راهنمای قطغن و بدخشان
[ILL]
[ILL]
تالیف
مولوی برهان الدین کشککی
اول جدی ١٣٠١
[ILL] مطبعه [ILL]
[ILL]


راهنمای قطغن و بدخشان
یعنی ملخص سفرنامه سنه ۱۳۰۱ هـ ش سپهسالار غازی مشهرا
محمد نادر خان بر حريّه
مرتبه جناب
مولوی برهان الدین خان کشککی
اول جدی ۱۳۰۲ هـ ش
در مطبع سنگی وزارت حربیه بدار السلطنه کابل طبع گردید
عدد طبع .................... پنصد جلد بقلم غلام محمد کاتب


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم
نحمده و نصلی علی رسوله الکریم
عرض تشکر و امتنان بحضور اشرف
اعلیحضرت شهریار غازی
از روزی که سریر سلطنت افغانستان بوجود مسعود اعلیحضرت
معظم غازی امان امیر امان الله خان آراسته شده از
حسن مساعی شان ثمار مطلوبه مرغوبه افغانیان که حریت تمام
و استقلال نصرت انجام است در کنار آمال و امانی سکنه ممالک افغان
بهم رسیده ابواب سعادت و ترقی و عرشه پای سیادت و تعالی از هر کو
و کنار این خطه بهیه اسلامی جاری گشته صیت عزت صحابه مکتبت در سرا
جهان ساری و طاریست!
حقیقتاً که جلوس میامن مانوس ذات جهانبان برای ملت افغان و طن عزیز ما
افغانستان یک مژده نجات و سعادت اندوزی، و یک نشان فتح و فیروزی
است ، زیرا در موقعی که افغانستان به تنظیمات مهمه و تنسیقات لازمه چه در
امورات داخله و چه در مسائل خارجیه خیلی احتیاج داشت و بر احرار معقده
ضرور با قشونی در تمام کشور و بستن شیرزه نا پراگنده خویش بهیچه مکدات محتاج


دیباچه ۴ راهنمای قطغن و بدخشان
فعال یک دقیقه سنج با کمال محتاج بود که بسایه جهد و جهد مردانه و عملیا و
مساعیات غیرتمندانه خویش آبزورق حیاتش را که در بحر عمیق جهالت و ماسات
دچار صرصر حوادث گردیده بسو گرداب نایاب عدم روان و پویا بودند تنها بنقطۀ
مطلوبه بخط مستقیم شارع قویمش رهنمونی سوق میدهد بلکه بمبروات جمیله
خویش ساحل نجاتش لنگر انداز نموده بندر مقصود را در کنارش در آرد !
ترقیات محیّر العقول و ترتیبات تنظیمات بنهایت واضح و مدلولی که
در مدت قلیل از توجهات این تا جدار جلیل در امورات صوری و معنوی
افغانستان و حالا اخلاقیت روحیۀ افغانان دیده میشود ابداً با جریانها و قوا یلف
چند سال پیشتر از آن مقایسه موازنه کرده نمیشود ، زیرا در تمام ملت
افغان از نداری و مساعی این حکیم حاذق و زمامدار لائق شوق تعلیم
تعلم ، حبّ وطن، همدردی اسلامی ، تحفظ آزادی ، اتفاق و
اتحاد پسند ، نوع خواهی ، سربازی در راه تأکید و تأیید استقلال ت
مملکت افغانی و قانونمدانی و مساوات پروری، برخلاف ماضیۀ خود وی
امیر معظم غازی باره زه که زینیت افزا اورنگ حکمرانی بنا بعرض و
تکلیف عمومی گردیده اند ضبط استقلال تام جویا مقدیات حریت
مساوات در خواص و عوام آنرا قبولدار شده از آنزمان إلی الآن در نتیجه زحما ت
بی پایان آن تا جدار افغانستان بقدر نهایت سمیع در شاهراه ترقی و تعالی پویان


دیباچه ۳ راهنمای قطغن و بدخشان
استقلال افغانان بنز د تمام دول عالیه و ملل معظمهٔ وی جهان بنظر
احترام و تحسان دیده شد فایزهٔ قبولیت با یرناصیهٔ فخرت کشیده اور
تمام دائر عمدهٔ دول متمدنه وزرا مختار و نماینده های افغانشا مقرا نه
قبول سفرا معظمهٔ و زرا مختار مفخم حکومتهای بزرگ عالم در پایتخت افغان
پذیرفته شده اند.
از معارف پروری عرفان پروری : جها نبا سلسلهٔ علوم و فنون وتعلیمات
افغانشای متین الاساس ترقی است چندان کسب وسعت انما یافته و کرده و
تمام افغانشای قریه قریه مصبا رمانت اقطار مظا ر ترشحات تعلیم تعلم کام
و زنا خورو و کلانها شب و روز بعه و پران سته های متنوعه از طلباء افغانیه را با
اخراجات کثیره صرف و نفقه خیره بجهت اخذ علوم عالیه و فنون متنوعه بممالک متمدنه بتوفیات
مرغوب بغایت خو رای سال داشته اند.
شمئه ز کار و انهای مهمه ورزه از اجراءات عالیه و مساعی جمیلهٔ ان
و عرق ریز بها مدیت خواهانه این تاجدار بلند قدر افاغنه که درین حصه قلیل از
قوه بفعل آمده جهته فاها یه بود تا لی منصه شهود ابراز یافته حسب ذیلند:
تنظیم دوائر سلطنتی، تشکیل حکام و مامورین حکومتی، مجلس شورای عمومیه
تشق اد ا رات وزارت، تعمیم و ترویج منسوجات خاسته وطنی،
لغا سارت نوع انساء اتفاق و اتحاد در بین اخوان شیعه و سنی، تنظیمات عصریه


دیباچه راهنمای قطغن و بدخشان

در امور قشونی، تنسیقات نهایت مفیده در امور کشوری،
ترتیبات عالیه در شعب جلیلهٔ عسکری، و رفع تکالیف شاقهٔ رعیتی، تشکیل
مجالس شوری در تمام مراکز حکومتی، امتداد سلسله‌های تیلفون و تلگراف
و تنظیم امور پُستی، احداث قوانین متعدده و نظامات وغیره، اخذ و ابتیاع
مواد و مایحتاج بانذریعهٔ شهارات، موقوفی بیکار و بیگاری، ساختن پل‌ها، شوسه
و کشیدن اربر رو کار آوردن قوهٔ الکتریک، انتظامات آبجو و سرک‌ها و قنطره‌ها و توسعه
بخشیدن برای بانقلی افغانی، تخصیص و تعیین بودجه در عمارات عالیهٔ سلطنت
جهت امورات دولت، اعطای حقوق و مراعات مزید برای ملت، تشکیل بودجه
و انسداد مصارفات غیر مفیده، تاسیس موزیم خانه و مکتب خانهٔ طبیه و تعمیر دارالامان
و آرایش و ازدیاد عمرانات پغمان، ایجاد محلات تفریح و مناظر عمومی، امامت و
خطابت شهریاری، گشت و گذار مخفیانهٔ ذات همایونی برای اخذ معلومات صحیح
و اکتشاف حالات، اصلاحات مهمه در امورات کتخدائی و عروسی، ممانعت
بدعت‌ها و خرابی‌های انهدامی، امامت و تعزیه‌داری، امتناع از اخذ و قبول تعارف
محبت‌نما، سلب دعاوی و مشاجرات، وضع قیود و شرائط در تعدد مناکح
که باعث منافرت و مشاجرات است.

و علاوه برین بگیر اجراآت بزرگ و زحمات شباروزی که از ہر مخصر جرحی و قیافه موی سر
سبزی و آبیاری اطراف و اکناف این خطهٔ بہیهٔ اسلامی ترقی و تعالی مملکت


دیباجه
راهنمای قطغن و بدخشان
افغانی نموده اند که نه تنها آن مساعی جمیله شانه بعموم افراد افاغنه و مملکت
افغانستان بلکه در انظار تمام عالمیا کما لاظاهر و عیان بود حاجت بمرزید
تذکر و بیاندا رو و اگر با بخواهیم که گلی از گلستان کارروائیهای ذات جهانبا
و غنچه از گلشن تعطر ما من این دو ریه همیشه امانی و بنده ی از فهرست خدمات
کثیره این شهریار مدنیت ما رو عده از خیالات عالیات این تا جدار مصد
شعار چنانچه شاید و باید تفصیل و تبیین و ابلا نمائیم هما نا باید که دفاتر
متعدده را در اینموضوع انشاء داریم، لہٰذا ما تنها یک عرض شکر خالصانه
عقیدتند مخلصان خویش را بحضور لامع النورشان نموده بدعاء طولست عمر و ماید
بقای بد نیست انمای آن شهریار عالماه جاه خویش پرداخته عطف عنان قالمین صبانین
خود مانرا بطرف توضیح مطلو نجود مینمائیم
سبب تالیف رہنمای قطغن و بدخشان
از انجا که ترقیات مملکت مفوض بحسن انتظامات داخله و خارجیه آن میبا
چون اعلیحضرت غازی محی ملت افغان از تنظیمات روابط خارق قیام و تعلقا
بیرونی و ارتباطاً مناسبات دول همجوار و ہمسایہ دیگر سلاطین حکومت ها
خار جیه بطوریکه شایانشان یکدولت مستر مستقل است، کمال خوبی دوستی و
گشتند بنابراین ارمند که به برای از شقایم وای بعضی برای
ناقصه احترات از مهماتی که منتج بیه و اسود جالی دایا ولایا اقتصاد و فا میوه بینیم


