مبحث اخذ نفوس
۲۷۳
لویه جرگه ۱۳۰۳

میشوند البته که زیاده بران در بدل عسکری تقلیل میکنیم!
وکیل
اگر همان مبلغ (۳۰۰) روپیه بدل عسکری که اولاد را ظامنامہ داخل است
منظور شود بسیار خوب خواهد شد!
رئیس شورای چیزیراکه ذات همایونی فرمودند نهایت درست است فی الحال محض اجابت التماس شما بدل عسکری از (۷۰۰) وچندر و پیه
کمتر واز (۳۰۰) روپیہ چیزی بیشتر مقرر میشود، سپس از انکه دولت دا نیست
اشخاصی که اسم شان بقرعه عسکری می برآیداکثر یہ رأساً و یا عوضاً داخل
عسکر میشوند و در تکمیل تعداد مطلوبه عسکر وزارت حربیه شکایت نمی نماید
همانا که در بدل عسکری دیگر تقلیلی که موافق سخواهش تان باشد بعمل می آید
والا اگر دیده شد که نوجوانان از رفتن بقشله نظامی با عطای بدل عسکری مجد
در بدل عسکری تقلیل نخواهد شد بلکه ممکن است که کا ملا بدل عسکری موقوف قرارداده شود
وکیل سکستانی
ایکا اگر بدل عسکری کاملا موقوف شود زیرا که بار
اندازی صاحبان پول بر اشخاص غریب میشود!
لویه جرگه برین مقوله رئیس صاحب عمومی شجو ابی نیافته این قول و نظریه
منصفانه همایونی چون مبنی بر حقانیت و مفاد ملت ومملکت
و دولت و اسلامیت بود، بجز از تحسین و آفرین دیگر جوابی
گفته نتوانستند!


بحث اخذ نفوس
۲۷۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

درین بین که خواهش نظام قومی تردید و تقلیل بدل عسکری و
عوض منظوری یافت یکی از میان سادات لویه جرگه بر پا خواسته
بعرض رسانید . ب ، د

سید
علیحضرتا ! اگر برای سادات و آل رسول از خدمت
عسکری معافی داده شود چقدر خوب خواهد شد تا بدعا گوئی
دین و دولت مشاغلت داشته باشند !

لویه جرگه
تماماً برین عریضه سید صاحب بر آشفتند و به تعجب کنان طرف
سید صاحب می نگریستند لا گو یا بزبان حال بدو می فهمانیدند
که حضرت سید صاحب شما چطور سید و آل رسول میباشید که بر خلاف
اوامر خداوندی و رفتار حضرت رسالت پناهی که شما خود را اولادۀ او
می پندارید از اعلای کلمه الله و جهاد فی سبیل الله اباء و استنکاف میورزید ؟

اعلیحضرت
لکن ذات جهانبانی علی الفور پیشتر ازینکه بروی حمله کنند
و یا بتردید وی بپردازند یک بیانیه مفصل تأسف آور را
برین خواهش بیجای سید صاحب ایراد داشته از روی آیات و
احادیث و امثال و دلائل و طرز عمل اسلاف و نیاکان اسلامی مخصوصاً
خانوادۀ آل نبی این مفکوره اور اغلط نشانداده ضمناً فرمودند : .

جناب سید صاحب ! آیا شما از تواریخ معلوماتی دارید ؟

رئیس مجلس شورای ملی


مبحث خذ نفوس
۲۷۵
لویه جرگه ۱۳۰۳

و کتب سیر را مطالعه نموده اید؟ و از کارنامهای جدا مجد مبارک خود و آل
بیت شان اطلاعی دارید؟ که آنها در مواقع جهاد چطور جذبات شانرا
اظهار مینمودند؟ و تا بکدام درجه در احیای جذبات اهالی میکوشیدند؟
و آیا خبر دارید که دندان مبارک سرور و سردار و پیغمبر و آقای ما حضرت
محمد رسول الله صلی الله علیه وسلم در کدام موقع بشهادت رسیده است؟
حضرت سید صاحب! ما امتان جدا مجدّت که به تعظیم و تکریم
شما یان میکوشیم محض از بنجهت است که شما در تائید دین مبین و اعلای کلمة الله
مساعیات جمیله خود هارا بانتهای فعالیت و جدیت بخرچ داده خار چشم دشمنا
و سد آهنین بر روی اعدای دین و شریعت سید الانشای جان باشید، هنگامیکه شما
از جهاد و پیروی حقیقی دین محمدی پهلو تهی کنید پس ما چرا بشما عقیدت بپرورانیم!
درینجا ذات همایونی این مثل را فرمودند: اچے لا لابلج چه، تانکی په
گنده و کابڑی. ب. د]

(۱) مفهوم مثل اینکه: - تراکه من لالا میگفتم از بنجهت بود که برای من ساجق را با انگشت خود از درخت
برآوری ساجق که افاغنه او را تانکی و زاولی مینامند یکرقم خمیر هست که لزوجت دارد و از شیر درخت انجیر بیخ
بوته شخال کند و دیگر درختهای شیر دار بعمل می آید و آنرا عموماً مردم بنوک ناخن ، چاقو از درخت جدا کرده زنان
و برخی از مردان او را برای صفائی دندان و ازاله بدبوئی دهان و فراهم آوردن نکهت خوش می خایند.
و در وقت خائیدن او نیز یکصدا موزونی ازان بعمل می آید. و این مثل را افاغنه بهنگامی استعمال میکنند
که شخصی بنابر صفت کمال محبوب می انگارند و وی آن عادت خود را بگذارد ۱۲ (برهان الدین کشککی).


بحث اراء نفوس ۲۷۶ لويه جرکه ۱۳۰۳

درصورتیکه شمایچ ادعا و اعدای کلمه الله و حب وطن و تحفظ ناموس خود علاقمند
نداشته باشید. ما شما را چرا محجوب خود خواهیم پنداشت [ویه جرگه
مخصوصاً نفری قندهاری ؟مالی سمت مشرقی که به نزاکت این مثل فهمیدند،
فی البدیهه بعرض رسانیدند] مونږ لا الآنه، نه ايله کو (۲)
اگر چه بعد از اختتام کلام حقانیت التسام شاهانه عموم چنان تصور
داشتند که جناب سید صاحب دیگر اظهاری درین مطلب نخواهند
کرد ! فاما بر خلاف توقع باز مؤدبانه بپاخواسته بالفاظ معذرت آمیز
خواستار معافی شده گفت . ب . د ]
سید رضا متأسفانه من در اظهار خود پوره نتوانستم که باظهار مطلب خود
می پرداختم !!! مقصدم این نبود که سادات از خدمت نظامی
بری الذمه قرار داده شوند. بلکه یگانه مطلبم آن بود که برای سادات درطی
خدمات عسکری یک امتیاز خصوصی از حضور اعلیحضرت معظم غازی عطا و عنایت
کرده شود !
وزیر صاحب مالیه عموم مسلمانان باندازه که تعظیم و تکریم سادات و مشایخ ،
و علما را شرع شریف مستحب و مندوب قرار داده است
در ایفای مراتب اعزاز و اکرام شان کوتاهی نمی نمایند. در کتب شرع شریف
(۲) مقصدش اینکه مالا ادعای خود را ابداً تنها نخواهیم گذارد ۱۲ ( برهان الدین کشکی )


لویه جرگه ۱۳۰۳ ۲۷۷

هر چند ما ورق گردانی نمودیم و تجسس را بکار برده ایم بهیچ یک همچنین روایته و مسئله نخورده ایم که در ایفای اعمال مفروضه و اشیای واجب و سنن سادات دارای یک امتیاز خصوصی باشند یعنی اگر سادات عظام در نماز و روزه و حج و زکوة دارای امتیاز باشند. یعنی سید نماز پنج را یک رکعت و روزه را تا چاشت. و حج و زکوة را اگر میخواست ادا میکرد، البته ما هم از جهاد او را معاف میکردیم. و یا مکلف میبودیم که بدو یک امتیاز اعزازی بدهیم. در صورتیکه جد امجدتان آقای آقا حضرت محمد رسول الله در مدینه اینقدر زحمات و تکالیفی که در تبلیغ دین پاک اسلام و اعلای کلمته الله متحمل آن میشدند. بدل و پاداش او را از خدا میخواستند که ان اجری الا علی الله پس شما چه طور همچنین خواهش میکنید. بایستی که شما سادات هم بر نقش قدم آنحضرت جاده پیما باشید.

[از طرز کلام وزیر صاحب چنان مستنبط میشد که این مبحث را بسیار طول خواهند داد، لہذا ذات جهانبانی قطع کلام او را نموده فرمودند. ب. د]

اعلیحضرت حضرت سید صاحب ! در صورتیکه یکی از سادات حقیقی چهاونی نظامی را از وجود خود متبرک و برادران عسکری خویش را بهم قطاری خویش افتخار بخشید. البته که حکومت تان


بحث اخذ نفوس ۲۷۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

در مراتب اعزاز و تعظیم وی فروگذاشت نکرده حاضر است که علم مبارک
جد امجدش را بر دوش اسلامیت آغوشش برافراشته و بخطاب
مستطاب علم بردار عسکر اسلامی و سر لشکر غزات افغانی ویرا
از همگنان امتیاز بدهد!
سید صاحب ! مقصد ما ازین اخذ عسکر بجز از تعمیم تعلیم نظامی
و استحکام و تشید دین مبین محمد عربی دیگر چیزی نیست و خواهشمندیم
که تمام ملت ما عام ازینکه فقیر باشد یا امیر شهری باشد یا قروی از هر صنف
که باشد در فنون حربیه دانسته و فهمیده باشد زیرا در صورت نافهمی و نادانی
دشمن حقیقی ما همان دوست و ملت نادان ماست
دشمن دانا بلندت می کند : بر زمینت میزند نادان دوست
لویه جرگه
ما ازین افکار ابکار و خیالات عالیات اعلیحضرت معظم غازی خود
اظهار تشکر و تفخر میکنیم و برای همچو یک پادشاه اسلامیت خواه
ملت دوست وطن پرور خود هزار هزار بار جانهای خود را فدا میکنیم بکمال
شوق و آرزو از خدای خود خواستاریم که قطرات خون خود را در راه اسلام
و خدمات ملت و مملکت و استرضای اعلیحضرت بریزانیم !
یک نفر وکیل از ولایت کابل
اعلیحضرتا ! اگر برای دفع این محذورات و رفع این مشکلات
اعلیحضرت برای تربیه نظام یک علاج بر اصل و طریقه تحویلی


بحث اخذ نفوس
۲۷۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

که در اکثری از دول مروج و معمول است اختیار بفرمایند و عسکر را بطور خوش
رضا استخدام نمایند. چقدر خوب خواهد شد. مقصد از اظهار این معروضه این
نیست که ما از خدمت عسکری استعفا در سرکشی داریم و یا طبعاً بدان میلان
نداریم فی اغرض من آنست تا درین موضوع نیز بایستی لویه جرگه بحث کنند
و وقت را بخرج برند!

فیض محمد وکیل
نیز بتائید این مقوله یک تقریر تفصیل را بیان داشت
گفت
که برای تعلیم عموم ملت بایستی که حکومت معلمین خانگی را از عسکر
بهر قریه و قشلاق مقرر دارد تا آنها نیز از تعلیم محروم نمانند. و در تنخواه نظام
بایستی افزود کنیم تا مردم خوش برضا داخل سلک نظام شوند

رئیس شوری
در صورت خوش برضا چه قدر فوج را باید حکومت استخدام نماید
و تنخواه بدانها بچه اندازه بدهد!

فیض محمد وکیل
تعداد افواج افغانی در صورت خوش برضا باید از پنج لک سرباً
کمتر نباشد و تنخواه هرکدام شان نیز باید ما هوار بیست روپیه باشد

اعلیحضرت
پس سنجید که تنخواه پنج لک نظامی سالیانه فی نفر دو صد و چهل
روپیه تماماً چقدر مبلغ میشود!

یک مأمور دولتی
فدایت شوم دوازده کرور روپیه خواهد شد!


مبحث اخذ نفوس ۴۸۰ در جرگه ۱۳۰۳

اعلیحضرت مشکل اینجا است که ما برای انتشارات سلامیه بر اساس دوشی
در مقابل عملیات جزوی ماهواری روپیه تنخواه میدهیم و ملا
شانرا نیز خوش برضا مقرر داشته ایم که هروقت سبکدوشی از خدمت
بخواهند کسی اوشانرا از رفتن مانع نشود، باز هم می بینیم که غیر از چند نفر کسی در
انتشارت ملازمت را اختیار نکرده است!
محمد یونس خان رئیس بلدیه در بلدیه کابل محض برای خدمات جزوی که روزانه در ظرف
دو سه ساعت اجرا میشود و شب واپس مستخدم آن
بخانه خود میرود و هم میتواند که بدیگر مشاغل خود را برساند بتنخواه ماهواره (۲۵)
روپیه کسی حاضر نمیشود پس آیا اینقدر نظام میتوان شد که خوش برضا حاضر شوند
اعلیحضرت این بحث را بالفعل بگذارید تا در آنوقت بکار برده شود اگر
علاوه برین در نظامنامه نفوس گفتنی داشته باشید
بسم الله بفرمائید!
ایشان عظم خواجه در اکثر از محلات و ولایات خصوصاً در ترکستان بیشتر از
حواله مدیریت عمومی نفوس نفری حواله میشود و بعد بعوض
پول رها میشوند. برای سدباب این رشوت ستانی اگر اعلیحضرت تجویزی
بفرمایند بر ممنونیات اخواهند افزود!
اعلیحضرت در آتیه باید حواله مدیریت نفوس و حکمنامه وزارت داخلیه که درباره سرشماری کوچیها


مبحث اخذ نفوس
۲۸۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

جلب عسکری بهم میرسد اولا به پیشگاه مجلس شورای نائب الحکومگی و حکومتی
اعلی و کلان و غیره نهاده شود. و بر طبق اطلاع و نظریات آنها این مسئله
بانجام برسد!

لویه جرگه
ازین حق پسندی همایونی اظهار مسرت کنان بآوازهای تکبیر و کف
زدنهای شادمانی این مبحث نیز خاتمه یافت!

وکیل
اعلیحضرتا! اگر در کتابهای مدیریت نفوس در خانهٔ عمر اشخاص بعوض
هندسه بلفظ فارسی سن مردم قید و ضبط شود بهتر است. زیرا اکثری
از کارداران خود غرض نفوس برای مدعای نفسی خود در هندسه‌های
عمر نفری دست زده ظلماً و جبراً معمر و اطفال خوردسال را سرگردان
و پریشان کرده بعد از تکمیل مدعا اورا میگذارند!

اعلیحضرت
درست است در آتیه باید سن اشخاص بعبارت
فارسی تحریر شود!

لویه جرگه
برین مرحمت همایونی اظهار مسرت کنان بکف زدنهای شادمانی
او را تحسین کردند!

وکیل
اعلیحضرتا! گمان میکنم که در اصول قرعه انداختن و اخراج اسماء اهالی مدیریت
نفوس محلی دیانت و امانت نمیکنند. و ازین رهگذر ممکن است که حق تلفی بعضی
اشخاص را بنا بر اغراض شخصی خود باعث خواهند شد!


بحث اخذ نفوس
۲۸۲
لویه جرگه ۱۳۰۳
اعلحضرت بلی! در صورتیکه انداختن قرعه و بیرون آوردن نام نفوسِ
نفری تعلق به مدیر های محلی نفوس هر مقام داشته
مبود قول شما درست است که در ان دست بازی بعمل می آمد لکن
قرعۀ اسامی را هر ساله مدیریت عمومی نفوس وزارت داخله از کابل
برای مدیر های محلی نفوس اطلاع میدهند. بدینطو ریکه مرتبه مثلاً بدو بداء
میشود که از طرف ابتداء کتابی که در ان نام نویس اهالی است آغاز کرده
یک نومره را گذار ده نومرۀ دوم را برای خدمت عسکری انتخاب دانند
مرتبۀ دوم از طرف اخیر دو دو نمره را قلم انداز نموده هر اسمیکه بنامه سومین است
آنرا بخدمت عسکری مخصوص دارند. بمرتبۀ سوم بعد از چهار نمره از حد وسط
طرف ابتدا و یا طرف انتها گذارده نمره پنجم را حکم میدهد که برای خدمت
نظامی معین دارند و علی هذا !....
لویه جرگه ازین عدالت پسندی اعلحضرت غازی در سر رشتۀ قرعه
انداختن مدیریت عمومی نفوس وزارت داخله اظهار شادمانی
نموده این مراحم شاهانه را نیز بکف زدنهای خوشحالی تلقی کردند!
شیر جان خان زاده اعلحضرت در نظامنامه نفوس برای اشخاص بیکس
و نادار و معذور که اسم شان در قرعۀ عسکری ظاهر
میشود حکم است مجلسی را که مظهر این حقیقت باشد با مضاء قریه دار و علاقۀداری


مبحث اخذ نفوس
۱۸۲
لویہ جرگہ ۱۳۰۳
و مجلس مشوره محلی نفوس در ظرف بیست روز بمدیریت نفوس مرکزی خود
حاضر دارد و تا قاعدتاً از خدمت عسکری سبکدوش کرده شود !
درین مدت قلیل این اشخاص حاضر و معذور به بسیار مشکل
همین قدر میتوانند که سجلات تحریر دارند و امضای اشخاص مطلوب را بر ان
ثبت دارند بعد از اتمام سجلا تقریباً موعد قبولیت آن نیز بسر میرسد
و این بیچاره تقریباً از مدیریت مرکزی نفوس ولایت یا حکومتی اعلی بمساً
چند روز راه مانند بامیان و کابل و نورستان و جلال آباد و امثال آن
نشیمن دارد معلوم است تا وی تهیه سفر کند و بمقام موعود برسند برای وقت
کفایت نمیکند، لہذا معروض میدارم که اگر برای مامورین نویسندگان
محلی نفوس اجازه داده شود که این مجلات های اشخاص بیکس و معذور را که
قاعدتاً درست باشد این اشخاص در همان حکومتی و علاقه داری مربوطه
خود تقدیم کنند محض جهت تسهیل کار و خلاصی آن بیچاره مظلوم پریشانی
قبول گردیده برای وی خط برخواست بدهند بنقد ر خوب خواهد شد و یا
چیزی در میعاد مزبور توسعه داده شود !
علیحضرت نظریه شما قرین بحقیقت است من بعد در نظامنامه نفوس
ایزاد میکنم که مجلای این اشخاص معذور را که قاعدتاً درست
باشد مامور نفوس محلی وی ملاحظه کرده برایش برخواست بدهد !


بحث اوراق نفوس ۲۸۴ لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه
ازینهمدردی و نوازش ملوکانه باز غلغله دعاگوئی و کف زدنهای شادمانی را بعمل آوردند!

