عهد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیه ۸۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

پرداخت و او را بطوری از مملکت آبائی بیرون کشید که موجب افسوس و حسرت عالم
اسلام گشته مورد سخریه واستهزاء دشمنان گشتیم امروز با اینکه خلیفه اسلام بکمال عسرت
و افلاس و یکعالم غربت در سوئزرلیند اقامه دارد بازهم حکومت مقامی آنجادی را محض باین
جرم که صاحب دو عیال است حکم اخراج را ازان مملکت میدهد، از طرف دیگر در عموم
اماکن خود اعلان نمودند که جمیع ادیان آزاد است ؛ ستر را از میان برداشتند و بسوی مکاتب
دینی و اسلامی توجهی نمی گمارند- در صحنه تمثیل تیاتر زنها و مردها پهلو به پهلو مجالس میورزند؟
بهرحالست از قامت ناساز بی اندام ماست - من باواز بلند میگویم که خلافت بطرز و صورتی
که بود و هو از مفاخر رتبه حکمرانی خویش نقطه نظری بخود نداشت و بدرد و مصائب عالم اسلام
نمی پرداخت و چنانچه در مواقع سه گانه تغلب انگلیسان بر افغانست هیچ صدا و ندائی نداد
و باجتماع عالم اسلام کوششی را بعمل نیاورد هیچ بدرد نمیخورد و بکار نمی افتد و باید هم که خلیفه
در امورات دنیوی مسلمانیکه در تحت حکومتش نباشند طبعاً و عقلاً مداخله نورزد و اگر نماید آیا
ایران، هند، مصر، مراکش، تونس، الجزائر، افغانستا، چین، وغیره مسلمانان
عالم بلاعذر و ضرر و تکلیف بامتثال و امرش پرداخته میتوانند؟ نی ابداً ! بخیال عاجزآدم
که درین دوره خلافت بدرد نمیخورد و خلیفه بجز از اینکه خودش و مملکتش را دوچار مصاحب کبری
و هدف اسهام اعدا بگرداند دیگر فائده را با سلام عائد نخواهد کرد (چنانچه اگر فعلاً از ترکیه موجب
الغای خلافت استفسار شود علی الفور جواب همین کلمه را خواهد گفت ) تا هم باید که ما و شما
درین مبحث قبل از وقت مذاکرات ننمائیم و اوقات خود را در این ضائع نکنیم این کار کار علماس است.


عهد نامه برائے خلافت اسلامیه ۸۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

باید جمعیته العلما نخستین وظائف خلافت و متعاقبا خواندش را باسلام و تکالیفی را که
خلیفه بر مسلمانان عائد کند و حقوقی را که مسلمانان بر خلیفه دارند توضیح دهند سپس از ان موضع
و شخص اور ا طوری تعین دارند که موجب نفاق و تفرقه اسلام نشود و جسته حل و فصل ان علمای
اعلام عالم اسلام باید باب مذاکرات را مفتوح سازند و چنانچه قبلا چندی از حضرات بدین
مسئله اظهار افکار نمودند باید این وفد از طرف علمای افغان تا و جمعیته لویه جرگه بافغانستان
مدعو شوند. و درین مراتب اخرین یکمرتبه دیگر داد اسلامیت و حق شرعیت را ایفا نمایند ! باقیا
مسائل سیاسیه ما و ترکیه با اینکه فعلا ترکیه خودش خود را از ما دور کرده میرود و مناسبات
در میانی خود را با ما یک رقم درست نشان نمیدهد باز هم باید ما این کشیدگی جزوی را عائد
بملت غیور ترکیه نمائیم و آنرا بطرف اشخاصیکه فعلا زمام کار بدست شانست عائد کنیم زیرا
که از خرابی یک و یا دو نفر نباید عموم ملت ترکیه را (چنانچه وزیر معارف گفت) مذمت کنیم
(ملاحظه شود اطوار و کردار حضرت نبوی و اعراب حجازی و اعمال و رفتار ابو جهل و ابولهب)
ما را نباید بمقابله بدی آنها باوشان بدی کنیم بلکه از حوصله و استقامت کار گرفته مانند سابق
مناسبات خود مانرا با وشان قائم داریم و امیدوار باشیم که عما قریب پیش از پیش براه صلاح و
سداد رفتار خواهند کرد و ما را از رفتار حسنه و مناسبات اسلامیت کارانه خویش مسرو
خواهند داشت۔ لہذا بخیالم این است که لویه جرگه بتوسط وزارت خارجیه حکومت ترکیه را
مطلع سازند که فقره مقتدا بها و خلافت را نحو شما چون لغو نموده اید ما هم ازان شمارا
سبکدوش می پنداریم مواد بقیه معاهده ما با شما الی دو سال و چند ماه دیگر نیز قابل


عهدنامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیه ۸۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

تعمیل است بعد از دو سال وزارت خارجیه مجدداً دروازه مذاکرات
و تجدید معاهده را با ترکیه بکشاید - در باب مسئله خلافت همان است که ما و شما
آنرا فیصله کرده نمیتوانیم - بلکه آن کار بکار علمای جهان است هر شخص را که آنها
بخواهند بعد از تعین وظائف و تکالیفش معین خواهند کرد!
مولوی فضل ربی اعلیحضرتا! خلافت ابداً حق سلطنتی نیست بلکه از روی
شرع شریف هر اولوالامری که پابند امورات شرعیه
باشد حق خلافت را دارد علت الغای خلافت ترکیه علاوه بر اسبابیکه مذکور
گشت یک سبب دیگری نیز دارد و آن اینست که جمهوریت خلاف اساس
اسلامیت است در حینکه اولوالامر دارای صفات اولوالامری نباشد
چطور میتواند شد که او خلیفه بشود و عالم اسلام خلافت او را قبول کرده خواهند
توانست امروز اگر بیجهار دانگ عالم بنظر غائر دیده شود قبای زیبای "خلافت"
بغیر از وجود مبارک شما که کاملاً پابندی شریعت را بر خود حتم داشته اید بر دیگری
زیبا نیست - در مسئله مناسبات ما و ترکیه همان مناسبات سابق درستست
البته علمای افغانستان همچنان که وفد خلافت را با فغانستناد عوت مینماید
همین طور ترکیه را نیز ازین خطا و لغزشی که در الغای خلافت"
و اساس نهادن سلطنتش را بر اصول جمهوریت کرده تنبه فرمایند!


عهدنار ترکیه ببحث خلافت اسلامی ۸۵ لویه جرگه ۱۳۰۳
شیرجان صاحبزاده اولا خلافت عظمای اسلامی موروثی هیچ دوستی گفته نمیشود چراکه مقصود یگانه از خلافت و سلطنت اسلامی همانا پابندی اوامر و نواهی خداوندی جلت عظمته و اتباع سنن حضرت رسالت پناهی علیہ افضل الصلوة واکمل التحیات بوده و بس : هر صاحب دولتی را که حق سبحانه و تعالی برین نعمت عظما و موهبت کبری موفق گرداند بیهیچ رنجهی سعادت و زهی افتخار و با یقین استحقاق خلافت اسلامی را نایل و سزاوار میتونی نه انکه دولت ترکیه جمهوریه همه حال خلیفه المسلمین شناخته شود باز ازین نعمت عظما و موهبت کبری صرف نظر کرده اند و اساس دولت خود را به جمهور گذاشته اند که خلاف قواعد سلطنت اسلامی گفته میشود یعنی اولو الامر هم گفته نمیشود چه جای خلیفة المسلمین! البته استحقاق خلافت اسلامی بذات همایونی منوط و مربوط است که اساس قواعد سلطنت سنیه خود را موافق بشریعت غراء محمدی صلی گذارشته اند و پابندی اوامر و نواهی شرع مبین اسلامی را بر ذمه خود حتمی شمرده اند چون اتفاق همه علماء لامی بقبول اسرو نبی خلافت بر ذمه رقبه خودشان لازمی دیده میشود اگر بفضل و عنایات خداوندی میسر اید زهی سعادت و افتخار و الا صورت موجوده دولت جمهوریه ترکیه استحقاق خلافت را بر خود باقی نگذاشته است
ملا ..... حدیث حضرت نبویرا که در موضوع خلافت و حکومت و امارت و مسلطه و اقتدار سلاطین بود قرأت کنان از ترجمه ان لزوم نصب امیر عادل را


عهدنامه ترکیه بحث خلافت سه‌لا ۸۶ لوحه جگه ۱۳۰۳

توضیح نموده گفت که خلافت حق آن شخصی است که کاملاً پیرو قرآن و تابع شریعت
باشد در اخیر لزوم دعوت جمعیت علمای عالم اسلامی را در پای تخت
مملکت اسلامی حتمی نشان داد !

وزیر صاحب مالیه
ما نمیتوانیم که خود بخود علمای عالم را بافغانستان دعوت نمائیم
تا زمانیکه علما ضرورت و فوائد خلافت را خاطر نشان ما
نکنند و یا خود علمای عالم خواهش آمدن شانرا بمملکت ما جهت
فیصله مسئله خلافت ننمایند !

اعلیحضرت
بدون از نیکه ما علمای جهانرا دعوت دهیم و از عموم شان لزوم
و عدم لزوم خلافت را استفسار نمائیم چه طور بر طبق افکار
یکعده از علمای افغانستان فیصله این امر بزرگ را نموده خواهیم توانست
چیزیکه از حضرات علمای ما نسبت بدعوت نمودن علماء جهان بافغانستان بخاطر
دارند کاملاً در ست است باید علمای ما وفد خلافت را چنانچه اظهار کردند
دعوت دهند و از تکالیف میزبانی و قدر دانی آنها مطمئن باشند که حکومت افغان
همه گونه تسهیلات و تکلیفات آنها را محض خاطر داری علمای افغانستان
وعزت و توقیر خلافت عظمی متعهد میشود [درینجا ذات همایونی با علماء مخاطبه
کنان الفاظ مزاح آمیزی را بیان داشته گفتند :- چقدر نیکبخت
و محبوب القلوب هستید شما علماء که خرچ همقطاران و مهمانان شما را نیز


عهد نامه ترکیه بحث خلافت سلات ۸۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

اخلاص مندان تان متحمل میشود
خرج اگر از کیسه مهمان بود نه حاتم طائی شدن آسان بود (ب.د)

شیر احمد خان وکیل صاحب خارجیه خیر سخن از موضوع مجلس خارج شد و بحث را گذارده بدیگر اطراف
افکار محفل انعطاف ورزید! مقصد از معلوم نمودن دو حرف است که آیا
معاهده ما با ترکیه بر حال بماند و یا تجدید شود!

مستوفی اعلحضرتا ! بهر نوعی که باشد ضرورت ادامه مناسبات و
اقامه دوستی ما با دولت اسلامیه شرقیه ترکیه لازمیست
خلافتی را که خودشان از گردن خود ساقط نموده اند بموجب تنقیص ترکیه معاهده
ما پنداشته نمیشود ما را نباید براجراآت داخله ترکیه اعتراض نمائیم چه تا زمانیکه آنها
وجود خلافت را بخود مناسب می پنداشتند در توکید و تشیدش مضایقه
ننمودند اکنون که در وجود آن برای دولت و سیاست خویش مضرت
را ملاحظه نمودند بغوض داشتند چیزی را که خود آنها کشیدند حاجت
باخراج ما نماند - ما راست که از ان ماده خلافت صرف نظر نموده مواد
بقیه آنرا الا آن کما کان قابل التعمیل پنداریم کسانی که وجود خلیفه را
برای عالم اسلام مفید نمی پندارند با بی آنها بسوی داد و فغان اسلامیان
عموماً و ناله و غوغای چندین کرور نفوس اسلامی هندوستان مخصوصاً


عهد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیه ۸۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

عطف توجه نمایند که آنها بعد از الغای خلافت با بچه مصائب خود را مبتلا و از
کدام تثبثات در موضوع خودداری نموده اند ـ آنانیکه منکر معاونت
واستمداد عالم اسلام با مقام خلافت عظمی میباشند درین مسئله
چه میگویند که به ملیونها پول اعانه در هر موقع مصیبت از طرف عالم اسلام
عموماً و از طرف مسلمانان هندوستان خصوصاً به ترکیه علاوه بر طرفداری ترکیه
و برآوردن صداهای احتجاج خویش را بر علیه دشمنان خلافت عالیه محض
اظهار عقیدت و همنوائی با ترکان ارسال شده است !
اعلیحضرت من هم طرفدار مستوفی صاحبم بلی اگر واقعی مسلمانان عالم
چنان گفته میشود محض باسم خلیفه را مقدر میداشتند
و از معاونت و طرفداری او غفلت میکردند پس این ملت مظلوم اسیر هندوستان
چرا باین اندازه پولها بترکیه میفرستادند و در هر گونه معاونت و طرفداری او
میکوشند ؟ و چرا همین اعانه و مراعات را با دولت همسایه اسلامیه خود
مملکت افغان شانی نمودند ؟ و چرا وفدی را که جمعیت هلال احمر ترکیه
جهت جمع آوری اعانه اطفال یتیم و بیوه زنان و بازماندگان شهداء محاربه
سمر نا فرستاده بود محض استماع الغای خلافت ناکامیاب فرستادند؟
وملت افغان از کدام رهگذر اعیاد و جشن سرور و محافل دعائیه فتح ترکیه
ومجالس تعزیه داری سلاطین معظمه مرحومه ترکیه قائم میکرد ؟ خاصه اینکه


عهد نامۀ ترکیه بحث خلافت اسلامیه ۸۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

معاونت و همرائی عالم اسلام بمقام "خلافت" تا جائیکه امکان پذیر است درهمه
وقت ظاهر و باهر و قابل تقدیر است و وجود "خلافت" در همه حالت از نقدش
اولی است و در شرافت نجابت و فداکاری ملت ترکیه جای شبهه نیست
افغانستا ضرور این معاهده اش را که با ترک دارد تا زمانیکه خود ترکیه خواهش
تبدیل و تغییر اور انکند، بر حال خودش بگذارد و در مسئله خلافت نیز تا بتواند
فداکاری و جذبات اسلامی خود را اظهار دارد و همین وفد خلافت را حتماً در
افغانستان دعوت دهند که آنها در تعین حقوق واردات و مخارجات و وظائف
خلیفه بحث و مذاکره نموده با تفاق عموم اسلام شخصی را که علماء قابل "خلافت"
بدانند مشخص دارند و الا اگر ما بر طبق مقوله بعض علمای خودتن تنها بدون
صلاح و صوابدید علماء احدیرا خلیفه مقرر داریم مانند شریف مکه خلیفه معینه ما هم
بیک سرود و گوش در میدان خواهد ماند-
یک وکیل خودم طرفدار افکار قیمتدار همایونی میباشم و میگویم که این معاهده را
فعلاً بر حال و بعد از دو سال اگر لازم دیده شد تغییر پذیرد- مسئله
"خلافت" را با فکار عمومی علمای ممالک اسلامی واگذار شویم! و آنها را ضرور
بافغانستان دعوت نمائیم-
وزیر صاحب مالیه بلی! اگر خود علمای اسلامی خواهش آمدن شانرا
بافغانستان نمایند ما آنر بسر و چشم قبولداریم والا

زبان گنجشکی


عهد نامه ترکیه بحث خلافت اسلامیه ۹۰ لویه جرگه ۱۳۰۳
خودم طرفدار مدعو نمودن شان بافغانستان میباشم ۔
نی ! ما فقط بغرض اظهار خلوصیت و عقیدت خودمان بمقام اعليحضرت
خلافت و عزت و توقیر علمای اسلامی و فد خلافت را در مملکت
مستقله اسلامیه افغانی خویش دعوت میدیم اگر اوشان دعوت ما را نشنیدند
و موضع مذاکرات را بدیگر نقاط اسلامی معین داشتند البته که هیئت علمای ما
بسروچشم بغرض شمولیت آن مجلس مبارک اعزام خواهند یافت !
مولوی محمد حسین خان نیز تائید قول همایونی را نموده بخوائیکی از جرائد عربی اسلامی بیان نمودند که جهت مذاکرات وفد خلافت
بهترین نقاطیکه از اثر اغیار خالی میباشد افغانستان است، لہذا ضرور
مؤتمر اسلامی را علمای ما چنانچه خواهش نموده اند مدعو نمایند !
مولوی سیف الرحمن یک بیانیه طویلی را در ظرف (۳۰) دقیقه ایراد نمو
چون تماماً خارج از مبحث بود ما بایراد آن صرف
اوقات ناظرین را روادار نمیشویم ، تنها الفاظی را که در ان ضمن قابل ذکر است
خلاصه قلمبند مینمائیم :-
قراءت و ترجمه طولانی آیه وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلَا
تَفَرَّقُوا ، با مفاد ماله و ما علیه آن ، تاریخ مختصره خلافت اسلامیه ، مساعی جمیله
خلفای راشده ، زمان خلافت عباسی ، تن پروری خلفای ما بعد صفات [ILL]


عهدنامه ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳

عمر بن عبد العزیز، غمخواری برخی از خلفای اسلامی با عموم مسلمانان شرقی و غربی
عدم انقیاد حقیقی، ہند و افغان و ایران و چین و اعراب و اتراک با مقام
خلافت از شومی اعمال شان است باید ضر ور منقاد شوند و همه اوامرش را
تعمیل نمایند که اجتماع ۱۳ صد ساله علمای اسلامیه بر دوام خلافت دلیل بزرگ
است، بر اینکه باید ضر ور خلیفه در اسلام معین باشد – اگرچه آن خلیفه خلیفه
حقیقی نباشد، باز هم مسلمانان باید تعمیل اوامرش را بنمایند در قیام او بکوشند!

وکیل صاحب خارجیه هر چند بحضار تاکید میشود که خارج از
مبحث مذاکرات نمایند و بر طبق

لائحه لویه جرگه که بنزد هر کدام تان است گفت و شنید دارند بازهم بعضی از
حضرات مسئله زیر بحث را گذارده بدیگر اطراف سخن میرانند و موجب طولت
مجلس وتضییع اوقات میشوند غرض ما صرف بهمین کلمه بود که معاهده حاضره ما
با ترکیه بر حال باشد و یا تجدید شود اینک هر شخصی طرفدار تجدید معاهده باشد
بر پا بایستد و هرکدامی که خواهشمند بر حال بودنش نباشد نشسته بماند-
تا با اشخاصیکه مخالف همدیگران باشند در همین موضوع بحث کرده شود!

جمهور نشسته‌اند و احدی قیام نورزید بعد از وقفه دو دقیقه ذات جهانبانی فرمود !

اعلیحضرت معلوم شد که عموما شما طرفدار بر حال ماندن معاهده موجوده
افغانیه و ترکیه اید و در خواستن وفد خلافت بافغانستان کاملاً


معاهده ایران با فغانستاں
۹۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

متفقید و اشخاصی که مخالف بودند در مبحث قانع شدند !

جمهور بلی! بلی! همه ما برطبق مفکوره همایونی بوده مانند سابق مناسبات
خود را با ترکیه خواهان و دعوت دادن وفد خلافت را با فغانستان بنظر استحسان
مینگریم. (کف زدنهای شادمانی)!

اعلیحضرت رئیس شورای دولت را امر بقلبند نمودن نظریه جرگه نموده بعد از
تحریر بحضور عموم خوانده شد و بکمال شادمانی و بشاشت اولاً
بامضای همایونی و متعاقباً بدستخط ومواهیر عمومی مزین گشت!