دیباچه راهنمای قطغن و بدخشان
سکنه توجه این مملکت افغانیه میشنوند که از ذوات معظمه که در سایه روز افزون تفقدات حکومت مستحکمه
بجهت خیر خدماتی در ولایات داخلیه به نام رئیس هیئت تنظمیه باطراف و اکناف این
افغان اعزام دهنده این حضرات میاسنجد و در قیافه سلسله این هم است تمام مهام هم پیوند
و موجبات رفاه و آسودگی عامه رعیت نفع پذیر اند که فرامین و احکام اصول جمعیت شهر غازی را
در زمره قلوب اهالی بشید و وظایف مفوضه فرائض محوله شانرا حسب دوره
هدایات و ارشادات ملوکانه بحسن کاردانی و فعالیت باهتمام تام بانجام میرسانند
چنانچه {ع ، ح ، س ، ۱} آقای عبدالعزیز خان وزیر داخله را
رئیس هیئت تنظیمیه ولایت قندهار و {ع ، ح ، س ، ۱} که مقاما
محمد ابراهیم خان وزیر عدلیه را رئیس هیئت تنظیمیه ولایت ترکستان
و {ع ، ح } مکرم آقای شجاع الدوله خان وزیر امنیه اسبق را رئیس
هیئت تنظیمیه ولایت هرات مقرر و در ضمن {ع ، ح ، س ، ۱۰}
اجل آقای محمد نادر خان جنرال حربیۀ غازی سپهسالار دولت افغانی را بریاست
تنظیمیه ولایت قطغن و بدخشان نامزد عیان فرمودند.
آقای محمد نادر خان در طی اقامه و دورۀ شان در ان ولایت یک سفرنامه
مفصل رویداد و معاینه اکمل آن اطراف و اکناف را نیز قلمبند
نموده متعاقباً بدار السلطنه کابل این کمترین عاصی " برهان الدین کشککی"
مدیر پیش اتحاد مشرقی " حال نگارندۀ حضور امیر معظم غازی را دوستانه


دیباچه ۷ راهنمای قطغن و بدخشان
امر و ارشاد فرمودند که بترتیبات جزویّه و اصلاحات لازمه آن سفرنامه شایان
بطوریکہ مساغی و مقدورم که حالات سفریّه و اخراجات خصوصیهٔ کاروان
یازده ماهه شانرا بنا بر طولت مضمون و ضخامت کتاب بيا و بر و یگر از مندرجا ومعلو
مسطورهٔ آن مجموعهٔ بنا بر یگر ملاحظا خارج نموده و تسهیلاً عبارت رفع
اشکالاً طباعت آنرا کوشید نام این مؤلفہ کہ تماماً مشعر بحالا و واقعات
اسما ر ا رجال و معلومات البلدان انستکہ آن ملکت میباشد (راهنمای
قطغن و بدخشان) بگذارم
چنانچه این بنده در تمثال امر آن جلیل کوشیده و از معلومات
عالیجنابعظم آقای شاه محمود خان ایست فارسی قطغن و بدخشان که پنجاه و سه وقع
ترتیب آنمجموعه رسید استفاده ه دریده و خه تا که آن محرم در تریل تصایرا
دلچسپه ین مؤلفہ ناموده اظهار تشکر مینمایم اً بعد از ترتیبات لازمهٔ صلاهات
مطلوبه بنده مکرّراً جناب ممدوح مسودهٔ اینمجموعه را بنظر دقت نگرسته رویاقات
و محاسن مزایای آن افزوده با عزت تجارتی زینکوالی تصو یرا آنرا نیز بہ
کفایت خویش گرفتہ حسب الامر و هدایشان محض جهت منفعت ابنای
وطن و تعمیم تکثیر مهچه اثرات انرا امر دادند که اولا مجلدیه طبع آراسته بظهار
ثاقبه رجال افغان و معارف خواهان افغانستان بسازند .
جغرافیه قطغن و بدخشان حصهٔ شمالی افغانستان واقع بوده محدودش


جغرافیه
راهنمای قطغن و بدخشان

حسب ذیل است بدشمالاً از حد دریا الی مضافه بفرى قول قندوز
و دريا آمویه و در شمال شرقی بخط فاصل پامیرت شرقاً بخط فاصل وا
روره و جبه از کوه هندوکش الی کوه جنوب غربی بعلاقه غوربند با دشت بدان
میر که بین خندق تا شقرغان میبا، طولش تخمیناً (۲۳۹) کروه و
عرض تخمینا (۹۵) کروه خواهد بود و اکثر حصص آن دشت بود.
بته با خاکی آن کشت للـمی بسیار خوب میروید و علاقجات بدخشان عموماً
مشمله کوه بند با سخت پیراهته اما قریه قطغن کوه با خاکی دار بقدر
که از و بالا تر گر بیه شو و جبال پُر احجار نهایت سخت بنظر می آید اینکه در سُنه
جبال فیض آباد سنگی است اما حصه فوقانی آن پشته با خاکیست که اهالی در آن
زراعت للـمی میکارند زراعت علاقه قطغن در اراضی هموار تماماً از آب دریا تنها
فیضش میروید زمينها بلند و سر پته با آن للمی است خو شبان ایام خشکی تموز در آن
اکثر للـمى ميباشد زیرا که ارده يا بامي جوی بخرد و سگا ديگر آب گرفته نشده البته در بعضی
مقامات از آب چشم سار با درشمند ی استفاده ی نمایند.
دریا های قطغن
(۱) دريا تالقان که مخرجش از فرخار و پیچ است (۲) دریا بنگی که
از نزدیک کال ای خوست آمده چهار کروه بالا تراز خان آباد وجوب یکی شده از
حصه شمالی خان آباد جوی کنان به قندوز با دریا غوری بغلان که حصه زیرین


جغرافیه
۹
را ہنمای قطغن و بدخشان
از سیغان بکهمرد یکحصه او ر اندراب و دریاچه بامیان نهرین آمیخته اتصال
در قلعه زال بدریا امویہ می‌آمیزند بیشتر زراعت آبیاری طالقان سورآبا دیوه
باندیا بنگی هم بحدود اقصاص دریا طالقان بخان آباد و ملحقات آن چرا با بزیر آب
گشته اند و کشتمند ی خوری و بغلان از آب دریا خویشان که اراضی اند راب
نہرین ہم سیراب میکند، میباشد
دریاهای بدخشان
(۱) دریای بزرگش کو کچه میباشد که بجنوب و غربی فیض واقع و از سه دریا
تشکیل یافته است (۱) دریای جرم که از کران منجان می آید (ب) دریای
دروج که حصه از ان بین دره دیگری اندزه زیباک و دیگری از دره دوری
سنگلیخ آمده هر سه آب بقریه گا و خانه زیباک اتصال یافته با زبدره دروج
با در یا می آمیزند (ج) دریای زر دیو که بیشتر آن از شیغلان و اندکی از شیوه
آمده نزر دیو با دریای سر غیلان آمیخته با زا بین هر سه در یا بمقام شمش تل
با هم اتصال یافته دریای کو کچه را تشکیل میدهند و دریای کو کچه بصوت اجتماعی
و دریا جرم بصورت انفرادی بسیاری فیض میباشند چرا که دریای دروج
تمام مزروعات و بساتین بہارک سیراب میکند، و دریای زرد یو و
خیر آباد نیز اراضے باغات ما تحت بہارک را آبیاری مینماید، اما دریای جرم و کوچکه
در هیچ مقام آبپاشی نموده اند- (آبادی جرم بآب برف و چشمه ی زرا عت فی آباد
فیض
تیم


جغرافیه ۱۰ راهنمای قطغن و بدخشان
از آب جوز دست دریای کوکچه تابسنی که از فیض آباد میبرد و گروه دوام
است شمالی غربی و از انجا بجنوب غربی و از ائمیتن جلو جنوب مغربی
رستاق را عبور کنان در قلعه ای خانم با دریا آمویه می آمیزد درین حدود شیم
مترلق از آب کوکچه اندکی ندعت مینماید دریای کوکچه تنها قریه جات
حصاره لا بابه و دشت قلعه اندکی آب داده است (۲) دریای یم
با اینکه آبش کم باشد لیکن موجب آبادی زیاد است و تحت ایلمتن جلو
باکوکچه متصل میشود (۳) دریای تشکان که آب او کم و چندان کار
هم نمیکند و پلی از روه بامان تر از محل اتصال آب دایم با کوکچه ملحق میگردد
(۴) دریاکشم که آبش کم و ابلو بیشتر و بجدل سنگیم که در قدیم پل بوده تا
حال اثرات پخته کاری او موجود است با کوکچه یکجا میشود (۵) دریا
آمویه سرحدش از پامیر است و محل اتصال آب پایر خورد و کلان در
مکان خراج حصه در میانی این هر دو آب که از چهار گروه بیش نیست
جنگل بید و عرعر و دیگر اشجار جنگلی است و آب با نخیز جا بجا این جنگل را شیلہ
شیله نموده میباشد، زراعت مردم واخان و اشکاشم و غاران و
شغنان با اینکه برکنار دریا آمویه میباشند ازین در یا نیست بلکه
آبیاری آنها با آبهای که از برف کوه های اطراف و جوان شان بسوی
آمویه سرزند، میکند، علاوه بر این آب دریاهای متعدد جا بجا از شیم های وا


جغرافيه ١١ راهنمای قطغن و بدخشان

اگرچه سرگولاگون که باطراف دریا میباشند موجب وسعت و ازدیادش
میگردند، لاکن آبی که در حصه آمویه دریا و عرض و عمقش باد و بالا میکند ابخارو
و شغنان و روسی است.