وکیل
تا حال در عصر سلطنت اعلیحضرت غازی بهر اندازه که نفری برای عسکر خواسته شده تاماً در عمر از (۲۲) ساله الی (۲۷) ساله بوده اند اگر ذات همایونی در سن این نفری وسعت داده اشخاصی را که در عمر از (۲۰) الی (۳۰) باشند تماماً در نظام قبول کنند بخیالم از فائده خالی نخواهد بود! ل

اعلیحضرت
مقصد ما از گرفتن جوانانیکه عمر شان از (۲۲) الی (۲۷) سا میباشد اینست که اکثریه اینچنین اشخاص بعلائق دنیوی چنانچه قبلاً گفته شد گرفتار نمیباشند نه از خود اکثر یہ عیال داشته میباشند و نه باستان و عموماً اینچنین اشخاص در خانه جهت اداره امورات محلی خود، پدر، برادر کلان عم ، خال، و دیگر خویشاوندان قریب ضرور داشته میباشند و هم قوه تعلیم و ملکه تحفظ نظریات و اجراآت را خوبتر داشته میباشند و هم گذاره عمومی اینچنین نظامی که بیک عمر و بیک سن و بیک فکر و بیک طرز باشند بظرفاہیت و عیش قرین بوده یکی از مجالست دیگر خود محظوظ میشود و ممنون میگردد و با هم دیگر یک علائق رفاقت و دوستی را قائم میدارند و بالعکس اگر درین میان یکنفر معمر یک شخص سالخورده باشند نه تنها عیش آنمرد پخته سال از صحبت این جوانان مکدر میشود بلکه برای آنها هم یکنوع دلتنگی رخ میدهد بناءً علیه ما در مسئله نفوس میخواهیم که تماماً عساکر ما دارای یکعمر و یک سن باشند که از صحبت و اخلاط یکدیگر خود خسته نشوند اینست مدعای ما در گرفتن نفری از (۲۲) الی (۲۷) ساله اما چون درین مجلس درین باب که یک شخص از روی علاقه وطنی داو طلبانه میخواهد تا سن سی سالگی شامل خدمت عسکری شود شما و کلای ملت آنرا مضایقه ندارید ما هم قبول کردیم بشر طیکه داخل شدن شان برضای خود شان باشد!

وکیل
(در حالیکه از کمال مسرت از جای خود بر خاسته بود گفت) ازین قدر دانی و از ین نوازش پادشاهانه خود نهایت درجه ممنون هستیم.

اعلیحضرت
بلی در ین جا باید این قدر توضیح بکنم آن اشخاصیکه از روی داو طلبی داخل عسکری میشوند و از سن (۲۷) سالگی متجاوز میباشند نظر باصول دولت اگر عیال دار باشند نمیتوانند خانواده خود را بهمراه خود ببرند البته مثل عساکر مجرد در قطعه خود زندگانی خواهند کرد

وکیل
ما و کلای ملت این شرط را بکمال دلگرمی قبول داریم !

لویه جرگه
تماماً دعا کردند!

وکیل
راجع بمسئله دادن نفری عسکری در لویه جرگه سابقه فیصله شده است که هر یک نفری بر سر هشت نفر داده شود باز درین نظامنامه بر سر هشت نفر چرا قید شده است ؟

اعلیحضرت
در لویه جرگه سابقه بر سر هشت نفر هشت نفر قبول شده بود که نفوس آن دران وقت بر هشت هشت نفر شمرده میشد چون در ین وقت اوراق نفوس و تذکره آن طبع و توزیع شده است که هر کس از خود تذکره علیحده دارد و دران وقت تا حال چنین تذکره نبود لهذا در نظامنامه حالیه لفظ هشت نفر قید شده است .

لویه جرگه
صحیح است !

وکیل
در ماده (۲۱) درج است اشخاصیکه بسن (۱۶) سالگی میرسند باید تذکره نفوس بگیرند و اگر نگیرند مجازات میشوند این مجازات باید معلوم شود که چقدر است؟

اعلیحضرت
از گرفتن تذکره نفوس هیچکس تا حال ابا نورزیده است و همه میدانند که تذکره تابعیت یک سند بزرگیست برای خود اهالی چنانچه اگر کسی در کدام حصه و لا یتی میرود و یا کدام دعویٰ بآن رخ میدهد بهمین تذکره تابعیت که در دست دارد خود را از هر گونه خطر محفوظ میدارد پس هیچ عاقل از گرفتن آن ابا نمی ورزد تا مستوجب مجازات شود معهذا اگر چنین کسی پیدا شود و از گرفتن آن ابا و رزد البته جزای آن در نظامنامه جزائیه معین است.

لویه جرگه
صحیح است !


مبحث اخذ نفوس
۲۸۵
لویه جرگه ۱۳۰۳

جوانان منغض بلکه گذاره و نشست و برخاست جوانان نیز از مجالس
انمرد کلان سال در استخلال است وعلاوه کاری که از جوانان گرفته میشود
از دیگری گرفته نمیشود وعلی هذا ۔ البته در صورتیکه وزارت حربیه در تعداد
مطلوبه خود ازین جوانان تقلیل را ملاحظه کند دسته دیگر از اشخاصیکه درعمر
نسبتاً بالاتر از ان باشد جلب میشود!

لویه جرگه همین تحدید عمرا که در نظامنامه مسطور است همه ما بنظر تحسین مینگریم و آنرا
جوانانرا ما برای تعلیمات وشطارتهای عسکری از حد موزون می بینم
باید دران تغیری بعمل نیاید، البته در موقع جهاد حاجت بدین تحدیدا پیچ نیست
زیرا که در انوقت تمام ملت افغان و سکنه افغانستان بلا استثنای پیر
و جوان عسکر و تاما برای دفع دشمنان دین و وطن اشخاص شیر پیکر هستند!

اعلیحضرت آیا لویه جرگه دیگر اعتراض یا تنقیدی بر نظامنامه نفوس ندارند؟
و دیگر توضیحاتی را در ان خواهان نمیباشند؟

لویه جرگه نی! دیگر هیچ یکنوع مذاکره وصحبت قلیلی را در نظامنامه نفوس ما خواستار
نیباشم، البته علمای اعلام در بعضی قیوداتیکه بر عدم اخذ تذکره نفوس
نهاده شده چیزی گفتی دارند!

عبدالرحمن خان حضرات علما را نباید که در هر چیز و هر کار ناخن زنی کنند
و بکار های که در ان خدا حکومت و ملت را مختار نموده است


مبحث اخذ نفوس
۲۸۶
لویه جرگه ۱۳۰۳

نبایستی مداخله را روا دارشوند این سخن بدان میماند که حکومت بیک مقام
راه شوسه و یا سرک پخته را بردن خواهش دارد، در انموقع بگویند که از علما پرسید
شود و یا بکدام جای نهر میکند، باید بی اجازه ملا نکند، نی! چیزیکه بامورات
شرعیت و دیانت متعلق است اولا ما از ان عدول نمیکنیم و او را سرمشق قضا
خود می پنداریم و باز اگر در ان مسایلہ کوتاهی بعمل آمد علما حق دارند که بما
یاددہانی نمایند و ما بکمال امتنان و مسرت اقوال هدایت مآل شانرا
عمل پیرا شویم !
[با اینکه از فحوای این نطق عبدالرحمن خان رئیس چنان مفهوم
میشد در ان شرائط تذکره نفوس که علماء غائبانه خواهش تبدل او را نموده
بودند تعدیلی بعمل نیاید، خاما ذات ملوکانه بدون ازینکه کدام عالمی برخاسته
چیزی میگفت نطقی را در موضوع ایراد فرمودند که خلص مقصد
آن چنین بود ، ب ، د ]

اعلیحضرت
علماے کرام که تعدیل بعضی شرائط تذکره نفوس را
خواستارند درین مطالبه ما آنها را قرار خیال و مفکوره
خود شان حق بجانب می پنداریم لکن فوائد یرا که حکومت از وضع این شرائط
تحت نظر گرفته بود منجمله آن یکی این است که در موقع دعاوی برای قضات
تسهیلات و معرفی طرفین را فراهم آورده حاجت گرفتن تزکیه نمی شد؟ برای اینکه


بحث اخذ نفوس ۲۸۷ لوحه جریده ۱۳۰۳

و هم در نکاح شخصی نمیتواند که نسب خود را بپوشاند و بفریب خود را کفو دیگر نشان
بدهد، هم برای معرفی شهود و گواه عموم دعاوی محاکم که عدلیه فوائد بسیاریرا
عائد میکند در موقع فروش و خرید املاک و دیگر اشیاء نیز فائده مند بود و برای
دولت نیز علاوه بر اینکه تبعه خود را می شناسد دیگر تسهیلات را بعمل می آورد
و اکنون شنیده میشود که بعضی علماء برین تنقید دارند، اینک من بدون
گفت و شنید و تضییع اوقات مجلس آن قیود را مرتفع نموده بعوض آن
دیگر قیود ذیل سیاسی وضع میشود!

شرائط اول
شخصی در زمانیکه قطع محاسبات خود را با دولت مینماید لازم است
که تذکره خود را نشان بدهد و اگر تذکره خود را ظاهر نکرد الی
تصفیه معاملاتش از طرف حکومت بالایش محصل مقرر است!

شرائط (۲)
در وقتیکه وجه محصول را تحویل میدارد قاعدتاً تذکره خود
را ظاهر کند والا بدون تذکره اموالش محصول نشده
بلکه ضبط میشود!

شرائط (۳)
وقتیکه خیال ملازمت دولت را شخصی میکند ضرورت است
که تذکره خود را نشان بدهد والا حکومت چنین شخصی که تذکره
نداشته باشد ویرا استخدام نمیکند!

شرط (۴)
شخصی که پاسپورت نداشته باشد البته حکومت او را


مبحث اخذ نفوس
۲۸۸
لویه جرگه ۱۳۰۳

نمیگذارد که بخارج برود!
شرائط (۵) شخصیکه تذکره نداشته باشد از طرف دولت ابداً برایش
تقاوی داده نمیشود!
شرائط (۶) اطفالی که داخل مکاتب میشوند ضرور است که پدر
و یا خودشان تذکرهٔ خود را ظاهر سازند و الا بدون تذکره
حق دخول مکتب را ندارند!
[بعد از مذاکرات فوق باز در جرگه سکوت دیده شد، لهذا مکرراً
از آنها استفسار شد که آیا دیگر اعتراض و یا توضیحاتی را در نظامنامهٔ
نفوس خواهانید یا نی؟ در جواب شنیده شد که علاوه بر مذاکرات
فوق دیگر هیچ یکرقم گفتگوی را دران نظامنامه خواهان نمیباشیم و تمام
مندرجات آنرا قلباً قبول داریم، بعده باز رئیس صاحب شورای
دولت اسماء نظاماتِ احضار خوانده آنها را میداناند که هر کدام نظامنامۀ
را قابل بحث و تنقید و توضیح ازین میان می پندارید بگوئید تا برای تان
خوانده شود، چون اسماء نظامات اتمام یافت، و از هیچ طرف
مزید برین گفت و شنید بعمل نیامد، و خواهش شنیدن
و خواندن و بحث نمودن هیچیک مادهٔ نظامنامه دیگر را ننمودند، و همهٔ آنرا
بصحت و صواب قرین دانسته در آنها هیچ بحث و مذاکره و گفت و شنید را


بحث محصول گمرکی
۲۸۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

آرزو نکردند و قلباً جریان اورا در خطهٔ بهیه افغانستان خواستار شدند
(غلغله تکبیر و تهلیل و کف زدنهای شادمانی، ب. م.)

مبحث محصول گمرکی

(درینجا قرار فوق عموم لویه جرگه اظهار داشتند که ما تماماً در نتیجه مطالعات
و تفتیشات و تطبیقات خود ها که در تمام نظامات، قابل سحث و تنقید قوانین مجهوزه
بالا را دیده دران ما نظریات و اصلاحات خود ها را بحضور شاهانه شرعاً و عرفاً
عرض و تقدیم داشتیم در مابقیهٔ آن احدی از ما علما، وکلا و اعضای لویه جرگه
بر اینچنین یک نکته برنخورده ایم و هیچیک چنان امر و ماده ندیده ایم که بمسائل شرع
شریف و مذهب حنیف مطابق ! و بعادات و اطوار مملکت افغانیان
وسکنّهٔ آن موافق نباشد ! و ترقیات مادی و معنوی و اصلاحات مال
و حال ما تبعهٔ حکومت افغانی را حائز نباشد. لہٰذا مایان مابقیهٔ نظامات
دولتی را تماماً درست و صحیح پنداشته بحضور باهرالنور ملوکانه عرض و استدعا
همی نمائیم که ما تمام قوانین عهد امانی را تصدیق کنان، نفوذ و جریان آنرا
در تمام قلمر و افغانستان الان کما کان آرزومندیم بعد ازینکه این معروضه


مبحث محصول گمرکی
۲۹۰
لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه از طرف عموم مکرراً بغلغله تکبیر و آوازهای تهلیل و کف زدنهای شادمانی
تقدیر و تحسین و تائید شد آقای عبدالرحمن خان رئیس جرگه پشاور بخاسته
یک نطقی را بر خلاف بعضی قوانین گمرکی و شکایات تجار افغانی بحضور اعلیحضرت
غازی اظهار داشت، ذات شاهانه بعد از ختم کلام و دلائل و گفتار مزبور و تقریر
مذکور که خواهش تقلیل محصول گمرکی را در بعضی اشیاء نموده بود پرداخته ضمناً
فرمودند بلی! ما محصول آن اشیائی را که برای عادات و اخلاق و اطوار
ملت اسلامیه ما مضر و غیر مفید پنداشته میشود، مانند اسباب بازیچه
و سگرت و امثال آن، باندازه افزوده ایم تا کسی بخریدن و عادت بدان
جرأت نکند و محصول اشیائی را که منفعت و ترقی و تعالی اهالی از ان در
نظر است، باندازه خفیف قرار داده ایم که از اعطای آن بیشتر برای
تجار شوق تجارت آن بدمان می پیچید [بدین تقریب وقت مجلس پوره شد
و عموماً حسب معمول بغرض صرف اطعمه و ادای صلوة و تفریح مرخص
شدند، ب . م]


مبحث محصول گمرکی
۲۹۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

ظهر پنجشنبه (۲) اسد

عبدالرحمن خان سرکس پښتو
رئیس

مقارن بساعت (۲) بود که عموم اعضای لویه جرگه
وذات شاهانه در مجلس حضور بهم رسانیدند و ذات
شاهانه قرار قاعده مقرره که همواره در آغاز مجلس چندی ساکت میبودند
درین موقع نیز ساکت بودند که باز رئیس مرکۀ پښتو آقای عبدالرحمن خان
دوباره همان مبحث را اعاده داده بعضی دلائل لاطائل را در همان مواد جزوۀ
رسوم گمرکی با الفاظ سود بانه وکلمات ادیبانه طوریکه عادت شان است
آغاز نموده از طرف ذات ملوکانه و رئیس صاحب عمومی شورای دولت
ووکیل صاحب وزارت تجارت و وزیر صاحب مالیه و محمد عمر خان نائب
رئیس ارکان ق وزارت حربیه وایشان اعظم خواجه و باقی عمائد لویه جرگه حسب
نوبه جوابات کافی نسبت ببعضی اعتراضات جزوی و تنقیدات سرسری
وی گفته میشد که اگر بنده بترتیب تمام بپردازد مثنوی هفتاد و فتر میشود،
بالجمله این بحث تقریباً تا ساعت سه و نیم دوام یافت بالآخر ذات شاهانه


مبحث سوم لوی جرگه
۲۹۳
لوی جرگه ۱۳۰۳

بالفاظی که مجمل آن ذیلاً مرقوم میشود متعارض موصوف را تسلی داد . و این
بحث را که نه از طرف تجار خواهش گفتن آن بعمل آمده و نه اعضای محترم
لوی جرگه (چنانچه مرقوم شد) خواهش بر پا نمودن آنرا نموده بودند خاتمه داد بام
علیحضرت
مقصد از انعقاد این مجلس عالی اصلاحات اساسی است
نه بحث و مذاکره کردن در امورات جزوی و گزارشات عادی
و معمولی ! مثلاً نظام قومی باشد ؟ یا جبری ؟ تعزیر بالمال جائز است
یا نی ؟ وامثال آن ، ما و شما برای جزئیات موظف نمیباشیم ، این ابحاث
داخل وظائف مجلس عمومی شورای دولت و مجلس عالی وزراء است ، هنگام
شما اشخاص منور الفکر را نبایستی که برخلاف مقررات مجلس در اضاعه اوقات
قیمتدار لوی جرگه ابحاث بی موقعی را ایراد دارید ! و اشخاص کوتاه نظر و
بی فکر را مجبوراً در مغالطه بیندازید ! همه شما خوبتر و بهتر میدانید که این سوگا
دولتی و این خادم تان برای مفاد شخصی خود از شما تحصیل نمیکند اگر مقصد
تان از پیچیدن بحث بیجا آن باشد که فلان تاجر و فلان صاحب ثروت را
از خود خوش بسازید پس برای ما و شما حصول رضای خداوندی و خوشنودی
روح پر فتوح نبوی از حد افزون و ضروری است بیائید که نرید بریزند یا توما
بر او امر و نواہی دین خود پابندی را اختیار کنیم و احکامی را که مذهب شما
در حفاظت دین مبین اسلامی و ملک مدارش فرموده است آنرا بجا بیاوریم ، تعلیم


بحث محصول گمرکی ۲۹۳ لویه جرگه ۱۳۰۲

که حفظ ناموس دین و مملکت و ملت و دولت ابداً بدون از قوت
امکان پذیر نیست و قوت چیزیست که از ثروت بعمل می آید ثروت و عواید
افغانستان به همه شما عیان است که وابسته بهمین اخذ رسوم گمرکی و
مالیات و زکوه است و بس فی الحال اگر شما این نظریه را مطرح مذاکره
نمائید که مالیات و رسوم گمرکی و محصول مال مواشی و غیره مطالبات حکومیت
از تر دولت مناصفه تحصیل شود، گمان میکنم که هیچ یکی درین پیش نهاد با شما
مخالفت نخواهد کرد و تماماً خواهش منظوری این نظریه را خواهند کرد فاما بعد
از مدتی که اخرایت سنگین آن بجان و مال و ناموس و هستی و بالاخره بدین
و آئین و مذهب و مشرب تان از طرف دشمنان شما وارد آید شما انمورنه تنها
باعطای مال ثروت خود بلکه بریزانیدن خون خود نیز خودداری نمیکنید - امثال
این اقوال را اگر من بشما تکلیف کنم بایستی نظر بخرابیهای که از ان بمانویسد
شدنی است قبول نکنید !
مقصدم از افزودن محصول بر بعضی اشیاء غیر مفید آن است
تا ادخالات خارجه اگر خواست خدا باشد و ملت عزیزیم غیرت و همت را
شیوه خود نمایند در صنایع و پیداوار مملکت خود ترقیات شایانی را از
قوه بفعل بیاورند کاملاً قطع شده بجای آن از مملکت ما چیزهای عجیب
و غریبی بدیگر ممالک فرستاده شود یگانه موقع مسرت و خوشنودی تشکر
گذاریم، روزی خواهد بود که از کد یمین و عرق جبین شما از ادخالات خارجیه


بحوث مجلس لويه جرگه
۲۹۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

مستغنی گردیم و براشیای موجودۀ مملکت خود قناعت کنیم ! شما مگر رأسیگوئید
که از زیادت محصول در تجارت نقصان میشود ـ برادرم ! اگر تجار ما درتجات
داخلی خود در بعضی اشیاء بطبق زعم شما نقصانی را خدا ناخواسته بنگرد
ازین نقطه نظر که باند ازه همان نقصان پول وثروت در میان مملکت بدست
ملت ما باقی مانده است باکی ندارد، شما بار بار میگوئیدکه ازین شیوه برای
دولت در محصول نیز خساره عائد است، آگاه باشید ! که دولت شما
نیز بدین خساره و نقصیكه ازین رهگذر برایش عائد گردد پروائی نداردزیرا
همان پولیکه دولت بصورت محصول تجارت میگرفت بجیب ملت ماند
ملت کیست عضو دولت و ثروت و هستی ملت را عینا مانند ثروت
خود می انگارد، خلاصه مقصد این است که اگر شما کدام اعتراض اساسی
برین نظامات داشته باشید بسم الله بفرمائید و اگر گفت و شنیدی
را در جزئیات خواستار باشید از ان نیز شما را مانع نمیشوم بــــروید
بریاست عمومی شورای دولت حاضر شوید و یا نظریه خود را بمجلس عالی وزراء
که برای همین خدمات موظفند تقدیم کنید، این مجلس عالی برای ابحاث جزوی
منعقد نشده والا اگر از فروع وجزویات درین مبحث رانده شود لامحاله
باید مدت اورا تا ده سال اطاله دهیم !
لویه جرگه ازین بیانات مشفقانه ونصائح پدرانه ذات جهانبانی تحت یکرقت


مبحث محصول گمرکی
۲۹۵
لویه جرگه ۱۳۰۱

و تاثير عمیقی آمده تماماً ازین دوربینی ها و عاقبت اندیشی های همایونی اظهار
شادمانی نموده عموماً خود ها را بر وجود ذیجود اینچنین فرمانروای ملت دوست
مملکت پرور ترقیخواه نیک بخت و سعادتمند شمرده از هر کنار بتائید همین
مطلب گفتار بعمل آمده آوازهای تکبیر وکف زدنهای شادمانی متوالیاً
یکی بعد از دیگری محض تقدیر خدمات ملوکانه بعمل آمد!
اعلیحضرت
مکرراً بحضور تان عرضیه پرداز شده ام که از مدح خوانی
و تذکر صفات این خادم مملکت و ملت افغانی صرف نظر
فرموده تنها در مواد مجلس مذاکره نمائید لطفاً بفرمائید که دیگر چیزی گفتنی دارید؟
یا خیر؟
لویه جرگه
اعلیحضرتا! قبلاً بعرض رسانیدیم که در مواد و نظاماتی که ما بحث
و تعدیلات را ارزومند بودیم حسب خاطر خواه مذاکرات و اصلاحات
بعمل آمد در دیگر نظامات ما هیچ گفتن و شنیدن را خواستار نبوده
متفقاً تمام آنرا تصدیق میکنیم!
اعلیحضرت
امروز وقت مجلس تمام شده و فردا جمعه است پس فردا
رئیس عمومی شورای دولت را امر میفرمائیم که خلاصه نظریہ
و اصلاحات شما علمای کرام و وکلای عظام که از ابتداء الی الآن
در نظامات دولتی و دیگر فقرات مهم نموده اید و یا خواهش آنرا مجدداً از حکومت
زینت


بحث محفل لویه جرگه
۲۹۶
لویه جرگه ۱۳۰۳

کرده اید تحریر داشته ب روز یکشنبه بیاورید تا باز مکراً همان فقرات به پیشگاه شما حضار محترم قرأت شود و تفصیلات لازمه نیز دران مورد بخاطر نشان تان شده بعده عموماً همه تان بما تحت آن فقرات امضا نمائید تا بصورت اعلان عمومی قبل از حرکت شما از کابل به تماماً خود طبع گردید !