معاهدۀ ایران با فغانستان

بعد از اختتام معاهده ترکیه و استقرار رأی عمومی بر ادامه موقتی آن عهدنام
و مدعو داشتن مؤتمر اسلامی با فغانستان نوبت بقرارت معاهده ایران و فغانستان
رسید. درین معاهده نیز ذات همایونی پیش از انکه آقای وکیل خارجه هر ماده
آنرا با خیر میرسانید، تشریحات عام فهم و توضیحات خوبی را بحاضرین میداد
بعد از اختتام این معاهده برخی از سوالات و جوابات نسبت به بعضی
از مواد آن از طرف لویه جرگه بعمل آمده عده توضیحاتی را در بعض فقرات آن از وکیل
صاحب خارجیه خواستار شده در نتیجه عموم حضار برین معاهده دوستانه اسلامیت


معاهده ایران با افغانستان ٩٣ لویه جرگه ۱۳۰۳

کارانه اظهار مسرت و رضامندی خود شانرا نموده یکی از ان در آخر مبحث برخواسته
بعرض رسانید !
وکیل بخیال عاجزانه ام باید لویه جرگه این معاهده را هم بنظر تقدیر استحسان نگریسته
وزارت خارجیه را توصیه و تاکید نمایند که در مزید مقدمات محبت و یگانگی واتحا
و اتفاق و همداستی با دولت ایران بکوشد !
بسیار خوب همه رضامندیم که مناسبات دوستانه و حسیات
جمهور محبت کارانه ما زیاده بر زیاده با دولت یکیش همزبان ما ایران بحسن مساعی
وزارت خارجیه مان بعمل آید !
[ سپس ازان رای عمومی لویه جرگه نسبت بحسن مناسبات
ایران و افغانیه اولاً قلبند و متعاقباً بپیشگاه حضار قرأت گردید در نتیجه تمام تفری
اورا با امضای خویش سپس از امضای ذات ملوکانه موشح نمودند ب . د ]


معاهده افغانی و فرانسوی ۹۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

معاهده افغانی و فرانسوی

[بعد از اتمام نظریات لویه جرگه نسبت بمعاهده ایران و افغانستان
نوبت بقرأت معاهده افغانیه و فرانسه رسیده آقای رئیس شورای
دولت معاهده را قرأت مینمود ذات اشرف ملوکانه چنانچه گفتیم در توضیحات
و تشریحات آن می پرداختند ...]

مستوفی کابل حینکه معاهده ختام یافت میرزا غلام مجتبی خان مستوفی
اظهار داشت این معاهده را باید لویه جرگه برطبق معاهده
ایتالیا تصدیق نموده وزارت خارجیه را بمربت سید روابط سیاسی و دوستی
با دولت فرانسوی مأمور فرمایند!

وکیل قندهار از طرف جمهور بپا خواسته معروضداشت که ما از همدستی های
دوستانه و معاونتهای انسانیت کارانه دولت فرانسه که
در راه تعلیم اطفال ما نموده و مینمایند اظهار سرور و تشکر میداریم و از تسهیلاتی که
برای وزارت حربیه ما در ابتیاع اسلحه نموده است نیز ممنونیم و متفقاً وزارت


معاهده افغانستان باالمان ٩۵ لویه جرگه ١٣٠٣

خارجیه خویش را بمزید استحکام مراتب محبت و مساست با دولت مشار
الیه توصیه مینمائیم !
جمهور درست است همده المناسبات دوستانه افغانستان با فرانسه
مسرور و در الفاظی که وکیل صاحب فرمودند متفقیم!
[بعده منشی مجلس لائحه را که مبنی بر احساسات لویه جرگه نسبت بدولت
فرانسه بود تحریر و بپیشگاه حضار تقریر نمود در اخر از طرف عموم بعد از امضای
بیضای همایونی تصدیق گشت ...]

معاهده افغانستان باالمان

[بعد از اتمام معاهده فرانسه و قلمبند شدن رأی عمومی نسبت بدان
معاهده المان و افغان قرأت گردیده دران نیز ذات ستوده صفات ملوکانه
تشریحات میفرمودند .]
مستوفی کابل برپاخواسته گفت که این معاهده و امثال آن معاهدات
سیاسی است و در معاهدات سیاسیه حق هیچگونه


معاهده افغانستان با بلجیک
٩٦
لویه جرگه ١٣٠٣

مذاکره و مباحثه نیامد تا در حالانکه در تمام این معاهدۀ سیاسی نیز منفعت و شرف
افغانستان مرکوز است - لهذا درین معاهده در اشباه آن مانند نظریه و آرای
که در معاهده اطالیه و فرانسه مرقوم گشته رای لویه جرگه قلمبند گردد!
تائید قول مستوفی صاحب را نموده منشی مجلس را بقلمبند نمودن رای
جمهور مجلس بر طبقی که بفرانسه و اطالیا نوشته شده بود در حق جرمن نیز امر دادندا
[چنانچه رای عمومی علی الفور تحریر و بنزد عموم قراءت و در اخر ذات ملوکانه
اولاً او را امضاء و متعاقباً از طرف جمهور تصدیق و امضا گشت . . .!

معاهده افغانستان با بلجیک

سپس ازان نوبت بقراءت نمودن معاهدۀ بلجیک رسید وکیل خارجیه آقای شیر احمد خان در تشریحات آنهم بذل مقدرت کنان در
خاتمۀ آن فرمودند که این معاهده بدین نزدیکیها شرف انعقاد را پذیرفته و تا هنوز
بر طبق مندرجات آن اجراآت بعمل نیامده است !
بسیار خوب است از طرف ما نیز وزارت خارجیه تصدیق این معاهده
جمهور را تقدیم نموده و از قوه بفعل آوردن آن مساعی جمیله خود را مبذول دارد!
در اثر آن رأی عمومی علی الفور نوشته شده و به پیش جمهور خوانده شد


معاهده افغان تا با بلجیک
۹۷
لویه جرگه ۱۳۰۳

در خاتمه آن حضور شاهانه ابتداءً او را دستخط کرده پس ازان با امضای
دیگران نیز تزئین یافت!

اعلیحضرت
بعد از اختتام معاهده های فوق فرمودند که این مساعیات کارستانی
های وزارت خارجیه ماست که درین عرصه (۵) سال بشرف وعزت
ومنفعت افغانستان بعمل آورده است این معاهدات را این طور
که شنیدید تصور نکنید که خود بخود ترتیب و امضا و قبول گردیده است
بلکه در ماده و هر فقره آن الفاظ های بسیار مذاکرات بی شمار عملیات
و تشبثات در معرض اجرا آمده و علاوه برین با جزویات و کلیات
و فروعی جهتہ آن ترتیب و تعمیل شده است که اگر بمذاکرات
و بیان همه آن بپردازیم مدت طویلی را بکار میبرد. و ازین بعد هم خودم
و وزارت خارجیه ام تا بتوانیم در تشیید روابط افغانستان
با روی جهان در عزت و شرف و منفعت افغانستان از دل و
جان خواهیم کوشید!


خواهش قیام مناسبات افغان با جاپان ۹۸ لویه جرگه ۱۳۰۳
خواست قیام مناسبات افغان با جاپان

عمائد لویه جرگه بعد از ختام منطوقه همایونی عمائد لویه جرگه از ذات همایونی التجا
کردند که باید ضرور عقد مناسبات مان با دولت شرقیۀ
جاپان نیز بعمل آید و نظر بهمه دول روابط ما با جاپان از حد زیبا و نهایت خوب
پنداشته میشود آیا وزارت خارجیه مان درین مسئله اقداماتی نموده است
یا نه؟ اگر ننموده باشد ضرور باید که بنمایند !
اعلیحضرت مدتی است که مذاکرات ما با دولت جاپان جاری است و نتیجه
دولت مزبور سفارت ما را قبول وعما قریب سفارت ما بدانطرف
اعزام شدنی است - بشما معلوم است که قبولیت سفارت بدو نوع است
اول قبول نفس سفارت (۲) قبول شخص سفیر، قبول نفس سفارت از مدتی
بعمل آمده است - اکنون انتظار قبولیت وزیر مختار ماست که ما بدولت
جاپان اطلاع داده ایم که جناب علی احمد خان ایشک آقاسی اسبق وزیر داخله
سابق افغانستان بسفارت افغانی در جاپان مقرر شده است اینک


امتیاز نامه جریده آزاد سراج الاخبار افغانیه ۹۹ لوی جرگه ۱۳۰۳

همین زودیها جواب آن خواهد رسید و سفارت ما بدان صوب حرکت خواهد
کرد امثال این اعمال را هیئت فعال وزارت خارجیه زیاده تر نموده اند اما چون
تا حال در معرض عمل و اجرا نیامده است ـ لهذا تذکر اشیائی را که تا هنوز
بمیدان یقین نیامده و جامه عمل را در بر نکشیده است برای تان کردن
و خواندن مناسب نیست!

ایشان اعظم خوجه نطقی را در موضوع استقلال افغانستان و مساعی جمیله
اعلیحضرت همایون و خدمات قابل تقدیر وزارت خارجیه
ایراد کنان خاتمه مقالاتش را بدین مسئله نمود، سابق برین اگر ما فرامین و رقم
های گوناگون را بدست داشته بخارج میرفتیم و بهر طریقه و انواع خود را معرفی
مینمودیم احدی ما را نمیشناخت و بها اهمیت و قیمتی نمیداد اما هنوز اگر ما یک
پسپورت قوماندانی افغانستانرا بدست داشته بهر دولت و بتر و بهر ملتی که
برویم و با هر کسیکه بر خوریم اعزاز میگریم و اکرام می بینیم و کف زدنهای شادمانی

محمد اسحق خان نیز بهمین منوال نطقی را ایراد و در خاتمه از مساعیات جهاند رجات
محی ملت افغان اظهار امتنان و برای وزارت خارجیه
افغانستان عرض نمود کلماتش بکف زدنها متأثی بمظهر قبول جمهور گشت

رئیس عمومی شورای دولت وکلاء محترم! و مشایخ و علماء عظام
و سادات و رؤسای مکرم کل نقطه افغانستان


لویه جرگه ۱۳۰۳ ۱۰۰
تقریب انعقاد لویه جرگه من بحضور شما عرض کرده نمیتوانم که بزیر این خیمه و بارگاه یک هزار
یادو هزار نفر از افغانستان حاضرند بلکه عرض میدارم که جمیع ملت با امروز بحضور
اعلیحضرت شرف حضور دارند و پیشگاه شما ذوات محترم یک حصه از خدمتهای دولت
متبوعه تان که بتوجه و همت و تدبیر اعلیحضرت غازی در وزارت خارجه تان
برای افغانستان شده است توضیح و تشریح یافت، میخواهم واضح تر عرض کنم
یکوقت همین افغانستان بود که سوداگرهای آن از هندوستان تا کلکته میرفتند
و خود را از سیاحین بزرگ میشمرد و کس نمیدانست که بآخرین نقطه هندوستان
کلکته سواحل و بندرگاهی دیگری هم است؟ یا نیست؟ همین افغانستان بود
که از عمائد و امراء دولت انگلیس لات و پرنس را می پنداشتند و بس! نمیدانستند
که لات کیست؟ و پرنس چه منصب دارد؟ بلی! افغانستان از مدتی خیال
داشت که خود را با دول عالم بشناساند و نام خود را بروی دنیا نشر نماید، چنانچه
سلاطین ماضی مملکت افغانی درین راه کوششها کردند و تشبثاتی را بکار
بردند، اما متاسفانه که بر عزم خود کامیاب نشدند (لله الحمد) که در عصر سعادت
حصر اعلیحضرت غازی بمقاصد خویش نائل و شرف عزت خود را حاصل کرد
چنانچه عموم سفراء و نمایندگان او در روی جهان قبول و بیرقهای اسلامی
افغانی ما در فضای عالم تموج است ملت افغانست باین از که نامه بتمام کره
دنیا رفت میتواند، و همه کس بنظر عزت بطرف شان مینگرد خود من که یکی از خدمتگاران


افغان لویه جرگه از امور خارجیه
١٠١
لویه جرگه ١٣٠٣

ملت خود میباشم چندی پیشتر ازین در ضمن ایفای مأموریتم باکثری از حصص دنیا
سیاحت کردم و بهر مجلس که میرفتم مورد عزت داری زیاد میگردیدم و چنان
پذیرائیها میشدم که در داخل مملکت خودم انقدر عزت ندیده ام بلحاظ اینکه نام افغان
بر سر من بود (عموم زنده باد اعلیحضرت پادشاه ترقیخواه ما !)
امروز شما خیال نکنید تنها شما وزارت خارجیه پیدا کرده اید نی بلکه افغانستا
دارای وزارات و ریاستات و مدیریتها و مأموریتها و حکومتیها و دیگر تشکیلات مفید
و ترقیها ئی نزید گردیده دارای عزت و شرف و مفاخرتی که شایان اوست میباشد
امروز افغانستان بوجود این پادشاه ترقیخواه و شریعت پرور خود افتخار میکند.
که به نظر دول معظم دنیا توجهات این شهنشاه خویش خود را معرفی کرده است
(زنده باد شهریار ترقیخواه شریعت پرور ما)
امروز جایی بسیار مسرت و شکر این است که افغانستان
یک پادشاه با غیرتی پیدا کرده که زندگی، راحت، عیش خود را فدای آبادی
ملک وملت و وطن بنماید. امروز افغانستان نه تنها با دول خارجیه بزرگ
دنیا نوشت خوان سرکاغذ دارد بلکه (الحمدلله) مروجها مناسبات از دول جا
گرفته است، شما ببینید فائده ها که امروز دول اروپا گرفته از یکی اسلحه موجوده است که به یک تعداد
مکفی در داخل مملکت ساخته و میشود دیگر اسلحه طیاره ها و فابریکها و ضروریات نیز برای
افغانستان اماده و موجود بوده صرف بامر وزارت حربیه و حکومت


اعلان لویه جرگه از امورات خارجیه ۱۰۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

معطل است اگر وزارت حربیه ما امر نمایند در مدت قلیل بسیار اسلحه علی الفور
برای ما بهم میرسد، امروز دولت روس، جرمنی، دولت فرانس، دولت ایطالیه
دولت انگلیس، هرکدامش علیحده علیحده خواهش دارد که اسلحه از ما بخرید و ما بشما
اسلحه میدهیم یکی میگوید طیاره میدهیم، یکی میگوید توپ میدهیم، دیگری میگوید
فابریک میفرستیم، دیگری خواهش ارسال مستخدمین مینماید مطلب هرکدامی ازین
دولتها خواهش دوستی افغانست انرا که یک قوم شجاع دلاور می باشد
دارند (کف زدنهای شادمانی)
کدام دولت است که اسلحه وقوت خود را کم کردن میخواهد- اما زمانیکه با
اسلحه میدهند محض جهت دوستی بافغانستان است والا بر وپیه افغانستان
محتاج نخواهند بود، فقط امروز دولتهای معظمۀ دنیا آرزو دارند که
با دولت افغانستان دوستی ومناسبات داشته باشند واین
دوستی شان ضرور برای یکروزه ما مفید خواهد بود، همین افغانستان است که از
لاهور بیشتر را نمیدانست همین افغانستان در نقشه‌جات زمان سابق یکحصه از
ملحقات هندوستان پنداشته میشد و انگلستان او را زیر اسارت
خود میدانستند، همین افغانستان که در دنیا نام و نشان نداشت همین افغانستان
که عموماً لقمه نیمه جوائیده و یک مملکتی زیر حمایه انگلیس شمرده میشد از توجهات جهانداری
پادشاه رفیع پایگاه خویش حوز را در جهان معرفی کرد و بجمیع دول خود را نشان داده


ارتباط لویه جرگه از امور خارجه
۱۰۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

گفت هر کس دوستی افغان تا در آرزو داشته باشد افغانستان حاضر است
و هر که دشمن او باشد افغانستان تیر مردانه وار بمقابله او حاضر است که مشت
در دهن شان زده خار گلونی شان بشود (کف زدنهای شادمانی)
ما را باید که شکرانه بدرگاه خالق یگانه نمائیم که امروز ما دوره (۵) ساله ابتدائیه
خود را بزیر سایه اولوالامر مجاهد خویش بسیار کامیابی طی کردیم وزارت خارجیه
خدمت (۵) ساله خود را بحضور شما عرض کرد برین خوشنودی و تشکرات
و حوصله افزائیهای بهم شما فخر میکند و امیدواریم که در آینده نیز به عنایت خداوندی
و توجه اعلیحضرت غازی دوره ثانیه خود را نیز به بسیار کوشش و سعی و کار
بانجام برساند تا در لویه جرگه آینده خدمات ناچیزانه خود را بحضور شما
عرض کرده بتواند (کف زدنهای شادمانی)

مولوی محمد بشیر
کلماتی را در موضوع صفات و مزایای همایونی و خدمات قابل
تقدیر وزارت خارجیه ایراد کنان در خاتمه معروضداشت
که باید از طرف لویه جرگه تشکر نامه های متعددی بدان ملل و دولیکه در موقع
کشیدگی افغانستان و انگلستان اظهار همدردی نموده اند و با افغانستان
همراهی و همنوائی فرموده اند فرستاده شود !