دریای آمویه بدره واخان الی اشکاشم بطرف غرب و از آنجا کاملا بصوب شمال
بسوغاران میرود و گویا این پیچ و تاب اشکاشم را یک موید شده بجویہ
دریای آمویه از غاران بشغنان رفته و از انجا بروشان شقنان از آنجا بعده از دروازانجا
بعده او نگه شهر بزرگ کندز یک فیض آباد است آمده از آنجا بشمال رستاق گذشته
بحضرت امام صاحب واز آنجا ببندر آته اسفرغان که باضلاع مزار شریف است میرود
دریای امویه از صد پامیر کلان تا تھا نہ بیغری قول قند و ز خط سرحد دولت علیه مستقله
افغانستا نرا بادولت جمهوریه روسیه جدا میکند، در علاقه در یس چند دریا کلان که
بدریای آمویه یکجا میشوند قرار ذیل اند :-
(۱) دریای سرخ آب که از کولاب آید و بجه جو مک و شمی بدریای آمویه یکجا میشود.
(ب) دریای وخش که از طرف حصار آمده بجه تهانه خرگوش خانه بدریای اموی یکجا میشوند.
(ج) دریا کافرنهنگ است که از توادیان آمده بعد از دریا قند و ز بدریای
آمویه یکجا میشود.


تاریخ مختصر
۱۲
راهنمای قطغن و بدخشان

تاریخ مختصر
ابتدای حکومت قطغنیه در قندوز بود، از زمان سبحانقلی خان
امیر بخارا طائفه که بنام قطغنی شهرت داشتند از امیر موصوف بنا بر
یکدام سببی آزرده شده انده بید سمرقند و حصار آمده بدشت بنجاه
گرفتند و درینجا با بین خود اتفاق کردند که باید یکنفر را رئیس قوم خویش قرار داده
بمتابعت او رفتار نمائیم، چنانچه (بیگمراد خان) را که بصلاح آراسته
بود بزرگ قوم متفقاً قرار داده همه فرمان پذیر او شدند، چندی بعد از انجا
هم کوچ کرده بقندوز سکنا پذیر گردیدند (بیگمرادخان) با خانها و آتսقالیها
و کلانان آن ملک شعار مروت و احسانرا پیش کرده آخرالامر حاکم قندوز را
معزول کرده بیگمراد را منصوب کردند رفته رفته تالقان و امام
صاحب و کلنگان و خوست و فرنگ را هم مطیع کرد پس از
یک سال بر کولاب لشکر کشیده او را بتصرف خود در آورده
یک پسر خود را بحکومت آنجا مقرر کرد و در سنه ۱۱۴۰ فوت شده
محمود اتالیق پسرش بجای او نشست، و در عهد خود حصار و
غوری و بغلان و فرخار و رستاق و مشهد را هم بدست آورده پنجاه هزار
سوار را از کل ممالک محکومهٔ خود بمقرتیکه بدخشان رده بلندی پائینی میشد


نقشه قطغن
و ملحقات آن

مقیاس
یک انچ مساوی شانزده میل
یا یک انچ = هشت و نیم کروه میشود


تاریخ مختصر
۱۳
راہمنای قطعه خوبی در بدخشان
رسیده از آنطرف میر یاربیک خان بمقابله رسیده سه روز
جنگی نمودند مردم بدخشی را ہزیمت حاصل و محمود از عقب او
واصل گردیده بسنگ مهر داخل شد و یا ربیک خان در فیض آباد
حصاری بود که ناگاه خط و پیغام سبحان قلیخان رسید که خان
اور گنج لشکر بگرفتن بخارا آورده بر ما غالب آمده و قرحه انداخته
بودیم مغلوبی او از دست شما میشود که قشعه بنام شما برید
از آنجا که بمنزله فرزند من میباشید امید که بشتاب تمام عازم
این مقام شوید، محمود از ہمانجا با دوازده ہزار سوار عازم بخارا شد و
بد و ز ولشکر اور گنج شکست یافت و خان اور گرفتار آمد امیر بخارا
در نام محمود لقب اتا لیقی را اضافه کرده و اور گنج را نیز بجدو
او بخشید، و محمودا تا لیق از طرف خود عبدالله نام ملایم
خود را مقر را و رنگنج کرد که تا حال نسل او خان همان ولایات
است. ثالثاً اور گنج را واپس گرفته بلخ را به محمود تا لیق دارد
که جهته حکمرانی او محمود اتالیق خواهر زاده خود را بدانجا فرستادی
و خودش بقندوز آمده چند مدت پس خواهر زاده اش استقان
نوشت که فوج بخارا آمده زود تا که مرا اسیر بلغ را فرمان پذیر خویش نمائید
اتالیق با شکر جرار خویش رفته سپاه بخار را زد و کوت گوشمالی داده این خانان


تاریخ مختصر ۱۴ راهنمای قطغن و بدخشان
غدرنامه فرستاد که من غلام نمکخوار شما هستم لاکن سپاه بخارا مملکت بیخ هود
شمارا میخواستند که جبرآ ازما واپس میگرفتند تاویشان لازم بود دادم
اکنون رخ از ان خود شما است که راه مانده اید که بلخ را بتصرف آرم
سبحان قلیخان خلعت سی چالان نامه بدستش داد و بلخ را واپس برایش گذار شد
و از آنجا که آمد بدخشانرا هم گرفت و پس بیاربیگ خان داد مشهد را از
کشانند، چونکه آتالیق مذکور به ایام تابستان در اشکمشم میرفت، وفاتش
نیز در همانجا بواسطهٔ انهدام عمارتش که از زلزله بوقوع پیوسته بود در ۱۱۲۰هـ
بوده است، و بعد از وی پسرش شهرابخان مدت نه سال
حکمرانی کرد و در ۱۱۲۹هـ عازم ملک باقی گردیده بجایش پسر آن
میرزا بی‌بی نشسته مدت ده سال او نیز بر مسند اقبال تکیه گزین
و باز مسکن زیر زمین شد، فوت او در ۱۱۳۹هـ وقوع یافت، و عقبی
پسرش میر یوسف حکومت را بدست گرفته بیست سال جرعه نوش
بادهٔ کامرانی و باز درد آشام جام عالم فانی گردید و انتقال او در ۱۱۵۹هـ
بوده حکومت هزاره بی‌بی پسرش متصرف شد. و مدت پانزده
سال از بوستان اقبال گل کامرانی را چید و در ۱۱۷۴هـ لذت جام
اجل را چشید و باری که او فرزند شش داراب بی‌بی متسکن کشته پس از مرگ
پدر سند مدت هر حصه کلانی و خانی در قندوز جلوه کرد آخر مرد و از ولایت یتیم


تاریخ مختصر ١٤ راهنمای قطغن و بدخشان
متفرق شدند و نتایج بیداد و نظالمش چنان بظهور بخش که آمار او را حاکم
خه د ساخته و وارا بی از پایه حکومت انداخته عازم پنج گردید و هنگام
فوت کر د پنج پسر ز و مانده گذران پسرانش هم آنجا نشد از فرط اضطراب
بکولاب آمدند در آنجا هم غنچه اقبال شان بشگفت به بدن باشان شدند و برنجا
هم شاهد مقصود چهره برویشان نکشود و زانجا در فرخار رسیدند وانجا نام
بیک حاکم آنجا اکرام دیدند و مسکن گزیده و از ترا قبال شان فروغی بیدا
کر و جمعی را با خود متفق ساخته اشکمش را بتصرف در آوردند و مراد بی که
برادر کلان شان بود زمام حکمرانی را بدست گرفت و متصلہ مراد بی آر
انصرف شد بطرف تالقان امدوانه قلیجنان حاکم تالقان با مقاومت
برادر
او را آورده نتوانست هربت یافت مرادبی تا لقانرا بمفر سنجان
ثانی خود داد و امام صاحب تصرف نموده حضرت خانرا در آنجا
گذاشت و رستاق ما بدست آورده باعه بیک را در رابع خویش
گذاشت ختلا را نیز در قید حکم خود اور دواز انجا که تقند در آمد رحیم
بیک با در خیل نخوت در دماغ سید و آثار بغی از و ہو یدا شد لشکر تاریستنا
برده برادرخود را دستگیر نمود مفید کرد بسلم فرستاد پسیدین بی من منا رفت بیاده
و سردار ساخته تا در چنار گفته با تلفنا با او مجادلہ کرد و شکست خورده و صلح ہے
قرار نمودند که مشهد شورم را بخود گرفت و دیگریشان از بان و گذار متقاعد خون داشت