لویه جرگه ما نیز خیلی مائیلم که یکبار دیگر خلاصه تعدیلات و نظریاتی را که از طرف لویه جرگه در نظامات بعمل آمده و یا مجدداً خواهش اجراء و تاکید آن کرده شده است بشنویم و در نتیجه یکروز ی برای آن مخصوص کرده شود تا نه تنها آن لایحه که مشملبرخلص اصلاحات لویه جرگه است بلکه تمام لوائحی که از ابتدا الی الان ما آنرا تصویب نموده وکالتاً ذات شاهانه را تکلیف نموده ایم که از طرف ما بران امضاء فرمائید و ما بواسطه اینکه از مذاکرات مجلس باز میماندیم و در نظام مجلس یکنوع خلل و سکته بوقوع می انجامید امضا نمودن و مهر کردن آنها را موقوف بخم مجلس نموده ایم بعده ما نیز آنرا سرا پا خوانده امضاء و مهر مینمائیم !

اعلیحضرت خوب شد روز شنبه (۴) اسد ریاست شورای دولت خلاصه نظریات شما را بصورت لایحه جداگانه تحریر میکند خودم و دیگر وزارتها نیز بخدمات خود مشغول میشویم بر وز یکشنبه (۵) اسد بعد از ظهر آن لایحه مکرراً بحضور شما خوانده میشود که آیا بر طبق منظوره


لويه جرگه ۱۳۰۳
۲۹۷
کوائف روز جمعه ۳ اسد

و خواهش تان تحریر شده است و یا مخالفت دارد بعد از تصویب عمومی
برای امضای آن لایحه و دیگر لوایحیکه از ابتدار الی الان معطل بنما نده محمول بود
روز دو شنبه (۶) اسد تخصیص میشود که در ان روز خودم و مأمورین دولتی
بکارهای خود مشغول خواهیم بود و تنها شما درینجا آمده بران فقرات امضاء
میکنید روز سه شنبه برای گفتن دو سه فقره دیگر جردۀ عمومی تخصیص میشود
حالا چون از وقت مجلس چند دقیقه گذشته است همه شما را بخدا می سپارم

روز جمعه (۳) اسد

درین روز چون کارهای لویه جرگه با تمام رسیده بود تمام اعضای
محترم خرم و شادمان بنظر آمده وکلا رو علما رو سادات یک ولایت
و حکومتی به نزد سادات و علما و وکلا و دیگر حکومتی و ولایات رفته مصروف
مصاحبه های دوستانه و صرف چای و شیرینی و فواکه از طرف حکومت
برای مهمانان محترم هر مقام چنانچه در اول این کتاب بطرف آن اشاره
نمودیم، مقرر بود، میپرداختند.
ذات ستوده صفات ملوکانه از طرف صبح با مضاء نمودن بعضی احکامات


کوائف روز جمعه ۳ اسد ۲۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳
و فرامین مشاغلت داشته قبل از ظهر بغسل و تبدیل لباس و طیاری
نماز جمعه پرداخته درین جمعه نیز نه تنها طبقه تحتانی و حصه فوقانی جامع مبارک
امانی از نمازگزاران مملو و پر بلکه در اطراف و حوضش نیز جای خالی نمانده بود
اعلیحضرت غازی بعد از بانگ آدینه بوقفه چند دقیقه با وزراء و اراکین و
و مصاحبین خویش وارد مسجد شده باستماع وعظیکه یکی از علمای محترم
لویه جرگه میفرمود گوش نهاده درین بین مؤذن صدای (صلوة سنت
رسول الله) را داده عموم بادای سنت پرداختند، بعد از فراغ سنت
اعلیحضرت غازی خطیب مسجد را اشاره بخواندن خطبه نمود بعد از فراغ
خطبه و ادای نماز جمعه باز یکی از علمای جرگه وعظ نمود بعده تمام
بصرف طعام پرداختند ـ
از طرف ظهر نیز اعضای محترم لویه جرگه مانند صبح بملاقات و احوال
پرسی همدیگر و سیر و تماشای اطراف و جوانب مشغولیت داشته اعلیحضرت
بملاحظه بعضی اوراق مخصوص مشاغلت داشتند (ب.ر)


کوائف روز شنبه ۴ اسد ۲۹۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

روز شنبه (۴) اسد

درین روز ریاست معظم شورای دولت بخلاصه نویسی نظریات
و اصلاحات و عرائض لویه جرگه که بحضور شاهانه در ایام لویه جرگه نموده
قرار خواهش جرگه و امر شاهانه که بروز پنجشنبه نموده بودند از صبح تا شام
باتفاق عمائد علما و اراکین وکلای لویه جرگه بذل مقدرت داشت باقی
نفری بعضاً بدیدن احباب مشعوف و قسماً ببعض عرائض اموراتیکه
بوزارتها و ماموریتهای مرکزی داشتند مصروف وعده باستراحت
به تابهائی خود مشغول بودند، ذات ملوکانه و عموم وزارات و دوائر بکارها
محوله خود درین روز مصروفیت داشتند. (ب. د)


خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه
٣٠٠
لویه جرگه ۱۳۰۳

ظهر یکشنبه ۵ اسد

[از طرف صبح این روز ریاست شورای دولت و اعضای جرگه بهمان کار
دیروزه خود و ذات همایونی و عموم وزارات و دوائر بامورات مفوضه خویش
مشاغلت داشتند بعد از صرف طعام و ادای صلوة ظهر آمد آمد نفری
لویه جرگه بغرض استماع خلاصه اصلاحات و نظریات و عرائض خودها که در
روزهای ماقبل از مجلس عالی لویه جرگه بحضور ملوکانه نموده بودند نینجا استند
که آنرا تماماً بدقت بشنوند تا علی الصباح او را امضا و تائید شروع شد اعلیحضرت
بوقت موعوده حاضر مجلس شده بعد از وقفه قلیل فرمودند . ب . د ]
در خاتمه مبحث پریروزه از اظهارات تان چنان مفهوم اعلیحضرت
گشت که مزید برین گفت و شنیدی در نظامات دولتی
نداشته همه آنرا بصحت و صواب قرین دیده ریاست شورای دولت
را اجازه داده بودید که خلاصه مذاکرات و اصلاحات و عرائض تان را
تسوید نموده الیوم مکرراً بحضورتان بخواند تا بشنوید که بر طبق فرمائش
و آراء تان تحریر شده یا نی ، در نتیجه ویران خلاصه لویه جرگه و ما بقی آراء


خلاصه مذاکرات تعلیقات لویه جرگه
٣٠١
لویه جرگه ۱۳۰۳

دانکارتان علی الصباح مهر و امضاء نمائید اینک رئیس صاحب عمومی شورا
دولت برای تان همان اشیاء مطلوبه را میخواند و خودم در بعضی مقامات
برای تان ایضاحات میدهم-
[درینجا رئیس صاحب شورا ى دولت عرضیه ذیل را که
علماء و وكلاء و باقی اعضای لویه جرگه متفقاً تحریر داشته بودند قرأت
نمود که ما از ان میان به تذکر عمده مطالب و مخلص مارب آن عرائض و
و گذارشات بذل مقدرت ورزیده آن آراء و نظریه لویه جرگه نسبت
بمسائل خارجیه فرموده اند، نظر بدینکه ما از اصل مذاکرات آن هم
در موقع وی صرف نظر نموده ایم درینجا نیز آنر ا قلم انداز میکنیم و همچنین
از الفاظ مدحیه و کلمات منشیانه و ادیبانه آن حتی الامکان بواسطه
طوالت مضمون صرف نظر خواهیم کرد. ب.د]


صدارت جلیله عظمیٰ لویه جرگه
خلاصه کراردا[د] معینات
۳۰۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

علمای متبخره لویه جرگه افغانستا[ن]
(۱)

لویه جرگه
ما علماء و سادات و مشائخ و وکلاء و عموم اعضای لویه جرگه علمای اعلام و فضلای کرام ذیل را قرار امر و ارشأ همایونی جهت تطبیق و تحقیق و بازدید فروع و بعضی جزویات نظامنامه ه[ا] از طرف خود وکالتاً مقرّر و منظور مینمائیم تا این ذوات محترم خدای عز و جل را همہ وقتہ حاضر و ناظر پنداشته مزید بر مزید در پابندی و تشیّد شریعت غرای احمدی و تنویر احکامات ایزدی موافق و مطابق بمذهب مهذب امام اعظم صاحب کوفی رحمتہ اللّٰه علیه صرف مقدرت و مساعی ورزیده در تصفیه و فیصله همہ گونہ اوامر و اجراآتی کہ بدانها محول شود علاوہ بر تالیف فتاوی مبارکہ امانیہ و تطبیق و تدقیق در نظامات عصر حاضره بر طبق مسائل مفتی بہ و روایات قوی مذهب حنفی افتاء دهند۔ (۱) مولوی عبدالحی پشینوی (۲) مولوی محمد ابراهیم خان (۳) ملا میر عبدالباقی (۴) مولوی گلدست قطغنی (۵) مولوی محمد رفیق خان


صحه را که او تعد بالاویه جرگه ٣٠٣ لویه جرگه ١٣٠٣
سمت شمالی (۶) مولوی فضل ربی سمت مشرقی (٧) مولوی عبد الخالق
سرخرودی ـ
علاوه برین نیز تصدیق میکنم که اگر برای حکومت مزید برین حضرات
معظم ضرورت دیگر علمای متدین و محقق و متبحر باشد پس بایستی که مولانا حاجی
عبدالرحیم خان ساکن گندمک ومولوی صالح محمدخان ساکن قباحو خگیانی
را نیز بخواهد ، منظور است ـ
تو حضرت من این علمای اعلام راکه شما انتخاب نمودید نه تنها منظور مینمایم
بلکه محض مراعات خاطر شما و احترام شرع شریف اوشانرا
بعوض هیئت عالیه تمیز سابق مقرر داشتم و بیشتر تر از آنها مانند شما آرزو مندم
که بر طبق مقررات شرعیه و روایات قویه مفتی به حنفیه اجراآت نموده خودها را
از حقیقت گوئی وحقائق و راست بینی و صداقت نویسی خود ها مأجور
عندالله ومشکور عندالناس بفرمایند و تا میتوانند در تدقیق وتطبیق جمیع فروع
وجزویات قانونیه با شرع احمدیه بذل مساعی ورزند و دتالیف فتاوا
امانیه نیز کوتاهی نمایند !
لویه جرگه بآواز های تکبیر و کف زدنهای شادمانی و یکعالم مسرت این کلمات
همایونی را تلقی نمودند ! ومخصوصاً بتقرر این علماء محکمه عالیه تمیزعلیحضرت
غازی را بسیار تحسین وآفرین نمودند .


لویه جرگه ۱۳۰۳
م ۳۰
خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه

تألیف فتاوای امانیه
(۲)
لویه جرگه چون علیاحضرت غازی با جمعیت علماء اعیان دولت اسلام را از کمال شریعت پروری در مجلس عالی لویه جرگه شامل فرموده در باب نظامات دولت متعلقه امور شرعیه که در بین عوام سوء تفهیم پیدا شده هدایت نموده اند که شما جمعیت علمای حاضره لویه جرگه نظامات متعلقه امور شرعیه را از نظر گذرانیده بمسائل متفقه مفتی بهای مذهب مهذب حضرت امام همام حضرت ابو حنیفه کوفی رحمت الله تعالی علیه تطبیق بدهید که اگر بعضی مواد آنها را علمای سابق تمیز با ساس و مسائل مختلف فیه و روایات ضعیفه اندراج داده باشند تعدیل شود. لہذا ما علمای لویه جرگه نظامات متعلقہ امور شرعیہ را از نظر گذرانیده بنابر توصیه و هدایت حضور علیا حضرت مسائل مفتی بہای حنفی تطبیق داده فقرات آتیه که بمسائل مختلفه و رعایا ضعیفه داخل شده بود و ذیلاً معروض میگردد تعدیل آنها را از حضور اعلیحضرت اولی الامر خود با استرحام مینمائیم. و امید میکنیم که تا تألیف فتاوای امانیه جهت قضات محاکم عدلیه و مامورین دولت علیه افغانیه بر طبق اصول


خلاصه مذاکرات تعدیلیا لویه جرگه ۳۰۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

امضای همین علمای منتخبه لویه جرگه که از حضور انور اعلیحضرت غازی شرف
تقرر و منظور بی یافته‌اند بکاردائی بعمل آید. و اگر کدام مسأله اساساً بکو
موضوعه ما خدام بنا بر سهو و خطای که لازم نوع بشر است تحت تصحیح در میا
باشیم بایستی او را این علمای منتخبه بر طبق روایات مفتی بها مذهب
مذهب حنفی فیصله نمایند!
بایستی این فتاوی از حسن مساعی و عرق ریزی همین علمای
منتخبه ما بحواله کتب معتمده مذهب امام همام امام اعظم احمد بن حنبل رحمه الله
تعالی واقوال قویه مفتی بها بزبان عربی و ترجمه فارسی افغانی آنهاوی مواد
نظامنامه شرعیه باشد جمع شده بعد از امر حضور مبارک طبع و نشر شود، هماناکه
اختلاف دور خواهد شد !
اعلیحضرت این مفکوره تان اظهار مسرت میکنم. و یگانه تاکید خودم
نیز بین حضرات محترم همین است که نقطه نظرشان در ضمن تالیف
فتاوای امانیه مسائل مفتی به و روایاتی که مطابق مذهب امام همام است باشد
لویه جرگه این گزارشات شهریار جوانمرد بابه خودها را نیز بآوازهای
تکبیر و تهلیل و کف زدنهای مسرت تائید نمودند !


خلاصه اگر ادایعادات لویه جرگه ٣٠٦ لویه جرگه ١٣٠٤

تعزیرات بالمال
(۳)

لویه جرگه
مایان علماء و مشائخ منتخبه علمای مجلس لویه جرگه افغانستان در مسئله
تعزیر بالمال برای پادشاه اسلام این چنین فتوای جامعه میدهیم
که تعزیر بالمال برای پادشاه اسلام بمذهب حنیف حنیف امام اعظم صحاب
علیہ الرحمہ جائز نیست. اما بروایت امام ابو یوسف صاحب علیہ الرحمہ
جائز است. و روایت شاذ را علمای سلف متقدمین مصنفین ضعیف
گفته و مئول شمرده اند. چنانچه از کتب معتمدہ مثل بحر الرائق. و در مختار
ظاہر میشود. بنابران فتوای مذکوره بحضور مبارک اعلیحضرت غازی
شرعیت پرور عرض گردید. صورت ضعف قول ابویوسف و تاویل آنرا
علما بیان کرده که امام وقت بگیرد. اما بعد از چند روز که مجرم منزجر گردید
و توبہ کشید واپس بدہد. تعین ضرب و حبس حین وقوع حادثہ بقدر
مصلحت وقتی برای پادشاه اسلام جائز است. زیرا که روایت سابیق
ضعیف گفته میشود. و برای قاضی مقلد بروایه ضعیفہ عمل نیست. زیرا


خلاصه مذاکرات رویداد لویه جرگه
٣٠٧
لویه جرگه ١٣٠٣

بعضی کتب روایت مذکوره را مثل کتاب مجتبی و فتح المغیث منسوخ گفته
باقی صاحب دولت مختار است !

اعلیحضرت
قبلاً نظریه خودم را در باره تعزیر بالمال برای تان تشریح
نمودم و شخص خودم قلباً بدین مسئله بیشتر مائلم که برای اجرای
مساوات حقیقی و عدالت و انصاف اسلامی حتماً بایستی که تعزیر
بالمال موقوف گردد !

لویه جرگه
بعد از اظهار خرسندی مزید این بحث را هم به تکبیر و تهلیل
و کفهای خرمی انصرام دادند !

نکاح صغیره
(۴)

مطابق مسائل کتب شرعیه فقهیه و مذهب مهذب حضرت
امام اعظم رحمت الله علیه باتفاق جمیع ائمه کرام نکاح صغار صحیح است
و شرعاً تصرف اولیای صغار راست در نکاح صغیره . بنابران ما
علما، در اصلاح فقرهٔ مذکور چنین حکم و رأی میدهیم که نکاح حالت صغارت


لويه جرگه ١٣٣٤ ٣٠٨ خلاصه مذاكرات فصلیه پانزدهیم جرگه

جائز وصورت نکاح شان ازطرف ولی عاقد مثل نکاح کبار شتر قرار گیرد
ودعوای لاحقه و سابقه عموماً مسموع باشد !

اعلیحضرت
درینجا تقریباً همان نظریه قیمت دار و افکار گهر بار شاهانه
شانرا که در صحیفه (۱۸۰) الی صحیفه (۱۸۳) در ضمن مذاکرات
بر نظامنامه نکاح و عروسی و ختنه سوری مرقوم شده است ایراد داشته
در خاتمه فرمودند که نظر بدین مضار و تکالیف و بی اتفاقیهای که از نکاح
صغیره در بین ملت محبوب افغانیه ام دیده شده است خیرخواهانه این نصیحت
پدرانه برای تان میکنم. تا اورا بعموم ملتم ابلاغ دارید که حتی الامکان از نکاح
صغیر تجنب ورزند. وهم از تقریر شما علمای اعلام یک باریکی دیگر بر انیر در شرع
انور درک کردم که حق نکاح صغیر و صغیره تنها از حقوق اب . وجد است
که هرکدام آنها منتهی درجه رافت و شفقت را نسبت بفرزندان دارد!

