بدخشان ۱۵۴ راهنمای قطغن و بدخشان
کمتر بنظر میرسد :
در کران ومنجان در ایام زمستان مرغابیها را در
حوضها بدست شکار میکند وطریقیش این است که یک
گوشه حوضی را که بخار در یا است و یا بر طرف رود بار بار بالا
نموده بمانند پنجره غنچه ہا را با ہم دیگر می پیچند و بقدر شش الی دگڑ
طول و سه گز عرض این پنجره را بالای همان کنج حوض کاواک
نهاده سرش را خس پوش نموده در یک گوشه اخیر اندک
غارها به اندازه یکنیم و جب روزن گذاشته بر سرش
تخته سنگی را میگزارند ـ وقت صبح دو نفر بر سر حوض
حاضر میشوند ـ یکی بطرف حوض آمد خود را بهمان مرغابیها
نشان میدهد و دیگری بخس پوشی آمده پنهان می نشیند
وقتیکه مرغابیها این شخص را می بینند نمی پرند و بطرف غار
خس پوش رخ نهاده هر قدر که این مرد بحوض نزدیک
میشود مرغابیها بسرعت تمام بطرف همان غار خس
حرکت میورزند تا اینکه آن مرد بدرون حوض که آبش


بدخشان
۱۵۵
راهنمای قطغن و بدخشان

از زانو بالا نیست میآید و مرغابیها را کاملاً باندورن
پنجره سوق میدهد و خودش را بدهان غار پنجره رسانیده
در اینجا می ایستد و از انطرف رفیقش که پیشتر رفته
و در انجا مستور است تخته سنگ را دور کرده
مرغابیها را یکایک گرفته بخریطه که با خود دارد می اندازد
بدین ترکیب صیادان اینجا همواره تا پنجاه شصت
مرغابی را شکار مینمایند نی بلکه هر قدریکه در پنجره داخل
شود همه اش را بدست آورده یکتای آنهم از گیر
او شان رهائی نمییابد :

امورات تجارتی

اکثر تجار بدخشی از طایفه اطرنجی ترک و بعضی
از باجوریها و مردم جرم تریاک به یارکند میبرند و از انطر
کرباس سفید و رنگه و قالین و نمد های ختنی و یارکندی
و قاشقری و چینی باب آورده میفروشند تنها طایفه


بدخشان ۱۵۶ راهنمای قطغن و بدخشان
با جوری از پشاور و چترال رختهای انگریزی و چای
و پاپزار می آرند و ازینطرف چون بردن وجه نقد منع
است زیره و پوست روباه و خفک و پوست
پلنگ میبرند و بعد از تباهی روسیه تزاری فعلاً بطر
پامیر رفت و آمد و تجارت نیست :
زمین لایق آبادی بدخشان
(۱) در موضع بهارک معروف به (دشت فراخ)
زمینی است هموار که طول او سه گروه و عرض آن دو
و یا یکنیم گروه میباشد و اثر دریای در دوچ امکان آوردند
آب برو ی موجود است چنانچه جرنیل تاج محمد خان
درین موضع نهری را تا یکجائی کشیده هم بود اما بعد
از رفتن او احدی پرداختش را نکرده خراب ماند :
(۲) در مقام جرم یکدشت بقرب شاه ناصر
معروف بدشت نیوسچ است که خاک بسیار خوب


بدخشان ۱۵۷ راهنمای قطغن و بدخشان
و اراضی هموار و مرغوب دارد و از رود به یرغس آب بسهولت
برایشان رسانیده میشود و ما تحت آن تقریباً تا ده دوازده هزار
جریب زمین آباد میشود :
(۳) در آبه کا تهم زیباک دشتی است که آب هم
دارد اندک زحمت میخواهد که جویش وسیع و فراخ و آبش
زیاده کرده شود :
(۴) در مشهد کشم دشتهای فراخی است
و آب وافر هم دارد و در ماتحتش گنجایش آباد بسیار است
(۵) (تور غه تیپه) در تعلقه رستاق که تفصیلش
را در موضع او قلمبند خواهیم نمود :
تعداد پلهای علاقات بدخشان
نمبر شمار | اسماء پلها | ملاحظات
۱ | پل خشتی | در حد فیض آباد
۲ | " رباطک | در راه بهارک
۳ | " اتنگ | در حد پایان شهر


بدخشان ۱۵۸ راهنمای قطغن و بدخشان

نمبر | اسماء پلها | ملاحظات
۴ | پل علی مغل | که بران از جرم ببهارک رفته آمده است
۵ | " سوچ | از جرم بطرف شخمن
۶ | " تنگی کدان | در حد کان لاجورد
۷ | " اسکارندگان | که به سنجان و اکار میرود
۸ | " یردار | بر دریای در دوج
۹ | " سرشهر | " زردیو
۱۰ | " گاو خانه زیباک | براه سنگلیچ بچترار میرود
۱۱ | " اسکتول | " " "
۱۲ | " دریای درایم | پلهاست که بران از خان آباد
۱۳ | " تشکان | بفیض آباد می آیند و از راه
۱۴ | " مشهد | کشم سنجان آباد میروند
۱۵ | " ظفر دریای کوکچه | این پل براه رستاق و خان آباد رود
۱۶ | " بیگم دره کشم | پل ۱۵ را مردم قرلق در وزه بسته به چشمه
۱۷ | " شیمه | اند و بطرف روستاق بران رفت
۱۸ | " یال خر | و آمد دارند بطول ۱۶ گز عرض نیم گز در بین
| | | بیغیه حرکت و جنبش دارد که ماسوای
| | | بمردم که آنها مواشی خود را هم بران
| | | میگذرانند احدی بران گذشته نمیتواند.


بدخشان ۱۵۹ راهنمای قطغن و بدخشان
مزارات بدخشان
در شهر فیض آباد یکی خرقه شریفه در سابق بود که احمد شاه
غازی خرقه را در قندهار برده بران زیارت ساخته تا حال
موجود و محل تبرک است ـ اما اهالی اینجا آن مقامی را که
قبل در آن خرقه طیبه مانده می بود تبرک دانسته چون ون
بزیارت آن رفته درود بر رسول اکرم خوانده دعا میکنند :
دوم : ـ زیارت میر غیاث الدین ولی است :
سوم : ـ مزار خواجه معروف است که بیرون شهر واقع
بوده یک چشمه و چنارهای کلانی هم دارد .
چهارم : ـ در سر غلام دره زردیو مزار شیخ حمید الدین
است که از جمله مجتهدین و تبع تابعین بوده در تنگی در
بدخشان آمده است و قشلاقی که بقرب مزار آن حضرات والا
شانست بقشلاق مزار مشهور است :
پنجم : ـ در زیباک مزار دیوانه شاه که مرد فقیر و از جمله


بدخشان ۱۶۰ راهنمای قطغن و بدخشان

سادات بوده است، میباشد *

ششم:- در علاقه جرم زیارت شاه ناصر است
که قشلاق نزدیک انهم بنام نامی شان شهرت دارد *

هفتم :- در علاقه رستاق زیارتی بنام سرغار
معروف است - واز آثار عتیقه در طی راه رستاق
قلعه و پل ظفر است که الحال چوبی، و عبور و مرور اهالی
بران جاری است و آثار قلعه بر سر کوه معلوم است
و یک راه پیاده رو هم بطرف آن کوه شیخ دشوار گذار امتداد
یافته است که فعلاً بران رفتن و بالا شدن صعب المرور
و اشکال فوق العاده را تولید میکند، میگویند که باشندگان
آن قلعه در زمان آبادی آن میخهای آهنین را کوفته بالای
آن تخته ها را گذاشته بالا میشدند *

هشتم زیارت خواجه بهاء الدین ولی است که بدشت
تور غه تپه واقعست و قریه قریبه او هم بنامش مشهور است


بدخشان ۱۶۱ راهنمای قطغن و بدخشان
اسماء حکامیکه در بدخشان حکمرانی نموده‌اند
نبرشمار | نام حاکم | موعد حکومت | ملاحظات
۱ | سید احمد خان برگز | سه سال | در عهد امیر شیر علیخان
۲ | ولی محمد خان | ۲ 〃 | در عهد ضیاء الملة والدین
۳ | میر احمد شاه خان | ۱/۲ 〃 |
۴ | حسین جان برادر میر احمد شاه خان | ۱ 〃 |
۵ | محمد عزیز خان کابلی | ۱/۲ ۱ 〃 |
۶ | احمد جان قندهار الکوزای | ۲ 〃 |
۷ | محمد افضل خان لغمانی جبار خیل | ۱۰ 〃 |
۸ | فضل احمد خان جلال ابادی | ۶ 〃 |
۹ | سردار محمد اسحق خان پسر سردار محمد اعظم خان | ۱۲ 〃 |
۱۰ | عزیز الله خان محمدزایی | ۲ 〃 |
۱۱ | محمد یوسف خان 〃 | ۱ 〃 |
۱۲ | میر زمان الدین خان | ۱ 〃 |
۱۳ | منشی بهگیراج جرنیل نظامی | ۲ 〃 |
۱۴ | شاه محمد خان لواشر عسکری | ۱ 〃 |


تاریخ بدخشان ۱۶۲ زنبهای قطغن بدخشان

تاریخ بدخشان

از مضمون چند اوراق کهنه که نزد جهانگیر خان بود
معلوم گردید که در عهد سلف در میرهای بدخشان انقلاب
پیدا شده در خاندان خودشان کسی نمانده بود که قائم مقام
حکومت بشود در سنه یکهزار و شصت و هشت هجری
مردم اوزبک قطغنیه در بدخشان دست ظلم و تعداء
را دراز نموده بودند - معتبرین اقوام باتفاق میر یار بیک
خانرا که از سادات سمرقند بوده و پدر و جدش که شاه بیک
و میرزا بدنام بودند از ده بید سمرقند در نقبل آمده سکونت
داشتند و مریدان گرفته بودند میر و حکمران خود نمودند و میر
یاربیگ خان پای مردم قطغنیه را از بدخشان کوتاه ساخت
دو سال حکمرانی کرد و شاه عماد نام را مردم نقبل بمقابل او
برانگیختند و در لا پا نقبل قلعه جنگی از برای او ساختند یاربیگ
خان ازین مسئله آزرده خاطر شده ملک را گذاشته


تاریخ بدخشان ۱۶۳ رهنمای قطغن و بدخشان

به هندوستان رفت پس از رفتن او محمود بی از قطغن آمده
بدخشانرا متصرف شد. بدخشیها برفتن یار بیگ خان
حسرت خورده سیزده نفر اسقال ها دنبال او بهندوستان
رفتند و بلبسیار زاری و عذر او را پس آورده بکلانی خویش
گزیدند چون محمود بی و شاه عماد از آمدن او خبر شدند بدخشان
رارها کردند و حکومت او استقلال یافت. لہذا وی در مقامیکه
فیض آباد است بنای قلعه را نموده یجوزون معروف کرد
و در آن ایام چند خواجه های سمرقندی خرقه مبارکه رسول الله
علیه السلام را بجانب هندوستان از راه بدخشان
میبردند و قریب بچترار رسیده بودند که یار بیگ خان خبر شد
آنها را از کوتل دوراه پس گردانید و برای خرقه مبارکه یک
محل موزونی در آن قلعه ساخته گذاشت و خواجه ها را
زمین بسیار داده رضا مند ساخته و مجاور خرقه شریفه مقرر
نمود و این قلعه بفیض آباد و از فیض همان خرقه شریفه
موسوم شد پنجاه سال یار بیگ خان حکومت کرد


تاریخ بدخشان ۱۶۴ راهنمای قطغن و بدخشان

و پسرانیکه داشت هر کدام شانرا بیک خان یکمقامی
مقرر کرده بود در سنه هزار و یکصد و هجده فوت شد سلیمانشاه
پسر کلان او بجایش باتفاق برادران جانشین شد
محمود بی قطغنیه که از فوت یار بیگ خان واقف
شد لشکر کشی بجرفتن بدخشان نمود و شکست خورد
سلیمانشاه هفت سال حکومت کرد از دست با با قمر الدین خان
نام نقیلی در سنه ۱۱۲۵ کشته شد و بعد از ان یوسف علی برادر
او پنجسال حکومت کرد و در ایام حکومت او هرج
و مرج بسیار واقع شده و در سنه ۱۱۳۰ فوت کرد ضیا الدین
برادر کهترش بجای او بر مسند حکمرانی قرار گرفت و
در سنه ۱۱۳۹ از دست قاضی اسد خان نام مقتل رسید
و انقلاب بسیار در ملک پیدا شده آخر الامر سلیمانبیگ
بدخشانرا تصرف کرد علی هذا القیاس رفته رفته همچنان
در او لادهٔ او میری و کلانی بدخشان ماند تا نوبت بمیرزا
کلان که از اولادهٔ یار بیگ خان مذکور بود رسید


تاریخ بدخشان ۱۶۵ راهنمای قطغن بدخشان

و از و بمیر سلطان شاه پسرش تعلق گرفت و از و بمیر بهاء الدین
ولدش ماند و از بهاء الدین بمیرزای کلان ثانی رسید
و از و بپسرش میر احمد شاه خان بورا ئیت ماند و از میر احمد
شاه خان به میرزای کلان ثالث که پسرش بود تفویض شد
و از میرزای کلان ثالث برای شاه زمان الدینخان پسرش
متعلق شد و از شاه زمان الدینخان سه پسر ماند اول میرشاه
دوم میر یوسف علیخان سوم میر نصر الله خان و در اخیر
حکومت شاه زمان الدینخان میر مراد بیگ میر قطغن که اتالیق
لقب از جانب امیر بخارا داشت بر بدخشان غلبه کرد
ملک را تصرف شده بهمان هر سه پسران میر شارمان الدینخان
محبوس در خان آباد برد مدتی در آنجا بند ی ماندند. اخیر
یک نفر ندیبان جپری با میر نصر الله خان که هر دو حرس باهم
میکشیدند رفیق شده و هر سه برادران را از محبس رها نمود
که فرار شدند چون میر مراد بیگ خبر یافت سواران از عقب
شان فرستاد آنها اثر قدم شانرا گرفته بتالقان آمدند


تاریخ بدخشان ۱۶۶ رهنمای قطغن و بدخشان
و مفرورین از تالقان گذشته برستاق رسیده و پناه
بمردم رستاق برده اهل رستاق بهم غیرت ننگ
آنها آوردند و معاون میر زاده های خود شدند و میر مرادبیگ
قطغنی پسر خود را با نفری کثیر بگر فتاری آنها مقرر رستاق
نمود و جنگ واقع شد و در بین مقدمه پسر مراد بیگ چاؤ
ندیده سلسله جنبان صلح گردیده پیوند اصلاح نشان برابری
کرد بجدۀ میر شاه برادر کلان خود را که یوسف علیخان بود
در رستاق و نصر الله خانر در کشم مقرر نموده خودش
ببدخشان رفته بفیض آباد مقیم و حکمران و کلان اقوام
شد و پسرانش میر جهاندار شاه و میر شجاعت و میر شاهزاده
حسن که بجوانی و کامرانی رسیدند هر طرف آغاز لشکر کشی و
و ملک گیری کردند و بدخشان در عهد میر شاه بطرف خان آبا[د؟]
تا نریج و فرخار و کلۀ گان و تالقان وسعت یافت و
بدانطرف شغنان واخنان و چترار و سر قول و پامیر را تا قره[ب؟]
یار کند تابع نمودند و از آنجا هم باج میگرفتند و پس از فوت


تاریخ بدخشان ۱۶۷ رهنمای قطغن و بدخشان

میرشاه پسرش جهاندار شاه در بدخشان میر و بزرگ و حکمران
گردید و در زمان حیاتی خود میر شاه بمقدمۀ شغنان میر شجاع را
فرستاده بود و شغنانرا که بتصرف آورد همانجا از طرف پدر
حکمران شد چونکه میر شجاع با وصف شجاعتیکه داشت
اندکی جنون نیز در طبیع او طاری بود میر شاه گفتند که بحکومت
شغنان اگر او مقرر باشد سرکشی را از شما اختیار نموده بلکه
حکمرانی بدخشانرا خواهد گرفت پدرش او را بحکومت علی خوا
چندی نزد خود نگهداشته باز در تعلقه رستاق بقشلاق
دهوری او را مقرر نمود درین اثنا مامان و فتنه انگیزان میر شجاع
را دانسته کردند که بتحریک میر یوسف علی عم خود از حکومت
شغنان خواسته شده و باین پنجاه خانه دار فوجدار شده
است ازین معنی جنون در خاطر او طغیان کرده و بقصد
کشتن عم خود بهنگام شب با چند نفر ملازمان خویش آمده
و صبح بدرون خانه میر یوسفعلی خان عم خود در آمد که عمش
قرآن میخواند هر چند قرآنرا شفیع آورد فائده نه بخشید


تاریخ بدخشان ۱۶۸ راهنمای قطغن و بدخشان
بضرب تیغ عم خود را هلاک کرد پسران یوسفعلی تا خبر شده
آمدند پدر شان مقتول افتاده بود میر شجاعت خود را قلعه بند
ساخته کسی را بنزد خود نمیگذاشت تا که بجبه خانه که در برج ق
قلعه بود آتش افتاده جبه خانه در گرفته و برج پرید و پسران
میر یوسفعلی درون شدند و ملازمان میر شجاعت هم بمعاونت
او ار خود رسیده تیغ بازی شده یک پسر میر یوسفعلی خان
که حضرت جان نام داشت نیز بقتل رسید و پسران
دیگرش که میرسلطانشاه و میر محمد عمر خان نام داشتند
زنده مانده در نتیجه میر شجاعت را گرفته مندی نمودند بمیر شاه
عم خود خبر آوردند میرشاه آمد و شجاعت پسر خود را نخون برادا
خود بقتل رسانید. و میر محمد عمر خان را در رستاق و میر سلطان
شاه را در چایاب مقرر کرده خود او پس ببدخشان رفت.
و در زندگی او بعد از ان از امی نبود و سه ۴ سال میری کرد
و آخر بجهاندار شاه میری بدخشان محکم گرفت در سال ۱
از میر جهاندار شاه گذشته بود که نائب محمد علم خان با حصاری


تاریخ بدخشان ۱۶۹ راهنمای قطغن و بدخشان
امیر شیر علیخان به تسخیر بدخشان مأمور گردید ـ و میرجهاندار شاه
چونکه با امیر ضیاء الملتة والدین در وقت جرنیلی او بخان آباد
معرفت و آشنایی داشت و در ایام آمدن نائب
محمد علم خان اعلیحضرت ضیاء الملتة والدین بسمرقند بود
و تاب مقاومت را با محمد علم خان نداشت ملک را
گذاشته و بکلاب و از آنجا بطرف سمرقند بحضور ضیاء الملتة
والدین رفت و مدتی در آنجا بوده دختر خود را هم بنکاح
اعلیحضرت ضیاء الملتة والدین درآورد و خود جهاندار شاه
قبل از آمدن اعلیحضرت ضیاء الملتة والدین از دست
پسر خود شیر دلخان نام کشته شد و جهانگیر خان پسر او
و دیگر برادرانش تا آخر همانجا با عیال و تعلقات بخود ماندند
و نائب محمد علم خان که بدخشانرا تصرف کرد در آنوقت
میر بابا خان پسر میر نصر الله خانرا که میر رستم بود با میر محمد عمر خان
و میر سلطانشاه پسران میر یوسف علیخان را بهمراه خود نظر بند
بمزار شریف برد ـ و شهزاده حسن را در بدخشان بمیری مقرر نمود


تاریخ بدخشان ۱۸۰ راهنمای قطغن و بدخشان

و شهزاد حسن تا آخر عهد سلطنت امیر شیر علیخان مرحوم عمیر
فیض آباد بر حال بود چو سلطنت امیر مزبور بر هم خورد و کابل
را فرنگی گرفت و میر با با خان و میر سلطانشاه خان از مزار شریف
آمده میر با با خان در کشم بجای پدری خود رفت و میران محل
شد و میر سلطانشاه همراه مردم رستاق حرف زده چونکه جایدا
پدری او بود مردم رستاق یک غندک رساله و یکدسته
خاصه دار را که در آنجا بودند سالما از رستاق کشیده
بمیر سلطان مراد خان در قطغن رسانیدند و میر سلطانشاه
را امیر خود ساختند چندی بعد جرنیل گل محمد خان تکری
با دو غندک از طرف امیر محمد یعقوب خان در قطغن و بدخشان
مقرر گردیده آمد و میرها تسلیم کرده بدون جنگ و مقدمه برجای
خود ماندند، دفعه ثانی که باز انگریزها داخل کابل گردیده و امیر
محمد یعقوبخانرا بهندوستان بردند باز میرهای علاقه بدخشان
هر کدام بجاهای خود حکومت میکردند و جناب ضیاء الملت
والدین در تاشکند تشریف داشتند قبل از آمدن ضیاء الملتہ