تاریخ مختصر ۱۶ راهنمای قطغن و بدخشان
بسنه ۱۲۵ عازم دارالقرار شد، شاه مراد خان اگر چه خود در سنین در او گرا خود بدیگر
همشیر براوشت اما با ورسیدن هرات گذاشته نوابحا بدست بنام خود افراشته
نزدیک بود خویش را دیا را مغلوبه خانی با گرفت او پرشت اول سلطانمراد ، دویم
عبد الرحیم ، سوم عبدالکریم، تالقانرا بسلطان مراد و نهرین با عبد الرحیم ویقوری یا
بعبد الکریم داد تا برانها حکمرانی کنند، بعد از چندگه شاه مراد خان بنام حما و حکمرانی بند
بدخشان کینکا دار محا عظم خان شهر محمد افضل خان بنام اورسیدند تا مسطور بود کیبا
بسلام آمد خراج قبل کو یا بنتظار ورود فوج ظفر موج شان چار شد آنجا رفته بقیہ خوا
را بین متهاج آمد بعدامدی در مضاف حصوار ادخار یا اندا موده را بید طرف ارخنه شدند
شاه مراد خان خوف کرد با ضطرار فرار کو لا شد نزدیک میرشجا خانصا بو وزید مرزا هفت
سال شرار ان حصو در بابت تا نام این خوان بعد دلجوئی حکومت قطغن را بد و پیرد
خویان کابل مراجعت ورزید شاه مراد خان در به ۱۲۸ بدار البقا رحلت نمود و حکو
به سلطانراد که طاپذیر افغاستان بوسیله، یک قصه جهاندار شاه نیز خش براهی
کہ عبدالرحیم خاننام حاکم تالقان بودر غیاب بجنگ افغانیه و بغی از اطاعتشام
اسلام داده بودسلطان مراد را بخیر ف ناگوار افتاده براے سزایش فیض محمد خان
که در بلخ بود مکتوبی فرستاد وبخوابش از حیاتزار فرار عام کرانا بریگئے
محمد حسین خان زانو فرستاد که رفته در زانو در کافنگان که جهاندار شاه نقد
آمده بود جنگ کرده دمار از حصار آن بد کردار بر آوردند چنا نچہ


تاریخ قطغن
۱۷
رئسهای قطغن و بدخشان

بعد از زدوخورد قلیلی از طرف داران جهاندار شاه
اسیران بسیار بدبختی را گرفته خودش را بهزیمت
به نصیب آمده فرار چترال گردید، و سلطان مراد خان
اسیرانرا رها کرده باتفاق محمد حسین خان به فیض آباد رفته
مضراب شاه مامای سلطان مراد خان را در آنجا حاکم
مقرر داشتند *

بعد از چندی بنابر بعضی وجوهات باردیگر دسته
از میرهای قطغنی بنای سرتابی را از حکومت افعانستان
نهاده خود را علیحده تصور میکردند، و در داخل مملکت
بنای هیجان و انقلابات معاندانه را گذاردند، تا آنکه
از طرف قرین الشرف امیر محمد افضل خان مرحوم برادرش
سردار محمد اعظم خان و پسرش ضیاء الملة والدین که در
آنوقت بعهده سپهسالاری افواج افغانیه ممتاز
بودند جهت تسخیر ولایت قطغن و بدخشان مامور و اعزام
یافتند، و بعد از زدوخورد و مجادله مزیدۀ این ولایت


تاریخ قطغن ۱۸ رهنمای قطغن و بدخشان

فاتحانه بدست افغانستان افتاد [ تفصیلات این محاذ در جلد اول تاج التواریخ که تالیف ضیاء المله والدین است از صفحه (۱۱) الی صفحه (۵۶) مفصلاً مرقوم است ]
بهر تقدیر نائب الحکومه ها و حکامی که از طرف افغانستان از ان زمان الی الان در خان آباد مرکز دارالحکومه ولایت قطغن مقرر شده اند فهرست اسامی گرامی شان حسب ذیل است :

فهرست حکام و نائب الحکومه های افغانستان در خان آباد مرکز ولایت قطغن و بدخشان

نمبر شمار اسماء سال ملاحظات
۱ سلطان مراد بیگ خان ولد میر شاه مراد بیگ خان - در عهد امیر شیرعلیخان
۲ اعلیحضرت ضیاء المله والدین امیر عبدالرحمن خان - در زمان سرداری خودشان باحد مجدد نوازش بعهده سپهسالاری ملکی و نظامی
۳ سردار عبد الغیاث خان
۴ سردار عبد الله خان توخی ۹ در زمان ضیاء المله والدین


تاریخ قطغن 19 رهنمای قطغن و بدخشان

نمبر شمار | اسـمـاء | سال | ملاحظات
۵ | صالح محمد خان جرنیل فالتو بابکرخیل خوست | ۳ | خوش سلوک
۶ | عبد الباقیخان قندهاری نورزائی | ۲ | 〃 〃
۷ | محمد عیسی خان بن تاج محمد خان قولرزائی | ۴ | 〃 〃
۸ | شاه دوله خان بابکرخیل | ۶ | 〃 〃
۹ | میر نبی خان کوهستانی | |
۱۰ | غلام رسول خان محمد زائی امین الدوله خیلی | |
۱۱ | محمد صادق خان محمد زائی | |
۱۲ | سردار حیات الله خان | ۵ | در زمان سراج الملة والدین
۱۳ | غلام محی الدینخان بارکزائی | | 〃 〃 خوش سلوک
۱۴ | ناظر محمد صفر خان جنرالی | | 〃 〃
۱۵ | سردار محمد اکبر خان بارکزائی | | در زمان اعلیحضرت غازی
۱۶ | محمد نادر خان وزیر حربیه غازی | ۱۱ ماه | 〃 〃 بطور ریاست تنظمیه بقیه بود
۱۷ | سردار محمد سلیمانخان | | 〃 〃


رهنمای قطغن و بدخشان ۲۰ تقسیمات حکومتی قطغن و بدخشان

تقسیمات حکومتی های ولایت
قطغن و بدخشان در عهد اعلحضرت
امیر امان الله خان

با اینکه در ایام ماضی زمان سابق هم حکام افغانی
در مقامات مختلفه این ولایت عالی مقرر، و جهت
باز پرسی و غوررسی رعایا موظف بودند، اما این حکام
وزمام داران بیکصورت غیر منتظم و تقسیم درستی که
همه اهالی از هر جا بدون زحمت و تکلیف باوشان
رسیده میتوانستند موجود نبود اینک در عهد فرخ
مهد امانیه در ضمن دیگر تشکیلات مهمه و تقسیمات ملکیه
افغانستان حکام این ولایت بطریق ذیل سمیم و توزیع
فرموده اند :–


تقسیمات حکومتی قطغن و بدخشان ۲۱ رہنمای قطغن و بدخشان
نقشه مراتب حکومتی ولایت قطغن و بدخشان
حکومتی کلان بدخشان و فیض آباد
حاکم درجه اول اندراب
حاکم درجه دوم نهرین به مرکزیت مزار
علاقه دار درجه اول خوست و فرنگ
علاقه دار درجه دوم خنجان
علاقه دار درجه اول چال و اشکمش
علاقه دار درجه اول قندوز
حاکم درجه دوم حضرت امام صاحب
حاکم درجه اول رستاق
حاکم درجه دوم واخان و پامیر
حاکم درجه دوم جرم کران و خاش
علاقه دار درجه دوم شغنان
علاقه دار درجه اول زیباک اشکاشم
علاقه دار درجه دوم انجمن و منجان
علاقه دار درجه دوم راغ
علاقه دار درجه دوم چاه آب
علاقه دار درجه دوم جلگه ینگی قلعه
علاقه دار درجه دوم شهر بزرگ
حاکم درجه دوم کشم و درایم ها
حاکم درجه دوم درواز علاقه دار درجه اول خواهان
حاکم درجه دوم تالقان
حاکم درجه اول غوری
علاقه دار درجه دوم کلفگان
علاقه دار درجه دوم فرخار ورسج
علاقه دار درجه اول تاله و برفک
علاقه دار درجه دوم دوشی و کیله گی
علاقه دار درجه دوم بغلان


تقسیمات حکومتی قطغن و بدخشان ۲۳ رهنمای قطغن و بدخشان
گوشوارۀ حکومتی ها
نمبر شمار مأمورین تعداد ملاحظات
۱ نائب الحکومه ۱
۲ حاکم کلان ۱ تفصیلات در اوراق بالاً ذکر کشید
۳ حاکم کلان درجه اول ۳
۴ حاکم کلان درجه دوم ۷
۵ علاقه دار درجه اول ۶
۶ علاقه دار درجه دوم ۱۱
مخلص اینکه فعلاً درین ولایت به ترتیب و ملحوظاتیکه
در نقشه اولی مذکور است یکنفر نائب الحکومه در مرکز ولایت
قطغن و بدخشان بمقام خان آباد معین است و یکنفر
حاکم کلان در موضع بدخشان مقرر است و حکام
درجۀ اول و دوم و علاقه دارا بطریق ذیل در مقامات دیگر
بتعداد مندرجه تحت موظفند :
حاکم درجۀ اول (۳):- (۱) غوری (۲) رستاق (۳) اندرآب