لویه جرگه
اعلیحضرتا ! ما ازین غمخواری و شفقت گستری تان از حد ممنون و
متشکریم. و تا جان در بدن و روح در تن ما باشد در افتنا را بکار
ابکار تان میکوشیم. و تا بتوانیم از نکاح صغیره احتراز میکنیم. بالآخراین مذاکره
نیز به تکبیر و تهلیل و چک چک تمام شد !


خلاصه راپور تعدیلات لویه جرگه
٣٠٩
لویه جرگه ١٣٠٣

امورات تجاریه
(٥)

لویه جرگه از آنجا که در مواد نظامنامه امور تجاریه در محکمه شرعیه بحث و مباحثه زیاده میباشد. ثانیاً چون کتاب فتاوای مبارکه امانیه تدوین و تصنیف میشود. جمیع احکام شرعیه جزائیه و حقوقیه در ان مندرج خواهد شد پس در ان کتاب یک باب مسایل تجارت مطابق احکام شرعیه مندرج شود که همه احکام تجارت تحت محکمه شرعیه باشد!

اعلیحضرت بسیار خوب! ضرور باید که بشود و پاس مراعات تجار و ارباب معامله بر طبق مقررات شرعیه بعمل آید!


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۱۰
لویه جرگه ۱۳۰۳

تذکره نفوس
(۶)

لویه جرگه
تذکره نفوس که برای هر فرد تبعه افغان ان جهت شناخت رعیتی
و تابعیت شان بدولت مقدسه تسهیل مرور و عبور شان در نقاط
داخله مملکت مقدسه بوجه رفاه عمومی و اسانی پاسپورت ایجاد شده نهایت
مفیده دیده میشود . اما بر پشت تذکره نوشته شده که بدون وجود تذکره
شاهدی شاهدان و طلاق و وکالت و بیع و شری و عقد نکاح درست
نیست . اندراج این کلمات شرعا خوب نیست . لهذا عرض حضور اعلیحضرت
والا گردید که کلمات مذکور از پشت تذکره محو شود !

اعلیحضرت
خوب است دور کرده میشود. و بعوض آن دیگر قیود سیاستی
که در صفحه (۳۱۱) در ضمن مذاکرات لویه جرگه بر نظامنامه نفوس
مندرج است . ب ، د] ایزاد میشود. اگر چه وجود آن قیود شرعی در تذکره
نفوس برای بسیاری از مهمات شرعی مفید بود و سهولت بسیار را برای
محاکم عدلیه فراهم می آورد تا هم محض اسعاف مامول تان از آن صرف نظر
می شود.


لویه جرگه ۱۳۰۳
۳۱۱
خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه

لویه جرگه
بیک عالم خوشی و مسرت و تکبیر خوانی ازین مباحثه نیز در گذشتند!

عدم تحذیر قبل از وقوع
(۷)

لویه جرگه
تعین و تحدید جزا قبل از وقوع فعل شرعاً محدود و مقدر نیست و من حیث صغر و کبر جنایت و اشخاص و زمان تفاوت قبول میکند. اولی الامر را می باید که مطابق دقایق کتب شرعیه منکرات که وقوع می یابد بلحاظ فعل شنیع و لحاظ اشخاص فاعلین آن و وقت محل وقوع ان قرار مراتب اربعه که در کتب شرعیه فقهیه مذکور شده نموده اجرای تعزیر را از روان نماید. از کلام عنیف و زشت و جزائی باب قضاء القاضی و ضرب و حبس و تشهیر و نفی و جلای وطن. و در امور سیاستی کبائر که در کتب فقهیه مشخص شده از برای اولی الامر حسب مصلحت الوقت حکم است که قتل کند مثل تکرار سرقه و وجود ظلمه و مفسده و باقی جرایم منکره که در کتب مذکوره متعین است و حد شرعی ندارد قاضی را لازم که قرار اسروارشاد اولی الامر که امام وقت


خلاصه مذاکراتی و تعاملاتی جرگه ۳۱۲ نوع جرگه ۱۳۰۲

و سلطان زمان است اجراء و اقامه نماید بخالص که در جرایم صغار پاس
ولحاظ مراتب اربعه مذکوره ضرر کیست اما در کبائر مثل تکرار سرقه و غیره که
در کتب فقهیه تعزیر بالقتل در ان جائز شده تفاوت اشخاص نیست و
درجات اربعه اجرا شدن ندارد بلکه مطلقاً اولی الامر آنها را زجراً زجراً
مصلحت وقت قتل کرده میتواند . و در جنایات مذکوره بعد از ثبوت یقین
جزای آن کرده میشود. قاضی شرع شریف حکم فیصله را بجهت تقریر میکند
و اقسام تعزیر را می نویسد که وکیل و نائب اعلیحضرت غازی هر کدامش را
چون موزون دانسته سبب امتناع مجرم از ارتکاب آن جنایت
ببیند معین و مقرر کند !

اعلیحضرت

تحدید جزا قبل از وقوع نیز یکی از اقوال مصرحه و متفقه
همین علمای تمیز است که حال در مقابل شما حاضرند
البته خیال و فکر من عاجز هم بنابر مصالح [که چندی از ان در ذیل
تصریح میشود] با آنها شرکت داشت .
(ا) اکثر یه از مجرمین را چون از مجازات و خیالات حکومت
که نسبت بوقوع افعال شنیعه دارد قبلاً اطلاع بدهند هما نا که بدان
اقدام نخواهد کرد-
(ب) در صورتیکه اولی الامر به تحدید تعزیرات پرداخت


لویه جرگه ۱۳۰۳
۳۱۳
خلاصۀ مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه

معلوم است که حکام و مامورین دران دست بازی و رشوت خوری
ولحاظ و خود غرضی نمیتوانستند.

(ج) وهم سابق برین دیده وشنیده شده است که اکثر
ی
از قضات و حکام بواسطه همین مسئله که حکم ظاهراً تحدید نشده بود، و آنها
تعزیر مجرمین مینمودند. تلفات از طرف مجرمین دیده اند و هدف اسهام جهال
وارباب غرض گردیده اند، در صورتیکه تحدید تعزیرات از طرف پادشاهی
مقرر شود معلوم است که این غلط فهمی و مغالطه نیز مرفوع و مدفوع میگردد
ومجرمین بخوبی میدانند که قاضی و حاکم بجز از ادای وظیفه و تعمیل احکام
مقرره از خود بالای آنها چیزیرا اجرا کرده نمیتوانند.
اکنون که شما تحدید جزا را قبل وقوع مستحسن نمی بینید و میخواهید که تعزیرات
را
بعد از وقوع واقعه بنظر بوقت و زمان و فعل و فاعل و دیگر اشیاء بایستی
داده شود لهذا چنان مستحسن دیده میشود که تحدید جزا بعد از وقوع بعمل آید.
و تقرر آنز نه تنها قاضی [بنا بر مضرات و اسبابی که بحدی ازان در
فوق تلمیح شد] بلکه حاکم و هیئت مجلس شوره متفقاً بنمایند. درینصورت
معلوم است که هم در فیصله جات خود غرضی نمیشود و هم سد باب رشوت
یابند
ولحاظ و دیگر اسباب میشود. و هم قاضی ها از تهدید و تخویف نجات مییابند
اگر این مفکوره ام را نیز لویه جرگه ضمیمۀ این نظریۀ شان بنمایند خیال که از


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۱۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

مفاد خالی نخواهد بود !
لویه جرگه
بسیار خوب ! بسیار خوب ! ضرور باید چنین شود، بعده عموماً یک غلغله دعاگوئی و تحسین و آفرین بر خیالات عالی اعلیحضرت غازی و دوراندیشیهای همایونی و ملت پروری و عدالت گستری شان برپا شده ، این سخن نیز بآواز های تکبیر و تصفیق مسرت رفیق ختام یافت !

حبس جانی الی زمان ظهور صلاح و آثار توبه
(۸)

علمای لویه جرگه
در تمام کتب فقهیه و مسائل مفتی به حنفیه حبس جانی الی زمان ظهور صلاح و آثار توبه و معلوم شدن سیمای صالحین در رنگ و چهره مجرمین مقرر است ازینرو ارزو مندیم که نبایستی بعد از وقوع فعل مباحاً و حبس اهل جنحه و جنایت را مقرر کرد چه ممکن است بعضی از مجرمین اتفاقات بدو خوی خرابی که در سرشت دارند تا بلان موعد براه صلاح نیایند و بگاه هدایت نپویند ! و متوقع است که اکثری از اشخاص بعد از گذرانیدن


خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه
۳۱۵
لویه جرگه ۱۳۰۳

چند وقت در محبس قلباً و صدقاً از عملیات ناصواب و رفتار نکوهیدۀ خود
تائب و نادم شوند باقی شما مختاریدا

اعلیحضرت
حضار محترم ببینید که شرع شریف تا کدام اندازه برای اصلاح
حال و مآل عالم انسانیت پیش بینی ، نموده است و بکدام مرتبه
درجات عالیه رحم و راحت و شفقت را نسبت بعباد صالحین تا چه مقام
تهدید و تأدیب و گوشمالی را برای مجرمین و گمرهان مقرر داشته است ،
این نظریۀ شما را حاضرم که با چند قیود لازمه قبول و منظور نمایم لکن
ما قبل ازان باید شما را بدانانم که حکومت شما بنا بر کدام لحاظ زمان حبس
جانی را تحدید داشته است، بدیهی است که سارق و قمار باز و زانی
و دیگر مجرمین هر وقت برای تو به کردن و سوگند خوردن حاضرند نه تنها رجال
حکومت بلکه ادنا ترین افراد ملت نیز بسوگند خوردن و حلف کردن جنایت
کارانیکه در حقیقت بمخالفت اوامر و نواهی همان قرآن پاکیکه بدان سوگند
میخورند، میپردازند اهمیت نمیدهد. لهذا حکومت بعد از وقت تمام سنجید که
فلان رقم مجرم بعد از حبس شدن اینقدر مدت ممکن است که اصلاح شود
ازین رو برای آنها مدتی معین شدا
اکنونکه شما حبس جانی را الی زمان ظهور صلاح و آثار توبه خواهش دارید
پس لطفاً علمای متبحره تانرا تاکید کنید که برای ظهور صلاح و آثار توبه چنان


خلاصۀ مذاکرات تعدیلاتیه جرگه ٣١٦ لویه جرگه ١٣٠٣

قواعد و ضوابطی را مقرر داند تا که حکومت حقیقتاً همچنان اشخاصی را که در قیا
بصلاحیت آمده و سیمای صالحین و نیکوکاران در وجود آنها ظاهر
باشد، رها کند، والا اگر برنگ و روی و هیئت ظاهری باشد همینکه شما
دزدی را بزندان انداختید. از یکطرف طعام را بالای خود بند
میکند. و از جانب دیگر شروع میکند بگذاشتن ریش. و هم یک تسبیح
بزرگ و مسواک کلانرا با خود میگرداند. و به اوراد و وظائف نیز مرش غلت
میورزد. پس اگر ما بدین هیئت ظاهری آنها که بنظر کمتر از یک ولی کامل
نمی آیند فریب خورده آنها را بگذاریم. معلوم است که ”گرگ“
را خوب گرسنه نموده و ”شیر“ را در موقعیکه برای تناول گوشت
اشتها دارد. رها کرده ایم. و بجان ”رمه“ و دیگر ”مواشی“ مظلوم
از دست خود قصاب اجل را فرستاده ایم ــــ
عاقبت گرگ زاده گرگ شود گرچه با آدمی بزرگ شود
وکلای لویه جرگه چیزی که ذات خسروانه نسبت به ارباب جرایم فرموده اند بسیار خوب است و از حد ضرور بصد ضرور لازم است که برای آنها هیچ یک نوع مراعات و تخفیفی عطا نشود!
اعلیحضرت فی الابد اً ما خواهش نداریم آن حقوقی را که خداوند برای آنها عطا کرده است حکومت اسلامیه تان آنها را ازان اگرچه محروم کند؟


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۱۷ لویه جرگه ۱۳۰۳

مجرمند محروم داشته امتیازی ندهد. فلما بایستی که این امتیاز بیک اصول مضبوط و قواعد مرغوبی از طرف علمای محترم گذارده شود!

علمای لویه جرگه بر طبق مقررات شرعیه و هدایات ذات شاهانه ما علما برای امتیاز صالحین از طالحین چنان شرائطی را وضع میکنیم تا مجرمین ابداً از ان استفاده کرده نتوانند. و علاوه بران خود ذات پادشاهی در امورات تعزیری مختار مطلقند بهر طور و نهجی که بران قیود و شروط بگذارند صحیح است و درست!

اعلیحضرت در صورتیکه اختیار وضع قیود و شروط و تحدید تعزیرات از حقوق پادشاه اسلام است مطمئن باشد که اصول خوبی را برای امتیاز مجرم و غیر مجرم و شخص با دیانت و مرد صاحب خیانت مقرر خواهم داشت!


خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ۳۱۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

حکم قاضی به امارات قویه
(۹)

لویه جرگه علیاحضرتا ! محض سد باب جرائم وانقلاع فتنه و فساد ومجازات
رسیدن اشرار نابکار با تفاق علمای افغانستان این مسئله را از
کتب معتبره فقهیه و روایات معتمده حنفیه بحضور شاهانه تقدیم میکنیم. و بهمراه آن
التجا داریم تا منظور گردد که در حدود و حقوق و احکام محاکم عدلیه بعد از اقرار
مقر و گواهی شهود صادر گردد و در تعزیرات قضات مملکت اسلامیه افغانیه
حتماً بدلائل قویه و امارات مستنده علم خود شانرا هم نموده احکام اصدار نمایند.

اعلیحضرت من ازین روایات و نظریه انصاف و اسلامیت تان اظهار
سرور و تشکر دارم زیرا ما قبل ازین در مواقع وجود همه گونه دلائل و قرائن
و امارات مستنده قاضی صاحبان در مسئله سارقین و مجرمین از مدعیان
گواه میخواستند . چون مدعی مظلوم گواه آورده نمی توانست ازین استغاثه
خود بجز از پریشانی و یک دشمنی سر باری شخص مدعی علیه دیگر ثمری را نمی چید.


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۱۹
لویه جرگه ۱۳۰۳

چنانچه در ایام سابق یکی از میان شما گفته بود که نسبت دزد و مشاہد مانند اجتماع سایه و افتاب است. و علاوه بر ان از مسموعات و تجربات و نظریات بعیان رسیده است که باید با ارباب جرایم مسائله و نرمی کرده نشود. خودم در ابتدا شفقت عدالت کردم بر ارباب جنحه زولانه یک لنگه حکم کردم اما بالاخران ظلام از حرکات بد هنجار خود مرا بدین سخن مجبور کردند که حکم نمودم که زولانه دولنگه بهر دو پای شان انداخته شود!
لویه جرگه
یکی از میان بخواسته برین نظریه علمای کرام و اعلیحضرت معظم خویش اظهار شادمانی کنان کلماتی را در قلع و قمع اشرار و سارقین و ارباب جنایت ایراد کنان ضمناً این بیت را قرائت کرد ع
سر گرگ باید زاول برید * نه آنگه سر گوسفندان درید
در اثر آن تمام لویه جرگه بتائید آن پرداخته حکومت را بانواع تشدد و اقسام باز پرس نسبت با شرار توصیه کنان ازین مبحث درگذشتند!


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

قتل سارق متکرر السرقه

(۱)
لویه جرگه دهم نظر بملاحظاتی که در فوق مسطور و مذکور گشت صرف برای
ادامه انضباط و امنیت عمومی و رفع سرقات و دزدیهای
معمولی از روی مسائل مفتی به شرعیه چنان فتوی را بحضور
مبارک تقدیم میکنیم که سارق ضرور باید بعد از نیکه مکرراً در سرقه
گرفته شود و یا بروی ثابت گردد سیاسیاً بقتل برسد!
اعلیحضرت لویه جرگه بکمال مسرت و کف زدنهای شادمانی
این نظریه را قبول فرموده ازین گفت و شنید
دلچسپ نیز درگذشتند!


قرار است دارالشورای عالی
خالصه ازار او د شته لویه جرگه

۳۲۱

لویه جرگه ۱۳۰۳

شمولیت قضاه در محاکم مامورین

(۱۱)

لویه جرگه

شخص جهت بازدید جمیع امورات مملکتی و مطلع بودن قضات بمامورین
عدلیه از گذارشات حکومتی و مجلس های مشوره مقامی چنان معروض
میداریم که قضات و مفتیان در محاکم مأمورین نیز باید شامل شده حصه
بگیرند تا طرفین ازین اختلاط و نشست و برخاست برای خود
شان استفاده بکنند !

اعلیحضرت

سابق برین ما از محاکم شرعیه و قوهٔ عدلیه دست حکام
و مامورین را کاملاً دور کرده و آنها را از هم علیحده و بکارهای
مفوضهٔ خود شان یکه و تنها گذارده بودیم . تا احدی نتواند که در امورات
عدلیه مداخله کند . حال شما چنین خواهش میکنید که باید قضات و مفتیها
نیز در محاکم مامورین حصه بگیرند، خوب است من شما را ازین اظهار شما مانع
نمیشوم لکن آرزو میکنم که باید و کلای منتخبهٔ شما از چنان اشخاص با درایت


خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه
۳۲۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

و صاحب کفایت منتخب و معین شوند. تا موجب تضییع اوقات و سر گردانی
قاضی صاحبان و محاکم عدلیه نمانده کارهای اهالی در زاویه تعویق نماند و
و همان وکیل منتخبه شما که عالم است در محاکم مامورین حصه بگیرد و مدافعه های
لازمه را بر طبق مفکوره تان بنماید. در صورتیکه رؤسا و اعضای محترم منتخبه
محاکم مامورین اشخاص عالم و دانسته و فهمیده باشند پس حاجت
بلفظ قاضی و مفتی بودن چیست ؟
لویه جرگه
برین مسئله اظهار مسرت کرده این جملات همایونی را بکف زدنهای
مسرت تحسین کردند !

عوض نفوس و بدل عسکری
(۱۲)

لویه جرگه
خدمت عسکری خدمتی است نهایت باشرف و ما برای همه گونه
اوامر و فرمائش همایونی که در عالم عسکری برای ما بفرمایند سمعا وطاعتاً
حاضریم و آماده ایم فاما برای اسایش اهالی و تسهیلات عمومی برطبق مقررات
شرعی معروض میدارم که عموم افراد افغانی بکمال شوق و شغف و رضا و رغبت


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۲۳
لویه جرگه سنه ۱۳۰۴

خودها بعسکری آیند. اشخاصی که خودشان آمده نتوانند و از دولت خواهش کنند
ازوشان بدل نقدی را که حکومت مقرر دارد برای مصارف سد ثغور
و استحکام سرحدات و دیگر تجهیزات نظامی و جعل بیت المال قبول کند. بایستی
که حکومت این خواهش شانرا قبول کند. و اگر خود آن مرد اصالتاً شامل
عسکری شده نمیتوانست. امیدواریم که حکومت شرائط ذیل ازوی عوض را
قبول کند.

شرط اول هر زمانیکه عوض فرار کند شخص اصل جلب شود که یا دیگر عوض ویا بدل
نقدی چهار صد روپیه بدهد یا خودش بالذات خدمت عسکری را نماید.
دوم هر تاریخیکه خود او و یا عوض دیگر آن حاضر بخدمت شود از همان تاریخ
تا دو سال خدمت عسکری را اکمال نماید.
سوم اگر اسلحه دولت را عوضی مفقود کند و یا در حین فرار شدن با خود
ببرد تاوان آن بذمه شخص اصل است.
چهارم سن عوضی قریب سن نفری که بقرار نظامنامه جلب
میشود خواهد بود.
پنجم عوضی اگر در حین داخل بودن ملازمت عسکری فوت
شود و تاریخ اکمال خدمت آن بر سر نرسیده باشد دیگر
بشخص اصل تکلیف نیست.


خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه
۳۲۴
لویه جرگه ۱۳۰۳
شرايط ششم
هفتم
هشتم
کسیکه قبلاً دوره خدمت عسکری را اکمال کرده باشد عوض شخص
دیگر منظور نمیگردد.
بوقت اعلان حرب شخص عوضی که تعلیم یافته فن حرب است حاضر شود.
بعد از اعلان حرب بدل نقدی منظور نیست.
اعلیحضرت بسیار خوب شد حکومت شرائط فوق هم از شما عوض را قبول میکند
و هم بدل عسکر برا مبلغ چهارصد روپیه از اشخاصی که شخصاً خودش
شامل نظام شده میتواند و نه عوض برایش دستگیری میکند، قبولدار میشود.
دیگر تعدیلاتی را که در نظامنامه نفوس نموده اید چون درین بحث بیان ننمودید
گمان میکنم که فراموش خاطرتان شده اینک خودم آن تعدیلات شما را بخاطر دام
که میگویم (۱) در انیه حواله نفوس بحضور مجلس شوره بعمل آید (۲) عمر اشخاص در
کتاب نفوس بعبارت فارسی تحریر شود (۳) مجلای اشخاص معذور و بیکس را
در صورتیکه با قاعده درست باشد مامورین محلی نفوس ملاحظه کرده برخواست نمایند
لویه جرگه بکمال گرمجوشی و یک عالم شادمانی این نظریات همایونی را شنیده
برین حقگوئی و حق پسندی و انصاف شعاری و قوه حافظه پادشاهی
دعاگوئیهای نموده تماماً در ابا وازهای تکبیر وکف زدنهای خرمی تحسین آفرین نمودند.
طبع کابل
رجب المرجب ۱۳۰۳


خلاصه مذاکرات مقدسه لویه جرگه
۳۲۵
لویه جرگه ۱۳۰۳

دارالعلوم اسلامیه مکتب حفاظ
(۱۳)

لویه جرگه چون خیالات جهاندجات اعلیحضرت غازی بامیشه مصروف
به ترقی امورات دینی و اسلامی و مذهبی و سیاسی و اقتصادی
و اجتماعی با ملت حاضر بوده و هست. لہذا برای ترقیات اعظم و تعالیات
از حدالزم ملت غیور افغان و سکنه جسور افغانستان عطف توجهات
شاہانہ شانرا با علما و مشائخ و سادات و شرکاء لویه جرگه بسوی این مسئله
مهمه میداریم که یک دارالعلوم عربی جامع علوم احادیث و تفاسیر و عقائد
و فقه و اصول و میراث و تاریخ و غیره در امصار معتبره افغانستان مثل قندهار
و هرات و مزار شریف و جلال آباد و غیره ولایات حکومتی پای اعلی تحت
ریاست علما افاضل متدین بهمان محل به نصاب دارالعلوم اسلامیه (دیوبند)
و صوابدید علمای جرگه تاسیس گردد. زیرا که اصل الاصول السنه مستعمله بان
عربی دیده میشود و فرقان عظیم الشان) هم بلفظ عربی است تا ابتدا معلمین
و متعاقباً متعلمین این دارالعلوم استخراج رسائل دینیه فارسی را برای تعلیم


خلاصه داکتران و تعدیا لویه جرگه
۳۲۶
لویه جرگه ۱۳۰۳

مکاتب ابتدائیه و تصنیف و تالیف و وعظ و نصیحت و تبلیغ و ارشاد و
ایقاظ داهلین و تنبیه غافلین در هر محفل و مجلس عالی که ضرور شمرده شود اجرا
بگمایند. چون در دول اسلامیه تعلیم دینی عربی بسبب تصرف غیر مسلم محو شده
و دولت مستقله افغانستان از مساعیات حضور همایان الحمدلله از اتلاف
غیر خالی و خلاص میباشد. پس چقدر موزون و تا کدام اندازه تاسیس همچو
یک موسسه خیریه دینیه درین سرزمین دیانت قرین اسلامیه مرغوب خواهد بود.
من فقیر چگونه بتجربه دیده ام که در خدمات عمده اسلام مثل جهاد هوست
علمی همین طلبا و علمای عربی اثر زیاد بخشیده. بغایت مفید می بینیم اگر عرض
مذکور مایان منظور شود در فرصت قلیل بکمال تعجیل طلباء فارغ التحصیل شده
بخدمت دین و دولت مشغول شوند گویا اساس ترقی و احساس قوم دیده
میشود و تکمیل استقلال علی وجه التمام حاصل میشود.
و نیز بنا بر خیالات فوق پابندی اسلامی بشریعت پروری اعلیحضرت معارف گستر
امیدواریم که شعب مکتب الحفاظ از برای حفظ الفاظ قانون شرعی که قرآن
عظیم الشان میباشد. تاسیس شعبه آنرا لازم می بینیم تا سلسله حفظ
قرآن مبارک نیز منقطع نشود.
اعلیحضرت من ازین تحریک عمده و دلالت بالخیر شما که از مدتی مرکوز
نظر حکومت تان بود بکمال مسرت و امتنان خودم را


خلاصه اکراد وتعدیل الا یوجیر که
۳۲۷
عقرب ۱۲۳۰
بعرض رسانیده شما را مطلع وحالی میکنیم که شما تصور نکنید که وزارت معارف
افغانستان و یا این خادم عاجز تان تا هنوز در بارۀ تاسیس دارالعلوم
اسلامیه خیالی نداشت. و فقط ازین یادآوری شما در صدد ترتیب
آن میبراید نی! بلکه ارز مانیست که این عاجز و وزارت معارف تان در
چگونگی این دارالعلوم وپروغرام و نصاب تعلیم و طرز اسباق وغیره لوازم
آنست اما تا حال بهر کدام یک نصاب جامع او موفق شده ایم و نیکاه مول
خوبی ازان بنظر ما رسیده است. و نه سر معلم و معلمی را طوریکه برای یک
دارالعلوم اسلامیه در همچو یک مملکت مقدس افغانیه لازم باشد سراغ
نموده ایم لہذا بحمد که ازین ورود مجموعه شما علمای اعلام و فضلای کرام آنهمه
مشکلات و موانعاتیکه سد تأسیس آن مدرسۀ عرفانیه بود تقریباً مرتفع گشت
واینک بهمین نزدیکیها باتفاق آراء علمای نخبۀ تان وزارت معارف تا
بتحمیل این تحریک سرا پا تبریک و این معروضۀ مقدسۀ تان بتاجها
میپردازد. و اولاً با سعاف این مأمول مسعود و انجاح این مسئول محمودان
که دارالعلوم و مکتب الحفاظ است با یالت کابل آغاز میشود و متعاقباً بریم
اصول اگر خواست خداوندی باشد در ولایات و حکومتهای علی افغانی نیز اجران
بعمل می آید گمان میکنیم که برای تعلیم علوم عربیه و کتب اسلامیه طلبی کتا ب
عمومیه بعد از نیکه نصاب رشدیه را تمام کنند داخل شوند بهتر خواهد بود.


خلاصه راپور انعقاد لویه جرگه
لویه جرگه ۱۳۰۳
۳۲۸
در برای تحصیلات اوشان تسهیلاتی بهم خواهد رسید.
لویه جرگه ازین مفکوره سرا پا حسنه ذات شاهانه اظهار مسرت مزید
و خرمی‌های بسیار را نموده این بحث مقدس را بعد غلغله‌های
تکبیر و تهلیل و کف زدنهای شادمانی خاتمه دادند!

مسائل احتسابی
(۱۳)
لویه جرگه چون توجهات اعلحضرت غازی به شریعیت پروری بدرجه
اقصی دیده میشود، لہٰذا یک فقره برای ضرورت اجرای فریضا
شرعیت و تعمیل جزویات مقدسه اسلامیه عرض میشود که نظامنامه
احتسابی ترتیب شود و قرار نوشته ”تمسک القضاة امانیه“ بایستی یکنفر
محتسب دیندار عالم در هر علاقه مقرر شود تا از نماز و امام، او مساجد و
امورات شرعیه مطلع بوده تحقیقات و تأکیدات لازمه مذهبی را خوبتر بجریا
آورده جمیع امورات دینی را از قبیل امر بالمعروف و نهی عن المنکر و تبلیغ
اعلانها ملت را با خبری داده باشد، و هم حسن توجه شاهانه را در بارهٔ


خلاصه راپور تعدیلات لویه جرگه ۳۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳

اعلیحضرت
مساجد و ائمه و مؤذنین خواستاریم !
تحت این مسئله را نیز سابق برین علمای تمیز و وزارت عدلیه تدقیق آورده درین روزها ما در صدد ترتیب نظامنامه محتسبان و تقرر محتسبین با دیانت بودیم، خوب شد از حسن معاونت شما علما نظامنامه مزبوریه بصورت جامع و مانع ترتیب خواهد شد، و اجراآت آن نیز حسب دلخواه بعمل خواهد آمد. و انچنانچه تنظیم معاش مؤذنین و ائمه و لوازم مساجد دارالسلطنه بعمل آمده است عنقریب از سائر نقاط مملکت افغانیه باصول لازمه در شرف انتظام است مطمئن باشید !

لویه جرگه
ازین شریعت پروری و مذهب خواهی حکومت متبوعه افغانی خود اظهار مسرت و تحسین و آفرین نمودند .


خلاصہ مذاکرات و تصدیقات لویه جرگه ٣٣٠ لویه جرگه ١٣٠٣

تعلیم نسوان
ضرورت سواد رسیمی نهاشا
(١۵)

لویه جرگه
ما علما و سادات و مشائخ ملت افغانسان بحضور اعلیحضرت
غازی امان عریضه پردازیم . چون ذات همایونی جهت رفاهیت
و ترقی ملت و دولت جد و جهد بلیغی را بکار برده و میبرند حتی که از کمال توجهات
عالیه شاهانه شان مکتب مستورات را نیز مقرر کرده اند . البته تبارک و
تعالیٰ وجود مبارک اعلیحضرت غازی را پاینده داشته باشد که همواره
ترقیات ملت و دولت را ملحوظ داشته باشد . اما قرار مسائل مسلمه
و روایات مفتی به فقه شریف بایستی تعلیم و تحصیل نسوان در خانه های خود
از اقارب محارم شان باشد تا از ان تعلیم دینی که فرض منصبی اہلیت اسلام است
محروم نمانند . بنابراین از شریعت پروری اولی الامر خود مختار غیور ما امید
میشود که تعلیم جمعیت نسوان در مکتب بانشود تا مسئله حجاب و ستر که یکفرض
ضروریست برای نسوان اسلامی خوبتر و بهتر حاصل شود آنچه معلومات والا
شرعیه که درین موضوع به نزد این خادمان دین مبین بود عرض شد. اگر حضور عرض می کنین


علماً مذاکرات و تعدیلات را توجیه کرد
۳۳۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

را تسلی و اطمینان برنوشته پایان بشود بهتر و الا درین مسئله از دیگر علمای اسلامی ممالک خارجه هم معلومات و اخذه و فتوایای موثقه را نیز حاصل فرمایند.
(اعلیحضرت درین محل یک نطق از حد مفصل دلنشینی را ایراد نمودند که صورت اجمالی آن ذیلاً تحریر میشود. ب، د)

اعلیحضرت
اگرچه بموضوع تعلیم نسوان گفت و شنید ما و شما قبلاً بپایان رسیده و مفکوره تائرا درین مسئله قبول کرده ام لکن بازهم میخواهم که توجه شما علمای اعلام و فضلای کرام ملت عزیزم را بسوی این نکته مهمه نمایم. که درین مورد باید ما و شما از عقل و فکر و طرز عمل عموم عالم اسلام کار بگیریم و مزید برین روا دار نشویم که طبقه اناثیه ما در یک عالم جهالت و نادانی و فرومایگی زندگانی کنند تعلیم طبقه اناثیه از حد ضروریست و نباید ما بشما اینجا حدیث شریف طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَمُسْلِمَةٍ برانیم. و نباید بگوئیم که ما افغانیم باید زنان ما از راه خدا و رسول و مبداء و معاد خود بیخبر بوده در یک عالم جهالت و نادانی باشند. بایستی ما بر حال آن اطفال خود که تقریباً تا بعمر هشت سالگی در اطراف و جوانب مادر و خواهر و خاله و عمه و دیگر اقارب اناثیه خود زندگانی مفیده اولیه خود شانرا بسر میبرند ترحم کنیم و محض جهت تعلیم و تربیه ان اطفال درین مکتب نخستین که مکتب آغوش مادر گفته میشود آنها را از مسائل ضروریه مطلع کرده اطفال خود را ازین فیض عمومی محروم نداریم


خلاصه آراء اعضای لویه جرگه
۴۳۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

بالای ما و شما لازم است که طبقه نسوان خود را عالم و دانسته و مطلع از
فرائض و واجبات و سنن و مندوبات و دیگر ضروریات بنمایم تا اولاً
ما و شما در همان صغارت که تعلیم آنرا پیغمبر کالنقش فی الحجر گفته است
و اهل سلف همین تعلیم را میگویند ع " باشیر اندرون شده با جان بدر شود"
از اخلاق و عادات و اطوار خوب مستفیض و با داب وصفات خجسته
متحلّی شوند. من گاهی طرفدار این امر نبوده و نمیباشم که صبیانی که قریب
بمراهقی باشند در مکتب آمده تعلیم بگیرند بلکه مفکوره و نظریه من نظر بمفاد
بزرگ و ملحوظات سترگی که شمّه از ان در فوق اشاره شده بود چنانچه صبیات
خورد سال با همه گونه مراعات ستر و پرده در مکتبی کاملاً محفوظ و مستور است
و معلمات آنها نیز نسوانند آمده تعلیم بگیرند. اکنون که شما علما میگوئید که خروج
صبیات نیز برای تعلیم مستحسن نیست بالفعل ما درین مفکوره تان با شما محض
مراعات شرع شریف متفقیم، اما گمان نمیکنم که دیگر علمای عالم اسلام و فضلا
هند و سندھ، مصر، مکه معظمه، مدینه منوره، شام، بیت المقدس
وبغداد و بصره، کوفه، ترکیه، درین نظریه با شما متفق باشند زیرا که
در هر یکی ازین بلاد معظمه اسلامیه بتعداد غیر واحده مکاتب اناث
موجود است.
[ درینجا وزیر صاحب معارف و محمد اکرم خان مدیر تیرا تائید این مقاله نمود]


خلاصه مذاکرات اولیه لویه جرگه
۳۳۳
لویه جرگه ۱۳۰۳

همایونی یکی بعد از دیگری مقالات شرح و موضحی را ایراد داشتند، ازینرو
علما گمان نمودند که شاید ان مبحثی را که قبلا ما فیصله نموده ایم باز سر از نو اعاده
میشود. لهذ ا از هر گوشه و کنار باز دروازه بحث و گفتار مفتوح شد. بنابراین
ذات جهانبانی قطع کلام متعرضین و مدافعین را نموده گفتند: «...»
این مبحث چنانچه مذکور شد فیصل شده خودم بالفعل بر طبق مفکوره
همین حضرات تعلیم صبیات را در خانه‌های شان امر و اراده میکنیم در میان شما
غلط فهمی واقع شده بحث نکنید. من میخواهم که درین ضمن این علمای محترم را
بیک امر دیگر دعوت و تکلیف کنم. و آن اینست که باید این حضرات معظم که
دعوی خانه نشینی صبیات معصوم و طفلهای خردسال ما را میکنند، و ما سمعا
و طاعتا محض احترام احکام شرع شریف که برای ما درین موضوع بازان نام میبرند ا
قبول میکنیم. در قری و اطراف و قشلاقها، بر نسوان نوجوان و دوشیزگان و دیگر
زنان کوچی و افاغنه کوه نشین و عموم سکنه افغانستان نیز بقوه تبلیغیه و وعظ
و نصایح لازمه ستر و حجاب راحتمی و لازمی قرار بدهند و تا لویه جرگه آینده در سرتاسر
افغانستان آن ستر و حجابی را که شریعت پاک برای زنان مسلمانان مقرر
داشته است جاری و حکمفرما نمایند. اگر درین باب از حکومت اجازات
و تسهیلات بخواهند دریغ نمی شود فاما اگر تا بموعد لویه جرگه آینده حجاب
و ستر در بین عموم رائج نشد و یا احدی ازین زنان که هر روزه بصدها


حالا مذاکرات واستدلالات لویه جرگه
۳۳۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

آنهائی حجابانه بنظر میخورند دیده شده، بار مسؤلیت آن بهمراه نانگی
بگردن شما حضرات معظم است !

علمای لویه جرگه

ازین تقریر سراپا تأثیر همایونی سخت رقت
مزید آمده ازین طرفداری همایونی آناً

شادمانی روانشان داده متعهد شدند که حتی الوسع در ترویج
ستر و حجاب در بین عموم طبقه اناثیه افغانیه بوعظ و نصایح و تبلیغات
مذهبی کامیابی حاصل خواهند کرد و تا موقع انعقاد جرگه آینده در سرتاسر
افغانستان زنی بی پرده انشاء الله تعالی بنظر احد نخواهد خورد.

تأثیر خود بکنید
مجاز است شخصیکه بر اوج عدالت

(۱۶)

لویه جرگه

اعلیحضرتا! با اینکه سابق برین نیز تعداد ازواج ممنوع نبود ولی صا
صاحب غرض میتوانستند که بشرط مصدق چهار زن را در حبالهٔ
نکاح خود می آوردند و محصولی را تجکه هست می پرداختند چون به تصدیق مصدق


خلاصہ مذاکرات تعدیلی لویه جرگه
٣٣٥
لویه جرگه ۱۳۰۳

و محصول هم عدالت حقیقی بوجود نمی آید ما علمای لویه جرگه چنان مناسب
می انگاریم که محصول و مصدق دور شود و بر مردیکه بعدالت و مساوآت بین
ازواج خود رفتار نکند مجازات لازمه مقرر شود . و هم شخصیکه ازواج عارضا
خود را باستغاثه میگذارد . واین مسئله بحکومت مبلوع من الانواع
ظاهر شود تعزیر شدیدی مقرر دارند، تا آنکه مطلب اصلی همایونی که تالی احکام
ربانی و شرع محمدی است باصول خوب و طریق مرغوب بعمل می آید .
اعلیحضرت
خوب است ! من این نظریه شما را هم پذیرفتم ونکاح ثانی
وثالث و رابع را الآن کماکان مانع نمیشوم ازین امر و اعطای
اختیار باز پرس دوامیکه بحکومت اسلامیه در باب غوررسی نسوان منظور
شرعیت داده ، که دایماً مترقب احوال نسوان باشد کمال امتنان و تشکرم را
ظاهر کنان مصدق و محصول را الغا نمودم !
لویه جرگه
ازین مبحث نیز بکمال مسرت و دعاگوئی گذشته عطف توجه شان
را باستماع دیگر فقرات نمودند .


لویہ جرگہ ۱۳۰۳
۳۳۶
حتیٰ المقدور قراعت تعدیلات لویه جرگه

تعدیل و تشریح سه ماده نظامنامه اساسی
(۱۷)

لویه جرگه
تعدیل مادۀ (۲) :- دین افغانستان دین مقدس اسلام و مذهب رسمی و عمومی آن مذهب حنفیه حقی است. دیگر ادیان اهل هنود، یهود یکه در افغانستان هستند. به تأدیه جزیه و علامات ممیزه تابع بوده بشرطیکه آسائش و آداب عمومیه را اخلال نکنند نیز به تحت تامین گرفته میشوند !

تعدیل مادۀ (۹) :- کافه تبعه افغانستان در امور دینی و مذهبی و نظامات سیاستی دولت علیه خود پابند و مقید بوده آزادی حقوق شخصی خود را مالک هستند.

تعدیل مادۀ (۲۴):- شکنجه و دیگر انواع زجر تماما موقوف است. و خارج احکام شریف و نظامات دولت که موافق احکام شرعی تنظیم یافته برای هیچکس مجازات داده نمیشود.