تاریخ بدخشان
۱۸۱
راہنمای قطغن و بدخشان
والدین میر محمد عمر خان برادر میر سلطان شاه خان
که سابق در تاشکند رفته بهمراه امیر ضیاء الملته والدین معرفت
پیدا کرده بود آمده رستاق را از میر سلطان شاه گرفت چنانچه
حقائق آن در تاریخ قطغن بدو أمدکور شد ـ وضیاء الملته
والدین که از تاشکند بطرف بدخشان تشریف آورد اولاً در
رستاق رسید و میر محمد عمر خان اور اچهل روز در رستا
نگهداشت و بامیر سلطان مراد خان قطغن از همانجا کاغذ
روی کرده میر سلطان مراد خان به اطاعت او زمه دار شد
و بعده از راه قزل دره بطرف بدخشان رفت و میر شهزاده
حسن از و خوف کرده بچترار فرار کرد ـ و میر بابا خان بگرشم
اسلام او آمده و همراهش در فیض آباد رفت و میر بابا خان
را بجای شهزاده حسن میر بدخشان مقرر نمود تا وقتیکه امیرضیا
در بدخشان بود میر بابا خان نزد او حاضر بوده هر خدمتی که مامور
میشد میکرد اما غدر و هراس شاید بدل داشت ضیاء الملته
والدین بحیف او میدانست در زمانیکه بطرف قطغن تشریف


تاریخ بدخشان ۱۷۲ راهنمای قطغن و بدخشان

می آورد نسیر بابا خانرا بهمراه خود آورد. و میر محمد عمر خانرا هم
از رستاق در خان آباد خواسته بود از کارخان آباد که
امیر صاحب فارغ شده و بطرف کابل نهضت فرمامیشد
میر بابا خانرا محبوساً با خود بر دو میر محمد عمر خانرا سرداری
داده و مقرر کلانی و میری بدخشان نمود و در کشم جهانگیر
خان بر جهاندار شاه خان را مقرر کرد. و امیر صاحب که
داخل کابل گردیده سلطنت افغانسان تقر یافت
سردار عبدالله خان را به بدخشان فرستاد و میر محمد عمر
خان از دست میر عالم از بدخشان گریخته در رستاق
بود و سردار عبدالله خان نیز حکومت رستاق را برایش
گذاشته بود چون سردار عبدالله خان زمستان را
در فیض آباد گذرانیده در ایام بهار طرف خان آباد می آمد
سردار محمد عمر خانرا در کشم بنزد خود طلب نمود که شبها سررشته
داده میشود نامبرده خوف کرده نتردا و نرفت و فرار بادریا شد
و در زمان سلطنت ضیاء الملت والدین چند وقت جهانگیر


تاریخ بدخشان ۱۷۳ راهنمای قطغن و بدخشان

خان پسر جهاندار شاه در کشم حاکم بود و رفتار و گذران
شایسته با دولت ننمود بکابل خواسته و بقیدها مقرر شد
و از ان بعد حکام از طرف حاکمان کلان بدخشان از دارالحکو[مه]
افغانستان مقرر گردیده می‌آمدند و تغیر و تبدیل میشدند و رعایا
در ظل عاطفت شهریار اسلام آسوده حال بوده بدعاکوئی
قیام دارند، و سپس ازان در بدخشان و مضافات ان بمیرها
حکومت نرسیده و در کابل تنخواه و جایداد از برای هر کدام
که حاضر بودند فراخور حال و باندازه نفوس عیال و اطفال
شان از دولت مقرر و مرحمت شد و کسانیکه خدمت ها
کردند بمناصب بلند در نظام و ملک رسیدند.


فیض آباد
۱۴۰
راهنمای قطغن و بدخشان

فیض آباد
(مرکز بدخشان است و مضافاتش این است)
(۱) جرم (۲) رستاق (۳) زیباک (۴) شغنان
(۵) واخان (۶) راغ (۷) شهر بزرگ (۸) یفتل (۹) کشم
و در انهم است شهر فیض آباد (۴۵۰۰) فیت ارتقاء دارد
و هوای تابستانش یکصد درجه است - و شهر مذکور دارالاماره
بدخشان پنداشته میشود و همیشه افسرهای نظامی و حاکم
کلان در آنجا سکونت دارند اکثر مردم افغان و دیگر اقوام متفرقه
در شهر و قرب و نواح آن مسکن گزین شده اند ـ از مردم
بدخشی در نفس فیض آباد تخمیناً از (۳) الی (۴) صد خانه
و از مردم افغان و قوم های مختلفه (۶۰۰) خانه وار بحساب
می آید ـ و زبان اصلی مردم بدخشان فارسی است
و مردم افغان و ترک و غیره تلفظ بزبان خود میکنند ـ و چند
ده دیگر هم در قرب و نواح فیض آباد است بنام شهر فیض آباد


نقشه فیض آباد
مقیاس
یک انچ مساوی ۳ میل

کوهه او بجه کروه کابل

کوتل ارگو
شاخره
باغ سادات
جرم

راه جره و شغنان


فیض آباد ۱۷۵ راهنمای قطغن و بدخشان

هزار خانه میباشد وجه تسمیۀ فیض آباد از سبب خرقۀ شریفه‌ست
که اورا احمد شاه غازی متعاقباً بقندهار برده ـ اما همان نام
بروی تاحال مانده است و در سابق نام او جوزون بود ـ
فیض آباد بمسافت (۶) کروه ازارگو دور است که دکرش
درآتیه می آید و در یک موضعی پستی افتاده چهار اطرافش را
کوه های بلند محاط کرده ـ آسمان بسیار تنگ دارد ـ اطراف
و نواحی فیض آباد اراضی مزروعی دارد اما تماماً للمی است
زراعت آبی ندارد ـ فواکه و اشجار هم دارد ـ و در ایام گرما بسیار
گرم است لاکن دریای کوکچه در موقع حرارت که یک آب
خوشگوار است فائدۀ مزیدی بهم میرساند :

راه ها

بطرف غربی جنوبی آن راه هابسوی ارگو موجود است ـ و در طرف
مشرقی آن راهی بسوی چتره و دیگری بسوی بهارک و خاش و دیگری بشتوه
ازک بهارک بجانب شمالی آن راه های بسیار بسوی یفتل ها میرود که ببراغ منتهی میشود


فیض آباد ۱۷۶ راهنمای قطغن و بدخشان

نقشۀ که در گذرها و دهات ملحقۀ فیض اباد مندرج است

| اسم گذر و اطراف | تعداد خانه | اسم گذر و اطراف | تعداد خانه |
|---|---|---|---|
| گذر کفش دوزی | ۴۳ | گذر الچه بانی | ۱۵ |
| ” ناس فروش ها | ۶۸ | ” چقرک | ۵۱ |
| ” باجوریها | ۶۷ | ” چته | ۱۱۳ |
| ” شورابک | ۱۳ | ” ترکمنی | ۱۸ |
| ” اسپین گاو | ۳ | ” شیب دره | ۱۴ |
| ” خانقاه | ۷ | ” باغ مبارک | ۷ |

فیض آباد چون شهر بزرگ و مرکز بدخشان گفته میشود و
مردم تجار و اهل کسبه از هر رقم در ان موجود است، مال تجارتی
از طرف پشاور - چترار - یارکند - کاشغر می آورند بازار
فیض آباد تخمیناً (۳۰۰) دکان دارد، نسبت به بازار خان
آباد زیبا تر است و سه مسجد جامع را که نمازهای جمعه در ان
خوانده میشود نیز شامل است و یک رباط سر کاری درگاه و نهر آبه


فیض آباد ۱۷۷ رهنمای قطغن و بدخشان
و پنج مدرسه که تدریس دران میشود و دو باغ سرکاری که
هم داراست و مکتب شرافت برای تعلیم بچه ها مقرر است
در زمان سابق مال تجارتی از طرف دولت روسی
درینجا بیشتر می آمد مدت ده سال میشود که از آنطرف آمد
اموال بند شده حالا فقط از همان طرف مذکور تجارت آنجا
است و مردم خود شهر زمین داری ندارند و بعضی قطعات
اندک که باطراف و جوانب شهر است برای باغهای فواکه
و در برخی از ان رشقه و ترکاری میشود ـ غله و ضروریات
فیض آباد تماماً از مضافات و اطراف او می آید :
خوراک و پوشاک مردم فیض آباد نیز از تمام بدخشان
خوبتر است خوش لباس و خوشخور میباشند مردم
اصلی فیض آباد اسلحه و یراق ندارند و مردم افغان
و باجوری که در ان سکونت دارند تفنگ انگریزی و
روسی در بین آنها پیدا میشود و شوق اسلحه و یراق را
دارند :


فیض آباد ۱۷۸ رهنمای قطغن و بدخشان
اسماء اعزه و صاحب رسوخ فیض آباد
نمبر اسم نمبر اسم
۱ خانی ملا غائب تاجر باجوری ۹ داملا حاجی محمد شریف مدرس
۲ صوفی صبا بروز " ۱۰ خان رحیم خان "
سعادت خان "
۳ حضرت سید " ۱۱ عبدالرحمن خان "
۴ عبدالکبیر " ۱۲ عبدالجلیل خان "
۵ ارباب قاسم وکیل ۱۳ محمد سعید خان تجار باشی
۶ رحیم شاه خان چپه ۱۴ محمد علم خان چپه
۷ لطف الله خان قسقال سابق ۱۵ دولت خان قسقال "
۸ داملا محمد عثمان مدرس ۱۶ داملا آدینه محمد مدرس
تعداد مال شماری فیض آباد
اشتر اسپ گاو و مرکب گوسفند
(۲۰) (۳۷۱۳) (۲۰۷۱۴) (۱۶۰۱۷۸)


[BLANK PAGE]


ارگو ۱۷۹ رهنمای قطغن و بدخشان

ارگو

(۵۹۳۰) فیت ارتفاع دارد و (۷) کروه دور
از درائم واقع است در یکموضع خوش هوا و سرد و نسبت
بفیض آباد بیک مقام مرتفع افتاده ـ اراضی بسیار
حاصل خیزی را داراست اهالی آن ترک، مغل جیک
اطرنچی است ـ چند قشلاق ارگو در لب دریای کوکچه
سکنا دارند و از شهر فیض آباد از یک الی سه کروه بتدریج
دور افتاده اند و دره کلان ارگو که رباط سرکاری سراجیه نیز درانجا
است از شهر فیض آباد بمسافت (۷) کروه دور تر میباشد
و خود دره ارگو (۱۰) کروه مسافت دارد ـ و زمین ابی کمتر
دارد که شقه کاری در ان میکنند یا باغهای فواکه را در ان
مرتب مینمایند و اکثر، زمین داری شان للمی ست غله خیز
مردم مذکور گندم رنگ و زبان ترکی دارند ـ
مالداری از قسم بز ـ گوسفند، گله های مادیان و گاو بسیار
دارند


ارگو ۱۸۰ رهنمای قطغن و بدخشان

و اشتر کمتر دارند و رمه های گوسفندان خود را در ایام خریف
که از چراگاه بکابل جهت فروش می آورند و زمستان
تریاک بیار کند برده از آنجا کرباس، نمد، قالین،
چاینک، پیاله، و غیره چینی باب آورده در فیض آباد
بفروش میرسانند

فهرست قشلاقهای ارگو
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
بتامش قوم ترک ١۶٧ یکه توت قوم ترک ۵
باغ شاه و گنده چشمه ۲۰ اذن قول " ۲۵
بای ملشی " ۷۷ قارچی " ۳۰
بوزقره " ۵۹ توغ بای " ۲۴
دوغت " ۱۴۸ برلاس کلان " ۱۶۱
ارغند " ۸۴ خوش دره " ۱۹
کاکان " ۷۸ شتک " ۱۰۱


ارگو ۱۸۱ رہنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
تره مغل قوم ترک ۹۴ پوستخور قوم ترک ۲۶
خاکساری " ۷۹ چهل کپه " ۵۱
حافظه مغل " ۱۰۵ پتوان " ۲۷
آب باریک " ۹۸ ده دہی " ۵۴
قره مغل " ۱۸۹ برلاس " ۵۵
دہقان خانه " ۱۳ آخ بوریا " ۸۵
شماری " ۸۹ المنکو " ۷۴
میران شاه " ۷۰ تخت شاه " ۶۶
قره قزی " ۱۱۹ خروکی " ۴۶
اور نقول " ۳۳ قچی و سبزی بار " ۴۴
کجی " ۲۲ خورک تاجک ۶۲
التین جلو تاجک ۴۸ کمالستان هزاره ۵۳
اشکشان " ۱۷ بزم گاو " ۳۴
گزمی ترک و سادات ۵۴ هزار میشی ترک ۱۷


ارگو ۱۸۲ رهنمای قطغن و بدخشان

زراعت

گندم للمی را اکثر در میزان و کمتر در حمل و ثور و جوزا
میپاشند ـ و نخود و زغر و جالیز تربز و خربزه را نیز
دراملاک للمی میکارند حاصل آنرا در سنبله و میزان برمیدارند
ولی که در ملک ارگو کمتر است زمین ارگو در بلندی کوه
چنانچه مذکور شد افتاده و هوای آن سرد و برف گیر است

صناعت

زنهای شان کرباس بافی، و قاغمه، و چکمن،
و نمد مالی میکنند و جوال و جل و نوار هم میسازند و مردهای
شان چپن دوزی و کسب معماری و نجاری را برطبق
رواج و احتیاج مملکت خویش یاد دارند ـ و در موقع
جمع آوری زراعت زنهای شان نیز با مردان خود معا
کار نمایند و ستر ندارند :


ارگو ۱۸۳ رهنمای قطغن و بدخشان

اسلحه ، خوراک ، پوشاک

چون مردم مالدار میباشند از برای محافظت
مالداری خود یگان تفنگ فلته ئی دارند که اگر حساب گرفته
شود البته در تمام قوم ارگوسه میل تفنگ از رقم مذکور موجود
خواهد شد :

بنابر مالداری و استعدادیکه دارند نان و قروت
و گاه گاه گوشت گوسفند را در خوردن استعمال میکنند،
و آش آرد گندم یا نانرا با شیر چای نمکین عموماً میخورند :
چون با مردم شهر فیض آباد رفت و آمد و قرب و جوار
دارند لباس زن و مردشان نظر بدیگر بدخشی ها خوبتر است

راه ها

ازینجا یکراه بطرف جنوب بسوی درایم و از جانب
مشرق بفیض آباد و از مغرب براه التین جلو که برستانق


ارگو ۱۸۴ رهنمای قطغن و بدخشان

میرود و از جنوب شرقی کوتل دراز را عبور کنان نیز بدرائم
میرود :
اسماء اعزه و صاحب رسوخ ارگو
نمبر شمار اسم نمبر شمار اسم
۱ حاجی عبدالرحمن وکیل طرق ۱۱ نسیم بای میشی
۲ دانیار بای حافظ مغل ۱۲ احمد علی بای طرق مغل
۳ انور علی بای " ۱۳ زلفعلی " "
۴ کریم " " ۱۴ قوت بای ارغند
۵ یعقوب " " ۱۵ شیر محمد و عظیم بایان هزار میشی
۶ استانه قل " ۱۶ دولت محمد بای گند چشمه
۷ عاشور بای چهل کپه ۱۷ داملا ی کهنه تاش
۸ عبدالعزیز خاکسری ۱۸ حاجی سفر بای باغ شاه
۹ تاش محمد بای پوستخور ۱۹ روزی محمد بای کاکان
۱۰ ملا نور محمد شنگ ۲۰ محمد نبی بای چهل کپه


ارگو ۱۸۵ رهنمای قطغن و بدخشان

نمبر | اســـــــم | نمبر | اســـــــم
۲۱ | تاش محمد بای خاکسری | ۲۷ | محمد شریف پتوان
۲۲ | تیمور بای شنگ | ۲۸ | حاجی ملا بابا خان دهقان خانه
۲۳ | نعمت الله بای طرق مغل | " | "
۲۴ | حسن بای بوییه قره | ۲۹ | محمد ملای تباش
۲۵ | محمد یعقوب " " | | نبی بای سیر شکار
۲۶ | رحمت بای ارغند | | تغای بای مقیشی


یقتل ۱۸٦ رہنمای قطغن و بدخشان
یقتل
در یقتل هم از مضافات فیض آباد است و بقدرا
(۳ یا ۴) کروه مسافت از فیض آباد دارد و (۳۰۰)
خانه وار و (۱۴۰۰) نفوس حساب میشود :
مردم مذکور قوم تاجک و سفید چهره میباشند
و زبان شان فارسی است و اجداد خود را افغان
میدانند و از تمام قوم بدخشی دلاور تر میباشند :
اسماء قشلاقهای یفتل
اسم قشلاق | تعدا و خانه | اسم قشلاق | تعدا و خانه
لایا به قوم تاجک | ۱۴ | نغزک دره تاجک | ۵۴
حصاری " | ۸۲ | شترون بلجواه " | ۱۴۳
سرغیله " | ۵۵ | قویز ترکان " | ۷۸
دره زران ترکی | ۲۵ | شکر لب " | ۱۵۸


یک اینچ مساوی مقیاس ۴ میل
نقشه [ILL]
کرده اول ۲ پایه کرده کابل

[ILL] خاک
شکر دره
لنگر
قاور ترکان
ترکی
بیگ خان
شخ [ILL]
دزده
ماه چشمه بزرگ
پروان دهنه دره
خواجه گان
پوزه علی گل
خاوه الکوزی
[ILL]
سفید خاک
فیض آباد


يفتل ۱۸۷ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق
تعداد خانه
اسم قشلاق
تعداد خانه
بید کلان تاجک
۷۷
سرخاک تاجک
۲۹
بسته ״
۱۷۵
کشن دره ״
۱۰۰
خرکش ״
۱۲۹
لنگر ״
۴۲
کاوله گی ترک
۴۹
شخزار ״
۴۹
نار دره ״
۴۱
سفید سنگ آب ״
کندلان ״
۱۱۰
ده بالا
فرغمبول ״
۱۵
توری آب
دهندره ״
۱۱
بوره کلان
ایشانهای کول درغشان
۳۹
هندره سادات
۴۸
کهنه قشلاق
خواجگان
۱۷۰
بعضی ازین قشلاقها مردم ترک تیر میباشند
و مال داری شان بسیار است :


یفتل
۱۸۸
رهنمای قطغن و بدخشان

زراعت

املاک للمی درین محل بیشتر و آبی اندک میباشد.
گندم، جو در للم زارها از کفایت خودشان بسیار افزونتر
است- گویا لیادئی فیض آباد در باب غله از نواحی
یفتل و ارگو و درائم است که هم خودشان ببازار فیض آباد
می آورند و هم مردم دیگر از آنجا خریده به تجارت ببازار
فیض آباد می آورند و فواکه و اشجار کمتر دارد *

صناعت، خوراک، پوشاک اسلحه

از مالداری پشمی را که فراهم میکنند- نمد، جل
جوال، پلاس میسازند و اکثریه مردم اینجا دهقان پیشه
است- البته مردم شهر از هر قسم پیشه معلومات دارند
کسبهای موجوده و تجارت معموله نیز در میان شان


یفتل 189 رهنمای قطغن و بدخشان

جاری است و دکانداران کابلی و وطنی و باجوری در
بازارش موجودند اما اکثر کار تجارتش بواسطۀ مردم باجوری
است که از پشاور چیت و صحن و چای و از یار کند کرباس
و نمد و قالین و چینی باب می آورند :
نان گندم، جو، آش، آرد گندم را اکثر عادت
خوردن دارند بمرایش شیر چای نمکین و شیر و ماست
و دوغ و قروت استعمال دارند و گوشت را گاه گاه که
برای مهمان مرغ و یا بره ذبح کنند میخورند :
چون رفت و آمد مردم مذکور در شهر فیض آباد
بیشتر است و قرب و جوارش گفته میشوند چنانچه ابتدائی
درۀ یفتل از سه کروه به نزدیکی فیض آباد و انتهائی آن
به (20) کروه میرسد - لهذا مرد و زن شهر مذکور در لباس
خود از قسم صحن و کرباس و چیت را استعمال دارند
و علماء دانشمادنها و غیره اشخاص معتبر نیز در بین شان
بسیار است :


یفتل ۱۹۰ رهنمای قطغن و بدخشان
استعمال تفنگ در ان مردم نیز نیست کسانیکه
به شکار میل دارند یگان میل تفنگ فلیته ئی دارند
که مجموعه تفنگ های شان تخمیناً به (۱۰۰) میل خواهد
رسید ارگو و یفتل فوجدار و علاقه دار جداگانه ندارد
بلکه در همه امورات دیوانی و حکومتی شهر فیض آباد
رجوع میکنند *