نقشه خان آباد
کوتل بانگیر سای
کوه بلوچه
ضخاک بهساک
دریای تالقان
چوگدی
مرغن
افغان تپه
قره باش
غجری
خندق
حیاتی
پایزه خیل
پرچی
دولت کوچی
سیدانور
چشمه شکر ده تنگی
باجی آیا زنانه شیخ علی
دسطه
میان علی بلوچه
قوریاس
گرگ توغ
چکله چورایی چمقتاق
دنداس
با قل
کپر سای
دریای خان اباد
کهنه قلعه
حاجی سید علی
بای بوق کلتاش
یوش قول قل مشی قوینچی
شغل
پشه ای
تخته پایان قره تو ایک سری کلان و حاجی آباد
ده ویران
پیکند اولی
دشت
خربوزان
سرخ خیل
باند جانت عاشری
چمن علی
محمد لوت قره لالک
حوا لک
ترقدیلی
عزیزی
جگلانی
غازی
جما د هری
با بشی
بندر رضان
خواجه لیت
پلا غلام
ایش انها
سعادت علی
چهار توت
راه قندوز
لاله کام
راه علی آباد
دریای بنگس
مقياس
یک انج مساوی ۴ میل
مساوی ۴/۱ کروه کابل
راه شورا ب


تقسیمات حکومتی قطغن و بدخشان  ۲۳  رهنمای قطغن و بدخشان
(۱) نهرین برکه تمیز (۲) حضرت
حاکم درجه دوم (۷) :- امام (۳) واخان و پامیرات (۴)
جرم و خاش (۵) کشم و درایم (؟)
(۶) درواز (۷) تالقان
(۱) خوست و فرنگ (۲) چاه
اشکمش (۳) قندوز (۴) زیباک
علاقه دار درجه اول (۶) :- واشکاشم (۵) خواهان (۶)
تاله و برفک
(۱) خنجان (۲) شغنان (۳)
انجمین و منجان (۴) راغ
(۵) چاه آب (۶) جلگه تنگی
علاقه دار درجه دوم :- قلعه (۷) شهر بزرگ (۸) کلفتگان
(۹) فرخار و ورسج (۱۰) دوشی
و کیله گی (۱۱) بغلان


راه تاشقرغان
مزار
قره قول
پهلوان تاش
ناله [ILL]
پهلوان تاش
آق سای
راه شولک
دریای [ILL]

نقشه شورآب
مقیاس
یک انچ مساوی ۴ میل
معادل ۱/۲ ۲ کروه کابل


کوائف خان آباد ٢٤ رہنمای قطغن و بدخشان

حدود اربعه قطغن
به سمت شرقی او علاقه‌جات بدخشان و به شمال
آن دریای آمویه، و بطرف جنوبی آن کوه ہندوکش است
که علاقہ کابل و قطغن را با هم جدا میکند، طرف غربش علاقہ
ترکستان میباشد :

خان آباد
مرکز نائب الحکومه‌گی ولایت قطغن و بدخشان
مقام خان آباد میباشد و از مضافات آن شرقا تالقان
و شمالا حضرت امام صاحب و غرباً الی قندوز و تاشقرغان
و جنوب او الی نہرین و اندراب ممدود و محدود است
ارتفاع خان آباد (٢٥٠٠) فیت از سطح بحر سمندر است :
آب و هوای سالم و صحت بخشی ندارد و در ایام
تابستان و زمستان ہر شب باد بعد از شام تا صبح وزان


کوائف خان آباد ٢٥ رنمای قطغن بدخشان
جریان دارد. در ماه سنبله و میزان بلکه تا اواخر عقرب
تب ملیریا و ریزش و زکام در آنجا آنقدر وافر
باندازه متکاثر است که تخمیناً فیصد پنجاه نفر صحت نخواهد
داشت و باعث آن شالی کاری است *
سکناپذیر خان آباد — در شهر و اطراف اقوام
متفرقه بوده طوائف اوزبک وافغانیه بتا بردیگر سکنه
او زیاد، و یک جمع غفیری از سکنه خان آباد مردم هزارۀ
و تاجک و غیره اقوام متشتته میباشند که نسبت باشندگان
اصالتاً در آنجا مسکن دارند عده نفری نو آباد بیشتر است
حتی یک حصه اگر از طوائف اصلی خان آباد باشد سه حصه
دیگر آن نوآباد گفته میشوند. و بسمت شمالش بر کران دریا
یکباغ و کوتی قشنگی بنام "حیات آباد" موجود است *
خود خان آباد و نواحی آن که زمین آبی دارد. در
میدان پست بکنار دریای خان آباد واقع شده از هرطرف
بدون سمت غربی بتپه ها و کوه های خاکی محدود است.


کوائف خان آباد ٢٦ رنمای قطغن و بدخشان

لهذا این پستی شهر و بلندی اطراف و جوانبش مُولِد حرارت
و تنگی و خرابی هوای صحت فرسای خان آباد پنداشته
می شود :
خان آباد در قطغن شهر بزرگی است و بازار گرمی
دارد . اشیای مطلوبه در آنجا موجود میشود . ونفس
شهرش مشتملبر چهار گذر ـ و یک بازار است بدینموجب :
( ٧٤٢ ) خانه ( ٣٩٢ ) دکان ( ١٩ ) کاروانسرای ( ٢ ) مسجد جامع

تعداد گذر و خانه ها و دکانهای شهر خان آباد
نام گذر و دکانها | تعداد خانه و دکانها | نام دکاندار | تعداد دکان
گذر خواجه پالک | ٢٧١ | مسگر | ٦
گذر چهاریکار | ١٥٠ | بزاز | ٢٨
گذر تخته گبرک | ١١٣ | سراج | ٨
گذر دروازه کابل | ١٨ | خیاط | ١٦
نجار | ٥ | عطار | ٧


کوالف خان آباد ۲۷ رهنمای قطغن و بدخشان
نام دکاندار تعداد دکان نام دکاندار تعداد دکان
بقال ۵ پانیار دوز ۶
زرگر ۱۸ بنیه گر ۸۰
سماوارچی ۹۰ رنگریز ۷
خورده فروش ۲ خباز ۱۰
ندمال ونداف ۴ قصاب ۹
سیمسار ۱۶ پوستین دوز ۴
کلال ۵ کهنه دوز ۷
نعل بند ۹ . .
دو مسجد جامع دارد ـ یکی از محب الله خان
تاجر چهاریکاری ـ دوم از سمندر خان کوتوال سابقه
موضع مذکور :
دو حمام دارد ـ یکی سرکاری ـ دوم از محب الله
خان تاجر چهاریکاری :
و (۱۹) کاروانسرای دارد ـ یکی سرکاری


کو الف خان آباد ۲۸ رهنمای قطغن و بدخشان

ده هژده از تاجران :
نامهای دهات نواحی خان آباد در جداول
آتیه مفصلاً مندرج است که از ملاحظه آن اضلاع و
ملحقات و عده خانه های شان روشن و مبرهن میشود :
دهات در سمت مشرقی خان آباد

نام دهات | تعداد خانه | نام دهات | تعداد خانه
جنگشکه | ۷۷ | قشلاق فاضل | ۸۰
دلگر ساد اخلی و سینا | ۹۷ | گرگک | ۷۴
بوله کادر | ۵۳ | میانعلی خوک دره | ۴۳
گیساله ی وقره طاس و بتر من سای | ۱۳۳ | جلا میر | ۱۲۷
بنگی و چشمه طاق و پله و چهار چنار دهان شورچه پاتپل | ۸۱ | سقا ب دهانه بنگی و شیخعلی بامجی | ۵۵ ۳۰ ۴۰
دوانه سیاب | ۱۰۱ | قزلتاش | ۸۰


کوائف خان آباد ۲۹ رہنمای قطغن و بدخشان

نام ده‌ات تعداد خانه نام ده‌ات تعداد خانه
قشلاق دالما ۱۹۶ ده ویران ۶۰
چارسای و جلانچی ۸۰ چیده کمر ۲۵
چوغه ۱۰۴ قرغر ۵۴
میزان ۱۵۹۰

قریه‌جات (سمت شمالی) خان آباد که
مشهور به اشکمش است ـ

اسمای قری شمار خانها اسمای قری شمار خانها
کوه جیلوجه ۳۷۱ قزل سای ۱۴
سهاک ۲۱ قشلاق سرای ۲۵
قشلاق چرمگری ۱۵ کدوگن ۵۰
باسوس ۳۴ جنت باغ ۱۵
قشلاق کابلی ۱۸ ملاخیل ۲۶
سرای افغانیه ۸۹ نیازی ۱۷۲


کوائف خان آباد ۳۰ رهنمای قطغن و بدخشان
اسمای قری
تعداد خانها
اسمای قری
تعداد خانها
دولتیار
۲۹
بوین
۱۴۲
کوچی اختاش
۲۴۲
سید رمضان
۲۰۲
صافی
۵۹
سید انور
میزان ۱۳۲۷
اسمای دهات (سمت غربی) خان آباد معروف بجنگل باشی است
اسم قشلاق
تعداد بیوت
اسم قشلاق
تعداد بیوت
بندر علی هزاره
۱۴۶
خواجه پسته
۳۰
چاشت چهار سری
۷
قشلاق ملا غلام
۹۱
تره خیل
۵۷
معاف علی
۱۲
غارچی
۳۹
زرد کمر
۵۸
ایشان توت
۱۷۶
میزان
۶۱۶
قریه جات (سمت جنوبی) خان آباد معروف بچهار توت
نام قریه
تعداد خانها
نام قریه
تعداد خانها
گرو خیل
۸۱
خواجه پالک
۴۰