اعلیحضرت لویه جرگه
بسیار خوب شد ! ازین تعدیل و توضیح رفع غلط فهمی و دفع رخنه اندازیها عدا شد، ما از مساعیهای همایونی تشکر میکنیم.


حصه بیست و هفتم رویداد لویه جرگه
۳۳۷
لویه جرگه ۱۳۰۳

توصیۀ اکیدیه لویه جرگه برای حکومت متبوعیه خود
(۱۸)

[مسائل آتی با اینکه درین سرزمین اسلامیت قرین افغانستان قبل برین
بوده و نه بالفعل است و نه در آتیه بفضل خداوندی و رحمانیت حضرت رسالت
پناهی و حسن مساعی اعلیحضرت غازی دام سلطنه و دیگر سلاطین آتی افغانی
بوجود خواهد آمد با وجود آن لویه جرگه فقرات ذیل را بصورت توصیه و تأکید
بحضور اعلیحضرت معظم غازی خویش عرض و پیش نهاد نموده اند تا در آتیه
بنوع من الانواع در محل وقوع و وجود نیایند. ب، د]
لویه جرگه: چنانچه الی الآن از حق شناسی و حقیقت پسندی اعلیحضرت
معظم غازی مان انتخاب و مقرری مأمورین بطور حقیقی درست و
واقعی بعمل آمده در آتیه نیز بایستی در انتخاب و تقرر مأمورین دولتی دقت
و تعمق مزیدی بکار برده شود و هر کار باهل همان کار تفویض و تسلیم شود
رای کلی اعلیحضرت بسیار خوب است الآن کماکان انتخاب و تقرر مأمورین را


حصه کثرت آرا ومصدقه لویه جرگه ۳۳۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

در افغانستان موقوف ومنحصر باهلیت میداریم (تشکر لویه جرگه)
لویه جرگه ما تعلیمات طلبه موجوده افغانی را که بالسنه اجنبی جهت اخذ
فنون عالی وتعلیم علوم مروجه حالیه مشغولیت دارند محض بغرض
حصول ترقیات حاضره وتعالیات موجوده دنیای امروزه که افغانستان
را با بدان بسیار محتاج وشائق مینگریم بنظر استحسان نگریسته جائز میشماریم
مشروط بر اینکه در عقیده‌های متبرکه واصولات مقدسه دینیه این نوباوگان
وطنیه ما خلل ونقصانی وارد نگشته بیشتر از رفع احتیاجات خویش دران
تعلیمات شائقیت نورزند و هم در اصول اسلامیه وعقائد وروایات
مذهبیه خود قبلاً کسب اطلاعات نموده باشند.
اعلیحضرت بسیار خوب !حکومت شما نیز تحصیل وتعلیم السنه غیرمسلم
را محض برای رفع ضرورت و دفع احتیاجات ملت
ومملکت و دولت جائز می پندارد. وبیشتر مترقب ونگران است که در
عقائد و اصول دینیات این فرزندان افغانیه اسلامیه اخلال ونقصانی
بوقوع نانجامد. برای طلبه مکتب امانیه وامانی که السنه فرانسه و المانی را
می آموزند، در همان مکاتب تعلیمات اسلامی نیز مانند قرآت، دینیات،
فارسی، عقائد و حسن خط اسلامی نیز تعلیم داده میشود، و نگران و مترقب
حرکات و افعال شان اساتذه وطنی شان میباشند، و برای آن طلبه افغانی کورسهای
بزرگی و مکملی


خلاصه داکتر اوتویلا لویه جرگه
۱۳۰۳ لویه جرگه
که بخارج جهت تعلیم رفته اند بمه شُما معلوم است که علاوه بر نگرانی وزراء
مختار و سفراء افغانی مفتش علحده و نگران جداگانه و معلمین اسلامیه نیز مقرر
است تا در اخلاق و عادات شان نقص و سوئی وارد نشود (مسرت
لویه جرگه و غلغله تکبیر و آواز های دعاگوئی عمومی )
لویه جرگه طوریکه از عهد سلاطین ماضیه تا بدین پنجسالیکه در عصر اسلامیت مدنت
عصر امانیه خرید و فروش و استعمال شراب که ام الخبائث است
درین مملکت افغانستان دیانت نشان ممنوع و ادخال آن مسدود
بوده و هست در آتیه نیز امید واریم که این چیز اخبث مردار درین مملکت ماجداً
خرید و فروش و استعمال کرده نشود :
اعلیحضرت شرابخانه . و خود شراب . و خرید و فروش آن نه قبل برین
در دولت مقدس افغانستان بود و نه فی الحال میباشد
و در آتیه نیز جداً دخول و استعمال و ابتیاع و اشتراء آنرا مثل سابق
درین خاک پاک ممانعت میکنیم .
لویه جرگه بر انصاف پسندی و شریعت پروری و حقائق گوئی و حقیقت
خواهی اعلیحضرت غازی باندازۀ اظهار شادمانی و مسرت نمودند
که تفصیل آن به تطویل می انجامد . و چندان نطقهای دعائیه را ایراد داشتند
که قلمبند نمودن تمام آن کار ما را امتداد میدهد .


خلاصۀ آرا و تعدّدالویۀ جرگه ۳۴۰ لویه جرگه ۱۳۰۳

[مخلص بعد ازینکه تمام عرائض و خلاصه اجراآت اصلاحیاتی
و تعدیلات لویه جرگه قرار فوق مکرراً خوانده شد و بر تمام آن ذات جهانبانی
اظهار موافقت فرمودند. و یک عالم خرمی و بشاشت در مجمع ماخوست نمود
و فرحت در سرتاسر این بارگاه عالی پایگاه ازین اطوار شریعت پرورانه
و اوضاع اسلامیت خواهانه شاهانه حکم فرما گشت ذات جهانبانی قطع
ادعیه و کلام حضار را نموده یک نطق مفصل و دلچسپی را بر پا خواسته ایراد
داشتند که اجمال آن قرار آتی قلمبند میگردد. ب.د]

اعلیحضرت
لله الحمد هرآنچیز که خاطر میخواست :
آخر آمد ز پس پردۀ تقدیر پدید :

خدا ئیرا شاکریم که درین قدر مدت قلیل اینطور مباحث طویل باتفاق
آراء و اتحاد افکار طوریکه سابق برین نه تنها در افغانستان بلکه تقریباً در
تمام روی جهان عدیل و نظیر آن دیده نشده است بپایان رسید و خجالت
بچهره های سفید و سیاه که حاضر کرده بودیم نیفتاد. زیرا که مقصد همه ما بلندی
دین و بهبودی ملت و آبادی مملکت بود.

دل دشمنان ترقی و تعالی افغانستان پرخون و چشم های شان
ازین اجراآت ما و شما رود جیحون گردیده روسیاه شده خسرالدنیا و الآخره
گشتند. انشاءالله که این مجلس برای مادیات و معنویات ترقیات آتیه ما


خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه
٣٤١
لویه جرگه ۱۳۰۳

فوائد عظیم الشانی را بفضل و مرحمت ایزد منان و روحانیت پیغمبر
آخر الزمان بوجود می آورد.
لله الحمد که بررغم اعدای افغانستان و برخلاف تبلیغات
و پروپاگند دشمنان تان در هیچیک قاعده و ماده نظامنامه های دولت
متبوعه تان هر چند تحقیق و تدقیق را بکار بردید مسئله و فقره را که برخلاف
شرع انور باشد ملاحظه ننمودید. و تمام اساس و شالوده حکومت اسلامیه تانرا
چنانچه در اول جرگه بشما گفته بودم بر اساس لا یتغیر دین حنیف و شرع شریف
درک نمودید. آن چند مسئله را که علمای اسبق تمیز از مسائل ضعیفه شرعیه
و روایات مرجوحه فقهیه داخل نظامات نموده بودند نیز از حسن مساعی شما بمسائل
قویه و روایات مفتی به تبدیل یافت.
بلی! اگر بعد ازینکه شما علماء و فضلا، و وکلاء دایره افغان تماماً
نظامات را ورق زدید. و بر تمام آن علم آوری نمودید و هیچیک مسئله مندرجه
او را بر خلاف شرع بیضای احمدی ندیدید. اگر احدی بغرض افساد و القای
شقاق و عناد بگوید که نظامنامه خلاف شرع است چون من خودم را خادم شرع
می پندارم و سوگند میخورم که بقدر یک سر موی تجاوز و تخالف را از مقررات
شرعی نمی پسندم. البته کله او را حکومت شما بحکمه از گفتار بد هنجارش
سبک خواهد کرد.


خلاصه مذاکرات تعدیلاتیه جرگه ۳۴۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

شخصی که بغرض اصلاح و دلسوزی و معاونت با حکومت. بعض
لغزش و سهو و خطای را که لازم نوع بشر است و در قوانین حکومتی که مقتبس
از کتب معتبره شرعی است. بنگرد رأساً بمجلس عالی شوراء و یا وکیل منتخبۀ خود
را که در ریاست شوراء موجود است اطلاع بدهد و رأی و نظریه و تنقید دلپذیر
خودش را در هر مسئله و فقره که باشد تقدیم کند. البته موجب مسرت
و ممنونیت حکومت است.
[درینجا با اینکه ذات شاهانه کلام خود را باتمام نرسانیده بودند اما جوش
و خروش لویه جرگه نطق ملوکانه را قطع کرده متفقاً بعرض رسانیدند. ب. د]

لویه جرگه
اعلیحضرتا! سر و جان و مال و ناموس و هستی ما فدایت و یکقطره
خون ما و تمام ملت قربان رکابت! تسلی و مطمئن باشید که
ازین مشوره و مفاهمه و تبادلۀ افکاریکه درین ذات شاهانه و رعایای صادق
اش درین ایام لویه جرگه بعمل آمده است تمام دردهای ما دوا شد و تمام
شکایات بالآچشم دشمنان کور شد و زخم دل بدخواهان ناسور !
ما بوجود مسعود همچو تو شاهی شاکریم از ابتدای جرگه الی الآن دو دو ساعت
و سه سه ساعت بلکه از اول تا آخر بپیشگاه ما خدام آستان و حاجب
دربان خویش بپا ایستاده بیانات میفرمائی و جهت تنویر افکار و روشنی
ابصار ما هدایات مینمائی و ما را نمیگذاری که برسم تعظیم تان از جای خود


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۳ لویه جرگه ۱۳۰۳
حرکت کنیم. و اوامر و هدایات و نظریات اولی الامر خود را با دل و عرض میکنیم
بما کدام مخاطبه میفرمایند!
کسیکه بعد ازین از شما و یا از نظامات شما که تالی احکام شریعه
بیضای احمدی است شکایت کند معلوم است که آن مرد نه تنها کفران
نعمت کرده بلکه معاندت و تائید معاندین و دشمنان افغانستانرا نموده است.
اعلیحضرتا ! این امر روشن و مبرهن است که سابق برین نیز این
افواهات بی سرو پائی که در سر تا سر افغانستان طنین انداز بود و یا بعد ازین
شود همانا که از طرف خائنین داخلیه است و یا بواسطه تحریک سرانگشت
خارج. هرکدام ازین دو فریق که رهسپار این طریق شوند و یا هرکسیکه
این کلمات را در زبان نماید ضرور بصد ضرور باید وی بکیفر کردارش
بدار سیاست کشیده شود !
علمای لویه جرگه اعلیحضرتا ! الحق که ما در نظامات دولتی هیچیک امریرا که خارج
از دائره شرع انور باشد ندیده ایم و آن مسائل ضعیفه
و روایات مرجوحه را که ما اصلاح و تعدیل نموده ایم نیز از دائره شرع شریف
خارج نمی انگاریم. و بالفعل تمام نظامات دولتی را بعیناً مطابق مقررات شرعی
می انگاریم پس هرکسیکه در مقررات شرعیه ناخن زنی کند برای مجازات
آن خود شهریار بجمیع درجات از حبس الی قتل سیاستاً محیط و مختارند بناءً


خلاصه اثرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۳۴ لویه جرگه ۱۳۰۳
چنانچه مکررا اظهار و اقرار داشته ایم، برای امثال این رجال سرا پا و بال
که مقصد شان شقاق و نفاق در بین امت ناجیه محمدیه است ذات جهانبانی را
دعوت بمجازات شدید آن میداریم!
اعلیحضرت فی! مطلقا ما خواهش نداریم که احدی چیزی نگوید بلکه هرکسی
بفرض صلاح و تعدیل چیزی بگوید اول وکیل تیجه مملکتش که در دریات
شورای است، دوم رئیس صاحب شوری در هر وقت و هر زمان حاضر
است که آن نظریه اصلاحیه اش را بکمال امتنان بشنود تا اگر نظریه درست
قابل قبول باشد منظور شود و اگر درست نبود اورا بدلائل قانع نماید -
اما شخصی که از نقطه نظر فساد و شقاق افگنی و عناد پروپاگند و تبلیغات بیجانماید
حکومت او را بمجازاتیکه شرع شریف بفرماید دعوت میکند.
شیر جان جزاؤ چون از غلط فهمی انترکیه های دشمنهای خارجی و قصور نگاه
بعضی از رجال داخلی ملت نجیبه مان چنان احساس
کرده بودند که در مسائل مذهبی اقوال ضعیفه در ماده های قانون شرعی ماموضوع
گردیده و یک سوء ظن بنسبت علمای مرکزی کابل بخاطر بعضی رسیده بود
ذات شاهانه از کمال مرحمت و اسلامیت که در نهاد صداقت بنیاد شاهانه
خویش دارند حضرات علمای عظام و مشائخین کرام و وکلاء و رؤسای
قوم نجیبه افغانیه را در مجلس لویه جرگه جمع فرموده مسائل حقه اسلامی را اقوال فقهیه


جلسۀ ذاکرات تصدیقاً لویه جرگه ۳۴۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

را با استصواب حضرات مذکورین بیک دستور العمل اسلامی قانون
محمدی قرار داده اند حالا جای اعتراض هیچ معترضی و اختلاف هیچ مخالفی
از داخل و خارج باقی نمانده درینجا ظهور اعجاز قرآنی جلوه فرماگشت بمصداق
آیۀ وانی هدایه اناله لحافظون چون احکام قرآنی از تحریفات دشمنان بقرآن
فرمان واجب الاذعان محفوظ و مصئون است هرگاه بعد ازین تحریکات
دشمنان دین مبین شنیده شد که قوانین موضوعه محمدی دولت مقدس مان
در مسئله از مسائل شرعیه مطابقت ندارد معلوم میشود که آن خائنین دین
و دولت مقدس ماست بمجازات شدیده و عقوبات الیمه قانون جزائیه دولت
گرفتار و معذب گردند (چنانچه حضرت حکیم علی الاطلاق جل و تقدس شانه
در قرآن کرایم از لطف عمیم خود میفرمایند) (لا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها)
خطاب باست مرحومه ناجیه شده که فساد نکنید حالا شبهات بعضی مشتبهین در
اجتماع علماء بکلی مرتفع گشت، در سوء ظنون خود با استغفار نموده بغلط
فهمی خودها معترف گردند و اولی الامر اسلامیان را حامی دین و محی شرع متین
یقین دارند تشکر و امتنانش بپردازند!

لویه جرگه
ضرور باید همچنین اشخاص مفسد و متغرض و منافق و شیطان منش را
حکومت متبوعه افغانی ما به مجازاتیکه کمتر از نفی بلد و حبس دوام و
اعدام باشد یادآوری نفرمایند!


خلاصه مذاکرات و تعاملات لویه جرگه ٣٤٦ لویه جرگه ١٣٠٣

ما بدین موضوع اعلانی را هم تسوید نموده تماماً انرا با مضای خود تصدیق
کرده خواهشمندیم تا انرا ذات ستوده صفات پادشاهی نیز استماع ورزیده
متعاقباً بدستخط انجم نقط شاهانه خویش او را تزیین داده امر انتشارش را بدهند

اعلان بسم الله الرحمن الرحیم
لویه جرگه الحمد لله الذی هدانا لهٰذا وما کنا لنهتدی
لولا ان هدانا الله

ایز دلایزال که میخواهد یک مملکت را از دست برد حملات دشمنان
خارجی و خیانت خائنین داخلی وقایه کند ارادهٔ حضرت الهی بان میرود که
یک اولی الامر مقتدر دیندار شریعت شعار از افراد برگزیدهٔ ملت انتخاب
فرموده مقدرات دولت را بکف کفایت شعارش میگذارد، و بواسطهٔ
عقل کامل و فکر صائب که بآن اعطا میفرماید، دولت و ملتش را از
حضیض خلت باوج رفعت میرساند، از آنروست که بتأییدات ربانی
و روحانیت مطهر حضرت سید نبین خاتم الانبیاء والمرسلین حضرت

(۱) این اعلان قبل از حرکت نفری ”لویه جرگه“ به تعداد مکفیه مطبوع شده به تمام
اطراف واکناف افغانستان تقسیم شده است. (برهان الدین کشککی)


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۷ ملویه جرگه ۱۳۰۳

(محمد مصطفی) صلی الله علیه واله واصحابه اجمعین ، و توجه شریعت پروری
شهریار ذی اقتدار غازی مان اعلیحضرت امیر المومنین امان الله خان"
تولو اک افغانستان خلد الله ملکه مجلس لویه جرگه که عبارت از علما و سادات
و مشایخ عظام و وکلا، وروسا ، گرام کل مملکت محروسه مان افغانستان
(صانها الله تعالی عن الزلزل والحدثان ) بغرض تحقیق و تدقیق در امور شرعیه
حنفیه و مسائل جزئیه و کلیه فقهیه مطهره و انجاح و بهبود مهمات ملکیه و سیاسیه
در مرکز تعلیه متبوعه مان دار السلطنه کابل تحت ریاست اعلیحضرت پادشاه غازی
معظم مان منعقد گردیده و در تحت نظر غور و تدقیق مجلس عالی لویه جرگه در آمده خصوصاً
مهمات شرعیه مبارکه ، که در نظامات دولت دخل داده شده بود، از نظر فتوا
علما و مشایخ لویه جرگه گذارش یافت ما خادمان و پیران دین مبین متین اسلام
فرمایشات و نیات و نظریات پادشاه محبوب القلوب خودمان را بیکجان
بیکان بگوش خودها شنیده و بچشم خود ها مشاهده نموده قلباً احساس کردیم
که عموم نظامات موضوعه دولت مستند بر اساس شریعت غرای (محمدی)
صلی الله علیه وسلم) و اجرای احکام قرآن مطابق مذهب مهذب حنفی
بوده و هست و میباشد و بعضی روایات ضعیفه که در نظامات دولت مطابق
آرا و فتوای علمای مرکز یه قبلاً فتوی داده شده در محل اجرا آمده بود، آن گونه
مسائل نتیجه روایات ضعیفه بود که از طرف علماء تجویز گردیده بود، و با علماء لویه جرگه