شم ۱۹۱ رهنمای قطغن و بدخشان
کشم درائم وتشکان
این مواضع تحت نگرانی یکنفر حاکم درجه دوم است
و مقام کشم از کلفگان بسمت شرقی بمسافت (۱۱)
کوه دور و ارتفاع آن (۴۲۸۰) فیت است وهوا
خوب و فواکه مرغوبی را دارا است مخصوصاً توت و
زردآلوی آن از همه جا بهتر است و سکنهٔ آن تاجک
و زراعت شان جو، گندم، زغر و غیره است و مقام
مشهدی مسافت (۴) کروه از کشم دورتر افتاده و در
ازمنه سابقه اراضی آن مزروعه و حاصل دار بوده اما اکنون
بواسطه بی اعتنائی اهالی به جبه ها و چمن زارها و
جنگلها تحویل شده مقام وسیع و جای خوبی
است و در بین این منطقه یک سرای سرکاری هم
موجود است ÷


نقشه کشم و درایم
دشتکان
*
مقیاس
یک انچ مساوی ۴ میل
کره سان ۲۰ گروه کابل
چخار
آسیاب
دہ کلان
چشمه ایاس
طایخ
افغانده
ه چوک
جلادان خوجه بانی محمد شور باه
خوجه عباد
پسته زار
پایم اسا او
عاشقان با صناع
چشمه آب باریک
قونغیل پایان
تخت
سرختی دیه کلان
غاریک
نوربیک چشمه های سید
خوشکده ده بازار بچه چشمه
اقبولاه
دوشاخ
ه چشمه قلندر
• نوالان
قوتای
سیاب
دره وستکان
سیدان
سفیدی
چشمه کوه قلعه
قونغیل
ده بازار
دیتان بالا
قوت
مرغی
تکره بالا
توره
دره پیوندی
ده پایان دره
توله
شوره خیل
غاریک میر
قشلاق
قندلان
قلعه علی
قراغ کونی قلی
بابی علی
سیر قلعه
تنه قول
سنگین دره
غلام علی
کته قول
دیتان دره
بابی علی
یولامنی
عشق آباد
چشمه سار
دره پسته لیک
غاریک پایان
چشمه محمد
کوکی قشلاق ه دوشاخ
قلب الائی
درد و خشی
دره یخش
پهلوزندره
لاله ستان
دره لاله کوچی
کوهی امام داود (ع)


کشم ۱۹۲ رهنمای قطغن و بدخشان
اسماء دهات کشم
اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
بلوچ مشهد | ٣٠٠ | سرای مشهد | ۵٠
سنگاب | ١٠٠ | دره جیم | ٣٠٠
کنگر چی | ١٠٠ | جوی شاه بابا | ۵٠
میان شهر | ١٠٠ | یا و رزن بالا و پایان | ٣٠
سر تنگی ایشانها | ١۵ | عاشقان فرمان قلی | ٣٠ ۵٠
کرستی | ۹٠ | سبزه دره | ٢٠
نیم دسته و شاکان | ٣٠ | خمبک ٨ قشلاق | ٢٨٠
میرکان | ۴٠ | کتو | ١٢٨
کوری | ٣٣۵ | |
تعداد مال مواشی آن در طی کوائف در انها ملاحظه شود ـ


۱۹۳
رهنمای قطغن و بدخشان
تشکان و درایم
تشکان و درائم
این موضع بدره واقع است که در میان آن دریا
جریان دارد. و دو طرف آن درخت زارها و آبادی است
ہوایش خوب اما مقام کشت و کار در ان نیست و مسجد جامع
تشکان مقامی است مشهور بدرایم که قریه‌جات مشهوره آن
این است (۱) ده ملایان (۲) چشمه قلندر (۳) ده‌زا[؟]
(۴) کولابی (۵) خاک پہلوان کہ سابق حاکم‌نشین جای[؟]
قلعه آن خراب شده طویله اسپان است. و زمینهای
مزروعه این منطقه نسبتا اعلی و اکثر آن جبه زار و آب
و هوای خوب ندارد و مردم آن تاجک و بلوچ و هزاره و
قلق و ترک میباشند زبان اہل تاجک و هزاره فارسی
و از بلوچ و قلق ترکی است تاجکبه سفید چهره و بلوچ و هزاره
گندم رنگ میباشند و قشلاقهای هر کدام شان نیر جدا است
و عموما از اہل سنت و جماعت میباشند :


تشکان و درایم ۱۹۴ رهنمای قطغن و بدخشان

اسماء قشلاقهای درایم

اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
گنده قول ۹۷ ده بازار ۲۷
پنگانی ۶۹ لنگر ۲۶
چشمه قلندر ۳۹ قاضی قشلاق ۵۸
خواهای دو آب ۳۰ زیرکوتل ۱۱۶
ترکنی ۳۷ ده ملایان ۱۹
غرچی ۳۶ یام چیان ۸۹
نیم تله ۷۷ وظیفه درار تا ۱۳
گرگیلکت ۲۳ خاسپک ۳۴
نوآباد ۲۰ سنحی ۱۱
خندان شهر ۳۴ ناب ۶۶
سه قشلاق ۶۴ چپه چی ۳۵
گلابی ۱۶ حاجی پهلوان ۱۷
دره باغ ۱۴
غیلاوک ۲۴
کته قشلاق ۹۹

اسم دره اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
دره وحی هفت چنار ۶۳ وخشی ۹۳
چهارمغز دره ۹۱ خمبگ نوچی ۳۵


قشگان موج دراهم ۱۹۵ رہنمای قطغن و بدخشان
درۀ تشکان
اسم قشلاق | تعداد خانۀ | اسم قشلاق | تعداد خانۀ
مظفری | ۱۱۴ | ایشانهای خانقاه | ۲۳
ده استایان | ۶۴ | فیضانی | ۳۰
سیدهای ملکانی | ۳۵ | سیاد و دشت آغه | ۱۱۶
میرزا خواجه زاهد | ۱۰ | رعیت بالا | ۵۸
بازار تشکان | ۱۱۹ | بلبل دره | ۲۵
ایشانهای مظفری | ۸۵ | ده سیدان | ۷۴
ملکانی | ۵۱ | یاول | ۲۰
جدول مالشماری کشم و درایمات
اسپ | گاو و مرکب | گوسفند
(۲۲۰۳) | (۱۵۳۱۸) | (۹۲۸۶۷)
نفوس هر سه دره که حکومتی درجه دوم است
به (۱۵۰۰۰) میرسد :


تشکان و درایم ۱۹۶ رهنمای قطغن و بدخشان

صناعت ، فواکه، خوراک، پوشاک وغیره
گندم، جو در املاک للمی و در زمینهای آبی فالیزجوا
شالی، پنبه، کنجد و در مشهد و دیگر مقامات میشود و ارزن
نخود، ماش، شرشم، شلغم، و غیره ترکاری نیز موجود
میشود، در میزان و حمل میکارند و در سنبله کشت و کار
خود را در و کرده جمع میکنند - و در کوه دراهم پیاز وسیر
کوهی هم پیدا میشود، و در اهم زراعت بسیار دارد که
به فیض آباد نیز برده میشود و اهالی تشکان کم زمین و سرتاسر آن
کوه بند است :
در ده استا بان چند نفر آهنگران قابل میباشند
که اقسام آلات حربیه و چاقو و مقراض خوب میسازند و
و کرباس، پلاس بافی، و چکمن، جل، جوال دوزی در قوم
هزاره و اوزبک افر و بهتر است :
توت، گیلاس، زرد آلو، آلوچه، آلوبالو، آلوسنجارا


تشکان و درائم ۱۹۷ رنهای قطغن و بدخشان
سیب، ناک، انار، بهی، انگور، خربوزه، تربوز وافر دارد
که تا فیض آباد برده میشود :
نان گندم، جو، همراه شیر و ماست و قروت عموماً
و گاه گاه گوشت و ترکاری خواص شان استعمال دارد
و مردم عوام نان خشک همراه شیر چای شور و آش میخورند
زن و مرد مردم تاجک اکثر یه کرباس و صحن را در
لباس خود استعمال دارند و طائفه اوزبک و هزاره چکمن
و برزومی پوشند و زنهای شان کرباس سفید و رنگه را
بکار میبرند و در خواص اہل کشم و در ائم و قوم تاجک روپوشی
است و در عوام شان نیست زنهایشان در کشت و کار
علی العموم با مردان خود معاونت میکنند و مردم هزاره و
اوزبک اینجا مالداری بیشتر دارند :
بعضی از معتبرین شان یگان تفنگ ندری دارند
و باقی مردم اشخاصیکه شوق شکار را دارند تفنگ فلیته ئی
دارند که در تمام علاقه مذکوره (۲۰۰) میل تفنگ تخمیناً خواهد بود


تخسکان و درائم ۱۹۸ رهنمای قطغن و بدخشان
و آلات حربیه که آهنگران آنجا میسازند آنرا در فیض آباد میفرو
و یا بمردم اطراف بسوغات میبرنیا خودشان استعمال میکنند
اسماء اعزه و صاحب رسوخ تشکان
نمبر اســــم نمبر اســـم
۱ داملا افغان مشهدی ۱۱ اقسقال محمد نذیر سنگا
۲ اقسقال عبد الرحمن ایوز زن | بهادرخان منگباشی
۳ " قربان کوری ۱۲ سابقه بلوچ
۴ ارباب پیر محمد بلوچ ۱۳ منگلی بای اقسقال
۵ ایشان گدای مشهد ۱۴ اقسقال محمد حسین
۶ اقسقال محمد رضاء ۱۵ فتح علیشاه وکیل
۷ شیرین بیگ ۱۶ شیر خان تشکان
۸ سید جانخان مظفری ۱۷ خدایار اقسقال سابقه
۹ اقسقال بهادرخان قلغ در اسم
۱۰ داملا نذیر محمد دره جیم


تشتگان و درائم ۱۹۹ رهنمای قطغن و بدخشان
راه ها
یک سرک پادشاهی از طرف خان آباد و تالقان
آمده که به بدخشان و فیض آباد میرود و یکراه بطرف رستاق
میرود - و از دره جیم بجانب فرخار و ورسج نیز راه رفته
لکن بزمستان مسدود میشود و چند راه دیگر بطرف جرم
و دره جات اشنیگان و خاش و غیره در تابستان
جاری میشود که مردم مالدار اکثر از همان راه بطرف شیوه
و ییلاق های دیگر میروند :


راغ ۲۰۰ رهنمای قطغن و بدخشان
راغ

این موضع علاقه‌داری درجه دوم است
مردم آن تاجک و زبان‌شان فارسی و در چهره سفیدرنگ
و اهل سنت‌اند علمای خوب هم در بین‌شان است و مالدار
و غله کار میباشند:
ملک راغ غله خیز است - ملک آبی اندک دلمی
بسیار دارد بلکه در اکثر مواضع زمین آبی ندارد و محلات
و قشلاقی‌های پراگنده دارد بنابران بمسافت (۱۰ - ۱۲)
گروه طول و عرض و زیاده از اثر ادرار است:
تفصیل دهات راغ

اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
باوان | - | سیدهای پس پل | ۲۶
پتیاو | ۷۸ | ستره | ۱۰۷
سیدهای پتیاو | ۴۳ | کالر بالاد پایان | ۸۹


[BLANK PAGE]


راغ ۲۰۱ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
رونج ۹۶ سپوی بالا و پایان ۳۵
خونی لر ۲۲ دان ۳۰
براغ ۱۴۸ ساری ۳۰
درنگ بالا و پایان ۱۵۸ بربادان ۲۰
شنگان سفلی ۱۵ ده قهر ۲۰
خیورت ۸ سپرده ۳۰
ده که ۴۰ خمیل ۲۰
سده ۱۰۶ سمچیو ۵۶
سیدهای دودره ۲۶
چاکر ۶۴ زرینج بالا و پایان ۶۰
شغنی ۱۷ یالور ۳۰
احمدرور ۹۶ مندور ۱۵
سیاب دشت ۲۳ پستان ۲۰
بزش ۱۹ ترگران ۱۰
شاخ دره ۱۰۶ سری ۲۰
شنگاب علیا ۴۰ یاصف ۷
ینبج ۳۰ شلمند ۵۰
خلدسک ۱۵ نوائیل ۲۰
چشمه ۳۰ رمان ۱۰
هور پیتاب ۵ کلاب ۵۰
پیتر و خرسنگ ۲۰
زو ۴۹
قطار بید ۶۰


راغ ۲۰۲ رهنمای قطغن و بدخشان
نفوس مردم مذکور به (۱۵۰۰۰) میرسد :

صناعت، فواکه، خوراک، پوشاک اسلحه وغیره
گندم، جو، زغر، ارزن، کنجد را در املاک للمی
میکارند- برخی را در سنبله و میزان و بعضی را در حمل
و ثور زیر زمین دفن میکنند و در ایام سنبله میدروند ـ و
شلغم های بسیار بزرگ و ترب خوب و کلان دارد :
بعضی از مالداران آنجا نمد، پلاس، برک بافی
کرده جوال، جل میبافند و مناصفهٔ مردم مذکور پیشهٔ
زرشوئی را میکنند و سابقاً مالیات شان
شان نقد شده مطابق دلخواه اهالی بود اما اکنون مانند دیگر
اهالی به نقد تبدیل شده است و روغن و قروت هم در آن
علاقه بیشتر است که تجارت آنرا بفیض آباد میکنند
و سوداگران هم رفته از آنجا خریده بدیگر اطراف میبرند،
کرباس، الچه بافی و کلالی را هم یاد دارند و بدون از ایشان


راغ ۲۰۳ رهنمای قطغن و بدخشان

بدیگر اطراف بدخشان کلال نیست در راغ هر شخص کلالی
را یاددار و حتی زنهای شان در تنور خانه خود ظروف
گلی را ساخته و پخته کرده بفروش میرسانند و بتوت و
چهارمغز بدل میکنند زیراکه فواکه کمتردارند :
در قشلاق یاوان و چند قریه دیگر که بقرب رود
راغ میباشند و آب از دریا بزمینهای شان میرسد توت
زردآلو، شفتالو، خربزه، تربز، بسیار دارند و بدیگر
قشلاقها که للمی کارند فواکه نیست اما درختهای بید و عرعر
سرسبز در آنجا بنظر میخورند :
چون غله بیشتر دارند اکثر خوردن مردم مذکورنان
گندم، جو، آش است و بواسطه که مالدارند همرأبان
شیر، ماست، قروت را استعمال دارند و کسانیکه صا حبد
استعداد میباشند گوشت را نیز بعضی اوقات میخواند
و عزت داری مهمانان خویش را از حد زیاده میکنند :
کرباس، چکن، دستارهای ململ، لنگی را میپوشند


راغ ۲۰۴ رہنمای قطغن و بدخشان
وزنهای شان اکثرہ کرباس و بعضی چیت میپوشند وستر
و پرده داری و روپوشی ہم عموماً در طبقہ اناثیه اینجا موجود است
چون اهالی اینجا عموماً شوق شکار را دارند لہذا
از سه صد الی دوصد میل تفنگ در میان اوشان از
رقم فلیتہ ئی موجود خواهد بود :

جدول مالشماری راغ
اسپ | گاو و مرکب | گوسفند
(۳۵۹) | (۴۴۲۵) | (۳۶۰۹۱)


جرم
۲۰۵
راهنمای قطغن و بدخشان
جرم
یکی از مواضع حاکم نشین درجه دوم است و از
مرکز حکومتی کلان فیض آباد بفاصله (۱۵) کروه بطرف جنوب
واقع است و ارتفاعش (۵۶۵۰) فیت و مسافت آن از
شہر وان خاش (۲) کروه است زمین وسیع و فضای
خوشنما و آب خوب و ہوای سرد و مرغوبی را دارا است
بیماری و ناخوشی اندک در ان مرئی است و تبهای موسمی
هم در بعضی احیان اندکی در میان شان عرض وجود
میکند- اما نسبتاً بدیگر منطقه‌های بدخشان عموماً اہالی
این مکان دارای صحت و سلامتی بی پایان میباشند
و سکنه آن عموماً تاجک و بدخشی و مردمان خنگ
میباشند زراعت شان اکثریه جو، گندم، کوکنار
و زغر است و در بین جرم دریای کوکچه که عموماً سر تا سر آن
زرخیز است و اهالی اطراف آن الی الآخر مصروف چشمه


مقياس
یک انچ مساوی ۲ میل
یا معادل ۱/۲ ۲ کروه کابل

نقشه عمومی دره سالنگ
کوهستان
دره سالنگ


جرم
۲۰٦
رهنمای قطغن و بدخشان

زرشوئی میباشند بیکصورت عجیب و وضعیت غریب
قابل روان و در جریان است و بر دوکران آن
قشلاقها و ده‌ات سرسبز آباد و امتداد دارد - اما مزروعات
و آبپاشی اراضی این منطقه از دریای کوکچه نمیباشد بلکه آن
آبہائیکه از درہای اطراف و جوانب او در جریان است آن جرم را آبیار
میکند و سرسبزی می‌بخشد :
این مقام اشجار و باغات کثیری دارد و اشجار و
فواکہات لذیذی را دارا است، توت، زردآلو، سیب
ناک، شفتالو، گیلاس، آلوبالو، چهار مغز، آلوچه، ناشپاتی
و غیره میوه ہا در این بسیار است - البته انگور و خربزه
و تربوزش اندک و زمینهای این منطقه بسیار حاصل خیز
و آبشار ہای بسیاری را حائز است و دو باغهای سابقه
نیز درینجا موجود و یک قلعه سرکاری جهة نشیمن حکومت نیز
حاضر است اما رباطه دولتی درین مقام نمیباشد- دریای
کوکچه موصوفه در زیر موضع بہارک بمنتهای دشت فراح


جرم ۲۰۷ رهنمای قطغن و بدخشان

ب دریای وردوج و دریای زرد یو می آمیزد و بسوی فیض آباد
میرود و مخرج آبش از طرف انجمن و منجان است :

تاریخ جرم

در زمان سابق حکومت جرم هم از میرهای بدخشان
بود و عموماً در بین میرها نائره تخالف و عناد اشتعال ورزیده
و جنگ و جدال و قتال در میان شان بر پاشده در نتیجه
جانب غالب جمعیت مغلوب را با سکنه جرم سرو مال نمود
هستی و ملکیت شانرا بباد فناء میدادند و جرم را متصرف
شده یک هرج و مرج فوق العاده را تولید مینمودند از زمان
سلطنت اعلیحضرت ضیاء المله و الدین که غاشیه
اطاعت پادشاه افغانستان بر دوش اوشان افتاد
ازان زمان الی الآن در امن و امان آسوده حال
و فارغ البال امرار حیات مینمایند :


جرم ۲۰۸ رهنمای قطغن و بدخشان
حکامیکه از طرف فغانستان بجرم حکمرانی کرده اند
نمبر اسماء حکام موعد حکومت ملاحظات
۱ جمعه خان کمیدان فالتو ٠ در عهد امیر شیر علیخان
۲ خان بابا خان چنداولی ۴ سال ۳ سال از طرف نائب محمد علم
۳ قمر الدینخان کابلی ۳ ً خان و باقی از حضور ضیاء
۴ سیف الدینخان ساکن کوه جلگا کابلی ً ً الملته والدین
۵ فقیر محمد خان ً قرغه ً ۴ ً
۶ محمد یعقوبخان ً ً ً ۱۴ ً
۷ عطا خان صاحبزاده ۱۳ ً
۸ غلام نقشبند خان محمد زائی ۳ ماه
۹ محمد سرور خان ارغندی ۱۲ سال
۱۰ محمد ایاز خان محمد زائی ۳ ماه
۱۱ احمد جانخان توخی ۴ ً
۱۲ محمد جانخان ده افغانی یکسال
۱۳ باز محمد خان فوفلزائی ً
۱۴ شاه عبد الله خان ۴ ً
۱۵ محمد انور خان


جرم ۲۰۹ رهنمای قطغن و بدخشان

و در نفس جرم بازاریست که (۴۰) دکان
دارد و (۲) مدرسه و ۱۲ سرای رعیتی موجود است
اما با قشلاقهای قرب و جوار خود و در شنگ که متصل
اوست و حکومتی و غیره محکمه جاتیکه در آنجاست تخمیناً
(۳۰۰) خانه دار خواهد شد و حرارت تابستان آن
(۹۵) درجه میباشد و مردم آن سفید چهره و خوش
لباس میباشند زبان شان فارسی و علما، در بین شان
بسیار و نفوس درۀ یمگان اندوی تخمین به (۲۰۰۰)
خواهد رسید همه اهل سنت و جماعت اند و عدۀ نفس
جرم و چند قشلاق های قرب آن اکثرمۀ نان شان سمر
میکنند و دره جات دور دست آن مثل اشنیگان و
حوضان چندان پابند ستوری نمیباشند :

صناعت، خوراک، پوشاک، اسلحه، غیره
گندم، جو، شالی، باقلی، زغر، کوکنار، در املاک


جرم ۲۱۰ رهنمای قطغن و بدخشان
جرم در بهارک مروج است لکن اهل جرم زمینهای آبی را
اکثر کوکنار میکارند و کمتری را گندم ، جو ، شالی و در املاک
للمی تخم جو، گندم میپاشند زراعت آبی شان در آخر میزان
و اول عقرب، للمی شان در حمل و ثور گشته ایام درویدن شان
در سرطان است و از فواکه توت ، گیلاس شان در آخر
جوزا میرسد ، و کوکنار را بعضی در عقرب و برخی در حمل
میپاشند و حاصلات و فائده کلی از کوکنار دارند که تریاک
آنرا هم میفروشند و هم بطرف یارکند و علاقه ختا و چین
مردم آنرا بتجارت میبرند سوداگر خانه تریاک همین جرم است
در نفس جرم بغیر از کرباس بافی که بعضی اشخاص پنبه را
از دیگر جا آورده و کرباس بافته میفروشند یا کفش و چمپس
دوزی میکنند و زنهای شان بجز کلاه دوزی ابریشمی دیگر
صناعت ندارند مردمان بادیه نشین شان مثل دره پینگان
و فرغان و غیره از پشم گوسفندان خود پلاس و برک و
چکمن میسازند که رشتن پشم تعلق بزنها و بافتن آنرا مردان


جرم ۲۱۱ رہنمای قطغن و بدخشان
میگذارند :
مردم نفس جرم و قریب و نواحی آن خوش نما
و خوش لباس اند بمثل مردم فیض آباد ۔ و اہل دہات
شان متوسط الحال میباشند :
بعضی از اقسقالبہا و اکاسران یگان تفنگ پر
انگریزی را مالک اند و باقی شان تفنگ ہای فلیته ئی را
استعمال در شکار میکنند و تمام علاقه مکان جرم (۲۰۰)
تفنگ تخمیناً خواهد بود اما شمشیر و کارد بغایت کمیاب است
زیرا که شوق یراق و اسلحه را کس ندارد . و از قسم شکار
در زمستان آہو و کبک و مرغ دشتی که آنرا چرده میگویند
شکار میشود و در تابستان بلبل ہزار داستان بسیار
در باغات اینجا خوش نوائی میکند .