کوائف خان آباد ۳۱ رہنمای قطغن و بدخشان
نام قریه تعداد خانه نام قریه تعداد خانه
ریگ روانی ۲۸ قشلاق بهرام خان ۷۰
قشلاق محمد غوث ۶۷ خوگیانی ۷۴
صوفی خیل ۱۳۶ غور بندی ۷۵
میزان ۵۷۱
مجموع خانه داری شهر و نواحی خان آباد (۴۱۹۲)
خانه میشود که نفوس آن تخمینا تا به دوازده هزار خواهد رسید
و اقوام تاجک و هزاره و اوزبک و افغان در هر قشلاق
آن با هم مخلوط سکنی دارند :

زراعت

املاک نواحی خان آباد بعضی آبی واکثر للمی است
در زمین های آبی گندم - جو - برنج لک و باریک - ماش
جواری - نیشکر - پنبه - زغر - حنا - وغیره ترکاریهای
معمولی بعمل می آید - و در املاک للمی آن گندم - جو - نخود


کوانف خان آباد ۳۲ رهنمای قطغن بدخشان

کنجد - زغر - فالیز خربوزه و تربوز نیز میکارند - و خربوزه الله کو
بزمین های ده ویران زراعت میشود نسبت بدیگر مقامات
خوبتر و شیرین تر است از آثار و قرائن چنان معلوم میشود
که زمینهای آبی خان آباد در زمان میر ها جنگل شده
است و اغلبا انها قوت آبادی جنگلها را نداشتند-
شاهد این مدعا آثار جویهای خرابه و کردستیهای قدیمه
است اما در زمان اعلحضرت ضیاء المله و الدین و اعلحضرت
امیر شهید و به عهد سلطنت اعلحضرت غازی همین زمینهای
جنگل مجدداً رخ به آبادی نهاده هر سال جنگلهای بیار
باراضی مزروعه تحویل می یابد *

فواکه
توت - گیلاس - زرد آلو - آلوچه کوک سلطان
بهی و شفتالو - آلوبالو - سیب - ناک با اندک - عناب
اندک - سنجد خربزه - تربوز - وافر دارد *


کوالف خان آباد ٣٣ راهنمای قطغن و بدخشان

صناعت و تجارت

پیشه و کسب مردم داخلی شهر در طی تعداد دکانهای
شان معلوم شده و در اطراف آن طائفه هزاره سکنا
پذیر و پیشه شان گلیم ـ جوال ـ جل بافی ـ و از اقوام
تاجک کرباس والچه بافی و افغانها بزرگری و دهقانی
بسیار تر میکنند :
و تجارت شان بدینصورت است که برنج پاکی را
بطرف بدخشان و کل دره های سرحدات و بجانب
مزار شریف و دارالسلطنه کابل حمل و نقل مینمایند ـ
و علاوه بر برنج باریک در سنوات سابق که روسی
بر حال خود بود اکثر مال تجارت مثل تک ـ قواره قسام
چیت ـ کشمیره ـ تکه های ابریشمی ـ چینی باب وغیره را
از طرف بخارا می آورند ـ درین ایام تجارت شان
از انطرف مسدود و از طرف کابل ـ یا چترار ـ و پشاور


کوالف خان آباد
۳۴
راهنمای قطغن و بدخشان

صحن - و چیٹ پاینزار - چای - قند - وغیره اسباب
می آورند :
خوراک
مردم شهر و اطراف قریب بقدر استعداد خود
طعام خوب میخورند چنانچه برنج لک و باریک و سبزی آنا
و نان با ادام استعمال می ورزند :- [ادام هر چیزیکه
بانان خورده شود] و اطراف بعیدتر آن نان خورش
معمولی گندم - جواری و غیره انچه از زمین شان حاصل
می آید استعمال مینمایند :
پوشاک
لباس و پوشاک اهل شهر زیب و زینت هست
چنانچه هر جا در مردم شهر خوش لباس و خوش خوری
مروج میباشد - و مردم نواحی نسبت بشهر در البسه
تفاوت دارند - و پوشاک عموم شان علی العموم چنین اس


کوائف خان آباد
۳۵
راهنمای قطغن و بدخشان
که چین در بر و دستار بر سر و موزه بپا دارند :
رسوم
در معامله عروسی قبل ازین اقوام اوزبک و هزاره
عادت داشتند که اسپ و گوسفند ها و رخت و اسباب
بسیار و نقد کثیر از داماد گرفته و جهیز لباس سراپا و شتر و اسپ
بداماد نیز داده بقدریکه گرفته می بود مصارف میکرد و بخشی
در عروسی می نمودند حال پابند احکام نظامنامه نکاح
و عروسی شده از ان اسراف بیجا که سابق داشتند
منع شده اند و مردم افغان پیشتر هم این کار خیر را باندازه
استعداد جانبین انصرام می نمودند اکنون نیز بقرار
نظامنامه تعمیل مینمایند :
رسم جنازه
در اقوام اوزبک و هزاره در موقع وفات بمقام


کوائف خان آباد ٣٦ رهنمای قطغن و بدخشان

این رسم بود که از مال یتیم بچگان اندازهٔ صرف زیاد
از نقد و جنس بطریق سیالداری که غیر مشروع است
میکردند که ملک و مال وارث بر باد میرفت الحال
که سر رشتهٔ نظامنامه از برای همه خیر و بهبود رعایا
وطن شده از ان گذشته نمیتوانند و بقرار نظامنامه معمول
میدارند :

اسلحه

اقوام اوزبک و هزاره بعوض یراق و اسلحه
چوبهای دست [ که خودشان انرا در محاورهٔ خود تیاق
میگویند و از قد انسان بلند تر میباشد ] میگردانند مردم
افغان از قسم تفنگهای انگریزی و روسی پطاقی و
چقماقی و کارد و شمشیر دارند در شهر و نواحی خان آبا[د]
تا هزار میل تفنگ و سه چهار صد تیغ داشته خواهند
بود :


کوانف خان آباد ۳۷ راهنمای قطغن و بدخشان
اسماء تجار و علما و اشخاص صاحب رسوخ
خان آباد
نمبر اسماء اسماء نمبر اسماء اسماء
۱ ملا محمد عیسی تاجر ۱۳ حاجی غلام حیدر تاجر
۲ محب الله خان " ۱۴ محمد عمر چاریکاری "
۳ غلام محمد خان " ۱۵ ملا سید فقیر
۴ محمد عظیم " ۱۶ فضلو خان "
۵ غلام حیدر " ۱۷ میر هاشم "
۶ میر محمد شاه " ۱۸ میان محمد حسن "
۷ علی محمد " ۱۹ مولوی صاحب قندهاری
۸ جمعه خان " ۲۰ ملا ولی محمد وکیل افغانی
۹ مولوی محمد یعقوب ۲۱ باش محمد منگباشی سابقه
۱۰ میر سید عبدالحکیم ۲۲ مولوی عبدالحی تختیری
۱۱ سید عطا محمد خانبس زاده سجاونی ۲۳ ارجن مهره سنگ و انندرام
۱۲ چقمان منگباشی سابقه وکیل تاجران اهل هنود
سجانی ۲۴


طوائف خان آباد ۳۸ راهنمای قطغن و بدخشان

نمبر اسماء
اسماء
نمبر اسماء
اسماء

۲۵
دوست محمد افغان مینگباشی نشا
۲۷
ملا دوست محمد وکیل هزاره لقا
محمد سرور بیگ ولد میر طادین بیگ
۲۶
محمد نسیم وکیل قوم طنطای
ولد قابل بیگ برادرزادهٔ سلطان مراد خان ساکن تنگی

راه ها

یکراه در خان آباد از قزل سای و دشت ارچی گذشته بشهروان منتهی میگردد (۲) دیگری در صوب شمالی آن بحضرت امام صاحب و دلگیر سای میرسد (۳) طریقی از بولوک پسته گذشته بشهر داغونرکو می آید (۴) راهی سریازی را قطع کنان نیز بحضرت امام صاحب اتصال می یابد و علاوه برین بسمت شمالی راه های دیگری هم بجانب حضرت امام صاحب امتداد یافته است :
در طرف غربی آن نیز راه های است که خان آباد را با قندوز اتصال میدهد و طرف تاشقرغان میرود.