وکیل صاحب خارجیه
حسیات متشکرانه افاغنه و اظهار امتنان از طرف
حکومت افغانستان قبلبرین برای آن حکومتها


افتتاح لویه جرگه از امور خارجیه ۱۰۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

که در ان موقع بافغانستان همراهی و همنوائی کرده اند بطور درست فرستاده شده است باز هم ما از خیالات شما مشکوریم !
مولویصاحب کامه
نیز تشکر از مساعیات جمیله ذات شاهانه که در امورات خارجیه درین عرصه وجیزه بعمل آمده است بیان داشته در آخر متاسفانه اظهار داشتند ایکاش ما هم یک بندرگاه بحریه را مالک میبودیم و در خاتمه مقال خویش ضرورت طیران طیاره را در افغانستان حتمی نشان داده عطف توجه ارباب حکومت را بسوی آن خواستار گردید !
اعلیحضرت
نطق مفصلی را در جواب مولویصاحب بیان داشته ضمناً فرمودند که [ثانیاً؟] از کلام شما چنان فهمیدم که نسبت باخوان اسلامیه مقیمه سواحل جنوبی افغانستان حکومت تانرا توصیه میکنید حکومت شما آنها را مانند قطعه جگر خویش می انگارد شما مطمئن باشید ۔ در مسأله طیاره با اینکه باید وزارت حربیه جواب تانرا بگوید باز هم اینقدر شما را تسلیت میدهم که افغانستان در سر انجام نمودن مسأله طیاره جنبه قوه حربیه خود نیز غافل نمانده و ممکن است که عماقریب بمقصد خویش کامیاب آید !
جمهور
ما شرکاء لویه جرگه از اقدامات شرافت کارانه و تابکاریهای مفخرانه همایونی در معاملات خارجیه کاملاً اظهار سرور و خرمی مینمائیم و کاملاً اظهار تشکر و اطمینان خود را از معاملات خارجیه خویش داشته دعای مزید کامیابی


انتنان لویه جرگه از امور خارجیه ۱۰۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

وموفقیت حکومت خویش را خوانانیم !
اعلیحضرت مقصد اینکه معاملات خارجیه ما که تاحال نموده بودیم محضر شما خوانده شد و از ملاحظه شما کاملاً گذشت واز افکار آرای تان فواید گرفتیم
اینقدر قطعی بحضورتان عرض کرده میتوانم که مناسبات خارجیه ما مفصل خدا داند
خوب است اگر چه نسبت بآرزو و خواهشات خودم نهایت کم است از
خداوند بیش از بیش خواهانم - من مستحق اینقدر تعریف و توصیف و الفاظ و عباراتی
که نسبت بمن گفته می شود نمیباشم [ما آن تعریف و توصیفهای ملوکانه را محض
از خوف تطویل در مقامات تان درج ننموده ایم ب م ]
البته اینقدر معروض میدارم که این عاجز مقصدی بجز از خدمت
اسلام وملت و وطن در نظر ندارم تا خدا از من رضا شود -
بہر تقدیر معاملات خارجیه حسب مطلوب بطریقه از حد مرغوب که حاجت
مذاکره و مباحثه مزید نیفتاد و مهر های سیاه و سفید ما بکار نیا مد زیرا که فکر ملت
و دولت یکسان بود، خاتمه پذیرفت و همعب پوره شده فی الحال شما تشریف برده
بصرف طعام و ادای صلوة پرداخته پس از ساعت (۲) معاملات داخله ما
آغاز میشود هر مبحث را از اتفاق آراء شما حضار فیصل خواهیم نمود که در آتیه کدامین
طرز عمل را اختیار داریم و چطور اسباب آسائش و رفاهیت مملکت خود
را پیش بینی نمائیم - مسائل مهمه ما که مناسبات خارجیه بود ولله الحمد بخوبی


مبحث امور داخله
١٠٦
لویه جرگه ۱۳۰۳

صورت انجام را پذیرفت، در مسائل داخله اختیار بدست خود ماست هر امریرا
که عموم منظور و پسند نمایند و اساسی برای خویش اتخاذ ورزند هما ناکه در اجرا
وقبولیت آن مضایقه نخواهد شد. واگر اعتراضاتی نمایند شنیده میشود
واشکالاتی را که در راه ترقیات خویش نگریدا زادانه بگوئید که من
برای استماع آن حاضرم !
نظریات و مشاورا لویه جرگه در مسائل داخله
روز یکشنبه (۲۹) سرطان بعد از ظهر

[چون از طرف صبح این روز در مسائل خارجیه ومناسبات
بیرونی افغانستان مذاکرات جریان داشت، قبل از توپ چاشت امورات
خارجیه بر طبق آمال ملت و منافع مملکت و عزت وشرف دولت بررغم اعدای
داخلیه وخارجیه بکمال کامیابی اختتام پذیرفت ذات جهانبانی بتقریب ختام
آن خفایمبارکه در ظهر این روز وعده بمذاکرات در امورات اندرونی مملکت نموده بودند
لهذا هم و شرکاء لویه جرگه پیش ازینکه ساعت وقت در انشان میداد


مبحث امور داخلیه
۱۰۷
لویه جرگه ۱۳۰۳
بیک شوق و شغف فوق العاده اجتماع ورزیده تماماً بمقامات معینه خویش
اخذ موقع نموده انتظار ورود مسعود شهریار محبوب القلوب شانرا داشتند تا اینکه
ذات شهریاری بوقت موعود در رونق افزای محفل صدارت و روشنی
بخشای دیده منتظرین گشته نطق مفصل دلچسپی را ایراد فرمودند که مطالب
عمده آن حسب ذیل است :- (...)
اعلیحضرت
بنام خداوند خویش آغاز میکنم :- خدای را شکرگزارم
که درین عرصه نیم روز معاملات خارجیه با بکمال خوبی حسب الخاطر
خواه عمومی شرف اختتام را پذیرفت ۔ اکنون نوبت بمذاکرات در امورات
داخله مملکتی رسیده درین ضمن ابتدا بطور یادداشت عرض میدارم که شماها
در کدام یک مسائل خواہش مذاکره و مباحثه را دارید؟ از حکومت چه خواهش
و مطالبه مینمائید؟ سیاست داخلیه ما تماماً بر طبق اوامر خداوندی و حضرت
رسالت پناهی و شریعت غرای احمدی است و همه اجراات و عملیات و کار
روائی این مملکت اسلامی افغانی ما بر همین اصول مقدسه اسلامیه مرعی و معمول
بوده و میباشد! وابداً خواہش نداریم که درین سرزمین شرافت قرین بجز
ازین اساس متین دیگر اساس و قانونی را حکمفرما نمائیم ! نظر بهمین عقیده و
مفکوره خویش تمام نظامات و قوانین کارنامی عصر ابتدائیه مملکت عزیزیم
را در مدت دهاء سال بر همین اساس بنا گذارده ام ۔ اکنون از شما ذوات محترم


مبحث امور داخلیه
۱۰۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

معلومات میخواهیم که شما در کدام مسئله و کدامین اساس معلومات را خواهان و طالب
مذاکره دران میباشید - تا همان اساس و همان فقرات پیشگاه
تان قرئت و مطرح مذاکرات گردد - والا اگر شما نجوائید که تمام نظامات و اساسهای
اداری حکومت خود را ملاحظه و تطبیق دهید پس لطفا کم از کم تا پنجسال رخت
اقامت خود را درینجا بیفگنید تا بر تمام جزئیات و فرعیات حکومتی خویش که بهزار
خون جگر در نیمدت مدید تدوین و تنظیم یافته است اطلاعات بهم رسانید. هر اساس
و کاریرا که شما قابل بحث می انگارید بیان نمائید تا در همان موضوع جهته تنویر افکار
حصار گفت و شنید بعمل آمده در نتیجه تعدیلات و تغییرات و تبدلات در اساس
و شالوده حکومت کرده شود. اگر چه بخیال خودم موضوعیکه دران مباحثه لازم
میباشد - حاضر است اما اولا از شما استفسار و استخبار را خوانانم فکر خودم را
در آخر معروض خواهم داشت - بعضی امورات و مقررات حکومتی از قبیل مالیات
و خدمت عسکریه و محصول مواشی و امثال آن انچنان اساسهای لا تغییر
حکومت است که هیچ سلطنت بدون از تقرر و اتخاذ آن جریان پذیر نیست!
اگر شما خواهان تبدل و تغییر درین اصولات باشید پس لطفا در تنخواه مامورین
و تعداد عساکر و دیگر تکالیف و اخراجات حکومت نیز تخفیفاتی را روادار شوید
تا من نیز دران تقلیل نمایم. باقیماند امورات ریاستی عده از انرا خود شارع
مقرر و معین داشته است که هیچ مسلمان و صاحب وجدان دران مداخله


بحث امور داخله
۱۰۹
لویه جرگه ۱۳۰۳
کم و زیاد را روا رشده نمیتواند و مجبور است که بر طبق اوامر خداوند و فرمائیشات شریعت
نبوی رفتار نماید برخی از ان که تعزیرات است در ان تنها حق مداخله را اولوالامر
دارد مثلاً از سه دره الی (۳۹) دره را من عاجز اختیار دارم که بر اشخاص جانی
اجرا نمایم که آن هم در حقیقت تحمیل امر شارع است که بر حسب عادت و اطوار
قوم و اقتضای زمان و روش دوران در معرض اجرا آورده شود. اشیائی
که از طرف شریعت تحدید شده چنانچه گفتم احدی در ان حق مداخله را ندارد
اگر شما میگوئید در ان مسائل بدست دیگری هم اختیار است اینک نسبت
بمن علماء بیشتر میدانند و برای مباحثه حاضرند و در امورات تعزیری
تصویباتی را که حکومت شما بلحاظ زمان و عادت و رفتار اهالی افغانستان
وضع کرده بهئیت عالیه تمیز و خودم حاضرم که آزادانه باشما مباحثه نمائیم مقصد
اینست که شما اولاً موضوع مذاکرات خود را تخصیص دهید که در کدام یک اساس
و نظام خواهش دارید که بحث کنید؟
تنقیداتی را که بنده بخیال دارم و نظریاتی را که خواهش
مولویصاحب کامه
رسانیدن آنرا بگوش حق نیوش ملوکانه دارم
حسب ذیل است (۱) نظامنامه جزا در مجلس لویه جرگه سراپا ملحوظ گردد تا مسایل
آن بر طبق مذهب مفتی به حنفیه ترتیب و تدوین و تعدیل گردد (۲) مسئله
نفوس است که ما آن خدمت با شرف جهاد را بسرو چشم قبولداریم لکن


مبحث امور داخلیه ۱۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

دران خواهان بعضی تعدیلات میباشیم (۳) اگر اجازه همایونی باشد بودجه
عمومی مملکتی خویش را ملاحظه میداریم (۴) در معارف افغانستان بعضی
نظریات خود ها را بعرض میرسانیم (۵) در اجراآت وزارت تجارت عرائض
خود ها را تقدیم مینمائیم - (۶) در شورای دولت نظریات خیراندیشانه
خود را تحفه حضور میداریم -

اعلیحضرت ازین یادداشتهای اجمالی مولوی محمد ابراهیم خان مذکور اظهار
خرمی نموده بیک لهجه محبت و شفقت فرمودند که شما فعلا درین
نظریات خویش کدامش را اولاً خواهش دارید که تحت مذاکره
آورد شود ؟

جمهور بیکوضعیت مودبانه تماماً بپا خواسته بعرض رسانیدند که اعلیحضرت
بیشتر از همه التجا داریم که نظامنامه جزای عمومی تحت تدقیق و ملاحظه
هیئت علمای لویه جرگه در آورده شود تا مسائل ضعیفه و روایات مرجوحه آن
برطبق مذهب مفتی به حنفیه بشکل یک فتاوی اسلامیه تدوین و ترتیب
گردد ! بر آن مولفه معظم نام (فتاوی امانیه) گذارده شو.

[ بعد ازینکه معانی فوق بحضور موفورالسرور شاهانه معروض گشت
بتائید آن از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی عرض وجود میکرد و هر یک از شرکای
لویه جرگه در تعدیل و ترتیب مواد جزائیه بطریق موصوفه مذکوره فوق اظهار رأی میکردند ]


مبحث امور داخلیه ۱۱۱ لویه جرگه ۱۳۰۳
میکردند۔ اعلیحضرت محیی ملت افغان بکمال مسرت و خنده پیشانی تمام گذارشات
و منطوقات حضار را سراپا گوشگذار میفرمودند و هرکدامی از مقربین را
حسب نوبت برطبق مقررات جرگه وقت و موقع بیان و گذارش را
عطا و کرامت میفرمودند. برخی ازان مطالب مهم که درین فرصت
بحضور لامع النور اعلیحضرت از طرف علماء و عمائد ملت معروض آمده است
اجمالاً در ذیل مرقوم میگردد [ ب . د ]
پادشاه گلجان چند اشعار افغانی را در صفات حمیده و خصال عجیبه
همایونی و تعریف و تقدیر خدمات فوق العاده اعلیحضرت
غازی گفته ضمناً دعای مزید کامیابی و موفقیت شانرا در راه ترقیات ملک و
وملت بیان داشته در خاتمه بشدت درخواست این امر را کردند که باید
تمام امورات بر طبق مقررات شرعی به مذهب حنفی در ممالک افغانیه مانند سابق
در ازمنه لاحق نیز حل و فصل گردد
مثلا بعضی از متمدنین دنیا و عصر حاضره چنان توهم میکنند که امورات دنیوی
و مسائل سیاسی در قرآن الهی نیست و آنها برهمین مفکوره خطای
خویش ضرورت ایجاد قانون جدید و آئین تازه را دعوی میکنند
حالانکه تمام امورات جزوی و کلی در قرآن پاک مندرج است
جميع العلم في القران لكن تقاصر عنه افهام الرجال


مبحث امور داخلیه
۱۱۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

مُلا بعضی مسائل در نظامنامه از عدم احتیاط علمای تمیز که درینجا حاضرند بر فتوا
ضعیفه اندراج دارد باید از حضور شریعت پرورتان برای علمای حاضره
امر داده شود که آنها در اصلاح آن بکوشند!

رئیس شوراء ملاصاحب شما نظیر آن مسائل را بگوئید که در کدام ماده
و کدام فقره بچه یک مسئله ضعیفه داخل است!

ملا..... حضرت رئیس امثال این ابحاث مبنی بر لطافت های علمی و نزاکتهای
روایتی میباشند ما نمیتوانیم که فی الحال آنرا بجا که در حقیقت یکی از وظائف علماء
مدقق است درینجا نمائیم بهر تقدیر آرزو مندیم که بما اجازه اصلاحات و
تعدیلات در نظامنامه جزا اعطا شود!

ملای قندهاری اعلیحضرتا مقصده صرف بودن اجراآت بر طبق مذهب
مفتی به است عام ازینکه بصورت نظامنامه باشد
و یا فتاوی و یا ترجمه کنز و هدایه در فخار و غیره کتب فقهیه !

مولوی فضل ربی ما خوب گمان داریم و کاملاً معتقدیم که ذات همایونی
کاملاً پیرو قرآن و یک فدای دین مبین سیدالانس
والجان میباشند و همه اجراآت و عملیات اعلیحضرت تالی احکامات
خداوندی و مفسر فرمائشات شریعت غرای احمدی است لکن بنا بر تحریک
برخی از دشمنان داخلی و خارجی بیدستی و پستی بانی علماء سوء ما بر بعضی از مندرجات


مبحث امور داخلیه ۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

قوانین امانی عصر حاضره را تنقید میکنند و بر بعضی روایات ضعیفه که از عدم تمیز
هیئت تمیزه در ان مشمول است نسخه چینی میکنند. لہذا ما ارکان لویه جرگه
دعا تمندی که بمعا عیات جمیله همایونی در خاطر داریم چان امیدوار معروضیم
که اعلیحضرت همایونی مزید بر مزید عزت و احترام شریعت و مقررات منیه اسلامیه
را مرکوز نظر کیمیا اثر خویش داشته بقدر یک سر موی از اوامر قرآنی و
شریعت احمدی در قوانین و نظامات عصر ترقی حضر امانی خویش تجاوز
را نگذازند که احدی نماید و در همه دعاوی و فیصله جات مرجع محاکم و
قضات خویش را بسوی مسائل مفتی به مذهب مهذب حنفی کوفی
مقرر دارند تا دست منافقت پرست اغیار در میان حکومت و ملت
تفرقه انداز نشود. استغفر الله من ابداً نمیگویم که نظامنامه های
شهریار شریعت پرور عدالت گستر ما برخلاف شرع است بلکه مطلب
یگانه ما دفع شقاق و نفاق و موقع یابی و کامیابی دشمنان ملت
و اسلامیت است و بس!

علیحضرت
بعد از نینکه تمام این عرائض و مباحثات را که پیشتر از
یک ساعت دوام داشت بنظر تدقیق استماع ورزیده
در خاتمه آن فرمودند، قانون و نظامنامه که علاوه بقرآن پاک
باشد نداریم و هرگز نخواهیم داشتیم بالاے ملت اسلامیه


مبحث امور داخله
۱۱۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

افغانستان احکامی که ماسوای قرآن مجید باشد نافذ و حکفرما
گردد. البته در برخی از امورات سیاستی و تعزیری که آنهم بحکم
و اجازه شرع شریف میباشد باتفاق هیئت عالیه تمیز من عاجز که اولوالامر
شما ها میباشم احکامات و تحدیداتی را امر واراده نموده ایم افواهی که
نسبت به نظامات این دوره طنین انداز است تماماً از طرف اعداء
ملت و مملکت افغانیه ماست که آنها ابداً افغانستان را دیده ندارند
که بدین مراتب عالیه و درین شاهراه تهذیب و مدنیت و ارتقا گامزن
بنگرند تا هم محض انسداد هفوات و هذیانات دشمنان رئیس صاحب
عمومی شورای دولت به پیشگاه تان تمام قوانین و نظاماتی که وکلاء
رؤسا، وزرا، شما باتفاق هیئت عالیه تمیز تا حال تدوین و ترتیب
داده اند و در مهمات مملکتی تمسک و دلیل انگاشته میشوند نام می برد و از خلص
مندرجات و احکامات آن خودم بشما معلومات میدهم هر کدامی از آنها
که شما مشتبه باشید و یا بدانید که در ان کدام ماده و قانونی بر روایات
ضعیفه شرعیه مندرج است همانا او را بیرون نویس کرده متعاقباً
بران نظریات و اصلاحات و تعدیلات خودها را اظهار و بیان
دارید تا حکومت باتفاق آراء شما هیئت عالیه لویه جرگه
در اصلاح آن بپردازد!

بدین شکل شفق


بحث امور داخله
۱۱۵
لویه جرگه ۱۳۳۰
رئیس شورای دولت تمام نظامات که در یک ورقه اسما ر آنها مسطور بود میخواند و ذات همایونی از مندرجات و فوائد و عوائد آن با خرابی هاے که در حین عدم انطباع و جریان آن موجود بود جهة مزید دانش حضار بیان میداشت تا اینکه تمام نظامنامه ها و قوانین و لوائحی که درین عصر امانیه ترتیب و تدوین یافته بود خوانده شد و علمای لویه جرگه دران ضمن تنها شنیدن و استماع نمودن و مباحثه کردن را در نظامنامه جزای عمومی و جزای عسکری و نظامنامه نکاح و عروسی، و ختنه سوری و مراسم تعزیه داری و امور تجاریه و نفوس و قانون تابعیت ، تصویب نمودند در مابقی آن چنان اظهار رای و عقیده نمودند که دیگر نظامات متعلق به امورات سلطنتی و ایجابات سیاسی و ترتیبات اداری و لوازم ملکیتیست ما هرگز دران امور مداخله کردن را زیبا و درست نمی پنداریم!
اعلیحضرت من هم بسیار آرزومند و میلان دارم که شما این نظاماتی را که بیرون نویس گردید سراپا از نظر بگذرانید و دران مراعات و اصلاحاتی که حکومت شما برای اصلاح حال و مآل تان بخاطر گرفته و زیر نظر آورده است یکه یکه بخوانید و در بعضی موادے اگر از علمای تمیز سهو و خطائے سر زده باشد آنرا درست دارید و نظریات و اصلاحات


بحث امور داخلیه
۱۱۹
لویه جرگه ۱۳۰۳
و ایراداتی را که اشیا در نظر داشته باشه باشد بحکومت حالی نماید
تا آنهم دران اندرج یابد !
ملا صاحب چکنیور اعلیحضرت ما قبل از دیدن و بزیور تقیق آوردن
نظامنامها این معروضه ام را بحضورت
تقدیم مینمایم در کتب اسلامیه مسطور است که اگر احدی تحقیر مسائل
شرعیه فقهیه نماید گنهگار میشود - حالا که خود اعلیحضرت میفرمایند
که نظامنامهای عصر حاضره ملخص از مسائل فقهیه است و عموم
کار پردازان ملکیتی واشخاص رعیتی نظامنامهای عصر امانی را محض
فارسی دانسته در عزت و احترام آنها میکوشند و در هر جا دیده شده
که نظامات را مردم رو می دست و بر زمین و بر محلات خوب و خراب
استعمال نموده تحقیر مینمایند اگر محض احترام مسائل فقهیه نظاماتی که
تعلق بشرع شریف دارد بزبان عربی تحریر گردد چقدر خوب خواهد شد !
علماء و بعضی از عمائد لویه جرگه به تأئید این قول برخاسته و گفتند باید مسائل
جمهور شرعیه بزبان عربیه مرقوم آید بصورت فتاوی
قاضیخان و دیگر کتب معظمه فقهیه که در اعصار سلاطین اسلامیه
ماضیه حلیه تدوین را در بر کشیده اند باید درین عصر امانیه نیز کتابی که
دارای همه گونه محاسن باشد در حیز تالیف آید !