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۸ لویه جرگه ۱۳۰۳

آن مسائل را مطابق احکام شرعیه حنفیه و روایات قویه فقهیه اصلاح نمودیم
که هیچگونه شبهه در قلب و خاطرهای عموم عالمای افغانی باقی نمانده و مسائل
مشتبهه را در ذیل اعلان هذا تذکار نمودیم (۱) تا باعث اطمینان کلیه خاطرها
و قلوب عموم اسلامیان شود، و ما علما و سادات و مشایخ و وکلاء و روسا
و عموم برادران دین و اسلامی خودمانرا اخبار مینمائیم که هر فردی که برخلاف حکومت
و دولت معظمه و یا نظامات موضوعه دولت علیشان به شبشات خائنانه و یا
غرضات شخصیاً بالذات و یا تحریکاً اقدام نماید، اولی الامر، در اجرای هرگونه
مجازات از حبس و ضرب و نفی الی اعدام در باره اش شرعاً ماذون و مختار است
و ما عموم علما و سادات و مشایخ و رؤسا، و وکلا، برای رفع و دفع اینگونه
خائنان که لکه در تاریخ حیات با شان و شرف ما افغانیان میگذارند بهرگونه
فداکاری حاضر و آماده بودیم و هستیم و میباشیم!
با وجود آن هرگاه کسی اشتباهی داشته باشد یا شخصاً حاضر حضور علمای کرام و
اطمینان خود را بنماید و یا بواسطه وکلاء خود بشوراء دولتی کیفیت شبهه خود را بفرستد که در آغوش
رفع اشتباه او کرده شود تا در امور دین هیچ شک و شبهه در خاطر احدی نماند (۲)
(۱) در اعلان مذکور فقراتیکه در فوق به تفصیل تحریر دانستیم اجمالاً تحریر شده بود درینجا مکررا بواسطه
طوالت مضمون تحریر نشد ۱۲
(۲) در تحت این اعلان امضا، و مواهیر و دست خط تمام علما، و فضلا، و مشاهیر و وکلا
لویه جرگه، که اسماء اوشان در آتیه تحریر میشود مسطور و مرقوم و موضوع شده است که ما درین محل
به تحریر نپرداخته بهمان نام نویسی که در آخر مسطور است اکتفا میکنیم - (برهان الدین کشکی)


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۹ لویه جرگه ۱۳۰۳
اعلیحضرت بسیار خوب شد ! من نیز مایلم که همین خلاصه نتایج و تعدیلات و تصویبات لویه جرگه بصورت همین اعلانی که قرأت نمودید بالفعل طبع شود و خودم نیز در حاشیهٔ آن تصدیق میکنم زیرا که اگر نتظار به تدوین و تالیف تمام مذاکرات و وقایع لویه جرگه که متعاقباً بصورت کتاب نشر میشود کشیده شود، مدتی بکار دارد (۱)
لویه جرگه ازین مبحث نیز بکمال شادمانی و غلغله های تکبیر و کف زدنهای تقدیر و تحسین درگذشتند!
تشکیل جمعیته العلماء در تمام افغانستا ن
لویه جرگه درینجا استدعا نمودند که ما از حکومت خود امید و رجا میکنیم ما بعد ازین محض فرق و امتیاز علمای متدین جید و خیرخواه ملت و حکومت از ملا های منافقین و شقاق و نفاق آفرین یک تشکیل و تصوّر درستی را از علمای فاضل بر روی کار بیاورد تا هرکس نتواند که فقط بدست
(۱) چنانچه این قول همایونی راست شد و ترتیب این کتاب بواسطهٔ گرفتاری بنده تا زمان درازی انجامید (برهان الدین کشککی)


خلاصه مذاکرات و تعدادیای لویه جرگه
۳۵۰
لویه جرگه ۱۳۰۳

داشتن در زیر بغل گرفتن یک کتاب سبز نهادن عمامه بزرگ در بر کشیدن
جبه و چپن پهن و فراخ به طویلی خود را عالم و فاضل و ملانشان داده مانند
اتباع ملا غلام محمد قادیانی با غوا بعضی ملت بیچاره و نادان ما که از
خود حرکت و احساسی و اراده ندارند کامیاب موفق گردند!

اعلیحضرت
من نیز طرفدار این مفکوره قیمتدار شما حضارم و در آتیه
انشاء الله برای حسن امتیاز علما و فضلاء دانشور خیرخواه
(کثرالله امثالهم) نه تنها وزارت جلیله عدلیه و محکمه تمیز بلکه علمای منتخبۀ
لویه جرگه را نیز توجه میدهم تا در تمام ولایات و حکومتهای اعلی و نقاط
سرحدیه اعضای جمعیته العلما را که بهمین صفات و خصائل راسته و پیراسته
باشند انتخاب داشته در هر جا این مجلس عالی علما را تشکیل بدهند
تا هر عالم و ملا و فاضل بعد از اعطای امتحان به نزد همان جمعیتہ العلما
محلی خویش و اخذ شهادت نامه بوعظ و نصیحت و تبلیغ و تعلیم و امامت
ماذون باشد وبس!

لویه جرگه
ازین نظریه و اتفاق ذات جهاندار بعد از اظهار مسرت
و شادمانی و کف زدنهای ضرمی و غلغله تکبیر نیز در گذشته
مذاکرات آتی عطف توجه نمودند !


خلاصه ذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۵۱
لویه جرگه ۱۳۰۳

موعد انعقاد لویه جرگه

اعلیحضرت حکومت آرزو داشت که همه ساله یک مجلس عالی لویه جرگه را در پایتخت افغانستان منعقد نماید چنانچه در کاغذهای
که برای شما روان شده نیز همین مسئله نوشته شده بود لکن حال تکالیفی
که برای شما در راه از طرفین بوقوع رسیده و زحماتیکه حکومت کشید
اگر مجلس عالی لویه جرگه همه ساله تاسیس شود معلوم است که اشکالات
برای جانین رو میدهد.
فکر کنید که عموم اراکین دولت با این خادم عاجزتان از روز عید
تا حال هیچ کار نکرده ایم تمام کارهای وزارت ها و دوائر دولتی مانده است (۱)
(۱) ناظرین از مطالعه این اوراق مسبوقند که ذات جهانبانی و وزدار مملکت
افغان در بعضی اوقات بکارهای مفوضه خود پرداخته اند. اما نظر بشوق و شعفی که اعلیحضرت غازی بکارهای
ملت و مملکت و دولت دارند آنکار قلیل و اندک را کالعدم تصور کنان میفرمایند که از ابتدا
جرگه الی الآن کارهای ما در زاویه تعویق افتاده است ۱۲ (برهان الدین کشککی)


خلاصه راپور تعداد جلسات لویه جرگه
۳۵۲
لویه جرگه ۱۳۰۳

در بی موقع خدا نخواهد اگر دشمن فرصت دیده یک استفاده کلی کند، میتواند، چرا که ما خبر نداریم که در وزارت های شما چه مکتوب آمده و دشمنان بر علیه ما چه چیز تصویب کرده اند، بنابران بایستی که ما و شما جهت انعقاد لویه جرگه های آتیه حال یک فکر درستی بکنیم که چقدر مدت بعد منعقد شود، اگر چه خوبتر میدانم که شما ملت عزیزم در معاملات مهم دولت همه وقته حاضر میشوید و الحمد لله پیشتر در هر مهمات حاضر شده اید، لکن در اوقات معمولی و فرصت های غیر مهم این خادم ملت نمیخواهد برای تان چنین تکالیفی را عائد کند بنابران هر صورتی که برای جرگه های آتیه مناسب و درست می پندارید طوریکه برای تان تکلیف عائد نشود معین دارید تا جرگه های آینده بهمان موعد انعقاد یابد:

لویه جرگه
فدایت شویم! اگر چه ازین شرفیابی با علیحضرت معظم غازی برخود میبالیم و این ورود خود مان را باشان اسلامیت بنیان تان موجب عزت تاریخی و مفخرت عالی خود می پنداریم مگر برای بسی برادران عزیز ما که بامورات دنیوی و کسب و کار و جهانداری خود ها مصروفیت دارند بدیهی است ازین سفر و حرکت تکالیف مزیدی عائد شده در امورات دنیوی شان یک سکته بزرگی بوقوع پیوسته بلکه برای بعضی از برادران مانند و کلای هروی بواسطه سفر دو طرفه و اقامت بدار السلطنه طول میعاد مسافرت شان تخمیناً بیشتر از سه ماه می انجامد، لهذا چیزی را که ذات ملوکانه


خلاصه مذاکرات دربار لوی جرگه ۳۵۳ لوی جرگه ۱۳۰۳

شاهانه میفرمایند که انعقاد لوی جرگه سال بسال موجب زحمت و تکلیف است
در است ضرورتیاستی که در میان این جرگه الی جرگه آیند یک موعد مقرر شود.
(درینجا عده از نفری جرگه خواهشمند شدند که لوی جرگه (سه به سه) سال
منعقد شود و برخی اظهار داشتند که دوسال بدوسال و عموما استدعا
نمودند که سه سال بسه سال. ب ، د)
اعلیحضرت
بخیالم که لوی جرگه باید بدون ضرورت سه سال بسه سال منعقد شود
بهتر است زیرا که دوسال بعد یکم وعد نزدیک است و پنچسال پنچسال
بسیار مدت مدید و سه سال بسه سال بخوای خیرالامور اوسطها نهایت موزون و بجاست
لوی جرگه
تماماً بدین اظهار ملوکانه اتفاق رأی نموده بعرض رسانیدند همین موعدیرا
که ذات شاهانه فرمودند بسیار درست است!
رئیس صاحب شورای دولت
آیا چرا سه سال را به پنچسال شما حضار محترم لوی جرگه ترجیح دادید
زیرا آرزو دارید که بحضور چنپین یک پادشاه رقمیخواه مهربان
زود زود مشرف شوید!
شیر شیخ کرخ
ما آرزو داریم که همه وقت دیدار اعلیحضرت معظم خود را به بینم اما از جیکه
اکثریه ملت بکار و بار و مصروفیت پیشه ها بدارند همین سه سال
مفارقت از وصال و لقاء ذات اعلیحرت خویش کسی طاقت میکنیم کو یا یک حوصلی کلانی نموده ایم! (۱)

(۱) شیخ مذکور درین نزدیکی با برحمت ایزدی پیوسته است انالله واناالیه راجعون، ب، د.


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ٣۵۴ لویه جرگه ۱۳۰۳
تاکید تعلیم
ذات همایونی دو توصیه را خواهشمندم که برای تان نمایم که دران هیچ فکر کردن لازم نیست و اجراء آن حتمی و لازمیست :-
(١) آنکه بچه های خود را همیشه بسوی علوم و فنون تشویق بدهید چراکه خوشبختید
ترقیات دینی و دنیوی ما وابسته بعلم است ع که بیعلم نتوان خدا را شناخت
بیاید در هر نقطه و هر جائیکه باشید اولادهای تان در آنجا درس بخوانند و فنون لازمه
را بیاموزند و بدین الفاظ مختصر که من بحضور شما عرض کردم بیشتر بیشتر تاکید میتوانید در
تعلیم اولاد و عائله خود بکوشید در هر جائی که رفتید از طرف من وکیل هستید که
این توصیه ام را بعموم ملتم ابلاغ دارید !
لویه جرگه ازین معارف خواهی و عرفان پروری همایونی اظهار تشکرات مزید کریا
نموده تماماً متعهد شدند که در ترویج علوم و تشویق اهالی بسوی تعلیم تا هانیکه
در بدن و روح در تن ما باشد مساعیات اسلامیت کارانه خودها را
مبذول میکنم ! که در هر
مخالفت کی پیش آمده


جلسه مذاکرات تعدیل قانونیه جرگه
۳۵۵
لویه جرگه ۱۳۰۳

تاکید پوشیدن البسۀ وطنی

اعلیحضرت
درین جرگه من بسیار لحاظ شما را کرده ام : - زیرا هر کدام
تان تکه های خارجی را پوشیده آمده اید حالانکه من از
مدتی این شیوه را محض ترغیب اهالی بسوی تکه های ساخته و بافته شده
مملکت افغانی اختیار نموده ام که بدست خویش البسه هر کسی را که از تکه خارجه میبود پاره
پاره میکردم ، بینید که امروز همۀ مأمورین دولت تان بجز از تکه های صاف
و پاکیزۀ وطن مقدس تان دیگر چیزی را نپوشیده اند، در خصوص از اشخاص
هراتی و ترکستانی که تکه های ساخته و بافتۀ وطنی خود را پوشیده آمده اند
تشکر میکنم، اگر هرکدام تان از هر جای که آمده اید، تکه همانجا را پوشیده
می آمدید چقدر خوب میشد که هم نمونۀ تکه های هر ولایت افغانستان را با
نشان میدادید و هم خیلی از شما خوشنود میشدم ،
باید که در لویه جرگه آینده همۀ تان لباسهای وطنی خود ها را پوشید
بیائید. باز میگویم که در خصوص بدرجۀ لحاظ شما را کرده ام که سطح هیچ کسی را نکرده ام


جلاله آرا و تعدیل آلويه جرگه ۳۵۶ نمره جرگه ۱۳۰۳

دنيا وجداً بر شما لازم است که از تکهای وطن مقدس خود لباس بسازید،
فکر کنید! در وقتیکه تکهای وطن با ساخته میشود بهر تار و پود آن بسم الله
خیر یا الله گفته میشود، آیا پوشیدن این تکهای پاک خوب است، یا در بر
نمودن پارچهای منحوس ناپاک که از دست یک بی وضو و بی نماز خارجیه
بعمل می آید، دیگر پیسه های تکهای وطن ما که ما آنرا استعمال کنیم معلوم است
که در جیب خود ماست اما همان پیسه های را که در بدل این تکهای منحوس
اشخاص خارجیه ما میگیرند، ازان باستحکامات سرحد خود را پرداخته کله ها،
توپها، بمها ساخته آنرا باز بدینصورت فجیع بروی خود ما میزنند از ینرو درین
مسئله مهمه نیز شما را از طرف خود وکیل میگیرم که کوشش کنید و تمام ملت را
ترغیب بدهید در هر جای که باشند تکهای بافته وطن خود را بپوشند و
اگر کسی بخیال آنکه لباس وطنی را نمی پوشم که از درشتی گردن مرا میخراشد
و هنوز ماشین خانه های ما بآن درجه نرسیده که مانند تکهای خارجیه صاف
و بافته بتواند، گردنش لایق بریدن است ،
درین دو فقره که اولادهای خود را بمعارف تشویق بدهید و تکهای
وطن خود را بپوشید باز بیان میکنم که عموم ملتم را زیاده بر زیاده تشویق بدهید
زیرا که واسطه همه بلندیها علم است و پوشیدن تکهای وطنی نیز
برای اقتصاد ما سودمند است،


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۵۷
لویه جرگه ۱۳۰۳

لویه جرگه
این توصیه مقدسه و نصیحت پدرانه شاهانه را بمسرتیکه بالاتر
ازان بخیال نمی اید پذیرفته اکثر یه ازین خطای فاحش خود خجالت
زده و ندامت کشیده خود ها را نشان داده تماماً متعهد شدند که ما بیک غیرت
صاعقه نا یترویج و استعمال البسه پاک و صاف و ستره وطنی خود میبرائیم
و در جرگه اینده انشاء الله تعالی برای نام یک قطعه لباس خارجیه را بر بدن
احدی نخواهید دید،

تعدیل صنایع

درینجا اعلیحضرت همایونی یک بیانیه دلچسپی در موضوع تعدیل صنایع فرمود
گفتند که خیال داریم تا در آتیه برای ترقیات صناعیه مملکت افغانیه یک
نظامنامه را بنام تعدیل صنایع ترتیب و تدوین نمائیم و در ان تفصیل
و تشریح این امور را بدهیم که در آتیه فلان دار نجه بایستی فلان صنعت
خود را بدین نوع و رقم وصفت بسازد و فلان کاسب درین کسب
خویش محض جهت آرائش و خوبی آن این دقیقه را نیز تحت تدقیق بیارد


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ٣٥٨ لویه جرگه ١٣٠٣
مثلا قالین بافهای افغانی دالیچهای خود را بقسم قالینهای ساخت
اروپا بصورت تهران بافت نمایند - ولنگیهای رشیمی ساخت مملکت
بایستی بصورت سجاده ها و سرسبزها و پرده ها دروازه و غیره بآید و حفاها
بایستی بالای مقابر جهت قرائت قرآن شریف مخصوص شوند، و کمل دوزها
بعوض مخمل دوزی بدیگر کارهای عالمی گماشته شده این کسب را بنسوان
واگذار شوند و علی هذا.
در اثر این مقوله همایونی عبدالرحمن خان رئیس معرکه و پشتو
به تردید این نظریه بر پاخواست و چندی از اعضای لویه جرگه نیز
در وضع این نظامنامه تنقید کردند،
بالآخر رأی عمومی لویه جرگه برین قرار گرفت که در امثال این بیانات
که برای ترقیات و تعالیات ملت و مملکت منافعی را عائد میکنند
وصنعت و حرفت حکومت ما را بدرجه عالی میرساند، آرای ما از
اعطای افکار عاجزانه ما قاصر است، چیزیکه ذات همایونی پسند
فرمایند و احکام آنرا جاری دارند ما را در ان طاقت چون و چرا نیست
ع صلاح ما هم آنست کان صلاح شماست (ب دو)
اعلیحضرت باز میگویم الحمد لله همه فقراتیکه درین مجلس مطرح مذاکره گردید
بدون قیل و قال و گفت و شنید بسیار صورت خوبی را


خواند اگر او نقد با لویه جرگه
٣٥٩
لویه جرگه ۱۳۰۳
انجام گرفت و جای شکر است بهمان طریق که یکی بودیم و یکی هستیم و بجز
از ترقی دین و دولت و ملت خود هیچ آرزوی نداریم !
لویه جرگه بتائید همایونی چند کلمات را پرداخته برین کامیابی و اتحاد
و اتفاق اظهار تشکر و مسرت و محمدت نمودند !
اعلیحضرت باشما در ضمن جرگه وعده کرده ام که عرائض شخصی هر واحد شما
بعد از اختتام جرگه شنیده میشود ـ لهذا شما را حالی میکنم که
فردا تنها شما جهت امضاء کردن فقرات خوانده شدۀ فوق و دیگر لوایح که قبلاً
تحریر داشته اید حاضر میشوید و ظهر سه شنبه (۷) اسد باز بهمین مجلسی
منعقد شده در خاتمه آن وداع رسمی بعمل می آید روز چهارشنبه (۸) اسد
بازماننده و زاول شما را بطور خصوصی و داع و ملاقات میکنم سر از روز پنجشنبه (۹)
اسد هر کدامی از شما میتوانید که عرضهای شخصی خود را هر دوائر و وزارت که مربوط
باشد بکنید البته که به بسیار زودی از طرف حکومت غور رسی و استماع عرضیه
پردازان شما خواهد شد عرائضی که شخصاً بمن تعلق داشته باشد بشانخاصی
حضورم بدہید تا فوراً بجواب تان بپردازم !
لویه جرگه بسیار خوب شد ! ازین هدایات ملوکانه مسرور شده بر طبق هدایا
شاهانه رفتار میکنیم !
رئیس صاحب شوری امروز لویه جرگه بحضور شاهانه اولی الامر خود ها حاضر و مشرانند


خلاصه مذاکرات تعدیلاتی لویه جرگه
٣٦٠
لویه جرگه ١٣٠٣

واز روز افتتاح "لویه جرگه" تا امروز که اختتام آنست کارهای بغایت سخت و مشکل را
خود را بحضور اعلیحضرت غازی خویش اجرا کردند، شکرانه میکنم و تشکر این
قسم مهربانیها و خوش خلقیها و عواطفات ملوکانه شانرا بهیچ زبان ادا کرد
نمیتوانم، مگر اینقدر میگویم که الله تعالی سایه این پادشاه شریعت خواه و شفیق مرحم
و مهربان را از مفارق ما کم و کوتاه نگرداند !

لویه جرگه
کلام حضرت رئیس صاحب را قطع کنان بیک آواز
فریاد "آمین یا رخدایا را" بلند کرده یک غلغله
دعا گوئی از سر تا سر دف برپا نمودند !