کوالف خان آباد
۳۹
راهنمای قطغن و بدخشان

(۵) راه بوئین (۶) راه سدرمضان (۷) راه چهار
سیری (۸) راه جرگذر است :
در طرف جنوبی آن راه‌های دیگری هم بصوب
شوراب و اندراب و نهرین و اشیگ جی ، و ده دیران
و غوری و چال و اشکمش و قندوز و تاشقرقان و بازار
جای رفته است (۹) بطرف شرقی آن چغه و یک
شارع کلانی است که بطرف آب ینگی و تالقان
و بدخشان امتداد یافته است [ ینگی دره ایست
کوچک و سکنه آن مردم اوزبک و مجری دریای
او از سرحدات خوست و فرنگ است در پای تالقان
که مخرجش از فرخار و ورسج است محل اتصال و آمیزش
دریای ینگی و تالقان در مقام چغه میباشد ] سکنه
خان آباد چنانچه گفتیم مشتملبر اهالی و اقوام و طوائف
مختلفه است - البته اکثر باشندگان ده ویران
و شوراب مردم هزاره میباشد - باینکه باش و شالی


کوائف خان آباد ۴۰ رهنمای قطغن و بدخشان

و جواری و دیگر زراعت در آنجا بطوریکه لازم
است می روید اما مخصوصاً فالیز کاری و خربزه های
آنجا از قبیل قندک ، و امیری و بخشی بیکی ،
و تاش محمد کوسه ، و غیره شهرت تامی دارد.
جدولیکه مسافه راه های خان آباد و باقی موضع
را معلوم میکند در خاتمه کتاب هذا
مندرج است :


کوائف خان آباد ٤١ راهنمای قطغن بدخشان

تعداد پلهای قطغن
پانزده

اول :- بر دریای اندراب
دوم :- پل چوبی موقع حاکم نشینی مقام بنو
سوم :- بر دریای آرزو
چهارم :- بر دریای کشن آباد
پنجم :- پل باجگاه
ششم :- " خنجان
هفتم :- " در خنجان
هشتم :- " رود مالیان خنجان
نهم :- " دوشی
دهم :- پل خشتی غوری که مشهور به پل خمری است که در زمان عبید خان شاه بلخ تاسیس شده


کوانف خان آباد ۴۲ راهنمای قطغن و بدخشان
یازدهم: در حدود ابی خوست که حاکم نشین
است
دوازدهم: ایضاً در مقام مزبور
سیزدهم: پل دره خیلاب بر دریای تنگی
چهاردهم: " " "
پانزدهم: " " "

گنجایش آبادی مزید در قطغن
از معاینه و یک نگاه سرسری تمام اطراف
و نواحی قطغن چنان مشهود میشود که گنجایش مزید
آبادی و فراهم آوردن دیگر اراضی مزروعه هم دران
ممکن است زیرا که با کثریه نقاط آن آبهای جاری
موجود - و اراضی که بعد از زحمت اندک جهت
مزروعات مساعد میباشد بسیار است - تنها


کوائف خان آباد ۴۳ راهنمای قطغن و بدخشان

در بعضی مواضع توسیع جویها موجوده و حفر انهار جدیده لازم دیده
میشود - گو یا در صورت توجه بمزید آبپاشی و آبیاری آن
مملکت باندازه دو ثلث آبادی موجوده قطغن آباد
دیگر امکان پذیر است :
گله‌های مادیان و اسپ و گوسفند در اندراب
و بغلان و غوری و قندوز و امام صاحب و نواحی خان آباد
و تالقان - در بین اقوام عرب و افغان کاکڑی و سحجانی
و ترکمانه و هزاره و لرخابی و قندها ری بسیار است که
آنها زیاده تر مشاغلت بسوداگری ان دارند و ما در تحت
بیان هر موضع در آتیه بذکر عده مواشی اینمقامات نیز خواهیم پرداخت

جدول مال شماری خود
خان آباد

گاو | گوسفند | اشتر | اسپ | مرکب
(۲۲۳۸۹) | (۱۰۱۸۰۰) | (۱۳۷۳) | (۴۱۹۴) | (۸۶۹۸)


حالات اندراب
۴۳
راهنمای قطغن و بدخشان

اندراب
حکومت درجه اول و از مضافات قطغن تخت
دارالحکومه خان آباد میباشد دو علاقه داری مزیر حکومت
اندراب است که عبارت از خوست ، و فرنگ ،
و خنجان باشد - ارتفاع محال اندراب (۵۶۲۰) فیت
و حرارت تابستانش نود و پنج درجه است و از مرکز
خان آباد (سی و شش) کروه بسمت جنوبی فاصله دارد
موضع مذکور از برای استحکام دولتی بسیار محل
خوب است چنانکه اگر استناد جای و دارالسلطنه
ثانی برای دولت افغانستان لازم باشد ازین بهتر
دیگر جای نیست بجهت کارزار آنقدر کار آمد است
که اگر فوج قلیل در آنجا متمکن باشند افواج کثیر را
ماب پیشقدمی بدانطرف نخواهند گذاشت و در قرب
اندراب مقام خوست نیز ما من جای خوب است که


نقشه اندراب
مقیاس
یک انچ مساوی چهار میل
که معادل هفت و نیم کروه کابل میشود
دره قاصان
دره شاشان
سلاسل پنجشیر


حالات اندراب ۴۵ راهنمای قطغن و بدخشان
غیر از یکیجانب بدیگر جوانب راه آمد شد ندارد و ده نفر که
در انجا نشسته باشند هزار نفر در آن رهگذر رفته
نمیتوانند و علاوه بران آب و هوای اندراب سالم و
خوش هوا و صحت بخش است و در بین قطغن و مزار شریف
و پنجشیر واقع شده است که از هر طرف آذوقه و سامان
و امداد نیز برای آن میتواند رسید :
تعداد خانه وار اندراب
چهار هزار و یکصد و سی و هفت خانه وار میباشد
نفوس شان تخمیناً (۱۵۰۰۰) تن خواهد بود :
دکانهای بازار (بنو) پنجاه باب - و در
(ده صلاح) شصت باب دکان و دو سرای میباشد
و فعلا یک مدرسه در (بنو) بنام فصاحت و یکی در
(سنگ حیران) بنام ریاضت و یکی در (ده صلاح)
و یکی در (شانشان) و یکی در دکشن آباد) موجود است


حالات اندراب ٤٦ راهنمای قطغن و بدخشان

مرکز حکومتی قشلاق بنوهست و هر چهار سمت آن را
دهاتی احاطه کرده که مسافت آنها از یک تا پانزده کروه
میباشد که ما در ذیل بذکر اسامی دهات و بعد مسافات
آنها از اندراب میپردازیم:
اسماء دهات با تفصیل مسافتهای آن
از اندراب

نام قریه | مسافت | نام قریه | مسافت
بنو حاکم نشین خوش دره | ٢ کروه | قشلاق صیاد | ٢
پلنخاه نیم کروه | ١/٢ | ده زنگ | ٣
کش آباد | ١ | دره قاصان | ٦
فنج | ٣ | دره آرزو معروف |
ده صلاح | ٣ | به لغاک | ٤
خارپشته | ٦ | سریل | ١
دره قلات | ٧ | خج | ٢


حالات اندراب ۴۷ راهنمای قطغن و بدخشان
نام قریه مسافت نام قریه مسافت
ارزنگان ۱ سنگ بران ۲
اولاد ۴ نوبهار ۶
ده یک ۷ لکڑ مار ۸
قشلاق تاجکان ۱۰ سراب ۱۲
سمندان ۱۴ داغدره ۸
تیرگران ۱۰ درّه شور ۱۲
پس کندی ۱۴ شاشان ۷
(واقوامیکه در اندراب سکنا پذیر هستند.)
اول طائفه قاصان (۲) مفروض (۳) دسته نجوه (۴) دسته پشه (۵) دسته هزاره جات (۶) دسته افغان - وزیاده تر مردم تاجک و هزاره درینجا موجوداند البته اهالی ده مرده قوم قرغلی و قوزی میباشند در منطقه اندراب سه رباط سراجیه موجود است که یکی رباط نوبهار و (۲) رباط دشت شیر و (۳) تل میر غاز است


حالات اندراب ۴۸ راهنمای قطغن و بدخشان
که بیار سرد و یکی از تپه‌های مشهوره اندراب است
که بالای آن چند خانه و حوض مصفا و درخت زارهای
بسیار بیست و ارتفاعش (۶۳۵۰) فیط میباشد -
و سکنه اینجا شهرستانی و تاجک اند و بطرف شمال این تپه
دره شاشان است که در میان آن یکراهی بطرف
خوست رفته است :
و از بدایع طبیعت چشمه در قشلاق سراب اندراب
موجود است که آبش خوشگوار مانند آب جوش سماوار
گرم و در ظرف (۳) دقیقه بیضه مرغ را میپزد :
زراعت
در املاک آبی او گندم ، جو ، شالی لکه ، جواری
باقلی ، ارزن ، مشنگ ، شاخل ، شرشف ، زراعت
میشود و در زمین‌های للمی آن گندم ، جو ، نخود ، می کارند
و املاک آبی اندراب نسبت به ارضی للمی آن بیشتر است


حالات اندراب ۴۹ راهنمای قطغن و بدخشان
اما زراعت للمی آن مانند دیگر زمین های قطغن حاصلات
خوبی بعمل نمی آورد :
فواکهه
اندراب سیب ، ناک بسیار خوب،
انگور، چهار مغز، زردآلو، شفتالو، توت ، خربزه
تربوز وافر دارد _ گیلاس، آلوچه، کوک سلطان
آلوبالو نیز درین منطقه موجود است اما کمتر :
صنعت و تجارت
باشندگان افغان اندرابی ماسوای زراعت
و کاشتکاری دیگر پیشه ندارند. طوائف هزاره آن که
مالدار میباشند، نمد مالی، و جوال و گلیم بافی ضرورت
مملکت شانرا مینماید، برک و چکن نیز میسازند:
اقوام تاجکیه اینجا پیشه نجاری و آهنگری
و موزه و کفش دوزی و چرمگری و الچه و کرباس