مبحث امور داخله ۱۱۷ لويه جرگه ۱۳۰۳

اعلحضرت حکومت شما که نظامات و قوانین ضروریه را از کتب شرعیه بزیان ساده و سلیس فارسی بصورت موجوده رواج داده‌اند
زعم دشمنان دران فقط مقصد از مطلع نمودن و آگاه ساختن عموم است
بر وظائف و خدمات مامورین و مکافات و مجازات دادن خائنین. و بس
زیرا بزبان عربی عموم سکنه مملکت نمیدانند و اشخاصیکه مانند شما حضرات ازان
معلومات دارند هر جا میسر نمیشوند بلکه عده از آنها با وجود داشتن معلومات
مکفی اقتدار اظهار افکار و آرای خود ها را نیز داشته میباشند چنانچه
یک قاضی القضات هنگامیکه نکاح هشتمین را می بست در خطبه نکاح ایت شریفه
فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً
را میخواند و بر خلاف امر ایزدی که در صورت عدم عدالت و مساوات
تجاوز از یک منکوحه ناروا است نکاح (۸) را دیده و دانسته کور
کورانه می بست و نمیتوانست که اظهار رای و بیان مسئله شرعیه
اسلامیه را بنماید امروز میبایست که شما این مساعی عاجزانه این خادم اسلام
را که عموم شما را حق اظهار رای داده تمام تا نرا از حقوق تان دارا نموده
تکالیف و مظالم بی پایان ظلام و مستبدین را از شما مرفوع ساخت اظهار
خرمی میگردید، امروز کسی که بیرق اسلام بر دوش خود برداشته و آنرا
بانظار مسلمین بجلوه در آورده (امان الله است) چندی پیشتر ازین


بحث امور داخلیه ۱۱۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

هم همین مملکت بود و همین شما ملت و همین علماء و همین فضلاء و همین مشایخ و
همین رعیت بودید. و انواع فجائع و مظالم و بیداد و بدعات را برای العین
خود میدیدید و مبهوت و متحیر و متفکر در اطراف و جوانب آن نگاه میکردید
اعتراض و تنقیدات بر کنار ابداً حق تکلم را در اجراءات و عملیات حکومت
نمیداشتید! و در همه گونه اقدامات روا و ناروا بجز از سر تسلیم را بزیر افکندن
و امنا و صدقنا را گفتن چاره نداشتید! اگر من شمه ازان گذارشات
و کاروائیهای که در بین شما از طرف حکام و مامورین ظالم در معرض
اجراء می آمد بیان نمایم یقین دارم که فی الحال خوف و هراس و دهشت
آن ستم کاریها که کاملا بخاطر شماست، لرزه را بر اندام شما خواهد انداخت
و هوش و حواس را از سرتان خواهد باخت لکن این عاجز محض
عزت و احترام گذشته ای تانزه ابداً در صدد مذمت و مظالم سابق نمیبرایم
اما اینقدر بشما یاد آوری میکنم که دران وقت چرا کام و زبان شما بسته
بود؟ و چرا حقائق را ذهن نشین آنها نمیکردید؟ و از کدام رهگذر امر بالمعروف
و نهی عن المنکر را در طاق نسیان گذارده بودید؟ و اکنون چرا دست و
زبان شما بالای من دراز گردیده است؟ باید خداوند خود را بیشتر شاکر
و از من خادم اسلام ممنون باشید که شما را بحقوق تان آشنا و
امتیازات و مراتب عالیه را برای تان اعطا کردم - اگر من این


مبحث امور داخله ۱۱۹ لوی جرگه ۱۳۰۳

شیوه انسانیت وحقانیت ورفتا راسلامیت را بشما نمی آموزیم
کدام شخص شما را تا بروزحشر ازین مسائل اطلاع میداد امروز که من شمارا
حق مذاکره و حصۀ مباحثه را میدهم و برای اظهار افکار و آرای تان
در مفاد ملت و مملکت و دولت مجلس لویه جرگه را تشکیل داده ام
شما را هم لازم است که مسائل شخصی و اغراض پرستی و نفاق آفرینی را
برکنار گذارده چشمهای بینای خود را باز کنید و اطراف و جوانب
حقائق و مسائل را بکمال غور و غوص ملاحظه کرده چنان توضیحات
و نظریاتی را بحکومت خویش تقدیم نمائید که یک پدر به پسر
و یا برادر به برادر خویش از روی شفقت و نصیحت میگوید. شما را
نباید که مانند ازمنه سابق بالکل از اظهار حقائق خاموش باشید
و هر چه که بشما کرده شود بمحض سکوت و تحیر اورا تلقی کنید و نه اینطور کنید که بجز
اغواء دشمنان و اغوای بدخواهان تمام مساعیات و جگرخونیهای
حکومت خود را فقط مخالف گفته از حکومت شکایت نمائید. والله
جگرم کباب و چشمهایم پر آب میگردد چون آن ستم و مظالمی را که برجان
و مال و ناموس شما ملت خویش که سابق برین دیده بودم، بیاد
می آورم. شخصیکه براه میرفت و رسم تعظیم یکنفر مستخدم دولتی را ادا
نمیکرد علی الفور محکوم به حبس میگشت و تا اثر مان از حبس رها نمیشد


مبحث امور داخليہ
۱۲۰
لويه جرگہ ۱۳۰۳

که پاهی سرد و بابلدن و پاهایش در زیر زنجیر و زولانه خشک و ضعیف و ضعیف گشت
بندیجانها طوری بود که خواه‌مخواه برای محبوسین امراض گوناگون و مصیبتهای
در نجای بوقلمون را تولید میکرد۔ امروز منصف شوید و بنگرید که در انتظام
و صفائی و زیبائش بندیخانهای ما کمتر از خانها و سراهای معتبرین
نیست و برای محبوسین ماسوا از تکمیل ایام حبس و اصلاح اخلاق و اطوار
آنها دیگر هیچ یکرقم مشقت و تکلیفی نیست حتی برای مرتکبین قباحت بخیر
از توقیف و برای مجرمین جنحه زولانه یک لنگه و برای جنایت کاران
دو لنگه زولانه که سابق برین مخصوص اشخاص معزز بود تخصیص شده
است۔ میدانید که در ینصورت برای محافظین و پولیس ما در حفاظت
بندیها چقدر زحمت بهم میرسد باز هم از شفقت و محبتی که بملت خویش
دارم همه این تکالیف را متحمل گشته نمیگذارم که برای محبوسین زحمت و اذیتی
برسد۔ در ابتداء برای اشخاص جنایت کار نیز زولانه یک لنگه
را تخصیص داده بودم اما بی انصافی و دست درازیهای خود آنها
موجب این امر گشت که باید آنها را زولانه دو لنگه انداخته شود۔ مخلص
اینکه حکومت موجود شما در همه اقدامات و نظریات خویش آسوده حالی
و رفاه حال و اصلاح مآل شما ملت را در نظر گرفته قدمی بر نمیدارد که خدا
ترقی و تعالی شما از ین نقطه نداشته باشد۔ و گاوی بر میگزد که درمان


مبحث امور داخلیه ۱۲۱ لوی جرگه ۱۳۰۳

برای شما تکلیف و زحمتی هم برسد۔ خدا شاهد است که شخص خودم نظر بدین
وکلاء و هیئت وزراء و شورای دولت بیشتر آرامی و خرمی شما را خواهشمندم
و در بسا مسائل محض خیر و بهبود شما بمقابل این همه وکلاء و وزراء برآمده ام
و در همه امورات بجز از منفعت شما و دولت تان دیگر امریرا نقطه نظر قرار نداده
عیش و عشرت خود هم همیشه قربان و فدای آرامی تان نموده ام۔ گمان
نکنید که شما وکلاء بمنافع ملت کلمه ضیائی میکنید۔ زیرا که حیات و عشق
و محبت خودم را نسبت برعایاے صادقه خویش بیشتر از جذبات
هزار تنی از شما وکلاء می پندارم و من بیشتر از شما در تحفظ مراتب شرعیه و قوام
اسلامیه و اساس مدنیه بذل مساعی میورزم زیرا که نام شما را احدی
بعد از مرگ بزبان نخواهد آورد۔ و نام من در صفحات تاریخ با عملیات اجراآت
خوب و زشت من قید و ضبط شدنی است، شما بیشتر از یک خا و چند
قطعه زمین ندارید اینقدر در امورات جزوے و مسائل شخصی خویش قیام
و اظهار جدت و فعالیت مینمائید محض تحفظ خانه و زمین خود برای همه گونه
فداکاری در راه مدافعه و تعرض آن پافشاری میکنید من چطور در مقابل شرف
و عزت نام و ناموس کل ممالک محروسه افغانیه از شما در عقب خواهم ماند
چون من محض برای رفاه ملت و سرسبزی مملکت و منافع دولت خود کار
میکنم و از خود غرض نفسی و مقصد شخصی ندارم (والله) معتقدم که بمقصد


مبحث امور داخلیه ۱۲۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

خویش کامیاب هستیم و هیچ عائقه و مانعی از مقاصدم ابا وداشته
نمیتواند و ضرر و معاونت خداوندی و روحانیت ذات رسالت پناهی
رفیق طریق من است البته که مشت من برابر توپ کار خواهد داد و طوریکه شما
جهت نیل بمقصد تان از هرگونه فداکاری تحمل هرنوع خساره و خرابی خانه و بربا[د؟]
رفتن نمی اندیشید همچنین من هم در تکمیل مقاصد اسلامیه خویش از فدا نمودن
مال و جان و هستی و حکومت و مملکت خود مضائقه نمی نمایم- پس منصف شوید
که حسیات من نسبت بشما وکلا بیشتر است و یا نی؟ با وجود این قصد
و نیت و عشق و محبتی که در راه ترقی مملکت و ملت خودم دارم از نظریات و
افکار وکلای شما که در شورای دولت اثبات وجود دارند و از نظریات
علمای اعلام نیز در هیئت وزراء خودداری ننموده ام و در همه امور
بصلاح و مشوره و صوابدید اوشان چنانچه مکرراً گفته ام اقدامات و کار
روائی نموده ام علاوه بر ان جهت مزید تدقیق و تحقیق از نظریات مفید و
مشوره های شما هیئت لویه جرگه نیز استمداد مینمایم تا اگر در قوانین و نظامات
و اساس موجوده خویش اصلاحات و تعدیلاتی را لازم انگارید حقانه
بحکومت حالی نمائید که اصلاح شود، اینک نظامنامهائی را که شما بیرون
نویس کرده نام برده برای شما داده میشود تا هر فقره و هر ماده آنرا هر کدام تان
بجاهای خویش از نظر گذرانیده نظریات خود را در آنباب برای لویه جرگه


قرأت نظامنامۀ اساسی
۱۲۳
لوی جرگه ۱۳۰۲

بگوئید اگر قابل قبول پنداشته شد از قبولیت آن خودداری نخواهد شد فی الحال
چون وقت کم است لازم است که بحرانیه نظامنامه اساسی را سراپا بتدقیق
بشنوید زیرا که شالوده و اساس مملکت عزیز ما همین است وقتیکه اساس
باتفاق آراء (چنانچه در لوی جرگه سمت مشرقی متفقاً تصویب و منظور
گردیده است) تاسیس و طرح افگنده شود همانا باقی لوازم و فرعیات
آن بالطبع درست و خوب و باسلوب مرغوب خواهد بود !
چیزیکه اعزه و مشایخ و علماء و وکلاء سمت مشرقی و وکلاء منتخبه
تمام افغانستان در لویه جرگه جلال آباد بنظر استحسان نگریسته اند
ما هم تماماً آنرا قبولداریم و مکرراً خواندن آنرا تضیع اوقات می پنداریم
باید دیگر کدام نظامنامۀ خوردی که تاسجاً بمجلس آید خوانده شود و نظریاتی
را که ذات ملوکانه بجهته مفاد و آسوده حالی ملت و مملکت خود در نظر دارند
و در اجراآت و قوانین و تسهیلاتی که تا هنوز درین مورد از قوه بفعل آورده
اند کاملاً ظاهر و هویدا است حاجت بیانرا ندارد عموم ملت ازین مساعیات
جمیله همایونی اظهار سرور و امتنان دارند و خدمات برجسته شاهانه را از
حد زیاده تقدیر و تحسین مینمایند !
(درینجا در تمام حضار یک ولوله حکیمفرما و یک غلغله برپاشد
هر کدام بطور جداگانه در صفات عجیبه و خصال حمیده و الطاف و نوازشات

جمهور


قرائت نظامنامه اساسی ۱۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

ملوکانه بیانات مینمودند و حالات سابقه را با مراعات و عطایای حالیه تطبیق
داده اظهار دعاگوئیها و شادمانی میکردند این هنگامه و غلغله باندازه بلند شد
که ذات شاهانه زنگ سر میزی خود را مکرراً نواخته حاضرین را بسکوت
امر میفرمودند لکن این نطق مهیج فوق ملوکانه باندازه حضار را بشورش آورده
بود که خود بخود هر کدام شان در حوصله افزای و دعاگوی همایونی و مزید
موفقیت شان در راه خدمات ملک و ملت افغانی نطق ها و مقاله ها
را ایراد مینمودند تا این که بعد از اصرار مزید در سرتاسر لویه جرگه
سکوت حکم فرما گشت (ب . د)

از امثال کلمات دعائیه و مدح خوانی ها باید ما و شما علیحضرت درین مجلس محترز باشیم و دقیقه را نگذاریم که در مسائل
سطحیه مصروف شود من هر چه کرده ام برای شما نکرده ام فقط خودم
وظیفه خودم را ادا کرده و مکافات آنرا از خداوند خویش تمنا دارم
نه بمدح شما سرور و نه بقدح کسی از کار باز میمانم در آتیه با مثال
این مقال احدی اقدام نکند - بحوث ما با یمین است که باید
غور نظامنامه اساسی را یکبار دیگر هم بخوانید که خالی
از فائده نخواهد بود!


قرائت نظامنامه اساسی
۱۲۵
لویه جرگه ۱۳۰۴
قرائت نظامنامۀ اساسی
[ بعد از قرار گرفتن آرا عمومی بر خواندن مکرر نظامنامۀ اساسی مملکت
افغانی منشی مجلس نظامنامه مزبور را بآواز بلند خواندن آغاز نهاد و ذات
خسروانه در تحت هر فقره و هر ماده آن توضیحات و تشریحات عام فهمی را
برای حضار ایراد مینمود و بر فقره های که بعضی اشخاص متعرض میشدند و یا
در ان موضوع چیزی گفتن را خواهش مینمودند همه آنرا بیرون نویس
کرده یاد داشت میگرفتند و بیک لهجه شفقت کارانه آنها را امر میدادند
که منتظر تمام شدن تمام مواد نظامنامه بوده در خاتمه مکرراً همین فقرات
خوانده میشود باز نظریات خود ها را در ان موضوع گوش گذار لویه جرگه نمائید
چنانچه بعد از اختتام آن بر چند فقرات گفت و شنید بعمل آمد که رقم الحروف
در ذیل فقراتی را که بران تنقید و بحث بعمل مده با آن موادیکه در ان ذات همایونی
تشریحات قابل تحریر را ایراد داشته اند قلمبند میدارد۔ ب د ]
مولوی عبدالواسع بر ماده (۲) اعتراض نمود که این نظامنامه
در غیاب من ترتیب شده و بعض مسائل


مبحث امور داخلہ ۱۳۶ لویه جرگه ۱۳۰۳

ضعیفه شرعیه دران داخل است اکنون باید اصلاح شود درین باده بعد از
لفظ آداب عمومی علامات فارقه شرعی نیز ایزاد گردد، تا در بین اهل هنود
و مسلمانان مانند سابق فرق و امتیازی که ازان ظاهرا شناخته شوند باشد!

فیض محمد وکیل
مراعات و نوازشاتیکه اعلیحضرت غازی بهندو های
ممالک افغانی عطا و مرحمت فرموده اند همه شما
معلوم است که نه تنها در مملکت همسایه مان هندوستان بلکه در انظار
جمیع اهل هنود روی جهان قدر و قیمت و عزت و شرف افغانها را
دوچندان نموده است. اگر اکنون ما آن مراعات را که و چون در امورات
مذهبی و اصول مقدس دینی ما هیچیک نوع خرابی و ضرر را عائد نمیکند
از سر آنها برداریم معلوم است که اهل هنود افغانستان درین باب
هیچ داد و فریادی را نخواهند برداشت ـ لکن اثرات این مفکوره ها
در هندوستان و بنظر دیگر اهل هنود جهان بسیار خراب آمد بجای
منافع در سیاست برای ما مضراتی را تولید خواهند کرد!

اعلیحضرت
نیز بتائید فیض محمد خان پرداخته یک بیانیه مطولی را
در اتحاد هندو و مسلم هندوستان و فوائد آن و
ذکر همدردی اهل هنود را با مسلمانان در موقع جنگ عمومی و در مسایل
ترکیه و تحریک خلافت و در حصول استقلال هند و افغانستان


مبحث امور داخلیه ۱۲۷ لویه جرگه ۱۳۰۳
ایراد کنان فرمودند اگر با تکلیفی را که از آنها مرفوع و مراعاتی را که بندانها
داده ایم دوباره بمانند سابق اجرا نمائیم معلوم است که در آن چیزی
فائده بمایا عاید نمیشود و برعکس آن خدا نخواسته افغانستان
موجب نفاق و شقاق اتحاد و همدردی موجوده ہندو و مسلم
هندوستان خواهد شد و دشمنان در موقع دست یافته
باندازه این دو کتله عظیم الشان نوع بشر را از هم دور و با همدیگر
خواهند انداخت که بیکی بخوردن خون دیگر آماده خواهند شد
نی لازم اینست که ما و شما بر طبق مقررات دینی خود با آنها معامله نمائیم
و مراعاتی را که بآنها داده ایم باید از آنها بر نداریم و بآنها را جهت امتیاز
ہندو و مسلمان امر تاکیدی قشقه زدن را بنمائیم و محض جهته مراعاه
جذبات شما علمای اعلام آنها را از بستن دستار سفید نیز مانع خواهیم
شد ـ تصور نکنید که ازین مراعات ہندو های افغانستان از ملت
و یا حکومت سرکشی خواهند نمود و یا قوتی را اکتساب خواهند کرد
و روزی آنرا بر خلاف مسلمانان استعمال خواهند نمود زیرا ہنود
افغانستان مانند دیگر سکنه افغانستان کاملاً حب وطن و تحفظ
نام و ناموس و شرافت افغانی را حمایه و حفاظت میکنند چنانچه
در موقع جہاد همین ہندوہا ہمراہ غزاھ و عساکر با مقابله انگلیس رفته بودند
پای مجلسی


مبحث امور داخلیه ۱۲۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

و در همه گونه خدمات و برداشت تکالیف یک گام پیشتر از تبعهٔ
افغانستان همیگذارند !
مولوی فضل ربی آیه شریفه (کم ینهکم الله عن الذین
لم یقاتلونکم) را قرأت و به تفسیر آن
پرداخته گفت در صورتیکه آنها با ما دست اتحاد میدهند و در همه
گونه مصائب و آلام با ما اظهار همدردی مینمایند ما را هم لازم است
که بر طبق مقررات مذهبی خویش از مراعات و بعضی تسهیلات بآنها
خودداری نکنیم و پاس خاطر سجدهٔ بزرگ مظلوم مسلمانانرا که بزیرچنگل
اغیار و با اهل هنود شیر و کار دارند بنمائیم!
میر غلام محیی خان مستوفی هم یک تقریر مفصلی را در فوائد اتحاد
هندو و مسلم و همدستی های هنود
هندوستان با مسلمانان بیان داشته بطرف ضرر و خرابیهایئکه
از ارتفاع این مراعات عائد شدنی است نیز توضیحات داده گفت
که هنود افغانستان هم علامات فارقه دارند هم تکالیفی که حکومت به آنها
میگذارد بخوبی در معرض اجرا میگذارند اگر با وجود آن باز از تعصب و تنگ
حوصله گی کار گرفته شود معلوم است که ملت و حکومت ما خوب مقتدر است
که هنود موجوده افغانستانرا تماماً ته تیغ نماید و از نبودن آنها هیچگونه ضرر