جرم ۲۱۲ رہنمای قطغن و بدخشان

اسماء معتبرین و صاحبان رسوخ جرم

نمبر | اسم | نمبر | اسم

۱ | مولوی محمد قاسم | ۱۳ | حضرت غلام صاحب مجددی
۲ | داملا ی حصارک ملا عبدالجلیل | ۱۴ | عاشور بیگ خان وکیل
۳ | ایشانجان از اہل سادات | ۱۵ | ملا نیاز محمد طبیب
۴ | قشقا بیگ وکیل | ۱۶ | سید عبدالقیوم خان
۵ | سرفراز خان اقسقال سابقه | ۱۷ | محمد علیخان خوستک
۶ | سید عبدالله تاجر | ۱۸ | ایشان زمانشاه توج جرم
۷ | هزاره بیگ خوستک | ۱۹ | شریف بای
۸ | حق نظر بیگ کهیب | |
۹ | ملا میرزا سید | |
۱۰ | آقا میر شاه خوانداب | |
۱۱ | مولوی میرزا شاه | |
۱۲ | اقسقال سابقه محمد سعید خان | |


جرم ۲۱۳ رهنمای قطغن و بدخشان

راه ها
بطرف شمال راهی به بهارک و غرباً بسوی سوچ و کلان
و حضرت سعید و کان لاجورد و سرب و یک راه کلان بآشام
بسوی تنگی کران جانب غربی دریای کوکچه بدست راست
و دیگری بسمت منجان تیر رفته و یک طریقی ازینجا ورسج را
عبور کنان سچا کران میرود [ ورسج موضعی است که در بین
آن دریا میرود و بهر دو طرف آن آبادی است و اهالی اینجا
اکثر زراعت کار و برخی کلیم بافی و غیره اشتغال دارند ] و یکی
از فیض آباد پهلوی دریا آمده بجرم پیوسته مگر قدری دورتر
است و راه نزدیک از دره خاش دارد که در زمستان از کثرت
برفباری بند میشود و در تابستان کشاده و جاریست و راه
لب دریا در زمستان و تابستان جاریست بند نمیشود و از
فیض آباد تا بهارک (۱۴) کروه و از بهارک تا جرم (۲)
کروه فاصله میباشد *


خاش ۴۱۴ رهنمای قطغن و بدخشان

خاش
یکی از اضلاع ملحقه جرم دره ایست که خاش نام
دارد تخمیناً (۸) کروه از وی فاصله خواهد داشت در بلندی
کوهی واقع شده که ارتفاع آن (۷۱۱۰) فیت است و آب
و هوای آن سرد و اشجار میوه دار ندارد و غیر از درخت بید
و سفیدار بدانجا دگر چیز مشاهده نمیشود و مردم آن کلته تای
میباشند کر و قشلاق شان که از قوم تاجک است
و زبان فارسی دارند و باقی شان بغیر از ترکی دگر چیز نمیدانند
و تحت حکومت جرم میباشند زراعت گندم و جو
شان بواسطه سردی هوا در ثور کاشته و در سنبله درو
میشود و زمین آبی شان نسبت به للمی کمتر است، مرغزارها
و چمن و چرا گاههای خوب دارد *
اما از فیض آباد دور است و راهئیکه بدان رفته چون
کوتل دار و دشوار گذار افتاده است و خودش هم بیکمقام


خاش ۳۱۵ رهنمای قطغن و بدخشان
مرتفع و وسیع و سرسبز واقع بوده که خنک خوب دارد و در ایام
بهار حتی در موقع درو متصل بربیع ممکن نیست که انسان بدون
خانه و آتش گذاره در آنجا کرده تواند زراعت آنجا عموماً
للمی و کوکنار بسیار خوبی در آنجا کشت میشود
راهها
از طرف شمال راه فیض آباد و از جنوب شرقی و جنوبی
راه جرم و غربا راهی بسوی ارگو و دراهم وایضاً از حد ده پا
یک راهی دیگر گرکسی و پیازی را قطع کنان بدراعم و ارگو
موصول میشود و بطرف جنوبی آن قشلاق ده نو و مصوب
شمالش مقام آن کشت و کوه است که بهمین مقام زراع
للمی هم بعمل می آید و بسمت غربی آن ده پاره است :


خاش ۲۱۶ رهنمای قطغن و بدخشان

اسامی قشلاقهای خاش
نمر | اسم قشلاق | نمر | اسم قشلاق
۱ | سر لوقه ترک | ۷ | دو نوقوم ترک
۲ | نوقلق " | ۸ | اور نعت "
۳ | شاران " | ۹ | گزر "
۴ | مغلان " | ۱۰ | ده پاره قوم تاجک
۵ | درخان " | ۱۱ | تاجکه "
۶ | کج گردن " | |

مهمه گی خانه داری دره مذکور (۵۰۰) در حساب
می آید و نفوس شان به (۲۰۰۰) میرسید
مالداری شان کم است از پشم آن پلاس میبافند
و بعضی برک وطنی ساخته از ان چکمن میدوزند خوراک مردم
مذکور آش گندم و باقلی و نان است و لباس شان کرباس
و بعضی معتبرین شان صحن کوره نیز میپوشند - وزنهایشان


یمکان ۳۱۷ رهنمای قطغن و بدخشان

شتر ندارند بهمراه مرد های خود در جمع آوری زراعت معاونت
مینمایند :
(مضافات جرم منتهی بتگابهای ذیل میشود)
اول تگاب یمکان است
که دو طرف دهات علاقه جرم و پایانتر ازان تا د هان یمگی
که ان یمکان گفته میشود :
اسامی قشلاقهای یمکان بقرار ذیل است که در جدول
نشان داده میشود :

اسامی قشلاقهای جرم و دره یمکان

اسم قشلاق
تعداد خان
اسم قشلاق
تعداد خان

گذر چوبگری و آهنگری
۶۲
قشلاق سوچ فاصله از جرم کروه ۴
۲۰۰

قشلاق چگها ترک
۶۰
موضع غرمی « ۱۳ کروه
۳۰۰

نفس جرم و دشتک
۳۰۰
قشلاق کلفزار « ۱۴ «
۱۵۵


یمکان ۲۱۸ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق
تعداد خانه
اسم قشلاق
تعداد خانه
نوجرم نا جک ۴۰ خواری ۵
فرانداب " ۱۰۰ دره بزرگ ۱۵
فرغامرد فاصله ده کروه ۳۰ قشلاق پیکان فاصله ۱ کروه ۵۰
فرغامنج از جرم فاصله ۱/۲۱ کروه ۱۷۳ " حضرت سید فاصله
کتیب فاصله ۱/۲ ۱ کروه ۴۰ ۱۵ کروه ۱۲۰
کجیپ " (۱) کروه ۱۲۱ تلویچ ۲۰
ولاریب " (۲) کروه ۱۵ قشلاق اسپیچی فاصله ۱/۲ کروه ۱۴
دره خوسنک فاصله (۳) کروه ۳۰۰ دره اشپیکا " (۱۹) کروه ۱۹۹
دره جوخان بقرب پیکان ۳۰ فاصله طول خود دره
یرغس ۱۰ اشپیگان ده کروه
و از دره یمکان بالاتر یک دره تنگی است که دریا پامیر بین
آن آمده ـ و در همین تنگی مذکور کان لاجورد و سرب است
و از دهان تنگی مذکور تا حد قشلاق اسکانر که وسط دره کران
میباشد در ۳/۴ ، کروه راه است و کوتهما هم در عرض راهش


پیمکان
۲۱۹
رهنمای قطغن بدخشان

موجود است :
پلها
یک پل در راه بهارک واقع است و دیگری در حد
سوچ برائیکه بطرف اسکان و خوستک میرود و یکی در یمن
تنگی کران است دریائیکه از انجمن می آید در حد اسکا زر
کران با دریای منجان ملحق میشود و یک پل در حد اسکازر
واقع است این همه پلها چوبی میباشند :


وردوج ۲۲۰ رهنمای قطغن و بدخشان

دوم تکاب وردوج است

این موضع نیز تحت حکومت جرم بود بمیان درۀ
شرقی و غربی که در پایسے آن از زیباک می‌آید در زیر بهارک
ب دریای کوکچه ملحق میشود - طول درۀ مذکوره از قرب بهارک
تا زیباک (۲۸) گروه میباشد - چنانچه از رباط سر چشمه بهارک
تا رباط چاکران وردوج (۸) گروه و از آنجا تا رباط سفید
دره (۸) گروه فاصله دارد : بعض
و عرض درۀ مذکور در بعض مقام (۱/۲) گروه و در
جاها کمتر از ان است :
دو رباط نیز دارد یکی رباط چاکران که ارتفاع آن
(۶۱۰۰) فیت است دوم رباط سفید دره است که ارتفاعش
(۷۷۰۰) فیت است
مردم آن سفید چهره و فارسی زبان است و در قوم


در مندرج
۲۲۱
رهنمای قطغن و بدخشان

سه طائفه اند چند قشلاق شان ترک اند و چند دیگر تاجک
و دو قشلاق دیگر که زیواک قریب اند شیعه آغانی خانی
میباشند :

اسماء قشلاقهای تکاب وردوج
اسم قشلاق
تعداد خانه
اسم قشلاق
تعداد خانه

بردار قوم تاجک
۱۶
صوفیان قوم تاجک
۱۴
خوش دره
۸
سہرک
۴
شاکان
۱۲
رخسار
۶
دستک در بلندی کوه
۱۲
خاسپین
۱۰
داخل
۶
پس
۱۴
ترنگ
۱۱
ایچ کرو
۸
برایرا
۱۵
ده قلات
۲۰
غوج دج
۸
کزده آغای خانی
۲۴
اشترب
۱۰
کویک
۱۲


وردوج ۲۲۲ رهنمای قطغن بدخشان
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
قربان بای علی قتل ترک ۳ یال نافک و ترک ۳۰
از غنچه " ۸ شکران " ۱۰۰
خیرو " ۸ خنیوه " ۱۵
اشکان " ۳۰ زو " ۱۵
اشتاکن " ۲۴ باشن " ۲۴
اخیره تابک و ترک ۱۵ سفید دره قوم و مریدان غائی ۳۰
غچان در بلندی کوه " ۲۰ چهل تن " " ۱۲
قریه جات وردوج تا چهل تن تمام میشود - و درین
چهل تن و زیابک یک برج سنگی واقع است که حدود
چراگاه وردوج و زیباک را حداً نموده است :
صناعت خوراک پوشاک اسلحه وغیره
جو ، گندم ، باقلی ، ارزن ، مشنگ ، کلو را
در حمل و ثور میپاشند و در سنبله درو میکنند املاک آبی


وردوج ۲۲۳ رهنمای قطغن و بدخشان
دلمی دارند :
قوم ترک از پشم گوسفند پلاس ، چکن ، جراب
میسازند - قوم تاجک بدون از دهقانی بدیگر کسب و کار
واقفیت ندارند - زنهای شان تا قشلاق چاکران بستر رولاند
و از ان بالاتر ازین قیود فارغند :
در خوراک و پوشاک متوسط الحال بوده یعنی گاهی
نان و گاهی آش را استعمال میدارند اما در لباس مثل مردم
بهارک و جرم اند :
بعضی اشخاص معتبرشان البته سه چهار میل تفنگ
خوب دارند اما باقی نفری شان یکان تفنگ فلیته ئی را
جهت شکار آهو استعمال مینمایند - که همه تفنگهای شان
به (۴۰) میل نخواهد رسید :
و نفوسش تخمیناً به (۴۰۰۰) خواهد رسید -
راههائیکه از وردوج فریباک رفته اکثر هموار است
مگر بعضی راههائیکه بر پوزه کوه و لب دریا واقع باشد آنرا


وردوج ۲۴۴ رهنمای قطغن و بدخشان
آب برده و خراب شده لایق آبادی قابل مرمت کاری میباشند
مردم مذکور نیز در سابق تحت حکومت میرهای بدخشان
بود و در عهد حضرت ضیاء الملة والدین بدار دولت علیه
افغانستان درآمده - در مهد عافیت افتاده عمرشان
به آرامی و شاد کامی میگذرد :

اسامی اعزه و صاحب رسوخ بخا و وردوج

نمبر | اسم | نمبر | اسم
۱ | معارف اتکا شیخ داملا محمد امین | ۶ | ملا عبدالکریم تکجران
۲ | میرجان خان میر میرداری | ۷ | شعبان - صوفیان
۳ | حبیب الله خان وکیل دره مذکور | ۸ | ملا پیر نادی تکران
۴ | عمر اخان اقسقال علاقه کاخان | ۹ | داؤد سفید دره
| | ۱۰ | خدا بخش زوه
۵ | زید الله خان // | ۱۱ | نائب نور محمد خان چاکران


بهارک ۲۲۵ راهنمای قطغن و بدخشان

بهارک و درۀ زردیو

تکاب سوم جرم دره زردیو است که
تمام آبادی بهارک بواسطه این تکاب میباشد مرکز
دره مذکور مشتملبر قشلاقهای بهارک است - ومنتهای
آن دره زردیو است و موضع مذکوره شمالی و جنوبی افتاده
و آبریزه اش از سر غلان و کوتی یا غرده می آید که کوتل یا غردو
در بین سر غلان و بخارزان واقع است [بیان غاران در
موقع خودش می آید] مردم بهارک، زردیو، سر غلان در
قوم تاجک و اهل سنت و جماعت اند در رنگ سفید چهره
و زبان فارسی دارند *
بهارک
این موضع بارتفاع (۵۵۰۰) فیت و بمسافه (۴)


بهارک ۲۲۶ راهنمای قطغن و بدخشان

گروه راه دور از بیحوج زردیو بیک مقام مرتفع و وسیع
و آب و هوای خوش افتاده یک منزل و باغ خوب پر میوه
را درینجا جرنیل تاج محمد خان مرحوم ساخته است و در عرض
راهش از دریای زردیو عبور کرده میشود و با یک جنگل شیر سگ
و سیاه خار و باقی اشجار جنگلی که در بین آن خنازیر هم
بسیار است تصادف میگردد و از بهارک بمسافه (۸)
گروه دورتر پل تنگ واقع است که ارتفاع آن ازینجا
تا فیض آباد (۲) گروه مسافت است :

قشلاقهای بهارک ، زردیو ، سر غلان

اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
--- | --- | --- | ---
اصل بهارک | ۴۰ | سرشهر | ۴
ربائی | ۲۸ | خیرآباد | ۱۰
چیچی پر دار | ۲۰ | پایان شهر | ۱۰
" مزار | ۲۸ | ولا سر پل تنگ |
فربراغ | ۲۸ | زنغ خوره |


۲۲۶ راهنمای قطغن بدخشان
اسم قشلاق
تعداد خانه
اسم قشلاق
تعداد خانه
یباب
۱۸
پارخاب
۲۰
یوشت
۱۰
پس خم
۵
غزایو
۵۰
پچوچ
۲۰
مغائب
۲۰
ملنگاو
۱۳۰
تنگیو
۵۰
قشلاق نزار
۶
لوچیو
۳
سنج چیو
۲۰
ای وینک
۲۰
یاسیچ
۶
عدهٔ نفوس این هر سه موضع به (۴۰۰۰) میرسد خانه‌های شان از قسم بلخان است در اوضاع و اطوار و لباس مثل مردم جرم میباشند ـ بلخان عبارت از یک سرای کلان است که دران چند خاندان مثل پدر و عم و خال و خاله و عمه و دیگر اقارب با هم یکجا گذاره میکنند، در آتیه ذکر مفصل او میآید :


بهارک ۲۲۹ راهنمای قطغن و بدخشان
فواکهه
بهارک ، وزردیو دارای توت ، زرد آلو، شفتالو
آلوبالو ، بهی ، سیب، انگور تاک بسیار خوب و چهار مغز
است توت و گیلاس آن در آخر جوزا پخته میشود و در سهر غلان
تنها چهار مغز بحاصل می آید و دیگر فواکه ندارد :
راه ها و ستادگاه
موضع بهارک در بدخشان از برای اقامت فوجی
و استحکام دولتی از دیگر مقامات بهتر و خوبتر است زیرا که
بهر طرف چه بداخلہ و چه بخارجه نزدیک است چنانچه از
بهارک تاکابل براه انجمن (۱۰) روزه و تا اسمار نیز بهفت
منزل و تا چترار از راه زیباک (۶) روزه و به واخان پامیر
همان منوال قریب است و به شغنان از راه دشت شیوه
بدو روز میرسند و دشتهای فراخ و آب وافر هم دارد


بهارک ۲۲۹ راهنمای قطغن بدخشان
که گنجایش آبادی بسیار را دارا است و هوایش نیز
مانند جرم باعتدال است :
زراعت خوراک پوشاک اسلحه غیره
گندم ، جو ، شالی ، در نفس بهارک کمتر میشود
اما کوکنار را بیشتر میکارند ـ و در سرغیلان مثل آن اما
هوای سرغیلان سردتر است در آنجا کوکنار مروج نیست گندم
جو ، ارزن ، باقلی ، بیشتر است در ثور زراعت نموده در
سنبله میدروند :
از پشم گدها بکها میسازند و چکمن خوب از سرغیلان
می برآید و از پشم بز پلاس میسازند و جراب بافی نیز میکنند
و چپس دوزی را همیشه دارند و مردم سرغیلان پوستین چه
و پوستین هم از پوست گدی مرتب مینمایند :
خواص شان نان گندم ، جو ، آش گندم در خورد
استعمال دارند و عوام شان اکثر اوقات آش باقلی تنها


بهارک ٢٣٠ راهنمای قطغن و بدخشان
اوقات نان گندم را استعمال مینمایند و میوهانرا طعامیکه
مرغوب باشد میدهند :
در پوشاک نیز خواص شان لباس شایسته
میپوشند و عوام شان که دهقان پیشه و کم بضاعت اند
کرباس، چکمن، برزو، پوستین چه، پوستین وطنی، چمپس را
استعمال میدارند. وزنهای دهاقین شان البسه کثیف
داشته همراه مردهای خود در جمع آوری زراعت و دیگر
کارهای شرکت مینمایند و روپوشی ندارند. و نیز علماء و دین
شان موجود است که بمثل معتبرین شهرند لباس خود پاکیزگی
را بکار برده جامه های نفیس را استعمال مینمایند و زنهای شان
معتبر و علماء شان ستر و روپوشی را عادت دارند:
بعضی اشخاص که شوق شکار دارند سگان فلیته ئی را
نگهداشته شکار میکنند و دیگران شوق یراق را ندارند
چنانچه در هر سه محل البته پنجاه میل تفنگ فلیته ئی خواهد
بود:


بهارک ۲۳۱ راهنمای قطغن و بدخشان
مرض تب صفراوی و ریزش درینحدودات کثیر
است اکثر رنجوری محرقه بمردم آنجا عاید وجهت صحت
برای عموم بیماران خویش کشک جو ، خاکشیر، آب زلال،
خشک، کاسنی را استعمال مینمایند واکثر غذای مریض را
آش آرد گندم مقرر مینمایند طبیب هم درین ملک نیست
و سکنه اینجا بخوردن مسهل نیز عادی نیستند :
در قدیم هر کسیکه در بدخشان میر و کلان گفته میشد
تحت حکومت اومی بودند و در عهد سلطنت امیر شیرعلیخان
مرحوم غاشیه اطاعت دولت افغانستان بر دوش
شان افتاده بود و ۱۲ سال بزیر سایه پادشاهی پرورانیده
شدند ـ بعد از ان پانزده سال در ایام فتور
افغانستان تسلط میرها پیدا شده ـ بعد از انکه اعلیحضرت
ضیاء الملة والدین امیر عبدالرحمن خان مرحوم زیب افزای
سریر سلطنت کابل گردیده سردار عبدالله خان در بدخشان
آمد از آنوقت تا حال در ظل عاطفت پادشاهان افغانستا[ن]


بهارک ۲۳۲ راهنمای قطغن و بدخشان

مرفه الحال میباشند :
اسماء معتبرین و صاحب رسوخ بهارک
نمبر | اسم | نمبر | اسم
۱ | ایشان معصوم مدرس مرغیلان | ۱۲ | حاجی ملا آدینه پنجنگیو مرغیلان
۲ | ملا سید قاسم متولی مزار " | ۱۳ | حاجی حبیب الله پارخاو
۳ | داملا نیاز محمد پنجنگیو | ۱۴ | میر محمد خانصاحبزاده غزالیو
۴ | نائب محمد صفی پس خم | ۱۵ | ارباب سنگین محمد قریه دار
۵ | وکیل محمد یوسف خان پنجنگیو | ۱۶ | عبد الرشید خان غزالیو
۶ | سقال عبدالله خان مزاری | ۱۷ | ایشان سچوچ
۷ | سید فخر الدینخان غزالیو | ۱۸ | فیض الله بیگ ملنگاو
۸ | محمد شریف خان قریه دار ملنگاو | ۱۹ | داملا برهان الدین بهارک
۹ | ایشان حضرت خان خفچی | |
۱۰ | میرزا امین بهارک | |
۱۱ | داملا شمس الدین مرغیلان | |


بهارک ۲۳۳ راهنمای قطغن و بدخشان

راهها

از نفس بهارک بچهار طرف یعنی یکراه بفیض آباد
و یکی بجرم و یکی به زیباک و یکی به زر دیو و یکی به شیوه و شغنان
میرود و از سر غیلان یکراه به غاران و یکی بدشت شیوه رفته
و از زر دیو نیز بدشت شیوه راه دارد :
میچوچ و زردیو نیز یکی از مقامات حرم است که بعد ان
(۱۲) کروه راه از دوآب شیوه بارتفاع میباشد و در آنجا
دره بنام زردیو دونگه در میان آن راهی بسوی بهارک
و یکراه بطرف سرغیلان میرود و به اغره غاران منتهی میشود
وزاراعت و فواکه خوب دارد، و در عرض راهش کوتلی
است که آنرا گلستان مینامند و در اکثر حصص راه
درختهای ارچه و دیگر اشجار موجود اند :


به سارک ۲۳۴۶ راهنمای قطغن و بدخشان

جدول مالشماری جرم و خاش
و ملحقات آن

اشتر اسپ گاو و مرکب گوسفند
(۱۲) (۱۵۷۵) (۹۴۰۲) (۵۶۳۵۳)


نقشه کران و انجمن و خنجان
مقیاس
یک انچ مساوی ۴ میل
معادل ۲ ۱/۲ کروه کابل


کران ۲۳۵ راهنمای قطغن و بدخشان

کران ، انجمن منجان
از جرم تادهان تنگی کران یمکان گفته میشود.
و در بین تنگی مذکور در دو جا اندک آبادی است که منزلگاه
مترددین میباشد و یکیجا را که پایانتر از کان لاجورد است
رباطک مینامند چهار خانه وار میباشند و دیگر که بالاتر
از کان لاجورد است و قریب بکان سرب پردره نام
دارد دو خانه زمین دارد سه خانه از دهاقین شان انستی جا است
راه ها از پروردۀ راهی به قشلاق اسکانر میرسد و ازان موضع
یک سرک بطرف غربی رفته به انجمن رسیده است و این
راه بکابل نیز رفته که از انجمن بموعد دپنجروز ، به کابل میرسد
لکن در زمستان از کثرت برفباری مسدود میشود و
سرک دیگر شرقا بطرف منجان میرود و از منجان برابر بطرف
کتوری است و الی یا فته است :


کران ۲۳۶ راهنمای قطغن و بدخشان
دره کران تا انجمن شرقی و غربی افتاده یک
دریا از طرف انجمن و یکی از جانب منجان می آید هر دو در
قرب اسکا ز ریکجا شده براه همان تنگی طرف جرم میرود
که دریای کوکچه عبارت از همان دریا هست و کران یک
جنگل بید غمه دارد که بقدر (۳) کروه وسعت آن میباشد

دهات کران و انجمن
اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
--- | --- | --- | ---
اسکا زر | ۴۰ | از له | ۱۵
رباط | ۲۰ | سکوئی | ۱۶
بالا کران | ۱۵ | انجمن | ۱۰۰

زبان مردم کران و انجمن فارسی است در قوم
تاجک اند چهره های شان سفید و مذهب شان از اهل
سنت و جماعت است لکن اهل دو قریه آنها که منجان


کران ۲۳۷ راهنمای قطغن و بدخشان

قریب اند و عبارت از رباط و سکوئی است شیعه میباشند
و نفوس شان به (۱۰۰۰) میرسد و طالبان علم هم در بین
شان پیدا میشود و طول دره کران و انجمن تخمیناً (۲۶)
کره مسافت خواهد داشت :

صناعت، خوراک، پوشاک

زنهاشان پشم برای برک و جراب میرسند و مرد هایشان
برک بافی میکنند خصوص برک منجان از رقم اعلی محسوب
است - و پلاس بافی نیز میکنند :
اکثریه خوراکه مردم مذکور آش باقلی و نان جو و گندم است
و پوشاک آنها کرباس و حکم و استعمال صحن کوره را هم مینمایند و
خاص در قریه انجمن چونکه رفت و آمد سودا گرها بیشتر است اکثر عورات
شان چیت ابریشمی میپوشند و نسبت بدیگر مردمان اسلحه و یراق شان نیز
افزونتر است و مردمش صاحب استطاعت میباشند و شجار میوه دار در ملک
شان نیست اما بعضی احجار درختهای زرد آلو پیدا میشود که از سبب خنکی به
پختن نمیرسد البته در بعضی سنوات گرم ثمر میگیرد اما ذائقه آن تلخ میباشد :


منجان ٢٣٨ راهنمای قطغن بدخشان

منجان
دره منجان شمالی و جنوبی افتاده پنج کروه مسافت دارد و زبان مردمش علیحده است و قوم شیعه آغای خانی میباشند هوای ملک شان سرد و برنگ خود سفید چهره اند چونکه علماء در بین شان نیست بر رسوم دین خود هم نمیدانند و هر چه که پیرهای شان امر نمایند انحراف ازان نمیکنند و پیر خود را بنا بر تعظیم شاه میگویند و در متابعت او آنقدر جانفشانی دارند که اختیار صغار و کبار خود را از و دانسته و میدانند و چون از یک قشلاق پیرشان بدیگر قشلاق مراجعت کند زن و مرد آن قشلاق باستقبال برآمده مراسم تعظیم را بجا آورده پابوسی رکاب و دست او را میکنند و از نقد و جنس عشر تمام اموال خود را هر ساله جدا نموده بخلیفه هائیکه از طرف پیرشان مقررند میدهند و آنها


منجان ۲۳۹ راهنمای قطغن و بدخشان
به پیرهای شان میرسانند و پیرهای شان چیزی را به پیش پیر
خود رسانیده و برخی را به آغا های خان در بمبئی میبرند فی الواقـع
همین عشر را فدیه نماز و روزه خود میدانند بنا بران از نما
و روزه برای خود فراغت حاصل کرده اند اما بعضی رو
شناس شان که بدیگرجا میروند از بیم و شرم دیگران
نماز میخوانند و اگر مهمان معتبر در ملک شان بیاید درانصورـت
تتر بعضی از آنها بنماز ایستاده میشوند. والا نه در قشلاق
های خودشان نماز و روزه و آذان نیست :
دهات منجان
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
شاهران ۸۰ تگاب د مغلول ۱۰
ده ابتی ۱۵ ویلو ۱۰
غنه ۳۰ شاه پری ۱۲
سر جنگل ۱۰ میان ده ۲۵
یغدک و بنام ۱۵ قلعه شاه ۱۰
تلمی ۳۰ تا و ۶


سنجان ۲۴۰ راهنمای قطغن و بدخشان
راهها
یک راه از مقام ناو که سرک پادشاهی است
بطرف پارون نورستان و پیچ و کنر و اسمار رفته و از ده
نگاب و مغنول نیز راهی بنورستان کامدیش و بریکوت و
اسمار میرود اما راهش براه پیاده رو آسان و بسوار دشوار
است و نیز از مغنول راه دیگر که سرک پادشاهی است بجان
سنگلیچ وزباک رفته - واگر رفتن چترار را کسی آرزو داشته
باشد به سنگلیچ نارسیده از حد توپخانه بطرف چترار میرسد.
صناعت خوراک پوشاک
مردم مذکور غیر از برک، باقی که پشم گڈی راز بزهای
شان ریشته اند مردهای شان می بافند و چکمن را هم زنهای
شان میدوزند- دیگر کسب و کار ندارند، اکثر نفری شان
از فیض آبا نمک را به پشت خود آورده بعلاقه نورستان برده


انقوج منجان ۲۴۱ ورهای قطغن و بدخشان
به پشم و روغن و پوست و پلاس بدل نموده گذران
غریبی خود را انان مینمایند زمین داری مردم مذکور ترست
و به پشت خود در آخر زمستان ریگ و خاک را آورده
زیر پای گاوهای خود دو سه روز انداخته تا همراه پاره
خلط شود، باز آنرا برده در کردهای خود می اندازند
زیرا که زمین شان بدون پاره حاصل نمیدهد - گندم
جو، مشنگ را در ثور کشته و در سنبله میدروند و فواکه
هیچ ندارند : خوردن شان عموماً آش مشنگ است
و نان گندم و جو کسانیکه قدری استعداد دارند در بعضی
اوقات گوشت هم میخورند- اما گوشت و روغن بسیار
کمتر در آنجا میسر میشود- و لباس شان عموماً کرباس
و چکمن و برزو و پوست میباشد که پوست کڈک را آتش
داده ازان پوستین میسازند و روزانه و شبانه میپوشند
کسانیکه اندک استعداد پیدا کرده باشد صحن از طرف سیما
یا چترار آورده لباس مردانه و از چیت لباس زنانه خود را میکنند


انجمن و منجان ۲۴۲ رهنمای قطغن و بدخشان

ایام عید را تبریک نموده لباس نویا شسته
پوشیده نماز عید را از چند قشلاق جمع شده در یک قشلان
کلان میخوانند اما روز نوروز را افزونتر از روز عید احترام
نموده خانه های خود را کاملاً از صحن تا سقف و دیوارها رفته
و آرد بدیوار و سقف میزنند و منقش مینمایند و لباسهای
جدید پوشیده یکدیگر را طعامهای خوب میدهند
اسلحه در میان منجان که عده نفوس شان تا یکنیم هزار
میرسد چندان نیست، تنها به نزد اشخاصیکه شایق صید
و شکار میباشند تقریباً سی چهل میل تفنگ فلیته ئی
موجود خواهد بود و کارد و شمشیر و دیگر آلات جارحه‌شان زیاده
از پنج یا شش قبضه نخواهد بود *

اعطای کنیز در سابق بعوض مالیات

در ازمنه سابقه که حکمرانی بدخشان تحت اقتدار میرهای
بدخشی بود سکنه این اضلاع در عوض مالیات شان سالیانه


انجمن و منجان ۲۴۳ رہنمای قطغن و بدخشان

دو نفر کنیز برای میر های خویش میدادند :
وقتیکه بدخشان زیر اقتدار دولت علیه افغانستان
آمد حضرت ضیاء المله والدین نیز چند سال همان قرار داد سنات
را از آنها منظور داشت چون در اواخر سلطنت کافرستان
فتح و مردم آن بشرف اسلام مشرف شدند خرید کنیز از آنها
موقوف شد عوض همان دو کنیز بر مردم منجان سه صد روپیه
نقد مالیه بسته شد تا حال همان سه صد روپیه بست مالیه
شان است - و در سنوات گذشته تحت حکومت زیباک
بودند الحال در تشکیل جدید علاقه دار علیحده از حکومتی کلان
بدخشان در منجان و کران و انجمن مقرر است :

تعداد مالشماری انجمن و منجان

اسپ | گاو و مرکب | گوسفند
(۱۱۱) | (۸۹۲) | (۴۱۴۹)


زیباک ۲۴۴ رهنمای قطغن و بدخشان

زیباک

این دره شمالی و جنوبی واقع شده که ارتفاع آن (۹۲۵۰) فیت و مسافتش از تیرگران (۱۱) کروه است و مذهب شان آقائی خانی و لباس و خوراک شان پریشان و خوار است زمین های وسیع و سرسبز و چمن زار های کلان دارد - و هوای تابستانش (۹۰) درجه میباشد *
یک دریا از سمت جنوبی که سنگلیچ است و دیگر از طرف شمال همان دره آمده هر دو در زیر زیباک بقریه قشگادخانه ملحق شده بدرۀ وردوج میرود - مردم آن زبان فارسی دارند - مگر دو قشلاق سمت جنوبی آن که سنگلیچ است زبان علیحده دارند - در اطراف زیباک کان [سیز؟] رقم اعلی است که حاجت بسحق ندارد موجود است


نقشه زیبک و علاقه آن که اشکاشم و غاران میباشد

مقياس
يك انچ مساوی به يك میل انگریزی
معادل ٢٥ کروه کابل


زیباک ۲۴۵ رہنمای قطغن و بدخشان

میل برای سرمه از سنگ خود سرمه تیار کرده بچشم میکشند
و مردم زیباک این میل سرمه را باصطلاح خود مجال مینمایند

تفصیل قشلاقهای زیباک

اسم قشلاق
تعداد بخان
اسم قشلاق
تعداد بخان

نفس زیباک
۵۰
گاوخانه که غرباً بمقابل زیباک است
۳۸

جنوبی زیباک
قشلاق گده
۳
دشت رباط
۵

ده کل
"
فارغ
۸

اسکتول
۱۵
سنگلچ
۱۵

و در بعضی اوقات بادهای مخالف هم درین مقام
میوزد. و اهالی اینجا زیاده تر از عشگاو ها کار میگیرند *

راهها
یک سرک پادشاهی از زیباک بطرف سنگلچ رفته که


زیباک
۲۶۶
رهای قطغن و بدخشان

که تا آنجا از زیباک یک منزل است و از آنجا مردم دیگر
روز را بیخ کوتل چترال میرسانند و روز سوم از کوتل گذشته
بعلاقه و دبات چترال رسیده روز چهارم به دروش که
چهاونی و بازار است میرسند و چهار ماه تابستان راه
مذکور کشاده و جاری است و بدیگر اوقات دائما از سبب
برف بند و مسدود میباشد - بطرف جنوبی زیباک یکراه
بسنگلچ که شش کروه دور است میرود و از آنجا بحوض
شاه رفته در آنجا بدو شعبه منقسم شده یکی بطرف منجان
و دیگری بسوی چترال میرود و یکراه دیگر از دیوه گل بخترال
میرسد و علاوه بر ان ازین مقام بسیار راه های پیاده
رو بسوی چترال رفته است ـ و اگر کسی بخواهد که بسوی
منجان از سنگلیچ بالا تر ممکن است که آنرا توپچا نسیگرایام
و درین عرض راه چترال یک پیره نظامی نیز مقرر میباشد
یک برج و سه چهار خانه و یک رباط کوچک تیر دار که سوداگران
از هر دو طرف شب خود را در ان رباط میگذرانند و سکونت نظامی


زیباک
۲۴۶
رهنمای قطغن و بدخشان

درمان برج و خانه ها میباشد از همانجا راه بجانب منجان
رفته که از سنگ لیچ همروزه بمنجان میرسند و یگراه دیگر
نیز از زیباک به چترال میرسد اما راه سوار نیست چون
سوداگرها در زمستان مال تجارت خود را باینطریق
می آورند مردم چتراری را کرایه داده آنها اموال اثقال
شانرا به پشت خود تا زیباک میرسانند و بعد از ان زیباکی ها
به یابو و دیگر بارگیر بار کرده بفیض آباد میبرند و هذا القیاس
اگر سوداگر ها ازینطرف رفتنی باشند مردم زیباک را
کرایه داده آنها بار های شانرا در پشت خود ها بار کرده
بچترال میبرند مسافت در میان آن دو منزل است

قشلاقهای جنوبی زیباک
اسم قشلاق
تعداد بخان
اسم قشلاق
تعداد بخان
قشلاق خلخان
۲۰
نو آباد
۲۴
دست خان
۲۵
زردخان که رباط سرترا-
بازگیر
۲۷
نیز آنجا است
۳۰


زیباک ۲۴۸ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق | تعداد بخاران | اسم قشلاق | تعداد بخاران
پنجسم | ۸ | گاو دره که ازینجا هم کترآ | ۱۰
اشکاشم | ۱۰۰ | پیاده بچترار میرود |
غاران | ۳۰ | یخدر و | ۱۸

از زیباک تا اشکاشم (۱۲) کروه مسافت میباشد
که تفصیل آن علیحده میشود *
مردم زیباک و اشکاشم و یخدر و و غاران سفید چهره اند
فواکه ندارند بدون از درخت بید و عرعر و سیاه خار و میگیر
اشجار را مالک نیستند *
صناعت خوراکه پوشاکه اسلحه و غیره
زمین شان ریگ و سنگ دارد همیشه سه روز بعد
زراعت خود را آب میرسانند و در اخیر سنبله و اوائل میزان
فصل خود را میدروند و گاه گاه زراعت شانرا سردی نیز
خراب میکند و از کار میکشد *


زیباک ۲۴۹ رهنمای قطغن و بدخشان

پشم گڈی راعورات شان درچرخه ریشته برک
شان آنرا بافته چکمن و جراب میسازند و چمس نیز از پوست
گاو و آهو میدوزند بجز ازین دیگر صناعت ندارند :
اکثر اوقات مردم مذکور آش باقلی را استعمال مینمایند
چون خانهای مردم مذکور از قسم بلخان است یعنی در
یک خانه چهارپنج برادر و عمو و عموزاده و پدرشان همراه
عیالهای خود یکجا سکونت وگذران دارند بنا بران که
عیالداری شان بسیار است دیگهای کلان چودنی
را بمثل کرائی قنادیهای کابل پر آب نموده بالای دیگدان
نهاده وقتیکه آب بجوش بیاید خمیر باقلی را پیشتر بکارد بریده
درظرف نهاده درجوش آب می اندازند و چند دقیقه گذاشته
که دو سه مرات جوش بخورد بعد ازان در کاسه کشیده همه
اهل خانه بالای کاسه آش جمع شده بقاشوقها استعمال
خوردن آنرا میکنند و اگر مهمان وطنی بیاید نیزهمان آش را
برایش میدهند و اگر مهمان وطنی نباشد آنها را نان و گوشت


زیباک ۲۵۰ رهنمای قطغن و بدخشان

یا شیر چای شور و کلچه میخورانند :
تعریف بلخان
خانه کلانی ساخته مابین خانه را مانند کفشکن خالی ماند
در چهار طرف چهار کرسی میبندند و آنها هر کرسی را دکان
میگویند سه دکان شان از برای نشستن و خواب خود شان
و یک دکان دیگر از برای پخت و پز و خمیر و آرد نهادن
مخصوص بوده و تنور و دیگدان و غیره سامان خوردنی شان دران
نیز همانجا است و در سقف خانه خود یک روزن کلان
تخته پوش کشیده که در شب آنرا بسته و در روز میکشانید :