عبدالرحمن خان رئیس
اعلیحضرتا ! خدماتیکه در افغانستان کرده اید نظیر آن
در قرون اسلامی پیدا نیست و دیده نشده .
اعلیحضرتا ! شمائید که شریعت غرای محمدی را زنده ساختید،
اعلیحضرتا ! شمائید که وکلاء و مشایخ و علماء و شرفای عموم ملت را
خواستید و بحضور مبارک شاهانه تان بذریعه آرای آنها مهمات ملت
و دولت خود را انجام دادید !
اعلیحضرتا ! شما اینطور پادشاه نیستید که اگر ما بنادانی خود یک گناه و خطائی


لویه جرگه ۱۳۰۳
۳۶۱
خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه

بکنیم ما را سخت بگیرید بلکه شما این قسم یک پادشاه حلیم و برده بارید که اگر
از ما ملت و خدام دولت بسهو و ایک وضع بدی به بینید از روی
حلم کار میگیرید،
اعلیحضرتا! از سعی و همت شما ممکن است همان حکومت که در وقت
حضرت رسول الله صلی الله علیه و سلم و خلفای راشد به سر کار بود
واپس احیا و زنده شود،
این بسیار جای شکر است که پروانه وار همه علماء ووکلا ءوفضلاً
ملت را دور خویش جمع کرده اید و از نظریات وافکار آنها استفاده مینمایید
چون شکرانه اینطور پادشاه خود راما، هیچگونه اداکرده نمیتوانیم پس دعا میکنیم
که این پادشاه مقدس محبوب القلوب ما را عمر دراز بدهی وبان خیالات که در راه
ترقی و بهبودی ملت و دولت ما دارد کامیاب بگردانی، خداوندا بان خیالات
دارد
خوبیکه در حق ما جاهلان (اگر چه بسیار کم جاهل داریم موفق بگردانی، خدایا
از مرحمت خود توفیق بدهی که بخیالات خسروانه شان که آسایش دارین
ماست کار نماییم!
(بعد از اختتام این گذارشات مجلس چون ساعت از وقت موعوده
مجلس اندکی تجاوز کرده بود ذات شاهانه و عموم لویه جرگه از بارگاه بسوی محل
واقامتگاهای خویش عودت کردند . ب، د)


مجلس شش ریاست
خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه
٣۶٢
لویه جرگه ١٣٠٣

گزارش دو شنبه (۶) اسد
از صبح تا عصر

[درینروز عموم اعضای محترم لویه جرگه حسب ترتیب مقرره بوقت موعود
تحت بارگاه عالی پایگاه لویه جرگه تحت صدارت آقای شیر احمد خان رئیس
عمومی شورای دولت اجتماع ورزیده بامضاء نمودن آن نظریات تعدیلات
و تنقیداتیکه از ابتدا الی الانتها با اوراق جداگانه قرار فرمایش شان منشی
مجلس تحریر داشته بعرض غازی کمالت امضا نموده امضای عمومی انرا معطل باختتام جرگه گذاشته
بودند میپرداختند، ذات شاهانه و عموم وزارات و ماموریت ها
بوظائف مفوضه و خدمات محوله شان مشاغلت داشتند. ب، د]

کاتب
رادوی


مبحث بیست و هشتم
خلاصه مذاکرات مجلس لویه جرگه
٣٦٣
لویه جرگه ١٣٠٣

مذاکرات شنبه (٣) اسد
(وداع رسمی و عمومی)

[درینروز نیز از طرف صبح هیئت محترم لویه جرگه مانند دیروز بامضا
نمودن و مهر کردن همان لوائح باقیمانده خود مصروفیت داشتند و ذات
ملوکانه و عموم مأمورین بامورات محوله خود مشغول و منتهک بودند و از طرف
ظهر باز مانند سابق عموم مأمورین و وزراء و کارپردازان ملکی و نظامی ذات
جهانبانی و عموم اعضای محترم لویه جرگه برای استماع مذاکرات آخرین لویه جرگه
و وداع عمومی رسمی اعلیحضرت تقریباً قبل از وقت تحت بارگاه موصوف
اخذ موقع نموده بودند. ذات همایونی نیز بوقت مقرره حاضر مجلس شده مسرت
افزای قلوب مشتاقین و روشنی بخش دیده منتظرین شده بعد از وقفه
قلیل فرمودند . ب ، د]

اعلیحضرت
بنام خدای مهربان خود آغاز میکنم :- تمام مباحث و مذاکرات
ما و شما در امورات داخلیه و خارجیه حسب دلخواه از فضل


حصه هفتم
خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
٣۶۴
لویه جرگه ۱۳۰۳

و مهربانی خدا تمام شده است امروز تنها در مسئله نظام که بطور خوشی رضا
قبلاً چند تنی از شما اظهار رأی نموده بودید و آن مبحث در آنوقت گذاشته
مزید مذاکراتش را وعده در آتیه داده بودیم برای شما اظهار مفکوره ام
را مینمایم تا شما آنرا بشنوید اما درینجا جواب گفته نمیتوانید البته بعد ازینکه
هرکدام تان مع الخیر و العافیه با وطان و مساکن خود رجعت نمودید این
مسئله را به نزد عموم اهالی و ملت عزیزم مطرح مذاکرات نموده آرای
حقیقی و افکار واقعی شانرا درینمورد اکتساب نمودید، مجدداً حکومت را
ازان افکار عمومی و آراء جمهوری که نسبت بنظام و خدمات عسکری
داشته باشند ابلاغ نمایید تا بر طبق خواہشات آنها
عملیات کرده شود !
بخیال خودم هیچیک اصول ازین طریقه موجوده که دولت متبوعه
تان در اخذ نفوس آنرا مقرر داشته است بهتر تر و افضل و اکمل نخواهد
بود. [درینجا ذات ملوکانه همان دلائل و محاسن و خوبی را که در مبحث
نظامنامه نفوس بیان داشته بودند مکرراً فرمودند. ب، ذ] چون برخی
از اعضای لویه جرگه نسبت به عسکر خوش رضا اظهار آراء شانرا نموده اند
و تا یکدرجه اظهار آمادگی شانرا نیز در ان مورد ابراز نموده اند، لهذا میگویم که
اگر نظام خوش برضا را چنان شما تصور کنید بحرتبه مردی که داخل نظام شد.


خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۶۵ لویه جرگه ۱۳۰۳

الی مادام الحیات گرچه پیر و معیوب و فرسوده شود و از کار برود و شامل عسکری
باشند نه حکومت شما و نی وزارت حربیه تان آنرا قبول و منظور کرده میتواند
البته عسکر خوش برضا نیز بهمین اصول که چندی در نظام داخل شد بعد از
اخذ تعلیمات و تکمیل خدمات عسکری از ملازمت سبکدوش بعوض آن
دیگری جلب و استخدام شود بهتر است.
لکن نفری برضا و رغبت و خواهش خودشان باین معاش نجوز
چنانچه اسبق برین مذکور شد گاهی داخل فوجی نخواهد شد. اگر شما و عموم
ملت این امر را واقعاً منظور نمائید و تنخواه عسکری را تقریباً تا (۲۵) روپیه
مقرر دارید و هم متعهد میشوید که اشخاص خوش برضا را در نظام داخل
میکنید و نمیگذارید که در تعداد معینه و نفری مطلوبه وزارت حربیه نقصانی
عائد شود همانا که حکومت نیز در قبولیت این نظریه تان خودداری نخواهد کرد
مشروط بهمان شرط که نفری تعلیم یافته خوش برضا بعد از تکمیل موعد از خدمت
نظام سبکدوش شده بعوض آن دیگر اشخاص صحیح برغبت خود فوراً
داخل سلک عسکری شوند. در ضمن قبول نمودن این نظریه حکومت بتان
حاضر است اینچنین عسکری را که خوش برضا داخل نظام شوند لباس و
نان، و تنخواه بدهد و اما در اعطای مبلغ جیب خرچ و این افزودی تنخواه
عسکری خوش برضا از شما ملت بهر نهجی که شما قبول کنید و لازم انگارید


خلاصه مذاکر او تعدیلات لویه جرگه
٣٦٦
لویه جرگه ١٣٠٣

امداد و معاونت را محض بدینواسطه خواستار است که شما طرفدار
نظام خوش برضا میباشید !

لویه جرگه
ما تماما اصول اخذ عسکر را قبل برین نیز قبولدار بودیم و بعد ازینکه
ذات جهانبانی این عرائض و استدعاهای ما را در باره
قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری شرف قبول دادند و ما را بیشتر از پیشتر
برای این خدمت سراپا مفخرت مستعد و اماده نمودید و تمام شکایات جدیده
ما را در ین مورد مرتفع و تمام ممنوعات و محذورات را از پیشگاه ما مندفع شا
قبولداریم، اکنون که ذات شهریاری بنا بر استدعای برخی از اعضای لویه جرگه
این مفکوره قیمتدارانه شانرا برای ما در اصول اتخاذ عسکری بصوت
خوش برضا ارشاد نمودید مشروط باینکه بعد از اخذ تعلیم و تکمیل میعاد خدمت
سرد اول سبکدوش عوض آن دیگری بر غبت خود داخل عسکر شود ما ملت
همه تن حاضریم که در تشویق و ترغیب افراد عمومی نسبت بداخل شدن
شان بخدمت عسکری تبلیغات نمائیم و نمیگذاریم که در تعداد قطعا مطلوبه
وزارت حربیه نقصانی وارد آید و همچنین این مبلغ گزافی را که حکومت برای
عسکر خوش برضا میپردازد تماما حاضریم که اعانه بدهیم و صورت پرداختن
این اعانه با شکال مختلفه بخاطر داریم (۱) بر مالیات خود بیفزائیم (۲)
بر مال مواشی (۳) در رسوم گمرکی (٤) برخانہ وار چیزی را مقرر کنیم.


خلاصہ مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه
۳۶۷
لویه جرگه ۱۳۰۳
ده، هزار افغانی پولی بدهد، درین میان هر کدام آنرا که ذات شاهانه منظور فرمایند ما که نمایندگان حقیقی تمام سکنهٔ مملکت افغانی میباشیم از طرف عموم برای قبولیت آن حاضریم!
اعلیحضرت
قبلاً بشما گفتم که این مسئله را فعلاً خواهش نداریم که فیصله کنیم بلکه این امریست که شما بمقامات خود رفته همراه عموم ملت درینموضوع گفت و شنید کنید براسیکه رای عمومی قرار گرفت همان منظور است بالفعل همان مقررات نظامنامه نفوس درست است!
لویه جرگه
بسیار خوب است اولین کاریکه ما در اوطان و مساکن خود آنرا با تفاق عموم ملت تصفیه و انجام بدهیم انشآء الله العزیز همین اظهار مفکوره همایونی و مسئله خوش برضا بودن عسکری است (تکبیر! تهلیل کف زدنهای شادمانی)
اعلیحضرت
در مسئلهٔ انضباط و امنیت مکرراً شما علماء و فضلاء را بیاداوری میکنیم تا زیاده بر زیاده ملتفت باشید و برای سد باب دزدی و دیماره و سرقه و دیگر اختلالات تا میتوانید از تشدد و سخت گیری کار بگیرید حتی بکوشید بدلائل و امارت نیز این فساد پیشه تحت بازپرس آورده شوند و در تالیف فتاوای امانیه برای علمای منتخبهٔ خود درینمورد وصایای لازمه را بنمائید! و هم گمان نکنید که ذمه واری و مسئولیت این دزدیها


خلاصه مذاکرات او تعدیلات لویه جرگه ۳۶۸ لویه جرگه ۱۳۰۳
و دیگر جنایات تنها بر دوش حکومت است بلکه بیشترتر از حکومت و زیاده تر
از عمال سلطنتی شما علما، وفضلا، وسادات به نزد خدا و رسول و پادشاه
مسئولید زیرا اگر شما چنانچه شاید و باید در تقویهٔ معنویات ملت مضار و
مجازات و عقوبات دزدی و دماره بازی و قتل ناحق و زنا و امثال آن
که از طرف خداوند مقرر است، و در آخرت برای فاعل آن بلا شکی رسید
داده میشود بخورشیدگان میکنیم که احدی بارتکاب این افعال شنیعه اقدام
نخواهد کرد!
علمای لویه جرگه الحق که با علم حق نصیحت و تبلیغ اوامر رب العزت را طوریکه
اعلیحضرت ارشاد میفرمایند نموده ایم و اگر مینمودیم و ملت را
کماینبغی از مجازات و عقوبات و خرابی و باز پرسیهای این اعمال که از
طرف رب ذو الجلال مقرر است اطلاعات میدادیم پس ابداً بکیفر بد و رویش
این افعال سراپا وبال نمیگشت. در آتیه متعهد میشویم که حتی الامکان در وعظ
و نصایح و تقویت معنویات و روحانیات ملت کوشش نموده دقیقه از دقائق
امر بالمعروف و نهی عن المنکر را فرو گذار نشویم!
اعلیحضرت خدا را بار بار شکر گذارم که تمام مباحث و مسائل با حسب المطلوب
بیک طریق مرغوب بکمال اتحاد و اتفاق و وفاق خاتمه یافت
پس میشاید که بگویم کارم بکام است الحمد لله شستم که که در خدمت شماعامت عام


خلاصه تعدیلات و نظریات
۳۶۹
لویه جرگه ۱۳۰۳
مرام است الحمدلله .
درینجا باز از طرف لویه جرگه شروع بمدح خوانیها و دعا گوئیها
و بیان صفات و محاسن و مزایای اعلیحضرت غازی شده هر کس
و هر فرد حسب نوبه بر پا خواسته مدحیه و دعائیه و امثال آن دیگر اقوالی
ایراد مینمودند که ما از ان میان تذکر چند دعائیه و مدحیه بطور نمونه درج
ذیلا می پردازیم . م ، د]
لویه جرگه ما ملت افغان شکریه احسانات و نوازشات اعلیحضرت معظم
غازی خود را بهیچ زبان ادا و بجا آورده نمیتوانیم ، خدماتی را که ذات
خسروانه از ابتداء جلوس شاهانه شان که برای ترقی مملکت افغانیه
نموده اند و زحمات و تکالیفی را که برخود برای رفاه و آسایش ما ملت
افغانستان کشیده و میکشند از چنان اقداماتی نیست که در شان
هر پادشاه بوده باشد کسی بیاد ندارد که سلاطین ماضیه اسلامیه اینچنین
رعیت نوازی را شعار خود ساخته باشند که کبار و صغار ملت
دولت خود را بمحفل مشوره شامل و از و شان فکر و رأی بگیرند ، چونکه
اعلیحضرت غازی همواره بآسوده حالی و رفاهیت رعایای دولت
راغب بوده بنابران از وفور مراحمات و نوازشات شاهانه عموم ملت
اسلامیه را بمحفل مشوره و مجلس لویه جرگه کامیاب فرمودند پس بر خود ها
فرض میشمرم که


حصه تعدد الاد نظريات ۳۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳
دعای صحت ذات وجود فیض آمود اعلحضرت والا و ترقی دین و دولت
اسلام را لازم و واجب شمرده ایم که شب و روز بران مواظبت نمائیم!
وکیل اعلحضرت ترقیخواه! خداوند کریم بلطف خود سایه همپایه شما را از سر مایا
بلکه از جمیع اهل اسلام کم و کوتاه نگرداند - خود شما نسبت بما و کلای
ملت خوبتر و بهتر خیر خواه عموم رعایای خویش بوده و از همه رئوف و مهربان
بلکه از پدر مهربان تر و نکوتر میباشید ، و خیالات شما را از اول تا آخر
خوب دیدیم که رأی شما عین مدعا و رفاه عمومی رعایا میباشد
هزار جانهای مایان بفدایت باد -
وکیل اعلحضرت ترقیخواه ملت پرور عدالت گستر! حمد میگوئیم خداوند قاد
توانا را که اعتلاء عطا کرده در حواس ما و منور گردانیده قلوب ما را
بنور مقدس اسلام و قرار داده وطن ما را افغانستان و حامی دین و متطلو
و وطن مقدس مان گردانیده وجود مبارک شمارا که از بد و جلوس تا عصر حاضر
یوما فیوما ترقیات فوق العاده از اثرات و کوششهای خیرخواهانه و
زحمت های آن شهریار یگانه دیده و مشاهده گردیده است و بر عموم ملت
افغانستان بلکه بر تمام ممالک خارجیه نیز آشکارا شده است که منبع ترقی و تعا
وطن مقدس ما و ملت و دولت افغانستان وجود مبارک شما بوده و میباشد.
اینهمه ترقیات و دارائی را از زحمت های اعلحضرت پدر غمخوار مهیا گردیدی


خلاصه تعدیلات و نظریات
۳۷۱
لویه جرگه ۱۳۳۴
خودها مالک گردیده ایم اے
خدا را چه توان گفت شکر این نعمت : که از تصور تفکر و خیال بیرون است
و اضافه بر مرحمت های شاهانه محفل لویه جرگه را انعقاد فرموده و برادران و
هموطنان ما را از دیگر ولایات طلب نموده و دعا گویان را بشمولیت محفل
موصوف سرافراز گردانیده اند ما شکریه این نوازش و پرورش را بهیچ زبان
بیان نتوانسته همینقدر میگوئیم که تا جان در تن و رمق در بدن داریم با دوستان
اعلیحضرت دوست و با دشمنان آن دشمن بوده از سر، و جان ، و مال،
و اولاد خود ها در راه رضای حضرت باری تعالی و ترقی و تعالی اسلام
بخورسندی پادشاه خود مضایقه نداریم و بحضور مبارک اعلیحضرت برادران
هموطن خود عرض عاجزانه خود را تقدیم میداریم که از برای تعدیل اخلاق
هر ملت محتاج بدو قوه معدله میباشد یکی دین و دیگری سلطنت که این
دوقوه باید همواره تعدیل اخلاق و صفات ملت را نماید. سلطنت
در واقع حقیقت قوه جبریه و قدرت قهریه دین است، و دین همان
قانون معدل هر ملت است !
بناء علی هذا تمام ملل عالم محتاج بقانون عدلند که یک جمیعت
و یک مجلس قرار بدهند اما ملل متمدنه همان قانون عدل را حالا بقوت
شورا و غلبه آراء در میان خود تاسیس مینمایند و در وطن و دولت مقدس


خلاصه تقاریر و نظریات ۳۷۲ لویه جرگه ۱۳۰۳

مان اعلیحضرت پدر معنوی ما ترقی و تعالی ملت و دولت را به اجرای
احکام شریعت دیده به تصویب وکلای ملت در معرض اجرا گذاشته
و میگذارند از صمیم قلب از درگاه کبریائی مسألت مینمایم که عهد سلطنت
اعلیحضرت مقرون بهر گونه سعادت و شرافت باد و ذات معلی صفات شهریار
در کمال صحت و عافیت بترقی مملکت موفق و نائل آياد-
دے خادم دشریعت ساتونکی دملت
مرحمه خداوند دلوی عزت شموږ اعلیحضرت
يوسوږے مولیٰ په سر دټول فغانستا
امیر امان الله خان
دملک په ننگ ونام هر ساتی یی آرام
خدمت کښ د اسلام کړی یی هر مدام
پرموږ باندے زیات له مور وپلار ده مهربان
امیر امان الله خان
ستا فکر ستاخیال بس دی شموږ بحال
خپل ځان لرے ملال چہ موژ لا کړ خوشحال
تختن دی امرے تل خوشحال تاپه هر زمان
امیر امان الله خان


جلا لا نمدیدا او نظرآ ۳۷۳ لویه جرگه ۱۳۰۳
ته یی ځمونږ مین ته یی ځمونږ بدن
ته سا ځمونږ دتن ته روح یی دوطن
ناموس ځمونږ ملک له ستا وجود دی نگهبا
امیرامان الله خان
ته یی د ملک رنړا ته یی د دین پناه
ځمونږه تکیه گاه مونږ فخر کړه و په تا
څرگند دقوم دقام ځمونږه کړه په ټول جهان
امیر امان الله خان
ځمونږ نه وه خپل واك ډیرگران وه داسی ژواك
ته پاسیدی چالاك په فضل درب پاك
آزاد د قوم ځمونږه کړله چیغ د دښمنان
امیر امان الله خان
ځمونږ نه وه دستور په کاروه داضرور
تیار کړتا حضور مونږ ټولوتہ منظور
ساتونکی ددستور ددین ځمونږ له نقصا
امیر امان الله خان