مبحث امور داخلیه ۱۲۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

در مصیبتی نه بملت و نه بحکومت عائد گردد لکن دقت باید کرد از عقل و خرد کار
باید گرفت که امثال این تعصب خواهی و نفاق پسندی ها در
هندوستان چه اثرات را تولید خواهد نمود و هنود هند با مسلمانان
مظلوم انچه معاملات را بر پا خواهند کرد!
(درینجا یک میدان معارضه و یک عالم گفت و شنید و قراءت
آیات قرآنی و احادیث دنبوی) و فرمائینات پیشوایان دینی در
بین علماء و فضلای لویه جرگه قائم گشته هر کدام در بین خود ناگفت
و شنید و جواب و سوال را در اعطای مراعات و عدم آن
بر پاداشته ذات ملوکانه سراپا گوش شده یکوضعیت بشاشت
آوری بسوی عرائض و گزارشات هر کدام حسب نوبت
عطف توجه میفرمود بالآخر بعد از ردو بدل اسوله وجوه بسیار
رای عموم برین قرار گرفت چیزیکه اعلیحضرت غازی نسبت
بگذاردن قشقه و نه بستن دستار سفید و مراعات نمودن جذباً مسلمانان
برای اهل ہنود افغانستان فرموده اند درست است، ما تماماً بران
متفقیم صرف در نظامنامه اساسی لفظ علامات فارقه ایزاد گردد ذات
جهانبانی بکمال شادمانی و خرمی و سرور این رای عمومی را قبول کرده این
مبحث بزدن کفهای شادمانی خاتمه پذیر گشت . ب . د ]


مبحث امور داخلیه ۱۳۰ لویه جرگه ۱۳۰۲

میرزا مجتبی خان مستوفی بر ماده که منظوی بر نقل حکومت فغا باولا دار شد علیحضرت امیرامان الله خان است قیام ورزیده ذکر خدمات برجسته و مساعی جمیلهٔ شاهانه را بتفصیل نهایت خوب والفاظ از حد مرغوب برای حضار بیان داشته در خاتمه گفت که ما شرکاء لویه جرگه تماماً از صدق دل و خلوصیت حق حکومت خود ها را الی ماشاء الله با ولاده این پادشاه دیانت آگاه ترقیخواه ملت دوست خویش چنانچه مرقوم است میدهیم !
لویه جرگه تماماً تائید قول مزبور را بکمال گرمجوشی نموده این مبحث نیز بکمال گرمجوشی خاتمه یافت !
علیحضرت بعد از قرائت ماده که در ان بار حکومت و مسولیت بر دوش وزرا ربوده ذات ملوکانه غیر مسئول قرار داده شده است - فرمودند که این لفظ غیر مسئولیت را مجلس شورا و وزراء بر خلاف خواهش میل من ایراد نموده اند حالانکه من خودم را ایماناً و وجداناً وعقیدتاً غیر مسئول در اجراءات سلطنت ومملاک نمیدانم وانصافاً میگویم در صورتیکه عزل ونصب وتنزيل و ترفیع وزراء و مامورین را خودم مینمایم باید ضرر و در بدنامی و نیکنامی آنها نیز خود را بدرجه اول مسئول بانجام خدای خود را شاکرم که مرا یک پادشاه عیش پرست


لويه جرگه ۱۳۰۳
۱۳۱
مبحث امور داخلیه

تنبل و کاہل نیافریده است تا خودم در خانه نشسته مشغول لهو و لعب
و ساعت تیری بوده تسلی باشم که کارهای مملکتم را وزراء میکنند
نی خداوند شاہد است (وکفی بالله شهیدا) خودم بنفس خود در ہر
وزارت طوری کار میکنم که یک وزیر بسیار جدی فعال کار کند ازین رو
این لفظ غیر مسؤلیت در ینجا بی معنی است و من خودم را بهمین نقطه ازین
بارگران امانت خالق منان سبکدوش و غیر مسؤل گفته نمیتوانم زیرا
که مردن دارم و خداوند از من بروز حشر خواهد پرسید !
یک نطق مطولی را در عرق ریزیها
غلام محمد خان وزیر داخلیه و زحمت کشی ہاے ہمایونی که
بالذات در کار و اجراآت ہر وزارت میفرمایند۔ ایراد نموده امثال و نظائر
خرده گیریها و کار روائیہا غیره عهد ہمایونی را در هر وزارت بلب و لہجه و بیان
و زبان بی ساخته که دارند بیان داشته حاضرین را تحت رقت
و سرور آوردند این مبحث نیز بیک عالم دعاگوئی و شادمانی و کف زدنها
خر می اختتام یافت !
بہمین تقریب بپاخواسته گفت این فقره
مولوی عبد الواسع نظامنامه بسیار درست و متین است
باید وزراء در همه اجراآت و عملیات و خوبی و خرابی و عزت و ذلت


مبحث امور داخلیه ۱۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

مملکت مسئول باشند، ذات شاهانه را نباید در مقام مسئولیت
بازخواست آنها را بدوش همت خویش بردارند بگذارند که خود آنها در مسائل
اعتراضیه و اجراآت و کار روائی خود جواب بگویند ـ اگر ذات همایونی
اینطور شیوه شفقت و مرحمت با وزراء مرعی دارند که در حین استنطاق
و بازپرس هم آنها را با سائش گذاشته از طرف آنها مدافعه
نمایند معلوم است که آنها بیشتر ازین غافل شده وقعتی بکار و وظیفه
خود نخواهند داد و بجز از فوائد شخصی خود باصلاحات مملکتی توجه نخواهند کرد
اگر واقعا ذات اشرف ملوکانه چنانچه اظهار میفرمایند کار تمام وزارتها را
خودشان انجام میدهند و از طرف آنها جواب و سوال هم میکنند پس بودن
آنها برای نام چه بکار است؟ و اگر آنها از خود وظیفه دارند پس چرا بار آنها را
بذمه خود می بردارید؟ ـ نقص کلی از همین امر است که وزراء خود شانرا
مسئول نمی انگارند که انواع خرابی در هر طرف در کارهای وزراء هویداست
مثل وزیر صاحب داخلیه ما که در مقرری و انتخاب مامورین زیر دست
خود دقت را بکار نمیبر دو تشخیص مرض و تطبیق علاج را چنانچه لازم است
در معرض اجرا نمی آورد ـ و مانند وزیر صاحب معارف که تمام مهمات
معارف را در تعویق افگنده است و احدی با از ایشان ذمه داری
این مسائل را بر خود نمی پندارند !


بحث امور داخلیه
۱۳۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
فیض محمد خان وزیر معارف
مولانا آنچه شما میفرمائید یک دعوی است بلا دلیل که مانند شما افراد جلیل باید با مثال اینقال و قیل صرف اوقات نمایند باز هم وزارت معارف حاضر است که جواب مقنعه همه گونه اعتراضات و تنقیدات شما را بخدمت تان تقدیم کند ، بسم الله در پیشگاه عموم آمده سوال کنید و جواب بشنوید و مسئله و تعویقی را که وزارت معارف در امورات عرفانیه افغانستان نموده باشد بنمائید !
اعلیحضرت
مولوی عبدالواسع را مخاطب کنان فرمودند اعتراض شما بجاست و کارهای عمومی وزارت ما تا جائیکه قوه بشریه متحمل آن شده میتواند خوب است و درست ، تنقیدی را که در سوء انتخاب وزارت داخلیه مینمائید و عدم تطبیق مرض و معالجه را بیان داشتید جداً قابل اعتراض است زیرا انتخاب مأمورین تنها تعلق بوزیر داخلیه ندارد بلکه مجلس مامورین آنرا انتخاب و وزیر تصویب میکند و در هنگام انتخاب و منظوری هیچ از یک مأمورین بصفات و خصایلیکه بعد از گذارهٔ یکسال بعضی از آنها بدان مشتهر میشوند، دیده نشده است ـ در صورتیکه یک حاکم و مامور که در حین مقرری شخصی درست متدین ذی اخلاق بنظر می آید بعده کار خراب بکنند آیا ذمه واری آن عائد بحکومت است


مبحث امور داخلیه ۱۳۴ لوی جرگه ۱۳۰۳

در صورتیکه تنها وزیر داخله او را بدون تصویب مجلس مقرر کند و یا آن مامور
ظاهراً خراب گفته شود و یا بعد از شکایت و خرابی آن از طریق محاکمه و استنطاق
نیاورده باشد و یا بعد از ثبات جرم اور ا محكوم بجزا ننموده باشد، معلوم است
که وزیر داخله مسئول است والا اگر قاعدة یک شخص درست ثقه را
به تصویب عموم بکارے بر گمارد وی محل مأموریت خود رفته برخلاف
توقع یک کار خراب بکند آیا مسئول آن حکومت است؟ پس چرا
اولیاء الله و اشخاص صاحب دیانت و با صفا با وجود ریاضت کثیر و
عبادت بسیار دفعتاً در آخر عمر یا در وقت نزع گمراه و پلید شیطان میشوند
ای بسا ابلیس آدم رو که هست ٪ پس بهر دستی نباید داد دست
آنچه نسبت بمعارف گفتید بخیالم بجز از اینکه وزیر معارف شما از شعبة کا
خود موقوف نموده و شما شکایت شخصی خود را بصورت تنقید بروی عائد
میکنید دیگر امری نخواهد بود چ دشمن طاوس آمد پر او ، زیرا تا حال اموراً
معارف بسیار خوب و کار روائی او تماماً قابل تقدیر است سلمنا
اگر یکی از وزراء مرتکب جنحه و جنایت و یا بزیر دیگر مسئولیت بیاید مرجع
و محل باز پرس آنها مجلس دیوان عالی است نه شما پس از کدام
ریگزر شما میخواهید که وزرا هم را بزیر استنطاق بیارید و تنقید بر آنها
میکنید - مقصد اینکه اعتراض ملا عبد الواسع خارج از مبحث است
برای اینکه


مبحث امور داخلیه ۱۳۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

و تنقید پر ا که نموده کاملاً حبط و خطا نموده است ـ در مواد مجلس بحث کنند !
یک نطق دعائیه را در حسن انتخاب مأمورین و انتظام مهام یک وکیل و درستی و باقاعده بودن جمیع امورات مملکتی ایراد کنان ملامتی
را بر مولویصاحب عائد داشته گفت هر شخصیکه از وی بهتر دیگر بنظر
نیاید چون بکار می رسید ضر و ر مردم ازوی شاکی میشوند حتی اگر خود
مولویصاحب بکدام مقام حاکم باشد گمان میکنم که نیکنام نخواهد ماند !
اعلیحضرت در ذیل آن ماده که دران ذکر صدر اعظم بود فرمود بعضی
از حضرات خواهند گفت که درین نظامنامه نام صدر
اعظم است و نشانی از ان بنظر نمی آید ـ لہذا معروض میدارم چون خوداً
یک مرد جوان و شوق و محبت فوق العاده را نسبت بخدمات ملت
و مملکت خود دارم و هم رجال دانشمند یہ اکہ تحمل ہمد یکبار گران
مملکت شده بتواند سراغ ندارم و هم خواشمند نیستم که مابین من و
ملت من یک سد و حائلی در میان باشد ازینر و فعلاً تا وقتیکه میتوانم
این کار را هم علاوتاً بر ایفای وظائف امارت بر دوش خود گرفته
ام چنانچه فعلاً این کار پر اکه در لویه جرگه“ با شما مینمایم حیثیت صدارت
عظمی را دارد - و اموراتیکه بعد از فرغ مجلس در شب و صبح و عصر
اجراء میکنم از وظائف پادشاهی است و من شاکریم که اکثری از ماموران


مبحث امور داخليہ ۱۳۶ لويه جرگہ ۱۳۰۳

بهمین خیال ومسلک من رفتار داشته شوق مزیدے در انجام مهام
مملکت خویش دارند ، چنانچہ رئیس صاحب عمومی شورای دولت
هم کارهای وزارت خارجہ را بصورت وکالت مینماید و هم امور اشورآیه
را بقسم اصالت ایفا مینمایند !

لویه جرگه
برین مساعیات و خدمات و جانفشانیهای همایونی
عموماً یک غلغلهٔ دعا گوئی و یک آوازۀ شادمانی را بلند
نموده دعای مزید موفقیت و توفیق خدمت و شوق تحفظ شرعیت و
احکام اسلامیت را بحضور اعلیحضرت تحفه نمودند !

مولوی کامه
در ذیل ماده که در ان ذکر آزادی عامہ است معروض
داشت که مقصد از لفظ آزادی درینجا فقط آزادی
شخصی و ذاتی عموم افراد افغانستان بر طبق شریعت و فرمائش حکومتی است
لکن در عوام چنان افواه است که مطلب از آزادی ، آزادی ادیان و افعال
غیر مشروع و رقص و سرود و ملاعب نواہی و اعمال نارو است ؟

اعلیحضرت
درینجا یک بیانئهٔ تاسف آوری از بد طویتی ها بیک جدت
فوق العاده ایراد فرموده گفت که مقصد ازین آزادی
آزادی است که بر طبق مقررات شرعیت غرای احمدی هدایات حکومتی ہر
شخصی از مظالم و دست اندازیهای نامشروع دیگر افراد آزاد و کاملاً


مبحث نظامنامه اساسی
۱۳۷
لویه جرگه ۱۳۰۳
حریت شخصی خود را مالک باشند تا آن خرابیها و بد کاریها و دست درازیها ئیکه
سابق برین برمال و جان و ناموس و شرف ذاتی اشخاص رعیتی هر روزه از
طرف مأمورین دولت و اشخاص صاحب رسوخ و اعزه ملت در معرض
اجرا می آمد مرفوع و مدفوع گردد بعده عطف کلامش را بسوی ساز ها و سرودها
و مطرب ها و بازیگرانیکه در اعضا تکو کسب شدت و کثرت داشتند نموده ذکر
لواطت و رقاصی ها و دیوانه بچه ها بیجار اکه یگانه موجب تباهی و خرابی آن
مملکت از همان اعمال است فرموده گفت آیا در دوره حکومتم بازیگر یرا
احدی بجای می بیند؟ و آیا در نظامنامه جزای عمومی برای انسداد امثال
این اعمال نامشروع مجازات مکفی معین نگشته است؟ و آیا طلاب و عدۀ
از علماے نادان در ان آوان در مساجد و بساتین حتی در کوچه ها و بازار ها
نمی رقصیدند و رقصهای فاحشه را بر روی کانمی آوردند شما راست که
بسوی معانی حقیقی مواد نظامنامه متوجه شوید و الا اگر تاویلات نمائید
پس از امثال این تاویلات کلام پاک خالق کائنات خلاص نشده مردمان
منافق و خود غرض آیات بنیات او را از خود ترجمه و تاویل نموده برای افعال
نامشروع خود تمسک میگیرند پس احکام من عاجز را چطور تعبیرات غلط
نخواهند کرد؟ و همین واسطه تفرقه و تشتت را در میان ما و شما نخواهد
انداخت؟ یکی از ثمرات لذیذه آزادی اینست که شما علماء و فضلاء و مشایخ


مبحث نظامنامه اساسی
۱۳۸
لويه جرگه ۱۳۰۳

و وكلا و واعدۀ ملت امروز بحضورم حاضر و آزادانه اظهار افکار و آراء خودها
را میدارید اگر شما بدین آزادی که بر طبق اوامر شرعی است رضا مند
نباشید بسیار خوب اینک مرا اجازه بدهید که بمجلس را فتح کنم و بقصر خود
رفته هر چه خواهش داشته باشم کار کنم ـ اگر احدی پیشگاهم بیاید
و چیزی بر خلاف خواهش و رضایم بعرض رساند علی الفور مانند زمانهای
سابق دهانش تا گوشهایش پاره کرده شود، هر روز و هر شب صدها نفر
را با نواع انواع و اقسام اقسام بقتل برسانم و تمام اجرات و خواهشهایم
را چنان قطعیت در معرض اجرا گذارم که احدی را طاقت چون و چرا نبا
نه تنها افغانستان بلکه از کرۀ ارض هیچ خوف و هراسی نمایم ـ نی استغفر ا..
ابداً من ازین لفظ آزادی آن معانی را که دشمنان ما انتشار داده اند
بخیال ندارم و یکسرموی از احکام شرعیه تخلف و تجاوز را روادار
نیستم و والله که ایمان و اسلام و عقیده خود را پاکتر و بالاتر از عموم
شما میدانم ـ و بران مسلمان و حاکم و پادشاه هزار هزار بار لعنت میگویم
که بر خلاف شرع انور کار نماید و یا رفتاریرا اختیار کند ـ و باید این سخن را
هم بشما بدانم که من همراۀ شما ملت خود سیاست و انتریک نمینمایم بخدا
چیزیکه بدل دارم همه آنرا بزبان آورده بگوشهای تان میرسانم و باز اگر
خودم بر کدام یک فکر و رأی که مفید اسلام و دین و ملت من باشد


بحث نظامنامۀ اساسی
۱۳۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

قائم گردم اگر عالم بر خلاف من شود و یک جهان عائقه و موانع پیشگاهم
حاضر شود و بالای من بارانهای گلۀ توپ و تفنگ باشد (والله) که ازین
فکر خویش نخواهم گشت، و نه اقرار آن انکار خواهم کرد پس بدانید
و خوب بفهمید کلمات و اتهاماتی را که بدخواهان افغانستان در میان ملت
و حکومت تان افگنده سراپا بغرض جدائی و خرابی ما و شما است اکنون که
شما از خیالات من مطلع و حسیاتم را درک کردید ضرور عموم ملتم را نیز از حقایق
اطلاع داده عموم را بیک راه و یک فکر و یک خیال متحد و متفق خواهید کرد
لویه جرگه بعد از اختتام این کلام ملوکانه باز غلغله و ولوله و آسوا
در سرتاسر لویه جرگه حکمفرما گشته از هر گوشه و کنار تذکر
صفات و خصال و اعمال شائسته و افعال پاکیزه همایونی و بیان ترقیخواهی
و ملت پروری و پیروی شریعت و منفعت خواهی مملکت و دولت علحضرت
غازیرا مینمودند و میگفتند الحق که علحضرت را بلند تر از انچه تصور داشتیم یک
ذات ستوده صفات و یک شخص رعیت دوست و ترقیخواه درک کردیم
و از کلمات جواهر آیاتش چندان محظوظ و مشکور شدیم که الی مادام
الحیات حق خدمت و مطاوعت او را چنانچه شاید و باید اداء کرده نخواهیم
توانست ـ و خوبتر دانستیم افواہات و ہرزه یاتی را که بد خواهان ما در سر
تاسر افغانستان نسبت با جراآت و عملیات این محی ملت افغان


مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۰ لوحه جگه ۱۳۰۳
طنین انداز نموده بودند کاملاً افترا و بهتان است ما تا جان در بدن و روح
در تن داشته باشیم انشا الله که در انتشار خیالات عالیات افکار
جواهر آیات همایونی در تمام نقاط ممالک افغانی بذل مساعی خواهیم ورزید
[مخلص اینکه ازین قبیل کلمات از حد زیاده از هر طرف وارد گشته که ما از ان جمله
صرف به نقل نمودن چند منظوقاتیکه بعد از اختتام آنها مجلس این روز خاتمه
یافته است و حضار از شنیدن آن خیلی محظوظ و مسرور شده بعد از
ختام هر جمله آن اورا بکفهای شادمانی تلقی نموده اند اکتفا میکنیم]
ملک نور محمد شنزاره حضرت شهریار عدالت شعار شریعت دثار پدر کردار
اروحنا فداک. و ادام الله علیه وسنا بقاء
زهی شهریار تا جدار و قار عدالت آثار مرحمت شعار عرفان مدار حریت اطواً
که شهرت شهریاری او نام افغانر اقاف تا قاف چون روز هویدا، و قدر
صولت دولت ما نرا در دول دنیا پیدا، عدلش ذره ناچیز را جلوه
خورشیدی و گدای محتاج را رتبه جمشیدی، نمله ضعیف را
شوکت سلیمانی و قطره دریا را اندازه عمانی بخشید، باز با کبوتر
ابواب و داد را باز، و گرگ و غنم آبش خور در تگ و تاز، عرفانش
درین زمان سعادت اقتران در روزگار متاع علم و عرفانرا باعلی مرتبه
از توجه شهریار جهانی خریدار و هزار و نزار از زاویه افتقار باین طریقه


مبحث نظامنامه اساسی
۱۴۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

انیقه بدرجه اعتبار و اقتدار ، بمضمون الذین اوتوالعلم درجات است
شرافت الانسان بالعلم والادب لا بالمال و النسب رسیده از انجا که بی علم
اعمی ، و صاحب عرفان بینا است من كان في هذه اعمى فهو في الآخرة اعمى
عالم خوابیده را بیدار و جهان لا یعقل را هوشیار ساخت . آزادی شش
ملت افغانرا عموماً از قید بیگانه آزاد بے ، خصوصاً هزارۀ بیچاره را از
غم قرین شادی نمودے

دخترک است خیر الوریٰ * بچو کنیزان شدی بیع و شرئ ۱
از تو چنین شیوه اینجار بد * گشت بخوبی بدل این کار بد

چون ادای نعمت و مرحمت هر ذوی الحقوق و ولینعمت را خداوند
باری بجز از شکر گذارے نفرموده ، اگر تمام بدن بایان و زبان و جمله صغیر
و کبیر مان بیان شود ادای شکر این نعمتی لا احصا را یکی از هزار و اندکی از
بسیار و مشتی از خروار و عشرے از اعشار نمیتوانیم ، آری بجز از دعا
چه ممکن فقر ا میشود ـ بمودلے ( ولین شکرتم لازیدنکم) این نیاز ما
را بزبان قلم و خامه از زبان خاص و عامه هزاره بذل پیشگاه سلیمان جاه
و بذل، بارگاه کیوان نما نموده دعا را (اللهم متع المسلمين بطول حیاته
واحفظ المومنين ببقائه و ثباتِهِ وانصر اولياءَه واخذل
اعداءَه بحق محمد واله الاتقياء) میدارند *

حاشیه:
۱ این دو بیت از تصانیف
شخصی خیلی باکر متین لویه جرگه ان
بالایان در اوصاف سلطنت
امانی و خدمات برگزیده شهریاری
سروده بود و طبعاً در محضر از
خوف خجالت و انقیاد حبس
شده است . بر این بنائین
ثبت گردید *


مبحث نظامنامه اساسی
۱۴۲
درینجرگہ ۱۳۰۳
محمد حکیم سمت شمالی
اظهار میدار دو باخلاص بدون ریاء ، سجایا و
رضایای این پادشاه گردون پایگاه را میشمارد
که بچشم روزگار ، اینچنین تاجدار با وقار را ندیده و گوش لیل و نهار
بچنین شهریار عدالت شعار مرحمت آثار، نشنیده اگر جانها را در راه
رضای او فدا کنیم روا، واگر روانها را ایثار در بارت بذاریم بجاست
از دست و زبان ما نیاید * کز شکر ادای او براید
لاچار لسان اعتذار بدعای برقرار ی حضرت شهریار کشور دعای
دوام دولت و درخواست سلامتی اعلیحضرت را از خداوند میخواهیم ے
شهریار اسرت بگردون باد * بخت و دولت تر از بچون باد
بطفیل محمد عربی * دشمنانی تو چشم پر خون باد
تو شهریار عزیزی و شاه محترمی
هر چه حکم کنی بر وجود ما حکمی
غلام حیدر هزاره دایزنگی
چون در زمان سابق الی ده هزار نفوس
اناث و ذکور از مردمان اسلامیته لغات
هزاره ، و جدیدی، و شغنائی، و بدخشی، و چهار صده، وغیره بلقب کنیزی و
غلامی بخانه های دیگر برادران ملت، مقید بودند - ما مردم اگر هزار زبان
تشکر کنیم ادای این مرحمت و نوازش اعلیحضرت غازی را نمیتوانیم که در ابتدا


مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۳ نومبرنگره ۱۳۰۳

جلوس میمنت مانوس خود اینچنین نفری اثاث و ذکور ملت را اول از حضور
خود و انحرم محترم خود و دوم از خانهای دیگر برادران ملت کلیه آزاد فرمودند
که بمعنی هیچ فردی از افراد ملت نجیبه اسلامیه بلفظ کنیز و غلام مقید نباشند
و املاک این مردمان سی ساله چهل ساله ضبط بود برای صله پاش عنایت فرمود
که همه شان صاحب ملک و صاحب هستی و صاحب ثروت و سامان گردیدند
اینقدر مرحمت و الطاف که از حسنه الطاف ظهرو خسروانه این پادشاه
محبوب القلوب غازی در بارۀ عموم رعایای ملت ملاحظه میشود در هیچ
سلاطین سلف دیده نشده و نخواهد شد . زیاده زبانی نیست که
ادای این شکر را نمائیم !
مولوی محمد بشیر اگر ما در تواریخ و سرگذشت سینزده صد سالۀ اسلامی نگاه
و بر احوال امروزه عالم اسلامی موازنه و مقایسه کنیم
هیچگونه حال را با ماضی نسبت داده نمیتوانیم !
زیرا از یکطرف خواهیم دید که بزمانه گذشته در معموره عالم هیچ یک
ملک نمانده بود که بیرق و پرچم اسلامی بران بصد عز و شان برافراشته نشد
باشد و همچنین در حالت موجوده نیز خواهیم دید که بجز از چند قطعات معدود
باقی تا حال رایات نصرت علامات اسلامی جلوه افروز انظار اند یکید
آویز قطعی و حجت حقیقی شجاعت کارانه اسلاف کرام و مجاهدین ذوالاحترام


بحث نظامنامه اساسی ۱۴۴ لویه جرگه ۱۳۰۳
ماست که بکمال سربازی و جانفشانی گوشت و پوست خودها را ریزه و استخوانها
خود را برای حفظ و صیانت آن مقامات مانند سرمه ساخته اند که در نی یم
کحل البصر یگانه مالمت اسلام شمرده میشود !
درینموقع خود حاضرین یک کمی از وقت کار گرفته ملاحظه و معاینه
فرماسید که آیا ما اولادهای همان پدرهای با سعادت نمیباشیم و یا خدا
ناخواسته در دعوی مسلمانی ما از آنها یکفرق و امتیاز مخصوصی را
حاوی شده ایم نی؟ هرگز نی!
پس انیقدر تفاوت در وضعیت موجوده اساسی ما و آنها
چیست نه تنها این سوال عاجزانه منست بلکه این خیال بدماغ هر صا حَب
هوش و فکر لامحاله خواهد پچید! اما چون بدقت تام و باریکی مقصد
انصرامی درینفقره تغور و تفکری کنیم خواهیم گفت که علاوه بر دیگر علل
واسبابیکه یگانه باعث پسپائی ما شده یکی از ان اینست که ما قوم
مسلمان آنطرز حکومتی را که قوانین معظم اسلامی بمانشانداده و بعرق
ریزیهای گوهر یکتای کائنات حضرت (محمد) عربی علیہ الف الصلوات
والتحيات صورت پذیر بود در ازمنه وسطی یک قلم از مانیست و نابود
گردید اکنون از ان اسلوب سراسر مرغوب برای نام هم اثری باقی نمانده
است !


مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

ای معشر المسلمین! و ای علماء دیانت قرین! شما خوبتر و بهتر میدانید
که اساس دنیا و حکومت اسلامیه بر شورای و مشوره نهاده شده است زیراکه
حکومت بر طوائف و حقائق و شکایات و ضروریات هر طائفه و عائله ملت آگاه
و باخبر بوده هیچ یک کاری نخواهد کرد که موجب تغایر و تنافر حاکم و محکوم گردد
چنانچه محدث مشهور امام حاکم در کتاب مستدرک برین مقصد یک حدیث
شریف را آورده و مصنف معروف کتاب زاد المعاد آنرا
نقل کرده است !
یعنی حضرت ابا هریره رضی الله عنه فرمود که هیچکس را
نسبت برسول اکرم ندیده ام که زیاده تر مشوره کند چنانچه انحضرت
از اصحاب طلب رای میفرمودند !
در زمانه خلفای راشدین رحمت الله تعالی علیهم اجمعین
همین خصوصیت و نوعیت را نیز در خشانتر و نمایان می بینیم! اما چون بر احوال
سلاطین و خلفای ازمنه وسطی نظر کرده شود سلطان و خلیفه را در حلقه
و دائره یکجماعت و گروه مخصوص و معدودی خواهیم یافت که آن جماع[ت]
و مصاحبان شاهانه بر حواس خمسه ایشانند خونی که در عروق و شرائین مستولیست
غالب گردیده در نتیجه سلطان والوالاسرا از دادرسی و احوال پرسی مظلومان
بیچاره و ستم رسیدگان جگر پاره بخبر گردانیده علاوه بران از تلافی و


بحث نظامنامه اساسی ۱۴۶ لوی جرگه ۱۳۰۳
تدارک نقصانات و منفعتها اورا انصیبه هم نمیدادند !
در بموقع دشمنان داخلی و خارجی از نتیجه یک انقکاک و افتراق که در بین
دولت و ملت هنگامه‌انداز شده بود مستفیدالوقت گردیده علم انتفاع و
کامیابی خود را بر می افراشتند و یوماً فیوماً یکی را بدیگری انداخته روز بروز
ذلیل و پریشان مینمودند بالاخره یکی را خورده و هضم کرده بخوردن دیگری
شروع و آغاز مینمودند !
لکن درین عصر فرخندگی حصر بدیع کائنات حضرت مجیب الدعوات
بر قوم مسلمان یک مرحمت بس گرانی فرموده اند که مانند شما اعلیحضرت والا
صفات ظل سبحانی را که در همه امور موفقیات و کامیابی تانرا بیش از مقصد
خواهانیم بر حکومت و سروری نتیجه یک خطه اسلامیت وسیله گمارشته
است و شمائید که رسوخات محمدیه را مجدداً مانند آفتاب که یک مدت
مدیدی در نقاب ابرهای تیره و تاری محجوب و پوشیده باشد
بر کشیدید که از انجمله حاضر انعقاد این چنین مجلس عظیم (لوی جرگه) است!
وعموم تصدیق میکنند که سنت احمدی بعد از اندراس و انعدام بعصر
بهیه امانیه زنده و تازه گردیده و از خیالات خیر اندیشانه پادشاه کارانه ات
امروزه روز عموم ملت بواسطه این نمایندگان و وکلای پر شوکت
شان مطلع و خبردار میگردند و درین دم رجا و تمنا هر یک از افراد رعیت شا


مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۷ نویمبر گه ۱۳۰۳

را مانند یک پدر مشفق مهربان بگوش حق نیوش خود شنیده تلقی میفرمایند
و بتلقینات مربیانه و ارشادات راه نمایانه و هدایات معلمانه و نوازشات شاهانه آنها
را بر جمیع حقائق و دقائق داخلی و خارجی مملکت کاملاً آگاهی و انتباه بخشیده
و از هر طرف و هر سر با خبرشان نموده هر پیر و جوان را خوشنود و مطمئن میسازید!
چون به نزد خداے اجل احیای سنن نبویه و اقامه اوامر شرعیه محمدیه
مستوجب اعلیٰ و اقدم ترین مدارج مقبولیت و محبوبیت است بناءً علیہ
امید قوی داریم که بمصداق حدیث منیف حضرت رسالت پناهی (من
احیاء سنتی عند فساد امتی فلہ اجر مائه شهید) یعنی هر کسی که را
و رسم و طریقه و دستور العمل مرا بوقت فساد و خرابی امت من زنده کند پس
برای او اجر صد شهید است!
همه میدانید که یک شهید ما چه درجه اجر جمیل را حائز و دارا است.
هزار افتخار بران غازی مرفیض که بیمن اقبال بلند و طالع ارجمند خویش اجر
صد شهید را پیدا کرده باشد پس آیا بوجود بودن همچو یک مقام منیع و مرتبه
رفیع که برای ریزانیدن قطره آخرین خود یکطرف جوانان پر تدبیر بر اوامر اعلیحضرت
آماده و ایستاده اند و یکر جانب فرزن جوان همت و جمله علماء کرام و مشایخ و
سادات عظام بغرض آداء خدمت داخلی و خارجی برای اندفاع ہر مصادمه
و پیش آمد بکمال فداکاری و سر بازی کمر بسته و تیار میباشند ، و علماء کرام


بحث نظامنامه اساسی ۱۴۸ لوی‌جرگه ۱۳۰۳

هر طرف که بنگرید خواه از اشخاص ملکی باشند یا نظامی کشور باشند
یا قشونی منتظر اشاره اولوالامر اعلیحضرت اند، آیا در همچو فرصتی که خدای مهربان
بخطهٔ معظمهٔ افغانستان (صانَهُ اللهُ عَن الشَّرِ وآفات الزَّمَان) بظل رأفت
و مرحمت شهنشاه جوان الغازی (امیر امان الله خان) -
یک قوهٔ مکفیه مکمله اعطا و عنایت گردانیده کدام دشمن و بدخواه میتواند که بعینی
این دولت قوی شوکت را بنظر خفت ببیند و یا یک خیال دور از غفلت
نماید یا ممکن است که آن خیالات برگزیده و ثمرات حسنه که در مد نظر گرفته
شده حاصل نشود !

(در خاتمه مجلس هر روز امثال این کلمات مدحیه و گزارشات
دعائیه قراءت میشد که از خوف تطویل سابق ازین هم ازان طرف نظر کرده
ایم و در آتیه نیز آنرا قلم انداز خواهیم کرد : ب . م)

در جرگه عسکری ملکی


مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

مذاکرات روز دوشنبه سرطان

درین روز نیز آمد آمد اعضای محترم لویه جرگه پیشتر از ساعت هشت
آغاز و تماماً در تحت خیمه مزبوره مجموع و اخذ موقع نموده بودند، ذات جهانبانی نیز
پوره بوقت موعوده حاضر شده بعد از وقفه دو دقیقه فرمودند :-
بنام خدا آغاز میکنم! دیروز مذاکرات ما در مواد بیرون نویس شده
نظامنامه اساسی بود که بر اکثری از آنها بحث بعمل آمد آیا علاوه بر یادداشت
و ابحاث دیروزه دیگر کدام فقره را هم بیرون نویس کرده اید و بر کدام قاعده مذاکرات
کردن را خواستارید؟ یانی؟

فیض محمد وکیل
اعلیحضرتا ! باید جهت اخراج آن مذاهبی که بعقیده خویش
خود را مسلم پنداشته در حقیقت موجب نفاق افگنی
در بین امت ناجیه ( محمدی ) میشوند بماده ( ۱ ) در اخیر فقره (دین افغانستان
دین اسلامی است ) مانند ایرانیها که در دستور اساسی خویش لفظ
" شیعه " را افزوده اند، چیزی ایراد کرده شود بخیال من بهتر است !

ملای ترکستانی
یک حدیثی را از کتاب الفتن مشکوه شریف
که در ان ذکر فرقه بندیها در اهل اسلام و خروج


مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

ادیان باطله و مسلکهای نامشروع در میان است احمدیه و ظهور فتنه
در بین مسلمانان و عدم اطاعت اولوالامر بود قرأت و ترجمه کنان در اخیر
اظهار داشت که باید ضرور برای تحدید مذهب حقه اسلام و عدم رواج
دیگر مذاهب و ادیان تصریحی کرده شود -

مولوی فضل ربی یک بیانیه مطولی را ایراد کنان دران بطالت و خرافات تمام مذاهب جدید مخصوصاً قادیانی
ذکر نموده در آخر ختم کلام خود را برین مسئله نمود که کتب اسلام قادیانی
و امثال آن دیگر مذاهبی را که مجدداً بغرض مزید تفرقه و جدائی عالم اسلام
بمنصه شهود آمده اند مسلمان نمی انگارد حتی علمای اسلام با چنین فیصله
نموده اند قادیانی را که منکر ختم نبوت است هرکس که مسلمان بگوید آن شخص نیز
کافر است لہٰذا حاجت قید و ایراد دیگر الفاظ برای اخراج مذهب
جدیدالظهور که کافرند لزومی ندارد !

وکیل ضرور باید تعین مذهب شود که مذهب افغانان مذهب حنفی که یک مذهب باشرف اسلامی است، میباشد!

محمد بشیر اعلحضرتا ! اگر در نظامنامه اساسی جهته تشریح مذهب عمومی لفظ سنت و الجماعت تحریر شود خوبتر و واضح تر خواهد بود!


بحث نظامنامۀ اساسی ۱۵۱ لویه جرگه ۱۳۰۳
اعلیحضرت اگر ما در دستور اساسی خویش بلفظ سنت والجماعت را
تحریر کنیم آیا اینقدر شیعه را که بدولت ما میباشند چه خواهیم
گفت و بدانها کدام شیوه و معاملۀ برادرانه را مرعی و معمول خواهیم داشت
ضرور یک نفاق مابین خود ما تولید خواهد شد از طرف دیگر شما با دولت ایران
معاملۀ دوستانه و برادرانه کرده روابط محبت و وداد را مستحکم نموده اید و از
جانب دیگر جهتۀ اخراج آنها همچو الفاظ را تحریر مینمائید !
یک ملا اگر در حاشیۀ آن تشریحات مذاهب کرده شود که مقصد از مذهب
مذکوره متن حنفی است خوب خواهد بود تا رفع اشتباه کرده شود!
اعلیحضرت ما در عموم نظامات خویش تشریحات و توضیحات را در حواشی
منع داشته ایم زیرا اگر حکومت بر هر ماده تشریحاتی را در حاشیه
بنویسد ـ پس اینطریقه کسب عمومیت کرده عموم بهر لفظ و هر فقره توضیحی را بر
از خیال خود خواهد نوشت !
یک ملای سرحدی اعلیحضرتا ! تفریق مذهب افغانستان در دستور
اساسی از حد ضروریست و مخصوصا در همچو یکوقتی
که بنابر تحریک دشمنان افغانستان عدۀ از قادیانی ها بطور افتراء و بهتان
حامی مسلک خویش مردم افغانستان را مشتهر نموده اند ضرور
باید جهتۀ انسداد دیگر مذاهب باطله بلفظ اهل السنت والجماعه مرقوم


بحوث نظامنامه اساسی ۱۵۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

و مضبوط گردد!