ملبوسات مردم زیباک
مردم مذکور چونکه تردد بطرف چترال و فیض آباد از
کرایه کشی دارند خواص شان لباس سفید و دستار ململ
ولنگی ـ و عیالهای شان چیت میپوشند و عامه زن و مر[د]


زیباک
۲۵۱
رهنمای قطغن و بدخشان

دهاقین و مزدور کارشان کرباس و چکمن و برزو و پوستین
وطنی را استعمال مینمایند. و در پای خود زن و مرد چمپس
میکنند و زنها پارچه کرباس و یا صحن را چادر ساخته
بر می بندند:
پوست گدی را آش داده بلدست برنگ دادن
آن ندارند ازان پوستین یا چکمن پوشاک شان است
و بعضی بجای لحاف پلاس را در شب می پوشند و یک
قاعده دیگر دارند که در شب مرد و زن و خورد و کلان شان
برهنه خواب میشوند و صبح که از خواب بیدار شدند پیراهن و
زیر جامه را پوشیده بکارهای خود مشغول میشوند :

تنویرات زیباک

تیل هم دران ملک نمیباشد، زغر یا خاکشیر یا
شرشم را که دران وطن بسیار است به سنگ سحق
نموده و خچه های بید خشک را آورده بر دور خچه همان سحق را


زیباک
۲۵۲
رهنمای قطغن و بدخشان

می پیچند بنوعی که خمچه کاملاً در بین آن پوشیده شود و شب
سر آنرا در داده بیخ خمچه را در دیوار نصب میکنند گویا چراغ
اوشان همان است :

خصلتهای عجیب

مردم مذکور بحکام خود محکوم و فرمانبردار بوده
و در بین خود هم نزاع و نفاق ندارند. جنگ و دعوی و دست
درازی بمال غیری و دزدی بچه بازی و غدر و فریب در بین
یکدیگر شان نیست. از اجناس و اموال خود ده یک
هر چیز را جدا نموده به نذر خود تحویل خلیفه که از جانب پیرشان
مقرر است مینمایند. و همان عشر مال خود را فدیه نماورد روزه
انگارشته. علما، و اذان و نماز و روزه در بین عموم شان نیست
و خواص شان مثل سادات و اقسقال و خلیفه و بعضی
روشناس یا اشخاصیکه کتابهای فارسی را تا خواجه حافظ
خوانده باشند نماز را هم یاد گرفته و در بعضی قشلاق اهل


زیباک ۲۵۳ رہنمای قطغن و بدخشان
سنت و جماعت مسجد جداگانه و مردم شیعه علیحده مسجد
دارند. و عامه مردم مذکور نماز را نمیدانند و از روزه هم
خبر نیستند و در زیباک رواج غنزه کشی تریاک خوردن
نیز بسیار است چنانچه تا دو صد نفر از مرد و زن گرفتار
غزه و تریاک میباشند و زنان روپوشی ندارند و یکی از رسوم
عمومی شان اینکه در روز نوروز عشرت و جشن نموده
لباسهای نو پوشیده خانه های خود را صفا و به آرد سفید
و نقاشی نموده و طعامهای لذیذ پخته یکدیگر را مهمانی میکنند
و در ماه محرم گریه و خود را زدن مانند دیگر شیعه ها ندارند
بلکه از بی علمی خود ها از دین و کیش و مشرب خود بخبر میباشند

نفوس
تعداد نفوس تعلقه حکومتی زیباک از سنگلیچ
الی اشکا شم و بخدرو و غاران از صغار تا کبار
به پنجهزار خواهد رسید :-


زیباک ۲۵۴ رهنمای قطغن و بدخشان
اسلحه
در علاقه مذکور غیر از تفنگ های فلیته ئی که برای
شکار آهو بعضی نزد خود نگهداشته اند دیگر رقم تفنگ
نیست و آنهم از سی تا چهل میل اضافه نخواهد بود شمشیر
و کارد و حربه ندارند :
کیفیت راه
راه زیباک که بطرف شکاشم و غاران رفته کسر
هموار است بطرف سنگ لیج دو کوتل خفیف دارد و باز
تا حد توپخانه و پنج کوتل جیرار هموار میباشد :
اسامی معتبرین زیباک
نمبر اسماء نمبر اسماء
۱ شاه ابوالحسن ۳ قاضی دوتی
۲ عنایب بیگ اشکاشمی ۴ اسداللہ بیگ اشکاشمی


زیباک ۲۵۵ رہنمای قطغن و بدخشان

نمبر | اسمار | نمبر | اسمار
۵ | نائب نظر غاران | ۱۱ | قاضی خمیر وکیل
۶ | دلدار بیگ " | ۱۲ | ملا امام بردی شگاشم
۷ | محمد نسیم وکیل " | ۱۳ | قشﻘار بیگ "
۸ | سید بہرام | ۱۴ | شاہ قمبر "
۹ | سید محمد حسن | ۱۵ | میر سراج خان وکیل "
۱۰ | محمد ولی وکیل | |

در سنوات سابق علاقه زیباک سهم تعلق میرهای
بدخشان بود در عهد سلطنت حضرت ضیاء الملة والدین
بدولت افغانستان متعلق گردیده به فارغ البالی زندگانی
دارند. هوای زیباک نهایت سرد است از سبب انکه
در زمستان و تابستان باد شدید دارد و از دوازده بجه
روز شروع باد میشود الی ۱۲ بجه شب جاری میباشد زمستان
هر قدر برف میبارد از شدت باد پراگنده شده و در زمین نمیماند
و آبهای دریا و جویبارها منجمد میشوند که آب خوردن را بزحمت


زیباک ۲۵۶ زنهای قطغن و بدخشان
تمام زنها از جاهای دور که چشمه سار باشد می آورند
چنانچه در تعریف سرمای زیباک علامه امجد آقای میرزا
شیر احمد مستوفی جلال آبادی چند اشعار یرا که عیناً
نسبت به واخان و غاران و پامیرات هم تعریف بجا
گفته میشود ، سروده است که ما در ذیل آنرا جهت تفریح
طبایع قارئین مجموعه مینگاریم :
اشعار
در زمستان کان برف و باد چون زیباک نیست
اینچنین سرما دگر جا در ته افلاک نیست
خرمن پنبه همه روی زمین را کرده فرش
کوه و صحرا خالی از یخ قدر برگ تاک نیست
بهر استنجا میسر کی شود کس را کلوخ
از وفور برف و یخ هرگز نشان خاک نیست
شدت سرما فگنده لرزه در اندامها
نیست شخصی کز غم سرما دل او چاک نیست


زیباک ۲۵۷ رهنمای قطغن و بدخشان
از هوای زمهریری بهره دارد این وطن
فکر را در برف و بادش راه استدراک نیست
در دگر اوطان زمستان است سه ماه ایچنان
هشت مه طول زمستان غیر این املاک نیست
با وجود اینچنین سرما و برف و باد و یخ
بهر آتش کردن اینجا هیزم و خاشاک نیست
خار تریا بید را در دیگدان سوزند و بس
کو کسی کز دود چشمش کور یا نمناک نیست
مردم این ملک را روز و شب از بیچارگی
غیر نان خشک و آش باقلی خوراک نیست
از لباس گرم بهر دفع سرما عاجزند
جز پلاس و چکمن ایشانرا دگر پوشاک نیست
گرچه دریا دارد و هم جویها اما ز یخ
قدرت کس بهر استعمال آب پاک نیست
میرود زنهای شان یک میل راه دنبال آب
غم بران عورت که در رفتار خود چالاک نیست


زیباک ۲۵۸ رهنمای قطغن و بدخشان

گر کسی بیمار گردد نی دوا و نی طبیب
سو اگر کیس میتراشد بهر او دلاک نیست

یک بلای دیگری هم گشته برایشان نزول
کان بلا شیطانی است از خدای پاک نیست

از نماز و روزه این مردم ندارند آگهی
یکنزن و یک مردشان بی غمزه و تریاک نیست

مرض تبهای سنبله که درد یگر اوطان است در زیباک
معدوم است و امراض محرقه در شش و ذات الجنب دارد
و معالجه آنرابه آش باقلی و دوغ میکنند و از دیگر دوائما
بی خبراند و علاوه بران دوائیم در آنجا وجود ندارد *

اسامی حاکمان زیباک و اشکاشم

نمبر | اسمار | میعاد حکومت | ملاحظات
۱ | سید صادق شاه | * | در ایام امیر شیر علیخان مرحوم
۲ | میر حق نظر زیباکی | دو سال | " ضیاء الملة والدین


۲۵۹ رہنمای قطغن و بدخشان

زیساک
نمبر | اسماء | میعاد حکومت | ملاحظات
۳ | سید صادق خان | چهار سال | در ایام سردار عبدالقدوس خان
۴ | عبد الرشید خان پقا | ۱ | "
۵ | فتح محمد خان | " | "
۶ | "  " میدانی | " | "
۷ | پسر ملک شیر گل | ۳ | "
۸ | عبد الرحمن خانقنداری | ۵ | "
۹ | ولی محمد خان بک سرپل | ۳ | "
۱۰ | محمد امین خانخندر ا دلی | ۴ | "
۱۱ | عبد الغفور خان سرابحکومت | " | "
۱۲ | محمد دین افغان ترک | ۳ | "
| اطرسنجی بدخشی | |
۱۳ | عبد الله خان کابلی | ۵ ماه |
۱۴ | سردار محمد عثمانخان | ۴ | بسیار شخص خوش
| پسر سردار سید محمد خان | | سلوک بود.


زیباک ۲۶۰ رہنمای قطغن و بدخشان
نمبر اسماء میعاد حکومت ملاحظات
۱۵ غلام محیی الدین خان محمد زائی یک سال
۱۶ سید جانخان پسر سہراب شاه بدخشی مظفری ۳ 〃
۱۷ علی اکبر خان محمد زائی ۴ ماه
۱۸ دفعه محمد ضیاء خان یکنیم 〃
۱۹ حاجی نظر محمد خان 〃 〃
۲۰ سید شربت خان ۴ ماه
۲۱ فتح محمد خان ۱ 〃
۲۲ محمد ضیاء خان 〃 〃
در سابق منجان و کران و انجمن تعلق حکومت
زیباک بود و حال در تشکیل حکومت زیباک علاقه داری
درجه ( ۵ ) شده و خاص زیباک و اشکاشم تا غاران
به تعلق زیباک مانده است :


اشکاشم ٢٦١ رهنمای قطغن و بدخشان

اشکاشم

اشکاشم - ارتفاع (٩٣٥٠) فیت و حرارت
تابستانش (٩٢) درجه و مسافتش از زیباک ٨ کرو میباشد
موضع مذکور بکنار دریای پنج (آمو دریا) واقع است بطرف راست
اشکاشم دره واخان و طرف چپ دره غاران و شغنان
است و یک رباطه سراجیه و چھاونی نظامی نیز در اشکاشم
میباشد که یک تولی از نظامی در همان چھاونی ہمیشہ مقیم است
فی الواقع بیدر مانند است و مردم مذکور هم مانند زیباک
خوار جامه و بدخوراک بوده با اوشان هم مذهب اند زبان
علیحده دارند اما زبان فارسی را نیز کامل از سبب کثرت
استعمال میدانند. دیگر حقایق شان در ذیل مردم آمو دریا
تحریر گردیده و در اشکاشم یک دشت کلان بر سر
قشلاق تربت قابل آباد هست و آب هم برایش بسیار


صاحب ۲۶۲ رهنمای قطغن و بدخشان

کارنیز می‌آید و به کم مدت دوسه هزار جریب زمین حاصل‌خیز
دران دشت آباد خواهد شد. و در طی راه آن که از زیبا
می‌آیند جای قدم بایزید بسطامی قدس سره العزیز که یک
زیارت مشهوری است نیز میباشد *

اسامی قشلاقهای آن این است

نام ده | تعداد اویماغان | نام ده | تعداد اویماغان
آهنگر ده | ۴ | بازار | ۳
زرگران | ۱۰ | تربت | ۱۰
باشن | ۲ | صیادان | ۳
قاضی ده | ۶ | واردند | ۶
خرمتی | ۱۰ | کله مجید | ۳
چشمان | ۳ | کربالا | ۵

و آنطرف دریای مذکور که علاقهٔ روسی می‌باشد
یک چهاونی دولت روسی از سابق آباد است -


اشکاشم ٢٦٣ رهنمای قطغن و بدخشان
یکراه ازینجا بزیباک و دیگری از غاران گذشته
بشغنان منتهی میشود و بصوب شمالی راهی بطرف واخان
نیز رفته است. دریای پنج بدره واخان از حد قلعه
تا انتهائی دره از بلکه از آن پایانتر تا مضافات مزار شریف
و غیره خط فاصل در بین دولت افغانستان و روس
واقع شده چنانچه بدره غاران و واخان و شغنان و
درواز درین حدودات آبادی این طرف دریا متعلق
افغانستان و آنطرف از روس میباشد و جا بجا چاونی
روسی به آنطرف دریا و از افغانستان باینطرف دریا
بمشاهده می آید. چنانچه چاونیها و منزلجاهای روسیه
در آنطرف دریا بقرار ذیل میباشد:
یک چاونی در مقابل قلعه پنجه واخان در لنگر
کشن است که سابق در اینجا سپاه روسی با یک
منصبدار که لقب او شچلیک بود سکونت داشتند
و ما بعد از انقلاب در روسیه در تعداد آنها کاسته


اشکاشم ۲۶۴ رہنمای قطغن و بدخشان
شده است - دیگر چهاونی پیز بمقابل اشکاشم چهاونی
خارق بمقابل شغنان و چهاونی درواز است :
منازل روسیه
در حدود واخان
در قشلاق یک بمقابل خندود
در حدود غاران و سنجد رو
در اندراب بمقابل قریه پذار غاران
" درشی " ارگن در قاضی ده و برشا بالا تراز پنج "
و مستر لجا های شان مشتمل بر پنج خانه میباشد یکی خانه
نشستن دوم خانه خواب سوم اشپز خانه چهارم تحویلخانه
طویله هم دارند و صورت گذران کار گذاران روسی و سائر
نظامی شان این است که از رعایای متعلقه خود مالیه و
زکوه مال مواشی و دیگر اسیاء نمیگیرند مصارف خوراکه
خود را بوجه نقد در روز نرخ گرفته و اگر بارگیر بکارشان شود
کرایه نقد میدهند :


انکارشم ۲۶۵ رهنماي قطغن و بدخشان

اسامی قشلاقهای درۀ یخدر و وغاران

قریه‌جات سمت غربی دریا که
تعلق بافغانستان دارد | قریه‌جات سمت شرقی دریا
که تعلق بروسیه است
پنجدره شیخ بیگ | ملواج کوه لعل
پشتیو سرخ | قاضی و برشا یوغارخت
زریچ اندراب | واوز پیش
غاران بدار | یخ سوال شمدی
دشت لیچ آباد سرجنگل | سست اندراب
پاکت لنگر واچ | نوز کاژک
چراغ شاه شخن | افجر شحین
ملتک ده نو | اوج اسنج
سنگریچ چک | بوچر شست
حسن غرب
آن کان لعلی که در حدود دولت علیه افغانستان


اشکاشم ٢٦٦ رهنمای قطغن و بدخشان

است ، در مقام غاران میباشد که از چند سال کاران
بواسطه که نقصان و خساره آن از فوائد و عوائدش
بیشتر بود، موقوف است :
دکان دیگر که بطرف روسیه است در تام
سوراخ آن مسدود و آنها مطلقا دران کار
نکرده اند :
مالشماری زیباک اشکاشم و غاران

اسپ | گاو و مرکب | گوسفند
(٥٥٣) | (٧٧٤٢) | (٢٧٠٤٩)


نقشه واخان
مقياس
یک اینچ مساوی ۳ میل
معادل ۲ ١/٢ کروه کابل


واخان و پامیر ۲۶۷ رهنمای قطغن و بدخشان

واخان و پامیرات

علاقه جات واخان و منطقه های پامیرات
حکومتی درجه دوم است :

واخان :- دره ایست طویل که در میان آن
هفت منزل واقع است که در ذیل اسمای هر کدام
منزل با بعد و مسافت و ارتفاعش تشریح میشود :

(۱) ورک

از اشکاشم الی ورک (۹) کروه و بلندی اینجا
(۹۳۰۰) فیت میباشد درین منطقه ها دریای آمویه
جاری است که اینطرف ساحل آن نیز بدولت متبوعه
مان افغانستان و آنطرفش بروسیه متعلق است
و عرض دره واخان زیاده تر از یک کروه خواهد بود ،


واخان و پامیر ٢٦٨ رهنمای قطغن و بدخشان

اهالی او با اینکه در زبان علیحده تکلم دارند اما در مذهب آقا
خانی اهل تشیع میباشند و خوراک و جامه شان خراب
و در زراعت هم با مردم زیباک کاملاً موافقت دارند
منطقه شان وسیع و اراضی غله خیز دارند - خنک اینجا
شدید هم بادهای مخالف دارد :
ازینجا راهی به زیباک و دیگری به شقنان رفته است

(٢) اورگند

از ورک بعد از قطع مسافت (٩) کروه بیک ارتفاع
(٩٦٨٠) فیت مقام اورگند که بسیار سرد و جو و گندم
و باقلی در اینجا میکارند واقع است. با اینکه درخت اشجار
و فواکه در اینجا میباشد اما بواسطه سردی بر گرفتن میوه موفق
نمیشوند راه در میان این مقام کاملاً مرکب از سنگریزه های
در گیر دار است و همیشه از طغیان سیلابها خراب
میباشد :


داخان و پامیر ۲۶۹ رہنمای قطغن و بدخشان
(۳) خندود
ع
از آنجا راهی بسوی منزلگاه سومین خندود که بارتفاع
(۹۰۵) فیت و مسافه ۱۰ کروه افتاده است . راه اینجا هم
مانند سابق ریگستان است :
(۴) قلعه پنجه
قلعه پنجه بمسافه (۸) کروه از خندود و بارتفاع
(۹۸۵۰) فیت واقع است راه درمیان آن تاماً ریگزار
است و درخت سیاه دشتی دارد و یک حوض که کثراً
مرغابی و دیگر طیور بحری دران میباشند نیز درین راه هست
زراعت اینجا جو، گندم، مشنگ، باقلی است و اهالی
آن مانند زیباک ، و واخان قلیل البضاعه میباشند.
درخت طوس و بید بسیار دارد بمسافت دو کروه بالاتر
از قلعه پنجه دره واخان که تا بدان کران دریای آمو میرسد.


