فصل این مسئله مهمه اسلامیه
در مملکت مستقله اسلامیه افغانیه بعمل آید ، حاضر ا الغای خلافت اگر بنظر غائر بنگریم
موجب منفعت عالم اسلام گشته - زیرا که آنها دفعةً از ملاحظه این مصیبت کبری
از خواب غفلت برخواسته در صدد فیصله نمودن حیات و ممات خویش گردیده اند - ما از
مصطفی کمال سرور و متشکریم که آن خلافتی که بجز از مفاد ترکیه بدرد دیگر ملل اسلامیه نمی پرداخت
و نه مسلمانان دیگر نقاط اسلامیه با متثال اوامر خلیفه گوش میدادند - مرفوع القلم گردیده -
اگر خواست خدا باشد خلافتی قائم خواهد گشت که نظیر خلافت حقیقیه قرون اولیه اسلام
خواهد داشت و مساوات حقیقی را در بین مسلمانان جهان حکمفرما خواهد نمود !
تا حال حسیات خودم را نسبت بخلافت عظمی و ترکیه ضبط نمودم
اعلیحضرت
اکنون خواهشمندم که محض جهت استحضار تان حقائق را


عہد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامی
۸۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

بی پرده برای شما بگویم - خلافتی را که تا هنوز ملت دور دست ما تعریف میگیردند حقیقتی ندارد در
واقع خلافت برای منفعت اسلام تا هنوز کاری ننموده است فقط خلافت درین قرون
اخیره آله دست خلفا بوده است و بس - یک عده از ملت و اعضای دولت ما
(چنانچه همه تان مسبوقید) خلیفه عبدالحمید خان مرحوم را چنان میشناختند که تمام روز در
امورات دولت و مهمات شریعیت و کار های سلطنت بذل مقدرت نموده شبانگه از بوریا
بافی قوت و معاش خود را استحصال میداشت - و او را از افراد نهایت موثق و مقدس عقیده
داشته افعال و اعمال او را مساوی بصحابه کرام می انگاشتند- از جمله قصص مشهوره
که نسبت بسلطان عبدالحمید خان مرحوم در افغانستا سرائیده می شد- حکایه بنای
مسجدیست که برای نهادن سنگ تهداب آن شخصی را خواهش نمودند که در تمام عمر از وی نماز
تهجد فوت نشده باشد- هر چند تجسس بکار رفت سودی نبخشید بالآخره خود سلطان وضع
بنیاد آن مسجد را گذاشته تشکر کرد که از من تا حال تهجد فوت نشده است- حالا نکه مسلمانان
ترکیه و عموم ارباب خرد عالم اسلام سلطان موصوف شخصی می پنداشتند عیاش که در استبداد
مرتبه اولی را اشغال داشت و پائصد زن را نگهداشت مینمود و هزار هانفر را قتل میکرد ! و در ایام
سلطنت خود چیز های را نموده که ذکر آن جگر را میخراشد - شما را بخاطر خواهد بود که ما و شما این
مصطفی کمال را در خشک سالی (۱۳۰۰) چقدر بخیر و مقدس تصور داشتیم حتی در حین اداء صلوة
استسقاء شمشیر بران او را بحضرت کبریا شفیع بردیم حالانکه این جناب چون بمقصدش
کامیاب و معاهده لوزان را منعقد ساخت علی الفور باخراج خلیفه و خاندان آل عثمان
برای شفیع کمال