اعلیحضرت بخیال خودم باید چنین لفظی درینجا تحریر شود که مذاهب
قدیمه که در افغانستان موجودند مانند شیعه‌ها آنها نیز
تحت تامین بیایند و دیگر مذاهب جدیدالخروج نیز از میان برداشته
شود و تبلیغ و اشاعت آن در مملکت مان مسدود باشد!

ملا عبدالواسع بپا خواسته یک بیانیه مطولی را در اختلافات غیر مهم فروعات
که همواره در بین عوام موجب گفت و شنید تمام ایراد
کنان در نتیجه گفت باید همه اسلام بکوشند تا در اصول با هم متفق باشند
در مسائل فرعیه هیچ لازم نیست که با هم بپیچند۔ برای تائید این دلیل
آن قصه حضرت عمر رضی الله عنه را که قرآت یک آیتی که به یک لهجه
دیگر میخواند، بر آشفته بود حضرت عمر و انصاری این مسئله را بحضور نبوی
مرافعه کردند و هر دوی شان در نتیجه حق بجانب برآمده آنحضرت
انزلت القرآن علی سبعته احرف ....... را ایراد اشته تخاصم و
مشاجره را از میان برداشت، بعده در (۷۲) فرقه اسلامیه یک بحث
طولانی را ایراد داشته موجبات وضع چهار مذهب حقه را در تمام جهان بیان
کرده گفت کسیکه مذهب پنجمی را در اسلام بنا گذارد لعنت خدا بر و باد
در آخر گفت علمای را که اعلیحضرت در لویه جرگه جهت تدقیق و تحقیق نظامات


بحث نظامنامه اساسی ۱۵۳ لویه جرگه ۱۳۰۳

خواسته اند بدینغرض است که باید نظامات طوری جامع و مانع باشند
که عموم مذاهب اسلامیه را در بربگیرد و دیگر مذاهب باطله از میان برداشته
شود خیال شخصی خودم نیز همین است که باید بقرار گفته عموم علماء مذهب
حنفیه که پاکترین و بهترین مذاهب اسلامیه است در تشریع دین اسلام
افغانستان ایراد کرد شود !

پادشاه گلجان عرضی که بحضور حاضرین دارم اینست که باید بیجا
را انیقدر طولانی نفرمایند و از موضوع خارج نشوند
والامذاکرات ما بسیار خسته کن میشود اینجا مد بحث اینقدر است که الفا
موجوده درست است و یا چیزی بران ایراد کردن میخواهید - اگر چیزی را
می افزایید پس کدام لفظ بهتر است !

اعلیحضرت خودم علی العموم احساسات جرگه را مطلع شده از نظر
عموم وکلا التاً عرض میدارم اگر پسند خاطرتان افتد
فنعم المطلوب والا باز میدان مباحثه و مذاکره برای تا
حاضر است در نظامنامه اساسی اینطور بنویسد که ”دین افغانستان
دین اسلام و مذهب رسمی آن مذهب حنفی است ـ و در نظامنامه جزا
عمومی برای ادیان باطله که نوظهور کنند و در افغانستان خیال تبلیغ
و اشاعت مسلک خود را بنماید مجازاتی را بر طبق شریعت مقرر


مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

و معین دارید !
لویه جرگه علی العموم ازین فیصله اسلامیت کارانه ذات شاهانه چندان
اظهار خرمی و شادمانی نمودند که در تمام شان یک غلغله و ولوله
دعا گوئی اعلیحضرت غازی و تحسین و آفرین بر پاشده بآواز های تکبیر
و تهلیل این مبحث را نیز خاتمه دادند. و عموم برین نظریات همایونی
اظهار بشاشت کرده گفتند که هم چنین در نظامنامه اساسی و جزا
عمومی ایزاداتی بعمل آید!
یک ملای قندهاری بر ماده که در موضوع آزادی تدریس است اعتراض
کرد که خواندن تفسیر و حدیث و غیره علوم دینیه گفته
میشود که ممنوع است !
اعلیحضرت بیک وضعیت استعجاب و استنکار بطرف ملاصاحب
توجه کنان فرمودند که کجا ؟ و کی ؟ من ابداً این چنین
نگفته ام و نه در نظامات دولتی برین موضوع چیزی تحریر شده است
لویه جرگه تاماً اظهار خوشی کردند و گفتند که ابداً اینچنین حکم از طرف زعمای
مملکت برای عموم نرسیده است چنانچه الان کاکان در
تمام نقاط افغانیه سلسله درس و تدریس فقهیه و حدیث و تفسیر
و دیگر علوم دینیه جاری است اینهم از پروپاگند و تبلیغات دشمنان دین ما است


مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

افغانستان است که میخواهند در بین ملت و مملکت جدائی بیفکنند!

ملای هراتی
در ماده که ذکر مجازات است گفت باید مجازات بر طبق مقررات شرعی باشد و این نقطه را ضرور درینجا ایراد نمائید

اعلیحضرت
درست گفتید باید درینجا چنین نوشته شود که برای احدی این چنین جزا داده نمیشود که بر خلاف مقررات شرعیت که عیناً در نظامنامه جزای عمومی و جزای عسکری مسطور است، باشد!

مولوی محمد حسین
[برماده که در ان ذکر موقوفی شکنجه و انواع تعذیب است بعرض رسانید :-]
بعد از خلافت را شده خلیج مفارقت در بین سلاطین و علمای کرام اینجهت حائل و نائل شده رفت که بر اعلام کلمه حق بدون تحقیق شرعی و محض افترای مغرضان بلا تثبیت قانونی اولیای عظام مأخوذ و محبوس گردیده اند
چون در حضور و غیاب شاهان کلمات طیبه صدق و تلطیف خلق گفته نمیتوانستند، لاجرم افراد راسخ الاعتقاد امت از امور سلطنت کناره کشیده بغض و عداوت پادشاهان را در دل میپرورانیدند اینچنین شبه بسیار است که علماء و فضلاء خدمت شاهانرا حتی نان شانرا حرام پنداشته در عزلت ماندند و اکثر شان در گوشه سجن افتادند بعد از تقریب سیزده صد سال آن حقوق ملت را که سلاطین مستبد را اختیاراً خاصه خود می شمردند اعلیحضرت غازی برضا و رغبت خود بلا جبر و اکراه


مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۶ لویه جرگه ۱۳۰۳

واپس عطا فرمودند سه
حقوق رعایا باحسان ادا کرد نه دگر بهر حال باختیار است
یعنی در نظامنامه اساسی اعلان نمودند که هیچکس بدون تحقیق شرعی خلاف
نظامات مقننه دولت توقیف و محبوس نمیشود !
از تاریخ مقدس اسلامی برگشته یک نظر سوی یورپ بیندازید
چه می بینید ؟ یکطرف پادشاهان اشخاص مخالف را ولو خیرخواه دولت
باشند بزعم خود مخاصم انگاشته مندی کرده میروند ؟ و دیگر جانب
ذوات حر آزادی طلبیده جمعیت ها تشکیل کرده میروند که باعث کشت
و خون ملت بتعداد ملیونها نفوس میگردد ـ در ملک انگلیسها یکبار
در پای تیمز سرداران قوم بحضور پادشاه خود عریضه پیش میکنند که در ان
همین فقره مندرج بود که هیچکس بدون تحقیق قانونی توقیف شده نمی تواند
پادشاه تاج خود را در پای شان می افگند که این نزد من باقیمانده بود اینرا
هم بگیرید ـ الغرض تا دیگر لکها نفر مظلوم و مقتول نمیگردند ـ پادشاهان
ازین اختیار و استبداد خود نمیگذرند ـ چقد جای شکر و امتنان است
که اعلیحضرت غازی همان اختیارات را که شاهان بجان نگاهداشتند
مفت و رایگان عنایت فرمودند و همان حقوقی را که از طرف شریعت
باولی الامر حاصل بود کافی و مقنع دانستند !


مبحث نظامنامۀ اساسی ۱۵۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

پابندی و پاس شریعت را اعلحضرت میفرمایند از یک و دو واقعۀ دیگر ثابت میشود که آنرا بسبب اطلاع حضار بطور مثال بیان میکنم در افغانستان پنچایاتها از وقتهای قدیم مروج بوده همه برخاشها را فیصله میکردند ـ و معامله و منازعه بمحکمۀ شرعی رجوع کرده نمیشد ـ سوداگر دروہی خود هر چیزیکه مینوشت اگرچه رقم بهزارها بالغ می بود نزد پنچات مقبول بود و هیچ شاهد و سند دیگر خواسته نمیشد یعنی بلاتشبیه وحی نبود وحی بود که متصف بکذب شده نمیتوانست ـ اگر یکی از فریقین مسلمان بود بازم از محکمۀ پنچات بشریعت رخ نمی آوردند ـ با وجود مصارف گزافها که بر پنچاتیخانه ها خرج میشد ـ اینها علی الرغم شریعت محمدی قایم بودند تا اعلحضرت غازی بیهودگی و لغویت این موسسه را محسوس کرده یکقلم از قلم رو خود الغا فرمودند و حسب امر الهی (شهیدین من رجالکم را اقسط عند الله) دانسته ترمیم دراندر اجات ہی نمودند دیگر مثال این است که از صدها سال در قرآن مجید تلاوت میشد (انما المومنین اخوة فاصلحوا بین اخویکم) و ذهن کسی منتقل نشد که از اصلاحات انفرادی گذشته از روی قوانین حکومت در میان مردم مصالحه کرده شود در ممالک اسلامی بعضی مسلمانان مصلح بودند که فرداً فرداً از مساعی خود در بین مسلمانان اتفاق و اتحاد انداختند ـ و از نفاق

[marginalia]
چون یکی بدست خود نوشتی
مفد ملی را این حضرت
رئیس صاحب در قمع
قرائت نظامنامۀ
تجاریه بقرار یادداشت
اندریون مطالب
بدردیگرا نگهدارند
و انجا مکرر تحریر
نشد، و تقریباً در نظرم
عینا تحریر شد جهت
بیان الیون کلکیلی


مبحث نظامنامه اساسی
۱۵۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

و عناد بازشان داشتند اما از جانب حکومت تشبثی نشد که فیمابین افراد
رعایا دشمنی و اکراه را دور کرده و داد و الفت جاگزین نموده شود. این
دماغ عالی و طبع سلیم اعلیحضرت غازی بود که برای ملت سراسر رفاهیت بشد
مراد از محکمه های اصلاحیه است که از نیت خیرخواهانه شاهانه در افغانستات
فقط در عهد اعلیحضرت غازی تاسیس یافته موجب آن مصالحی گشته
است که باعث ترقی میباشد و دافع آن مخاصمت شده است که منجر
تباهی ملت میگردد. دیگر مثالهای امتثال شریعت غرا مثل مجالس
مشورت بسیار است. اما باز رجوع میکنم بماده قانون اساسی که
از روی آن احدی بدون تحقیق شرعی مندی نمیشود- مقایسه زمان سابق
نمائید. با وجود امر ایزدی که (لاتزر وازرة وزر اخرى) محمد ایوب جان
رئیس محکمه اصلاحیه جلالسراج باین سبب بندی میشود که برادرش
باتهام گناهی بندی شده بود. من هم در ان بهتان محبوس بودم
(اگر قانون اساسی میبود- من و پنج برادرش یازده سال در قبر احیائی ما ندیم)
زیر بار گران زنجیر پائی صحابا از خواب بخواسته برخواند
بندگر آهن بود زولانه به این همه زنجیر در زنجیر چیست
جوابش چه شیرین خواندگی کرد که در عهد معدلت ورافت مهد اعلحضرت
غازی زولانه فقط در یکپای انداخته میشود.


بحث نظامنامه اساسی ۱۵۹ نویه جرگه ۱۳۰۳
پادشاهجان بر ماده که دران ذکر شورای دولت و مجلس وزراء است
اعتراض کنان گفت که باید درین مجلس علما نیز حاضر باشند
تا پاس و مراعات مسائل اسلامی و مقررات کتب دینیه را ملاحظه کنان چیزها
را که برای مسلمانان موجب ترقیست زیر نظر گرفته بحث نمایند!
اعلیحضرت آقا اینطور نیست که وزراء ما جاهل اند و یا از احکام دینیه خویش
غافل البته هر وزیر و هر عضو مجلس مشوره تایکدرجه عالم است
که برخلاف مقررات شرعی کارنکند و علاوه بران جناب حضرات صاحبان
شور بازار کابل نیز یکی از اعضای مجلس عالی وزراء میباشند، این
سوالیست که باید شما از انها بکنید که چرا اوشان فقطا در مجلس عالی وزراء
حاضر نمیشوند و حصه نمیگیرند!
مولوی کاسه اعلیحضرتا! طوریکه دیگر مامورین در صله حسن خدمات
و کار روائیهای در ست ترقی و ترفیع می یابند چرا وکلا
مجالس مشوره علاقه داریها و حکومتیهای سه گانه و حکومتهای کلان اعلی
و نائب الحکومگیها در صورتیکه در حسن خدمات خویش نامی نیک را حاصل کنند
علی حسب المراتب بمقامات عالیه حسب الترتیب ترقی نمیکنند، بایستی قانونیکه
در صورت حسن خدمت و ابراز لیاقت و فعالیت وکلاء یک وکیل از
یک علاقه باید تا بمجلس عمومی شورای دولت ترقی کرده بتواند وضع شو


بحث نظامنامه اساسی ۱۶۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

و نیز در مجالس شوریٰ تا جائیکه علماء و فضلاء دستیار شود دیگر ی را
وکیل منتخب ننمایند !

اعلیحضرت:- ملا صاحب ! انتخاب وکلاء کار ملت است، ملت اختیار دارد که ملا باشد، یا فقیر، یا یک شخص عامی بالاخر هر شخصی را
که ملت بران مطمئن باشد و بداند که بدون از خیر ما دیگر چیزی را نمی سنجد وکیل مقرر کند
حکومت را در مسئله انتخابی هیچ حق مداخله نیست بلکه هر فردی را که ملت منتخب
کند عام از نیکه سید باشد یا ملا، دلاک باشد، یا جولا، حکومت بنظر احترام
بسوی او نگریسته اورا حق شمولیت مجلس و اعطای رای را عطا میفرماید
و اینرا هم باید ضمناً بگویم که در سید، ملا، فاضل، عالم، سردار، و خوانین
و اعزّه، ضرور بدکردار و بد هنجار و بدسلوک پیدا میشود، لاکن و کلاء که یک
جمع غفیری از ملت، تصدیق راستی و خوبی و صفای اورا میکند
و اورا بر مقدرات آتیه خویش وکیل و بر پیش آمدهای مهمه خود کفیل مقرر میدارند
گاهی بد شده نمیتواند و اینکه فرمودید باید وکلاء بواسطه حکومت ترقی بکند
بالکل غلط است زیرا وکیلیکه ترقی تا مجلس شورای عمومی نظر خود را دوخته باشد
حتمی و ضروریست که بدون از اشارات و هدایات علاقه داریها و حکام که
آنها را ذریعه ترقی خود میدانند کاری نمیکند و مفاد ملت را بزیر پای انداخته
فائده خود را زیر نظر میگیرد و بمقابل همه گونه فرمایشات جایز و ناجائز زمام داران


مبحث نظامنامه اساسی
١٦١
لویه جرگه ۱۳۰۳

اگرچه بضرر ملت باشد سر تسلیم را خم میکند که در نتیجه حق تلفی ملت من
شود و من ابداً نمیخواهم که حقوق یکی از تبعه افغانی بنابر اغراض شخصی سلب
و نابود گردد و خدا نخواسته خواری برای ملتم عائد آید آیا وکیلی که بحکام
امیدی داشته باشد و با یماء و اشاره شان کار کند باز حق خواهد گفت
و حق ملت را نخواهد ماند که تلف شود؟ فقط ترقی یک وکیل وابسته
بحسن خدمات و منفعت جوئی اوست برای ملت که ملت او را مکرراً
باز وکیل انتخاب کرده حتی اگر فائده بسیاری دیدند شک نیست که بدون
سلسله مراتب دفعتاً او را بعضویت شورای دولت ارسال دارند!
و این را هم باید ناگفته نگذاریم که در میان ملت هم حق انتخاب را
بیشتر از دیگران کسی دارد که برای دولت محصول و یا مالیه و یا حق گمرکی
و یا محصول مواشی را میدهد و یا شخصاً بحکومت خدمات مینماید زیرا که
آنها در منفعت و مضرت حکومت خود را شریک میدانند !
لویه جرگه
کمال سرور و شادمانی این نظریه قیمتدار شهریاری را قبول کنان
این بحث بکمال مسرت و کف زدنها بخر می خاتمه یافت !
علیحضرت
در ماده بودجه فرمودند :- بودجه را آیا میدانید که چیست؟
بودجه یعنی تعیین دخل و خرج یک مملکت است که بدانند چقدر
دخل دانم و بکدام اندازه مخارج ، این یکی از ضروریات دولت است


مبحث نظامنامه اساسی
۱۶۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

چرا تا حکومت دخل خود را نداند خرج از کدام رهگذر کرده میتواند در افغانستان
در زمان اعلیحضرت امیر شیر علیخان سنجیدند تا معلوم کنند که خرج ما از دخل اضافه
نباشد موفق نشدند و هم در وقت ضیاء الملت والدین بسیار کوششها
کردند تا حکومت دخل و خرج خود را بداند بسیار زحمات و تکالیف خطیر زیرا
اخترع کردند که آنرا (خلاصه نویسی) میگفتند با اینقدر کوششها وسعی
های شان چون در همه ولایات اوراق آنرا روانه نمودند تنها از یک (هرات)
دخل و خرجش رسید باقی جاها نتوانستند که خلاصه را میساختند.
من عاجز کوشش ها کردم شب ها و روزها کار کردم تا این بودجه را ترتیب
دادم و الحمد لله که بمقصد خود کامیاب گردید فخرانه حال از ان بسیار
سهولت و آسانی کار میگیرد، فایده اش اینست که در سابق هر کس مدعا
خود نشسته و یا در دیگر کارات مشغولیت میداشت و از دولت مفت
و رایگان هزارها روپیه در سال بخانه اش میرفت که پیسه آنرا ملت بیچاره بسیای
زحمات و بعرق ریزی پیشانی خود جمع میکردند و بدولت تحویل مینمودند
هزار افسوس که آن ظالم خودش نمیگفت که آیا چه خدمت بدولت مینمایم
که این پیسه را در مقابل آن حق الزحمه خود میگیرم، حال بودجه اجازه نمیدهد
که با حدی یک پیسه را بی آنکه یک خدمت برای دولت بکند داده شود، اگر
کسی حال در باب بودجه گفت و گوی داشته باشد چنانچه قبلا یکی از شما


مبحث نظامنامه اساسی
۱۹۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
(۱۳۰۲)
گفته بود در نیفرصت بخیالم موزون تی بود چرا ما بودجه را از سر سال ابتداء ماحل
ترتیب داده ایم و در ان زمان معین و کلاء شما و وزراء حاضر بوده بعد از تصویب
آنها امضا نمودم و حال میانه سال است هر چیزیکه در ان کرده ایم تبدیل
و تغییر نمیشود با اینهم اگر کسی در هیوضوع خواهش مباحثه را داشته باشد
بعد ازینکه معلومات کافی را در ان موضوع بدست بیاورد، در ابتدا سال
آینده حاضر هستم که با و مباحثه نموده شبه شانرا رفع نمائیم !
لویه جرگه
علحضرتا ! چیزهائیکه از زمان سلطنت شما برای ما ملت رسیده همه
آن باعث آسائش و بهبودی ما رعایا میباشد خصوصاً بودجه که
یک کار بسیار عالی و یک تدبیر خیلی کرامی میباشد، انرا ما غابا بنظر قدردیده
شکرانه خداوندی و امتنان ذات جہانبانی را ادا میسائیم (بازهم ندگراسان متوجه به (ن)
اعلیحضرت
خدا یرا شکر میگویم که قواعد و اساسهائی را که درین مدت
پنجسال بد بیار زحمت و عرق ریزی تهیه و ترتیب نموده بودیم
تا بیحد رجه بفکر شما ملت رسید اگر قدری بنظر انصاف ببینید حکومت شما
درهیچ امری بمضرات شما و خلاف شرع شریف رفتار نکرده است و بعد ازنهم
نخواهد کرد و بغیر از راه دین اسلام به هیچ کجراه نرفته و نخواهد رفت ، خدا شاهد است
که همیشه حکومت شما و من عاجز پا بندی دین مبین اسلام را داشته آرزو مندم
که آخرین قطرات خون خود را در راه اعلای کلمه الله و خدمت اسلام بریزانم !