واخان و پامیر ۳۰ رهنمای قطغن و بدخشان

متعلق بروسیه است. درینجا دریای آمویه بقدر
یک نهر بزرگ خود را معرفی میکند و از طرف بابا تنگی
آمدنش بنظر میخورد. در موضع کازان که تا اینجا هر دو
کناره دریا متعلق افغانستان است از یک دره دیگر
هم آب آمده هر دو آب با هم اتصال یافته میروند :
بمقابل کازان مقام لنگر چاونی عسکری روسیه
است و در آنجا یک منصبدارشان بنام پچالک
نشیمن دارد ـ منتهی این دره پامیر کلان است و حدود
پامیرات از همین لنگر جدا شده تا آخر آنرا بادی و عمرانات
هیچ اثر و نشانی نیست :

(۵) بابا تنگی

بعد از قطع مسافه (۱۴) کروه راه از قلعه پنجه
بارتفاع (۱۰۶۰۰) فیت مقام بابا تنگی است که اکثرا اهالی اینجا
مالدار و زراعت جو، گندم، پیتک، باقلی را مینمایند :


واخان و پامیر ۲۷۱ رهنمای قطغن و بدخشان
(۶) نرس و شلک
از بابا تنگی الی نرس و شلک دهم (۱) کرده مسافت و
ارتفاع آن (۱۱۲۸۰) فیت و راه در میانی بجز از ریگ؟
دره‌های سیلابی و مقامات مخروبه دیگر چیزی بنظر نمیرسد:
یک دره بنام کن خان در عرض راه است که دران یکراه
نهایت قریب پیاده رو بچترال رفته است :
مردم اینجا اکثر یه برغژ گاو‌ها سواری میکنند اما سواری
او بسیار تکلیف ده است . اهالی اینجا مانند مردم زیبا
مذهب آقای خانی داشته در خوراک و لباس خود
بسیار زبون بنظر می افتند :
(۷) سرحد
سرحد بکه بمیافه چهار گروه راه دورتر از نرس و
شلک بارتفاع (۱۱۴۶۰) فیت بلند افتاده وسعت


واخان و پامیر ۲۷۲ رهنمای قطغن و بدخشان

خوب و زراعت مرغوب دارد در انجا گندم، جو، باقلی کشته
میشود، و بصوب غربی آن چھاونی عساکر دولت افغانیه
است از رس و شکک بعد از قطع مسافه قلیل بمقابل
سرحد بطرف مشرقی یک دره بطرف جنوب افتاده که در
میان این دره چمن های سرسبز و محل چراگاه حیوانات
بوده و بر و غیل هم در میان اوست در منتهی این دره حد
نیز شده است از مقام حد سخشی الی سرحد چترال تخمینا مسافه
دو کرده راه است متوقفین انجا اکثر یه از مردم مالدار وخانی
است که بیک مقام مرتفعی که در یا بزیر آن در یک مگا
بسیار نشیب جریان دارد منزلگاه دارند :
بمسافه قلیلی از سرحد بمقام سرپل دریای چترال
یکنفر مامور سرحدیه انگلیسی نیز متعین است که از اشخاص
مالدار محصول چراگاه را باز یافت میدارد :

راه ها
این دره که در میان آن دریا روان است


واخان پامیر ۲۴۳ رهنمای قطغن و بدخشان
سنجو د چترال بعد از انقطاع نومنزل موصول ومنتهی میگردد
و یکراه ازینجا از وارکوت گذشته بعد قطع منزل دو روزه
بمقام عشقمن و یاسین ـ و در ظرف شش یوم ببرشگوم
و گلگت و کنجوت و در نوزده نوروز بکشمیر میرسد ـ این راهیها
علی العموم سرد و باشندگان این مناطق بجز از پیشه مالداری
دیگر مشغله ندارند :
راهی که از اشکاشم بدین سو امتداد یافته است
تا مقام پنجه هموار است ، و از پنجه بالاتر تا مقام سرحد پستی
و بلندی و بعضی کوتلها دارد و در قرب موضع سست یک
رفک و یک پوزهٔ کوه قدری دشواری دارد ـ اما وسعت
حالیهٔ آن موجب رفاه عابرین و سهولت مترددین گردیده
است از سرحد تا پامیرخورد دو منزل راه که انسان در عرض
راه بر کوتلهای مرتفع و مخوف که برظهر آن راه باریک و در
زیرش دریای عمیق در مغاک های تاریک اثبات
وجود دارد :


واخان و پامیر ۲۴۴ رهنمای قطغن و بدخشان
از نرس و شلک الی بروغیل که بمنتهای دره واخان
واقع شده مسافت ده گروه راه است و ارتفاع
آن (۱۳۰۴۰) فیت است :

عادات عجیب

از خواص و عادات عجیبه اتفاق تسلیم پسندی
قابل تذکره سکنه واخانی الی سرحد این امر است که آنها
ابداً با همدیگر منازعه نمیکنند و بمناقشه نمیپردازند و سالها کسی
از دست دیگری بتظلم و داد خواهی به نزد حکام مقامی خویش
نمیروند. و به نماز و روزه و عبادات نیز عادت ندارند :

قشلاقهای دره واخان که تعلق
بافغانستان دارد

نمبر | اسماء | نمبر | اسماء
۱ | فتور | ۲ | اوز داغ


واخان و پامیر ۲۷۵ رہنمای قطغن و بدخشان

نمبر | اسمار | نمبر | اسمار
۳ | قاضی ده | ۱۸ | اشتراق
۴ | ورک | ۱۹ | کشتی خان
۵ | اسخرب | ۲۰ | پوکوی
۶ | کروپ | ۲۱ | چکن
۷ | درین | ۲۲ | قلعه پنجه
۸ | دگر گین | ۲۳ | کلیت
۹ | درکند | ۲۴ | افکسینج
۱۰ | سرورگند | ۲۵ | شخن را
۱۱ | زرد م | ۲۶ | سست
۱۲ | سنگ آب | ۲۷ | اوست
۱۳ | گپش | ۲۸ | بار
۱۴ | یمید | ۲۹ | بابا تنگی
۱۵ | خندود | ۳۰ | کزکت
۱۶ | یوزگ | ۳۱ | کروت
۱۷ | اسمرغ | ۳۲ | خریج


واخان پامیر ۲۷۶ رهنمای قطغن و بدخشان

نمبر اسماء نمبر اسماء

۳۳ سنین ۴۸ پتیپ
۳۴ کنده خان ۴۹ شاک
۳۵ شمس ۵۰ سست خرب
۳۶ ده غلامان ۵۱ رچاو
۳۷ پرجرف ۵۲ پوکش
۳۸ اگت ۵۳ دردف
۳۹ شوخرب ۵۴ رباط گر
۴۰ زرس ۵۵ رونگ
۴۱ یسک ۵۶ یریچ
۴۲ پتوس ۵۷ شفش کن
۴۳ کارکت ۵۸ تبس
۴۴ پیرخر ۵۹ سرگز
۴۵ سرحد ۶۰ کیلکوت
۴۶ چهل کند ۶۱ شنگ
۴۷ پلک ۶۲ ورز
۶۳ کارخان
۶۴ پریب


واخان و پامیر ۲۷۷ رهنمای قطغن و بدخشان
از آنجا که خانه‌های این قشلاقهای مزبوره از قسم
بلخان که در هر خانه آن چند عائله از برادرها و عمو و عموزاده‌ها
با همدیگر یکجا و مخلوط سکنی و زندگانی میکنند از آنرو عده نفوس
آن بالغ برسه هزار و پنچصد نفر خواهد بود :

قشلاقهای واخان که بدانطرف
دریا بوده تعلق بروسیه دارد

نمبر اسماء | نمبر اسماء
۱ قلعه میرزا سلیمان | ۷ بای بر
۲ رن | ۸ درشی
۳ پس ده | ۹ شدخرب
۴ ندکوت | ۱۰ زمتک
۵ سنگ | ۱۱ نوآباد
۶ کجه کا | ۱۲ پتیپ


واخان و پامیر ۲۷۸ رهنمای قطغن و بدخشان
نمبر | اسماء | نمبر | اسـمـا ء
۱۳ | نمره کاثر | ۲۰ | شینگر
۱۴ | مچون | ۲۱ | وریج
۱۵ | یمک | ۲۲ | شبرکین
۱۶ | سرتیک | ۲۳ | زرگوند
۱۷ | دنکوت | ۲۴ | زنگ
۱۸ | ورتک | ۲۵ | حصار
۱۹ | ینیب | ۲۶ | لنگرکیشن
 |  | ۲۷ | رتم

از مقام درشیم دره کیچا بن شغنان رفته است و در
موضع لنگر کیشن یک چهاونی روسیه هم موجود است
و نفوس این دهات متعلقه روسیه که از قوم واضانی میبا
آید و هزار تن خواهد رسید :
حیاط تر ازین مقام دو دریا که یکی از پامیر خورد و دیگری
از پامیر کلان آمده یکی میشود در دره واخان خط فاصل بیخ
روسیه و دولت متبوعه افغانستان تال گشته آینده :


واخان و پامیر
۲۷۹
رهنمای قطغن و بدخشان

یعنی همان دریا که از پامیر کلان می آید در بین دولت افغانستا
و دولت روس خط فاصل قرار داده شده که حدود غربی دریای
مذکور تعلق بدولت روس است و شرقی دریا متعلق افغانستا
میباشد درینصورت مناصفه پامیر کلان بافغانستا
میماند و نصف دیگر بلکه بیشتر بدولت روس میرود که در دشت
پامیر کلان برجهای سنگی فاصله حدود واقع شده و تفصیل
آن در موقع خودش میشود انشا الله تعالی :
کوائف حال مردم واخان
مردم مذکور بچهرہ گندم رنگ و در مذہب شیعه
آغای خانی میباشد و از طرف آغای خانی بر آنها
خلیفه ها مقرر است که بگفتار آنها کردار دارند در
اطاعت پادشاه خود بحکم حاکم متابعت و فرمان برداری
بکمال راستی میکنند زبان شان علیحده است اما فارسی
را هم خوب میدانند، علما و طالبان علم در بین شان نست


واخان و پامیر ۲۸۰ رهنمای قطغن و بدخشان
آذان و نماز و روزه را نیز غیر از خواص که رفتارهای با حکام
و کار دارها داشته باشند، یاد گرفته اند عوام شان بغیر اسم
اسلامی آگاهی ندارند ـ و نزاع و جنگ و خصومت
در بین شان نیست و دزدی و نفاق و بچه بازی را
نمیدانند ـ علی العموم زنهای شان رو پوش نبوده و در
صحرا همیشه بجهت کار و بار دهقانی و غیره امورات
خود میگردند *

زراعت
چون هوای اینجا سرد است و برف دباب با
دارد، ایام ثور و جوزا مشنگ، گندم ، جو، باقلی
و کثول که این مردم آنرا پتک مینامند کاشته و در آخر
سنبله و میزان میدروند و گاه گاه که بارندگی پیش گیری کند
فصل شانرا سردی هلاک میکند و پتک حبوبی است
که از آن آش میپزند و اکثر اشخاص که آنرا خورده بیجا


واخان و پامیر ۲۸۱ رهنمای قطغن و بدخشان
گرم خواب میکنند لنگ میشوند چنانچه چند نفر دیده شد
که از خوردن تپک لنگ و بیکار شده اند. و ازرن نیز
میکارند دیگر زراعت و فواکه ندارند اشجار بید و عرعر
درینجا دیده میشود که آنهم کمتر است و بعضی جای درخت
های زرد آلو نیز ملاحظه میآید اما گفته اند که زرد آلو بار میگیرد
و اگر کدام سالی بکند خام مانده به پختگی نمیرسد.
مالداری مردم مذکور بز و گدی و ماده گاو و غژگاو است
و مادیان و مرکب و بعضی اشخاص شان یگان اشتر
هم دارند.
صناعت
از پشم گدی و بز خود پلاس بافی و برک بافی و
و جراب سازی میکنند. رشتن پشم تعلق بزنها و بافتن
بمردها دارد و از پوست گاو و آهو و غیره چمن هم میسازند
و پوستها را دباغت خودشان میدهند :


واخان و پامیر ۲۸۲ رهنمای قطغن و بدخشان

پوشاک

مرد و زن شان لباس از کرباس دارند و چکمن
و برزو و پوستین هم میپوشند چنانچه پوست را دباغت
داده پوستین و پوستینچه ها از آن ساخته رنگ نا داده استعمال
میکنند و اشخاص مستعد آنرا رویه از کرباس رنگه یا چیت
میدهند - و زنها عوض چادر طاقین از کرباس دوخته
بر سر مینمایند و چمس در پا و کسب و پیشه دهقانی و هیزم کشی
مینمایند- و موها را بافته پشت سر می آویزند- و در شب
همه مرد و زن برهنه شده چند نفر در یک پلاس خواب
میشوند و بعضی که پلاس نداشته باشند همان چکمن و پوستین را
که در روز در بر دارند بشب میپوشند.

خوراک

عموماً خوراک مردم مذکور آش و باقلی و مشنگ


واخان پامیر ۲۸۳ زنهای قطغن و بدخشان

وینک است خواص شان بعضی اوقات نان بهمراه
شیر چای نمکی یا شیر یا ماست یا شور با میخورند و مهمان را
طعام مناسب داده غرتش را خوب میکنند بعضی در قوشخانه
و برخی درون خانه خود بیک دکان جای میدهند عیالها
و خودشان در دیگر دکان خانه میخوانند و چراغ تیلی نداشته
همان سیاه چراغ را که قبلاً تفصیل آن شده روشن
مینمایند :

عملیات مکروه و ناجائز

چلم و نصوار بعضی اشخاص استعمال مینمایند
و چند سال است که رواج تریاک هم سرایت در بین
شان کرده چنانچه از اظهارات شان معلوم شد که
تقریباً دو صد تن از مرد و زن بغمزه کشی و تریاک خوردن
گرفتار شده اند :


واخان و پامیر ۲۸۴ رهنمای قطغن و بدخشان

اسماء معتبرین واخان
نمبر اسماء نمبر اسماء
۱ میر سربلند خان ۶ میر سید درک
۲ محمد رفیع خان بابا تنگی ۷ تعنی پنجه
۳ محب شاه خندود ۸ سرفراز سرحد
۴ ایشان اصغر ارکن ۹ ارباب پناه 〃
۵ عبدالرشید وکیل ۱۰ مهر علی ده غلامان

اسماء حکام واخان و پامیر
نمبر اسم موعد حکومت ملاحظات
۱ میر فتح علیشاه در عهد امیر شیر علیخان
۲ علیمردان پسر فتح محمد در ابتداء ضیاء الملته و الدین
۳ غلام رسول میدانی ۴ سال
۴ محمد عثمانخان ستانفجی ۲ 〃


واخان پامیر ۳۸۵ رنمای قطغن و بدخشان

نمبر | اسماء | یومیه حکومت | ملاحظات
۵ | محمد سعید خان بدخشی | ۱ سال |
۶ | عید محمد خان | " |
۷ | محمد ضیاء خان | ۲ سال |
۸ | محمد عمر خان پوگردی | " " |
۹ | احمد جانخان توخی | " " |
۱۰ | لطف الله خان افغان بدخشی | ۱ " |
۱۱ | سید قاسم خان پنجشیری | ۱ " |
۱۲ | محمد ولیخان بدخشی | ۱ " |
۱۳ | محمد رضاء خان | ۱ " |

پامیر خورد غربی و شرقی افتاده
ابتدای وادی مذکور از شورخورد لنگر شروع میشود
وانتهای آن در داخل دولت افغانستان تا قله جراره است
که چهار منزل و مسافت مجموع آن ۳۴ کروه مسافت طول


واخان پامیر ۲۸۶ رهنمای قطغن و بدخشان
وادی پامیر خورد در داخل دولت افغانستان میباشد
و عرض دره مذکور در بعضی جا ۳ کروه و بعضی جا ۴ کروه
خواهد بود و همه دشت هموار است و علف زارها و چراگاه
بسیار دارد. کشت و زراعت و درخت مطلقاً در ان
وادی نیست و اگر غله بکارند یا درخت بنشانند زرع به پختن
نمیرسد و درخت از کثرت برف میسوزد :
مردم سکنا پذیرش قوم ترک طائفه قرغز میباشد بسی جز
و قوی هیکل و بهزاره مانند کوتاه دماغ و کوسه نقش هستند و همه
خرگاه نشین اند از شهر کاشغر علاقه چین خرگاه را خریده می آورند
و نمد و نوار و رسن و غیره اسباب آنرا خود شان میسازند
مالداری شان اشترهای دو کوهانه و غژگاو و گوسفند
دنبه دار است گاو در آنجا معیشت کرده نمیتواند از سردی
هلاک میشود و اسپها از برای سواری دارند مادیان کمتر
است خانه واری شان تا یکصد نفر میرسد شصت خانه از
معتبرین و بایها و چهل خانه از مردم شعبان پیشه و مزدورکار


واخان و پامیر ۲۸۷ رهنمای قطغن و بدخشان

دسی خانه از همان قوم در پامیر کلان است و در بین پامیرخورد
و کلان یک کوه حائل میباشد و سکنه هر دو پامیرات با هم واقعا
یکدیگر اند نفوس هر دو پامیر از روی تخمین دو هزار خواهد بود و خرگاه
شان پنج و ده بهر جا متفرق میباشد جائیکه علف بسیار بود خرگاه
خود را برده علف را که از آنجا تمام نمودند باز در علف زار دیگر
نشیمن شانرا اختیار میکنند و مردم مذکور در بزکشی مهارت
تمام دارند *
مذهب
در مشرب خود از اهل سنت و جماعت میباشند
بنماز و روزه خود قائم و علی الدوام در خرگاه ها خویش ادای
صلوت شانرا با اذان و اقامت میکنند و طالب العلم وعلما
هم در بین شان است و بعضی کتابهای فقهیه را که به ترکی
ترجمه شده مثل صلوۃ مسعودی و غیره استعمال میکنند و علماء
و مشائخ و سادات را دوست داشته مانند مهمانان خویش


[BLANK PAGE]


واخان پامیر ۲۸۸ رهنمای قطغن بدخشان

اعبندار میکنند :
زراعت
بقراری که سابق تحریر است زراعت را زمین پامیر از
سبب سردی هوا قابل نیست و میگویند که از برای امتحان
چند بار اندک زراعت کرده شده و بی اصل نرسیده
از سردی هوا تلف گردید :

خوراک

در ایام تابستان خوراک شان ماست و قیماق
و گوشت است و در زمستان اجناس فروشی خود را مثل نمد
و جل و جوال و رسن و غیره در علاقه واخان و اشکاشم
تا حدود بهارک آورده با غله بدل نموده برای خوراکه خود
گندم میبرند و غیر از چله در ایام تابستان و خریف بواخان
و اشکاشم و زیباک مطلق نمی آیند و میگویند اگر رفتیم از گرمی


واخان پامیر ۲۸۹ رہنمای قطغن و بدخشان

ہلاک میشویم و این سخن شان بتجربه رسیده بلکه مردم زیباک
و واخان و شغنان در تابستان بفیض آباد و خان آباد رفته
خود را ہلاک خود میدانند و نمیروند و امتحان شده که اگر
حکومت بعضی از ایشان را بتابستان در خان آباد
خواسته از گرمی فوت کرده اند و از برای پختن طعام ہیزم
شان سرگین وبته است و بس چراغ شان نیز از آتش بته
و سرگین است

پوشاک

مردهای شان کرباس یا مکندی و چپنهای چبتی
و صندوقی و پوستین دحیکن میپوشند و تلپاق بسر و موزه و
چمس بپا میکنند، عورات شان یکتوپ ململ سفید را درستا
سربسته و موزه و چمس در پا و چپن های ابریشمی در تن
و چیت یا ساسن یا کرباس پیراہن دارند و پوستین ہای
کامبو رویه ابریشمی و صندوقی میپوشند و رخت باب


و اخان پامیر ۲۹۰ رہنمای قطغن و بدخشان
و قالین و کرباس و چپن و پوستین های کامورا از یار کند
سوداگرها می آرند و بگوسفند بدل مینمایند -
و دختران نابالغ یا جوان بی شوهر کلاه بدخشی
ابریشم دوزی بسر نموده و موها را برپشت می آویزند
و بعضی دختران بین خود خواهری و رفاقت میکنند از طرف
ہر دو دختر چینها گوسفندها و طعام به کل اقوام داده برکشی
میکنند و خواهری ہر دورا مشتہر ببنینوال میسازند :
صناعت
مردهای قرغز چمس دوزی و آش دادن پوست
گوسفند را کرده میتوانند و دیگر کسب ندارند، زنهای
شان از پشم گوسفند نمد ها و پلاس وجل و نوار و جوال
و جراب و غجری ، واز پشم اشتر قاغمه و از پشم گشگاو
رسن میسازند و برای کار آمد خرگاه نمدها و نوارهای رنگه
و دیگر اسباب لازمه را آماده میکنند و از یکجا بدیگر جای تغیر کنند


واخان پامیر ۲۹۱ رہنمای قطغن و بدخشان
بردن و ایستاده کردن خرگاه نیز تعلق بزنها دارد و زنهای
شان عادت روپوشی را ندارند مردانه وضع میباشند و نیز
مردهای شان از پوست گوسفند پوستین با دو جفہ بہا کہ
بروز و شب کار آمد شان است ساخته و عوض توشک
ہم پوست را از برای نشستن و زیر پا انداختن استعمال
میکنند و چمس دوزی نیز میکنند چرم پخته از یار کند آورده
بمصرف دوختن چمس میرسانند.
اسلحه
در پامیر خورد جبار قل نام منگباشی که شخصی با استعداد
است دوازده میل تفنگ انگریزی و جرمنی و روسی دارد
و چهار پنج میل دیگر نیز ازان رقم تفنگ داشته خواهند
بودند. باقی تفنگ های شان که چهل میل خواهد بود،
فلیته ئی میباشد،


داخات پامیر ۳۴۲ راههای مقطوع بدخشان
راهها
در مقابل لنگر یک دره است از آنجا راه به شکمند
علاقه کشمير میرود چهارم روز داخل شکمند میشوند و کوتل
آنرا سوخته رباط مینامند و در محاذ نزای گنبند یک دره فراخ
و طویل معروف به و نجیر است ۲۲ کروه مسافت دارد.
از ان دره یکراه بطرف سرفول و تاشقرغان علاقه خطائی
رفته که بچهار روز تا موضع تاشقرغان و روز هشتم بیارکند
میرسند. و اگر بکاشغر بروند از تاشقرغان بدان جانب
سرک رفته به دهم روز واصل کاشغر میشوند. و راه دیگر از همان
دره و نجیر به کنجوت منتهی میشود از کوتل تاش کبرک و چیرستن بروز
سیم داخل علاقه کنجوت میگردد
راه دیگر از حد مناره حد سنجشی بطرف یار کند میرود که از دوره
معروف به قره جلغه داخل تاشقرغان و از آنجا به یارکند در روز
دوازدهم میرسند و یک راه از مهمان جولی است که آنهم


واخارح پامیر ۲۹۳ رهنمای قطغن و بدخشان
دوازده منزل تا یارقند میشود سه و هرگاه کسی ارادۀ مرغاب علاقة
روسی را داشته باشد از مناره بخشب در بین بمرغاب
میرسد و یک منزل بشیر که برود به اَلیٰ واصل میگردد و از پامیر
خورد بپامیر کلان راههای متعددی و از هر طرف رفته است
اما راه آسان و هموار بدرۀ اندمن است که بعد از قطع شش
سه روزه انسان بعلاقه جات روسیه در آن میرسد.

شور خورد
در حدود پامیرات منزل دلین است که بمشافت ۴/۱ ۴
گروه دور از بروغیل بارتفاع (۱۲۶۵) فیت بعد از عبور
یک کوتل دراز پیچ در پیچ پر از سنگلاخ که آنرا اهالی ترک
توقص و مردمان وخی کوتل ده لیز نامند واقع است و درینجا
رود باریست که بهر دو طرفه آن درخت زارهای طوس
و بید جلب انظار بینندگان را بخود میکند.


واخان پامیر ۲۹۴ رهنمای قطغن و بدخشان

لنگر

منزل دومین آن در منطقه پامیرات لنگر است که
بعد از هبوط کوتل بزرگ پرپیچ و تاب شورخور دو عبور از پل تخته
رده بار د شور کلان ، و قطع مسافه صعب المرور یک کوتل
دیگر و گذشتن از درختها ی انبوه طوس و بید و ارچه و دره
اچراده واقع است از شورخورد تا اینجا (۱۱) کروه راه و
ارتفاعش (۱۲۹۲۰) فیت است :
موضیعت وسیع و چمن زارهای بسیار و چند خانه
درینجا از مردمان قرغز هم میباشند که گوسفند و غژگاو ها را
تربیه میکنند :
یک نفر عبدالله نام از اولاده میرهای چترال هم درینمقام
مباش
سکنی پذیراست که او را پدر و اقاربش بالای این مردم ببرده
رسانده اندـ و این اشخاص طوق عبودیت را از گردن او
کشانیده علاوه بر آزادی اور ازن و خانه داده در وسعت


واخان پامیر 295 رهنمای قطغن و بدخشان
معیشت او نیز با وی اعانه مینمایند :
بزای گنبد
عش
بزای گنبد بمسافت 8 کروه از لنگر بعید و ارتفا
(13400) فیت است در آنجا هفت گنبد خورد و کلان
و چهار شکل حویلی و نیز در آن قبرها است میگویند که بزای گنبد
نام شخصی بود که مردمان گنجودی اور ابشهادت رسانیده‌اند:
این مقام در موقع وسیع و چمن های کلان دارد و
اهالی و باشندگان آن عموماً از مردم قرغر که بدون
ترکی دیگر زبان را نمیدانند، میباشند. و بطرف غربی آن
بمسافت (6) کروه یکدره بنام و خیر واقعست که راه یار کند
در بطن او ممتد است و در میانش آبی هم در جریان است
راهها
کند
بعد از نکه انسان یک منزل راه را در زیر کوتل قطع


واخان و پامیر ٢٩٦ رهنمای قطغن و بدخشان
بعلاقه خطابی میرسد که در آنجا هم همین قرغز ها مسکن دارند
از برای گنبد الی یارکند هشت منزل مسافه است :
دیک دره دیگر هم ازینجابسوی کنجوت افتاده که کوه های آن
علی الدوام بزیر یخ و برف مستور است ازین راه کنجوت
مسافه (٢٠) کروه دور وقوع دارد :
اندمین
ارتفاع اندمین (١٣٨٠٠) فیت و مسافتش از
بزای گنبد (١١) کروه راه است و عموم سکنه آن از
مردم قرغز میباشند حوض طبیعی در عرض رایش یکدشت
وسیع و هوادار و منطقه های چمن زار است ـ و در میان
چند دره که از هر کدامش آب می آید واقع است آبهای
این دره ها درینجا بیکموقع عمیق اجتماع ورزیده بشکل یک کول
بسیار خوش نمائی که طولش ١/٢ ١ کروه و عرضش از ئکه
برشس هزار درعه تخمین کرده میشود ، افتاده است


وخان و پامیر ۲۹۷ رهنمای قطغن و بدخشان
که انرا چلاپ نامند و بحصهٔ آب آن بطرف بر پای گنبد و لنگر
آمده و دیگرش از شهر واخان بسوی قازخان رفته بالا تر از پنجه
با دریای پامیر کلان اتصال یافته بصوب درواز و شغنان
میرود ـ از جانب دیگر آبش بطرف مناره رفته از قرب مرغاب
میگذرد و باز دور خورده بدرهٔ بارتنگ شغنان علاقه روس
آمده بدریای آمویه می آمیزد و آبیکه مقدارش کمتر از
یک آسیاب دار آب تخمین کرده میشود از نواحی شرقی
و غربی آمده اصل دریای آمویه و مخرج انتهائی او همین
چقمقنجی است که از ذکرش پرداختیم آبهای فاضله این
کول هم با وی ریخته این نهر خورد مصب و محل اتصال
جمیع میاه بعد ازینجا بوده بالآخر دریای آمویه را تشکیل میدهد
درین ضمن آبریزه های کوه ها جانب دره واخان بدریای
آمویه بسیار معاونت میرسد :-
در اطراف و نواحی آن کول بعض حیوانات شته
و مخصوصاً غشگاوهای کلان بد هیئت قوی الجثه بنظر میرسد


واخان و پامیر ۲۹۸ رهنمای قطغن و بدخشان
دیگرده هم درینجا است که آنرا جلک مینامند :
و خود اندمین بیک مقام با وسعت در یک دشت
بزرگ و چمن های سرسبز افتاده است ـ و بقرب آن چند
منزل مردم قرغزها است که زنهای شان مردانه وار عمامه های
بسیار بزرگ را که زیاده تر از یکتوپ ململ میباشد بسته
و موزه های کلفتی را در پا نموده عملیات و اجراءات شانرا نسبت
بمردان شان بیشتر اجراء و انجام میدهند :
این منطقه ها علی العموم برای مترددین و عابرین خویش
عارضهٔ کوتاه دمی را بوجود می آورد که مخصوصاً بنی آدم و اسپان
را اذیت داده اکثریه موجب هلاک شان میگردد این مردم
باصطلاح خویش این مرض کوتاه دمی را دتوتک مینامند ـ
و برای دفع آن خوردن قروت از حد مفید است :
یمان چلق و یخمیر
فیت
یمان چلق بمسافه ۹ گروه از اندمین در ارتفاعش ۱۴۰۳۰ است


واخان پامیر ۲۹۹ رهنمای قطغن و بدخشان

در عرض راه آن منارهای حدبخشی است درینجا آبی از
طرف آق سو آمده یک کوتل عجیبی را بوجود آورده است که
در بین آن جانورها بسیار مانند مرغابی فاز وغیره موجود است
از یماق چلق بطرف مهمان جولی که دو گروه مسافت دارد
زیک دره آب می آید و بتقرب راه عام درین موقع یک
سنگ کلانی اثبات وجود نموده که بران الفاظ ذیل
کنده شده است :

یوم سه شنبه ۲۴ سنبله ۱۳۰۱ هجری محمد نادرخان غازی
وزیر حربیه افغانستان

و بمقابل منارهای حد دمت و ۱۲ قزل رباط
آقتاش چهاونی روسیه معلوم میشود و قلل جبال سرقول
و تاشقرغان هم بنظر می آیند :
یماق چلق موضعی است جبه زار و چمن دار و بی درخت


و اخراج پامیرا ۳۰۰ رسنهای قطغن وبدحشان
و وجه تسمیه آن ازین روی است زیراکه شجاعان در محاوره
آنمردمان بمعنی "بد" و"چلق" لجه زار" را نامند *
و این منطقه تا ما مهمان جولی و نجر عموماً خراب و پراز
مغاک های نمناک که درین آن سبزهای غیر منتظم روئیده
است ، میباشد *
و آبیکه ازندرمان جولی میباشد از طرف جنوب آمده با آن
آق سومی آمیزد ـ و کوههای قزل رباط و آقاش که بصوب
شمال است تعلق بروسیه دارد ـ در عقب این جبال
پامیر کلان میباشد که بنام و عنوان بام دنیا تعبیرکرده میشود *
آهوان این منطقه ها بسیار شاخهای بزرگ دارند
که تا یک گز و پنچ چهارک طول دارد ـ و دور پیچ بهم خورده اند
و این صنف آهورا قشقا ر مینامند *
هوای اینجا بسیار مضر صحت و رقیق است که حیوانات
کم طاقت ابداً در آنجا زندگانی کرده نمیتواند ـ چنانچه گاوها
و مرغ خانگی قطعاً درینجا وجود ندارند اهالی اینجا عموماً جزات


واخان پامیر ۳۰۱ رہنمای قطغن و بدخشان
شانرا بالای غشگاوها و اسپ و گوسفندها سرانجام میکنند
و محروقات شان تماما از فضله حیوانات است و خوراک
شان گوشت، شیر، ماست میباشد، نان در بیحدود کمتر سیر
میگردد زیرا که در تنور و بالای تا به بدرستی بواسطه برودت
و انجماد هوا پخته نمیشود و از باعث سردی هوا در اینجا هیچ قسم فصل
و زراعت نمیروید و مردم اینجا قرغرند، و قطره باران ندرتا برای
نام هم درین حصص نمی بارد بلکه با وقات غیر معینه متواتراً
و متکاثراً برف باری در آنجا شروع میشود :
غرائب طبیعت یا چشمهای عجیب
چشمهای عجیب و غربی که درین حدود بنظر رسیده اند
بدین تفصیل است:-
(۱) در بین نرمن و شنگ که ما از ذکرش فراغ یافتیم
چشمه ایست که آبش مانند آب دیگ بزرگی که بزیر آن بسیار
آتش کرده شود تموج و غلیان دارد و بمثل فواره که بزگوشش


واخان پامیر ۳۰۲ رهنمای قطغن و بدخشان
که بیکمقام بسیار مرتفعی باشد بیک شدت و جوش و خروشی
فوق العاده از زمین میبراید و بسوی هوا میجهد – اما آبش سرد است
و مانند سوده ذائقه داشته لگی رائحه گوگرد هم ازو بشامه
میرسد چون در گیلاس انداخته مانند سوده سوزنک میزند و
جوش میخورد و کلا طراف خویش را شرخ رنگ نموده بلکه
تا محل اتصال خویش با دریا سنگ و خاک در میانی و
کنارهای خود را مانند رنگ دهن گلنار مینماید :
(۲) چشمه در مقام سرحد مذکوره هم موجود است کیفیت آبش
گرم است :
(۳) در بین اورگند و گچش یک چشمه ایست که خاصه
در ماه سنبله و میزان از ریگ میبرآید و چندان گرم میباشد که
پنج دقیقه کسی دستش را در میان آن ریگش گذارده نمیتواند
اما در دیگر اوقات این آب مفقود و حرارت از ریگهای
آنجا مسلوب میشود .
(۴) در مقام بایا تنگی بعد از نیکه از دریا عبور کرده شود


واخان پامیر ۳۰۳ رهنمای قطغن و بدخشان
بیک چشمه انسان ملاقی میگردد که آبش نهایت گرم و جوشان
است حتی که تخم مرغ را در ظرف سه دقیقه می پزد :
(۵) در اطراف بزای گنبد نیر یک چشمه گرمی است که
از میان یگخانہ میبراید :
(۶) بمسافه دو گروه دورتر از مناره های حد بختی که در طی
حالات یمان چلق از ذکر آن فراغت یافته ایم یک چشمه است
که مانند دیگ چودنی مدور بنظر میرسد و آبش نهایت سرد است
بعد از نیکه از چشمه خارج میشود بمسافت چند قدم دور تر ماند
سنگ سخت میگردد :
(۷) چشمه دیگری هم به قرب همین چشمه مد بعد ازینکه از
یک مغاک سبزه دار عبور کرده شود به تپه انسان بالا می شود
که در آنجا چشمه است نهایت گرم و آبش نهایت جوشان
است و بالای آن علم های را که از دم های غشگاو است
تعبیه شده و این هر دو چشمه را یتخیر نامند.
به مناسبت اینمقام دیگر چشمه های عجیبه که بنظر رسیده


واخان پامیر ۳۰۴ رهنمای قطغن و بدخشان
نیز تحریر مذکور میگردد .
چشمه عث و عه که آبهای آن هم گرم است و بعد از توقف
قلیلی به سنگ تحویل می یابد در موضع سرشخ اثبات وجود دارد
و چشمه عه که آبش مانند فواره می برآید در خوجه چرغانو است
که ذکر آن در آتیه می آید .
و چشمه ع که آب نهایت گرم دارد در محلی کیوان دره
گذشت


پامیر کلان ۳۰۵ راهنمای قطغن و بدخشان

کیفیت پامیر کلان
پامیر کلان مثل پامیر خورد کشاده و وسیع است
و در طوالت نسبت بپامیر خورد دراز تر است و آنهم
غیر از علف زارها و چراگاه زرع و اشجار ندارد و آب
و هوای هر دو پامیر بیک دیره و مردمش نیز قوم و خویش
همدیگر اند بلکه یک برادر در انجا و یکی در اینجا یا پسر در اینجا
و پدر در انجا همین قرار گذران دارند -- و در پامیر کلان
یک حوض کلان است که طول آن ده کروه و عرضش
دو کروه خواهد بود آب آن بدو طرف جاریست و خط
فاصل دولت روس و دولت افغانستان وسط
همان حوض واقع شده طرف غربی دریا که از حوض مذکور
بجانب پنجه واخان میرود هر دو جانب همان آب
تعلق بروس دارد چنانچه در حدود خود منزل جابجا بکه


حوض وکٹوریا

نقشه پامیر کلان

[ILL] مساوی ۳۰ میل
معادل ۲ [ILL] کابل


پامیر کلان ٣٠٦ رهنمای قطغن و بدخشان
که از چهاونی لنگر کشن واخان چون بطرف مرغاب میروند
یا می آیند منزل اولشان در پامیر کلان دشت (مس)
دوم مقام خرگوشی سوم سیسی قول چهارم چادر تاش
پنجم چکه پای که نواحی مرغاب است و از آنجا بچهاونی
مرغاب میرسند که از انقلاب روسیه یک کندک
یا زیاد و کم اقامت میکرد. و درین ایام عده قلیلی در آنجا
سکنی دارند :

خط فاصل دولتين
از کناره همان حوض بزرگ پامیر کلان که انگریزها
آنرا لیک وکتوریه مینامند خط سرحد جدا شده بطرف کوتل
برگله بر می آید. و از سلسله کوه اندمین شمالاً به پامیر خورد میرسد
و در پیج کوتل در ته بیل در دشت فرو آمده و بذریعه نشانها که
مناره هر جا ساخته شده در انتهای وادی خورد بقلعه حمره
اتمام می یابد چنانچه دوازده مناره در خط سرحد از پامیر کلان


پامیر کلان ٣٠٧ رهنمای قطغن و بدخشان
تا قله مذکوره نصب میباشد ـ و بسمت جنوبی پامیر خورد
سلسله کوه خط فاصل واقع شده که آب ریزه همان کوه
طرف جنوبی چون بپامیر خورد می افتد حدود افغانستان
است و آب ریزه پشت کوه جنوبی پامیر خورد که طرف
سرقول و تاشقرغان و سمت یارکند میرود تعلق بخط و دولت
انگریز است و آنها در بین خود تقسیم معین دارند و از قرار علامه
که کرده شده در پامیر کلان بدو جانب همان در یا که از حوض
زرک بسمت واخان جریان دارد ـ دو سرک هست که سرک
شرقی دریای مذکور از دولت افغانستان و سرک غربی آن
از دولت روس است ـ و سرک افغانستان بموضع گازخان
منتهی شده که در آن جا هردو دریای پامیر کلان و خورد یکجا شده
اند ـ و سرک روسی بلنگر کشن که چهاونی روسی است میرسد
و از گازخان در دریای پامیر خورد عبور نموده به پنجه داخل میشود
که علاقه داخلی افغانستان میباشد و سرک کلان واخان
بطرف شکاشم و زیباک و دیگر علاقه جا داخلی هر جا که بخواهد میرود:


پامیرات ۳۰۸ رهنمای قطغن و بدخشان
اسامی اکابر و معتبرین پامیر خورد
نمبر اسم نمبر اسم
۱ جبار قل منگباشی ۶ توخته س بای
۲ عاشور بیگ ۷ جمعه بای
۳ حاجی محمد قاسم ۸ بردی بیگ سقال
۴ حسن منگباشی ۹ ایل امان
۵ دیوانه ۱۰ ملا محمد قبیله دار
اسامی و معتبرین پامیر کلان
علم خان اسمعیل ملا قربان
خواجه خان جان قل *
تعداد مالشماری واخان و پامیر
اسپ گاو و مرکب گوسفند
(۴۶۴) (۳۱۰۲) (۲۵۱۱۴)


تاریخ پامیرات ۳۰۹ رهنمای قطغن و بدخشان

شمه از تاریخ پامیرات و واخان

از قراریکه تحقیقات از کهن سالان کرده شده
پامیرات در ایام سابق در تحت حکومت خطائی یعنی
سلطنت چین بود - در وقت خدایار خان امیر فرغانه
شخصیکه قوش بیکی خدایار خان بود تسلط یافته و محلات
بسیار را بدست آورده بپامیرات نیز حکمران شد نفر
خطائی از بیم او این ملک را فرو گذاشته وقوش بیکی
مذکور لقب خود را بدولت مشتهر ساخته مدت سی سال
حکمرانی کرد و آخر از دست خسر بره خود بزهر هلاک شد
و حکمرانی او برهم خورد - دولت خطائی باز پامیرها را متصرف
شده و در کوه اختاش در شرقی پامیر خورد چهاونی آباد
نمودند که معروف بچهاونی اختاش بود و دوصد نفر دران
چهاونی اقامت داشتند واسم سم کرده بهمان نفری
جنگ و بنگ، بود - دولت روس چون ترقی کرده


تاریخ پامیرات ۳۱۰ رهنمای قطغن و بدخشان
حدودات شرغانه و مرغاب بلا تصرف شد پامیر ها را نیز
در تحت حکم خود آورده و بر خطابیها مقیم اختاش یورش
آوردند انها مقدمه ناکرده چھاونی را رها نموده گریختند
روسی ها چھاونی اختاش را خراب و از انجا دور تر
بموضع قزل رباط چھاونی مستحکم آباد نمودند ما دامیکه
دولت سابقه روس استقلال داشت چهل پنجاه نفر
نظامی شان علی الدوام مقیم آن مقام میبودند ـ وحد
بخشی دولت انگریز و روس و افغانستان نیز در همان
اوقات که چھاونی قزل رباط را آباد نمودند بظهور پیوست
چنانچه نماینده از طرف افغانستان و دیگری از طرف
روسیه و یکی از جانب انگلیس درینحدودات چندی
توقف ورزیده و نقشه و ترسیماتی را بعمل آورده تقسیم حدود
و نصب نشان و منار ها را نمودند :
در موقعیکه روسیه را فتور بوقوع رسید و نفر
نشان در قزل رباط کمبود ورزید میردم مرغاب که رعیت


تاریخ پامیرا ۳۱۱ رہنمای قطغن و بدخشان
روس بودند با روسیه بنای مخالفت را نهاده بر جهاد
قزل رباط تاخت آورده دوازده تن از روسی هانکه
در جها ولی مانده بودند راه فرار را اختیار ورزیده بجانب
خطأ گریختند و مردم مرغاب اسباب شانه اتارا ج و
جها ولی را خراب نمودند و آن سپاهیان روسیه را
مردم خطائی نیز پناه نداده بمقبوضات انگلیسه رفتند و
من بعد از ان قزل رباط خراب افتاده است :
در ستاد امنزل پنجه شنیده شد که شخصی باییک
نام بعمر یکصد و بیست ساله حیات است و هنوز بعصا
میگردد، خواسته شد که عصا در دستش و دیگری بازویش
را گرفته می آید، چون از وی پرسیده شد که عمر شما
چند است و کدام کدام حکومت ها را بیاد دارید
چون نظرش اندک میدید و گوشهایش هم کر شده
بود، و عقل و حواسش مختل مدهوشانه میدید و فهم
چیزی را کرده نمیتوانست. یکی بگوش او نزدیک شده