مبحث نظامنامه اساسی ۱۶۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

ملا صاحب بولان
ذکر آن مجلس علماء را که در زمان سلطان محمود از طرف حکومت
منعقد شده بود ایراد داشته این دای و مشوره خواهی
اعلیحضرت غازیرا از علمای ممالک افغانی مطابق بشریعت غرای احمدی
گفته در خاتمه توجه علماء را بسوی حق گوئی و حق بینی و تقدیر خدمات فوق العاد
اعلیحضرت غازی نموده بدعای طوالت عمر و مزید موفقیت همایونی در خدمات
افغانی ختم مقالش را نمود!

محمد حسین جان عاریض
نطق مفصلی را بتایید ملا صاحب بولان ایراد نموده اند که
مطالب اجمالی آن اینست،

این زمان زمانیست که روشن کننده دین مبین اسلام است،
این وقت وقتیست که اعلیحضرت ما احیای سنت نبویه و احکامات و اوامرات
حضرت پیغمبر ما را (ص) نموده اند اگر در تاریخ اسلام نظر کرده شود اولین پادشاهی که
به ترویج دین اسلام را نموده، اعلیحضرت غازی ماست،
اعلیحضرت پادشاه مهربان ماست که قرار آیه شریفه مبارکه
(لَوْ لَا مِنْ كُلِّ نَفَرٍ الآيَةَ) عمل کرده عموم ملت خود را در یکجا جهت اخذ معلومات
و استماع نصایح و گزارشات خواسته اند و آنها را بخوبی از حقایق دانانده
و اپس برای هدایت و رهنمای و تنویر افکار عموم ارسال میفرمایند تا آنها
در آنجا رفته بعضی چیزهای خوب مفید را بر صورت اصلی مابین ملت


بحث نظامنامة اساسی
١٦٥
لویه جرګه ۱۳۰۳

تفصیل و ترویج بدهند،

ذات شاهانه همیشه ملت را براه راست اسلام معرفی کرده از راه غلط منع میکنند!

اعلیحضرت
لطف خدا است که از یک پایه اساسی خلاص شدیم و باز بدربار خالق بی نیاز خود هزار ها شکرانه میگویم که همه ما بیک خیال و بیک فکر بوده مابین هیچکدام یک مخالفتی پیدا نشد و درین دونیم روز هر کار به بسیار خوشی و خوشوقتی انجام یافت این مجلس که در افغانستان هر روز منعقد گردیده بخیالم به این اسلوب خوب و طریق مرغوب به هیچ یک دول عالم انعقاد نیافته که همه شان بیک فکر و بیک رائی بوده کار از اتفاق بگیرند بسیار جای شکر است حال بدیگر کار های خود شروع نمائیم چرا هر قدر زود تر تمام شود فائده اش بیشتر است!

نظامنامه تشکیلات اساسی و ملکی بخیالم چندان اشکال ندارد که درین مجلس خوانده شود:- چرا در ان توضیح یافته که افغانستان چقدر دگه وزارت دارد و دوائر وزارت چند است و کدام کار بکدام ماموریت تعلق دارد و فلان جا بکدام نائب الحکومگی مربوط است، اگر خوانده شود روز ها خواهد گذشت و از مقصد خیلی دور خواهیم ماند بنا برین سبب اگر خواهش دارید یکیک جلد برای هر کدام شما داده میشود که در خانه ها


لویه جرگه ۱۳۰۳
۱۹۶
مبحث نظامنامه اساسی

خود ملاحظه نماید تا از تشکیلات حکومتی خود مطلع گردیده هر کدام بدانید که قریه من مربوط بکدام حکومتی میباشد خیالم اینطور بهتر است از آنکه روزها خود را در ان صرف کنیم !
عموم: بلی ! بلی ! این خیال اعلیحضرت ما نهایت خوب و بسیار درست است حقیقتاً اگر درین مجلس خوانده شود روزهای بسیار قرار فرموده اعلیحضرت بغیر حق خواهد گذشت !
اعلیحضرت: باقی میماند نظامنامه جزای عمومی و جزای عسکری این مسأله ایست که در ان علماء بحث و مذاکره کنند چرا بغیر از علماء فکر دیگران در مسایل نمیرسد ، حالا اگر فقره بفقره خوانده شود و در مجلس بحث و مذاکره شود باید شما کم از کم ششماه در کابل معطل بمانید تا این مسائل تمام شود ، در آخر مجلس نظامنامه مجوث فیه برای شما داده میشود که در جاهای خود رفته آنها را مطالعه کنید و در هر فقره که بحث داشته باشید فردا یا پس فردا مذاکره کنید !
باقیماند معاملات عروسی و مراسم تعزیه داری که هر دوی آن هم تعلق بشریعت دارد و هم بسیاست ، بایستی در هر ماده اش بحث و مذاکره نموده شود تا انچه خیر و بهبودی ملت و امر و راه شریعت باشد گفته شود اگرچه خداوند واحد و شاهد است که در هر نظامنامه این خادم ملت


مبحث نکاح و عروسی
۱۹۷
لویه جرگه ۱۳۰۳

و علمای اعلام و وزراء تان خون جگرها خورده ایم و شبها بیدار خوابی کشیده‌ایم
و زحمات را بر خود گرفته‌ایم و آنچیز های را که آسائش و آسودگی ملت در ان
بوده است فراهم آورده ایم، تا رسیدن دیگر نظامات دولت شروع
و بحث در نظامنامۀ نکاح میکنیم !

قرائت نظامنامۀ نکاح و عروسی و خطبه تعبویی

[درینجا ذات خسروانه یک بیانه مطولی را آویزه گوش صداقت
نیوش حضار فرمودند و مفاد نکاح واحدا یا مضار نکاح زیاده از ان را خوب
شرح و بسط دادند که این مرتب انز میان چیزیرا که بخاطر گرفته توانسته است
اجمالاً در ذیل بتحریر آن میپردازد. ب. د]

اعلحیضرت ایزد پاک همچنانکه در قرآن مجید بمسلمانان اجازه نکاح را
تا بچهار زن عطا و کرامت فرموده است همچنان بلکه بیشتر
ازان بر بندگان خود تأکید عدالت و مساوات را در میان ازواج شان نموده
است. وا أسفادرینزمان اکثری از مسلمانان این حصه کلام رب العالمین را
که فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ است تماماً بنظر


مبحث نکاح وعروسی
۱۶۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

قبول می‌نماییم! و ازان حصه مهمه آن که وَاِنْ خِفْتُمْ اَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً کاملاً
صرف نظر نموده ایم! این عاجز از وضع این نظامنامه بجز از تعمیل و تنویر احکام
رب قدیر و متوجه نمودن مسلمانانرا بسوی این خطای فاحش شان که آنها
را موفق داشتن و مکلف نمودن بدین حکم پروردگار دیگر چیزیرا در نظر نداشتم!
بلی مقصدم از وضع این نظامنامه آن است که من عاجز از زمانشهرتگی
خویش الی الآن بغیر از نفاق ملت افغانیه و قتل و قتال در خصوص زن گرفتن
و دختر دادن دیگر چیزیرا ندیده ام و نمی‌بینم آرزو دارم که بیکطریق خوب و یکروش
مرغوب که خوشی جانبین را حائز باشد مراسم ازدواج را نمائید تا حیات بگذارد
و صورت معیشت تان باتفاق و خوشی و یکرنگی بگذرد، و العد دیده ام که مابین
دو برادر در خصوص یکزن اینطور عداوت و عناد پیدا شده که در راه آن برادر دیگر
برادر خود را به بیند بجز آنکه سرش را قطع کند دلش سرد نمیشود همچنین نکاح صغار
نیز موجب مشاجرات و مناقشات دیده و شنیده شده چنانچه یکی برخواسته
میگوید که این دختر را پدرش در وقت صغارت برای من نامزد کرده است
درینصورهم در خانه داماد یک نزاع پیدا میشود و هم در خانه عروس مسافرت بوجود
می آمد، در خصوص شخصی که یکزن داشت و خواهش نکاح ثانی را مینمود
چنین کردیم که در نکاح دوم دو نفر شاهد بیاورد که شخص عادل و با انصاف
است ، چرا آن زن اول بیچاره در صورتیکه بروی دیگر زن بیاید معلوم است
که بایستی کند


مبحث نکاح و عروسی
١٦٩
لویه جرگه ۱۳۰۳
که با یک عالم زحمات دچار میگردد لکن از خوف مظالم شوهر صدائی
نمیکشد و آوازش بجای نمیرسد هر قدر ظلم و تعدی که مینمود بیچاره فلک زده
تحمل میکرد و با این بعضی زنها در محکمه هائی پرده میرفت و شوهرش که بیرون
با یک وضعیت خیلی قشنگ می برآمد بواسطه که زنش اورا در محکمه آورد
هزار لعن و طعن میشنید فقط اندفاع این مظالم و قائم شدن عدالتی که
خداوند تاکید آنرا در ازدواج فرموده چه کردیم گفتیم یک شاهد و یک تصدیق
نامه آنمردیکه میل بنکاح ثانی دارد قبل از عروسی بدهد که زن اول و ثانی را
بیک نظر دیده عدالت مینمایم، درین نکته من خیر ملت خود را میدانم مثل امروز
زکوه ثروتم بسیار کم میدهند مالیه را بخوبی میرسانند چیست که در حصول
زکوه محصل مقرر نیست و بر مالیه محصل موجود است گویا مصدق محصل
عدالت و مساوات گفته میشود، هزار افسوس بر ناخوانی و جهالت
که نظامنامه را نخوانده و ندیده چنان کردند که حکومت امر کرده تا رضا زن
اول نباشد احدی دیگر زن گرفته نمیتواند، نی ! آغا بام مساوات بکن،
عدالت بکن چهار زن بگیر لکن از ان چهار زن که همیشه در بین شان جنگ
و جدال و قتل و قتال باشد نجا لم بگزن بهتر است حکومت شما گاهی نگفته
که در گرفتن زن ثانی رضای زن اول بکار است کدام زن است
که بگوفتن بگزن دیگر شوهر خود را امر کند و رضا باشد حتی اگر یک زن لنگ


بحث نکاح و عروسی ۱۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

و کور هم باشد گاهی باین امر خوش نیست که شوهرش زن دیگر بگیرد!
اما در وقتیکه یک مرد عدالت و مساوات نداشته باشد گاهی
راضی نیستیم که زن دیگر بگیرد و باز هر دوی شان در محکمه جات حاضر شوند پس
که بحث و مذاکره و تنقید برین نظامنامه داشته باشد اینک نظامنامه
برای تان سرا پا خوانده میشود بشنوید و فقرات بحث طلب را بیرون
نویس کنید که در خاتمه بران گفت و شنید نمائیم من حاضرم که همرایتان
دران موضوع گفتگو کنم [بعده منشی مجلس نظامنامه مزبور بآواز بلند خواندن
آغاز کرد بعد از خواندن نظامنامه نکاح و عروسی فقر اتیکه بران اعتراضات
و گفت و شنید بعمل آمده مجملا حسب ذیل است : - ]
وکیل قندهار اعلیحضرتا ! ما مقصریم ازینکه یک فکر ورای بدهیم چیزیکه
شرع شریف و احادیث منیف فرموده و علمای ما از ان معلومات
دارند بگویند تا ما عمل کنیم ما همه اوامر شریعت را آمنا و صدقنا گفته بسر
و چشم قبول داریم !
وکیل سمت شرقی بر ماده که دران ذکر گرفتن بیشتر از یک زن است
در صورت عدم عدالت و مساوات اعتراض
کنان گفت که درینجا حکم بدست مردان است که خواه یکزن میکند
یا چهار زن حکومت حق ندارد که منع کند (چراکه در شریعت موقوف نشده)


مبحث نکاح و عروسی
۱۷۱
لویه جرگه ۱۳۰۳
در صورت عدم عدالت و مساوات، زن مختار است که خودش در محکمه
میرود و یا وکیل میگیرد تا او همراه شوهرش مباحثه بکند! و حقوق حقه
آنزن را بدستش بدهد!
اعلیحضرت
کسی شما را از گرفتن چهار زن منع نکرده است و گاهی قانین
دولت بشما نشان نمیدهد که بغیر از یکزن بگرفتن دیگر عیال
مأذون نمیباشید! این افواه که زبانزد عوام گردیده از تبلیغات اعدا
و از بیخبری خود شماست که از یکطرف بقول دشمنان خود گوش داده اید
و از جانب دیگر بطرف نظامات دولت التفات نمیکنید و دقت را بکار
نمی برید که آیا این حکم در کدام ماده و کدام صحیفه نظامنامه مندرج است ابداً
حکومت شما تعدد ازدواج را مانع نشده است البته یگانه خواهش حکومت
آنست که بر طبق فرمایش ایزد پاک عدالت و مساوات حقیقی در بین
طبقه ذکور و اناثی مرعی و معمول باشد و این از بدیهات است اشخاصیکه
بیشتر از یک زن را در حباله نکاح میگیرند ابداً مراعات عدل و انصاف را
نمیکنند و اولادۀ یکزن اطفال دیگر زن شوهر خود را که در حقیقت برادرند
با اقارب طرفین بنظر بغض و حسد نگریسته رفته رفته از همین تعدد از دواج
چنان یک نفاق و بیگانگی در بین اقارب نزدیک بوجود می آید برضد
اوامر یکه ایزد پاک بار بار ما را با تحاد و اتفاق دعوت کرده است عملیات


مبحث نکاح و عروسی
۱۷۲
لویه جرگه ۱۳۰۳
ناگواری بعمل می آید ازین رو حکومت تان نه حکم امتناع تعدد از دواج کرده
و نه آنها را یکسر اجازه داده است که با وجود مظالم و بی انصافی واعتساف پیشکی
چند زن نمایند که بدون مصدق و علامات و شواهد عدالت بیشتر از یکزن را
گرفته بتوانند البته اگر کسی تصدیق انصاف ومساوات و عدالت ناکح را
بکند گاهی حکومت او را از تعدد منکوحات مانع نمیشود !
مولوی فضل ربی عرض کرد که ایزد پاک اجازه گرفتن چهار زن را داده
در صورت عدم عدالت البته بیشتر از یکزن را جائز نفرموده
است مگر شرط و لفظ مصدق نه در قران و نه در حدیث و نه در کتب فقهیه برای
نکاح ثانی موجود است، بلی در صورتیکه مرد حق یکی از زنان خود را تلف کند
انزن مظلومه حق تلف شده خود را که شریعت بدو اجازه داده است مستغاثه
مظالم و حق تلفی شوهر خود را شخصاً خودش و یا وکالتاً یکی از اقاربش
در محاکم شرعیه نماید علاوه بران خطاب عدالت از طرف رب العزت
برای شوهرانست نه برای اولی الامر - لہذا پادشاه هیچ حق مداخلت
را در تعدد نکاح بمقرر مصدق و شرط عدالت نخواهد داشت و این هم
بدیهی است با وجود یکه یک مرد در موقع نکاح خویش تصدیق عدالت
خود را نماید چون قبل از وقت است بعد از نکاح اگر عدالت نکند از عقل
بعید نیست پس عقلاً و نقلاً وجود و شرط من مصدق در تعدد ازدواج


مبحث نکاح و عروسی
۱۷۳
لویه جرگه ۱۳۰۳
لویه جرگه
بیسود است!
درینجا یک غلغله برخلاف تقرر مصدق برپا شده هرکسی از علماء و وکلاء و سادات برپا خواسته نظریات مطوله و مختصره خویش را بر عدم تقرر مصدق خاتمه میداد و هم ضمناً از محصولیکه بر نکاح ثانی و ثالث و رابع حسب المراتب مقرر بود زمزمه سرائی کرده متفقاً اظهار داشتند که مصدق و محصول هردو باید الغا یابد و ذات همایونی بکمال بشاشت و خنده پیشانی حسب النوبه بسخن هرکدامی گوش میداد!
حضرت صاحب شوربازار
بالآخره جناب فضائل مآب حضرت صاحب شوربازار نتیجه تمام این مذاکرات را چنین بخدمت شهریار خویش رسانید که درباره مصدق شخص خودم هیچ گفته نمیتوانم که باشد یا نه لکن آبنوهوم محصولیکه بر شوهران بنکاح دوم، سوم، چهارم درین سال مجدداً مقرر شده است معاف گردد!
اعلیحضرت
درینجا یک بیانیه را در حقوقیکه نسوان بالای مردان دارد عقلاً و نقلاً ثابت کنان و از مظالم که بران بیچارگان بواسطه همین تعدد ازواج وارد می‌آید و عده از اهالی آنها را که بمیل خاطر شان نباشد میفروشند و بحیوانات مبادله مینمایند و بحالت زار نگهداشت مینمایند بیک الفاظ نهایت رقت آور بیان داشته در خاتمه فرمودند که ما و شما تماماً


بحث نکاح و عروسی
۱۷۶
نومبر گر ۱۳۰۴
از طبقه اناثیه که بجز از چشم و نگاه مادر گیر برانیشناسند و اسباب مسرت
و غمگینی شان خنده پیشانی و چین جبین ما مردان است مسؤلم مخصوصاً
شخص خودم که بالطاف خداوندے پادشاه شمایم چنانچه که از رفاه و آرامی
شما مردان مسؤلم بیشتر تر از ان از رعایای اناثیه خود نیز شرعاً و عقلاً و نقلاً
مسؤلم بنجدا که دل و جان و وجدان من بکاہی بدین امر روا دار نیست که
محض بواسطه خواهش نفسانی یک عده از مردان بهمه صفت این همه
پریشانی ها و مذلت را بر یکدسته از رعایای مظلومه نیز بان ملتم که طبقه مستورات
است روادار شوم و این را هم ناگفته نمیگذارم که شما علماء و فضلاء همچنان
که من درین مسئولیت داخلم زیاده تر ازان زیر بار این مسئولیت خواهید
بود از برایخدا کسانیکه ترتیب معیشت و حکمرانی آنها را خداوند به ذمه شما
گذاشته است آن حق را رعایت کنید و عینک بهیمه صفاتی را از خود
دور کرده بچشم حق بین در اصل مسئله دقت را بکار برید زندگانی مردی که
یکزن داشته باشد نسبت باشخاصیکه زنهای مختلف السیرت متعددیرا
داشته باشد چقدر متفاوت است!

سولوے محمد حسین خان

در تعداد از دواج عرض میکنم که از آیه شریفه است
(و لن تستطیعو ان تعدلو بین النساء و لو حرصتم فلا تمیلو
کل المیل فتذروها کالمعلقه) استنباط میشود که شما در میان زنها