حالات اندراب ۵۰ راهنمای قطغن و بدخشان
و کشمیره های وطنی را می بافند :
تجارت شان عموماً در گوسفند و اسپ بز میمکه
اشیاء پیداوار وطن شان است که آنها را بکابل اورده
بعوض آن از آنجا اقمشه و البسه مروجه مملکت
خویش را خریداری کرده درینجا تجارت میکنند :
در دیگر رسوم و عادات مثل اهالی خان آباد
و غوری و بغلان عادت دارند و نسبت به مردم
قطغن دلاور و شجاع میباشند :
اسلحه
از رقم تفنگ های انگلیسی و روسی
تخمیناً تا صد میل و از رقم فلیته ئی و تپاقی سه هزار میل
و کارد و شمشیر و دیگر آلات جارحه شان هم
بدینمنوال خواهد بود :


حالات اندراب ۵۱ راهنمای قطغن و بدخشان

حکامیکه از طرف افغانستان
در اندراب حکمرانی کرده اند

نمبر شمار اسماء تعداد سال ملاحظات
۱ سلطانعلیخان قزلباش در زمان سلطنت امیر شیرعلیخان مرحوم
۲ فتح محمد خان فوفلزائی
۳ غلام رضا خان
۴ امیر محمد خان اولادهٔ نائب مومن میدانی ۳ خوش سلوک
۵ عزیز الله خان توخی ۲ درنداء ضیاء الملة و الدین
۶ محمد هاشم خان برادر سیدال خان جرنیل ۱
۷ محمد فیروز خان هوتکی ۲ خوش سلوک
۸ غلام محی الدینخان پسر کبیر طلا ده افغانی ۱/۲ ۱


حالات اندراب ۵۲ راهنمای قطغن و بدخشان
نمبرشمار اسماء تعداد سال ملاحظات
۹ سراج الدین خان چرخی ۳ خوش سلوک
۱۰ فضل احمد خان محمد زائی ۱
۱۱ فتح محمد خان پسر غلام حسین خان کرنیل ۲
۱۲ محمد جعفر خان هزاره باستانی ۱
۱۳ محمد سرور خان میدانی ۱
۱۴ دلاور خان تیمنی هراتی ۱۰
۱۵ خان شیرینی ان محمد زائی ۹
۱۶ سردار باز محمد خان محمد زائی
۱۷ عبدالمجید خان پسر پرواآ خان ۲
۱۸ محمد حکیم خان پسر محمد عظیم خان محمد زائی خوش سلوک


حالات اندراب
۵۳
راهنمای قطغن و بدخشان

معتبرین و اعزه اندراب

نمبر شمار | اسماء | نمبر شمار | اسماء
۱ | میر محمد اکبر خان میر زاده | ۸ | نائب محمد داد خان سکن
۲ | میرزا عبدالغفور خان وکیل کلان ساکن پلخاه | | دسته مفروض
| | ۹ | نائب محمد فیروز خان دسته
۳ | میرزا رحمت الله خان وکیل | | پشه
| | ۱۰ | نائب فقیر محمد خان دسته قاصان
۴ | میر داراب خان وکیل | ۱۱ | نائب محمد اکبر خان دسته نبغی
۵ | عیدی محمد خان وکیل | | نائب محمد مومن خان دسته
۶ | خواجه سید خان معروف سید چلتار | ۱۲ | هزاره جات
| | ۱۳ | مولوی پیر محمد
۷ | سید جلال الدین خان رو | | دا ملا شمس الدین
| سید نور الدین خان فراری | |

هوای اندراب سالم و حتی باندازه کابل تخمین کیفه
میشود، و آب آن بسیار خوشگوار و هاضم است مخصوصا


حالات اندراب
۵۴
راهنمای قطغن و بدخشان
آب (ارزو) که به (دبو) مرکز حکومتی اینجا می آید.
و آب (کشن آباد) که نسبت به تمام آبهای اینجا درجهٔ
اعلی شمرده میشود :

پیداوار اندراب
در سرحداتش پیاز، و سیر کوهی، و رواش، و
شقاقل، و زیره، و پسته، و بادام تلخ، و سمارق، و غوزهٔ
قرنی، و کندولگ که بیخ آنرا جوش داده و نمک پاشیده
مانند کچالو میخورند، و هنگ که عبارت از حلتيت باشد
و آنرا انگوزه مینامند، نیز بسیار است. چمن زارهای
خوب و علف زارهای وافر و مرغوبی را دارا است.
کبک، سیسی، بودنه، مرغابی، و آهوی رنگ
قشقه، خرگوش، کبوتر، در این اطراف و نواحی بسیار
است و مردم بشکار آنهم مشاغلت میورزند :
گل بنفشه خوب نیز درین مقام موجود، و رشک


حالات اندراب
۵۵
راهنمای قطغن و بدخشان
دانه دار هم بوفور است. در کوه های اندراب نواحی
آن گند نار ، مرزنجوش یعنی کاکوتی، بابونه، پودینه
کوهی و درمنه ترکی بسیار است :
علاوه بران اندراب در تجارت اسپ های
قشنگ یک شهرت تمامی را احراز نموده، در علاقه جا
سگ آبی هم پیدا میشود، و اکثریت شکارش نیز در آنجا
مروج و معتاد است :
راه ها
آباد
بجانب غربی اندراب راه بنو و خنجان خان
جانب شرقی او راه خاواک و په جنوبی آن راه با ندره و
راه آرزو، و هزار چشمه که بکوهستان کابل میرود.
و شمال وی راه قاصان است که خاش را عبور
میکند و راه شانشان نیز موجود است . و راهی ازین جا
بطرف خوست و فرنگ هم رفته است که بسیار


حالات اندراب ۵۶ راهنمای قطغن و بدخشان

دشوار گذار و صعب المرور است

جدول مال شماری اندراب
گاو گوسفند اشتر اسپ مرکب
(١٠٣٥) (٧۴٢٢٩) (٣٧) (٣٦٠٦) (١٧٣٦)


نقشه خوست و فرنگ

مقیاس
۲ میل
یک انچ مساوی ۲ میل
یک قطعه طناب ۸۰ گرهٔ کابل

کوهی خوست

راه کابل
راه جلال
دریای کابل
پایگاه
شامبان
پکتیا
چهار باغ
غزنی


خوست و فرنگ
۵۷
راهنمای قطغن و بدخشان

خوست و فرنگ

خوست و فرنگ علاقه داری درجه اول
و عدهٔ مجموع خانه واری این منطقه بر (۳۴۵۵) خانه
خواهد رسید - ارتفاع آن از سطح سمندر (۴۱۳۳)
فوته است و اندازه گرمای تابستان آن (۹۵) درجه
دیده میشود و مرکز علاقه داری آن قریه قرغن است.
در نفس خوست دو تکاب و چند دره موجود است
و فرنگ و غار و از نجا علیحده میباشد و درجه حرارت
او (۹۳) است متن تکاب که دهنهٔ خوست است
مشتمل بر (۸۰۰) خانه و از آنجا الی سچی شش قشلاق است
بدینموجب:-


خوست وفرنگ ۵۸ راهنمای قطغن و بدخشان

قریه های علاقجات خوست و فرنگ

نام دره | نمبر شمار | نام قریه | نمبر شمار | نام قریه
تلخاب و سر دره خوست | ۱ | میان شهر قوم هزاره گاوی | ۵ | قشلاق دهنه قوم تاجک
| ۲ | قشلاق بازار قوم تاجک | ۶ | " سجی " "
| ۳ | " دره گی قوم هزاره | ۷ | " فارزو " "
| ۴ | " در یحی قوم تاجک | ۸ | " پشته بازار " "
| | | ۹ | " دامنه هزار و " "
دره خاموش | ۱ | قشلاق خم خمی تاجک | ۴ | قشلاق خنجانی
| ۲ | " چهار صفحه | ۵ | نفس خاموش دو ده است
| ۳ | " هزاره | ۶ | قشلاق اوچ مردم تاجک

نام دره | نمبر شمار | اسماء قری | نمبر خانه | نمبر شمار | اسماء قری | نمبر خانه
تلخاب دوابی دره چرخ | ۱ | نفس دابی الی ترکان یعنی چین | ۳۰ | ۵ | کند و دره ده قوم تاجک | ۵۰
| ۲ | خوش دره قوم تاجک | ۱۰۰ | ۶ | دره سنجاری | ۱۰
| ۳ | چهار باغ هزاره | ۵۰ | ۷ | کج ناو | ۱۵
| ۴ | قلعه میراشیان " | ۴ | ۸ | مروان | ۴۰
| | | | ۹ | دره پشه | ۳۰


خوست و فرنگ ۵۹ راهنمای قطغن و بدخشان
نام دره نمبرشمار اسماء قری تعداد خانه نمبرشمار اسماء قری تعداد خانه
دره ایچانی شرفی ۱ فرغامبل تاجک و هزاره ۸۰ ۸ شلخی ۳۰
۲ چهار قشلاق قوم تاجک ۱۰۰ ۹ بجرم ۸۰
۳ غلم ۱۳۰ ۱۰ دخران ۳۰
۴ لب گذر ۳۰ ۱۱ بادخانه ۴۰
۵ مدرسه ۲۰ ۱۲ ده کلان ۲۵
۶ خودایچانی ۳۰ ۱۳ دریامی ۲۵
۷ منگان ۲
دره فرنگ ۱ یارنداد و چهار قریه قوم هزاره و تاجک جمع فرنگ ۱۰۰ ۸ دوک تراشان ۸۰
۹ قشلاق سوق چابک ۵۰
۲ ده خواجه ۲۰ ۱۰ مرادشهر ۴۰
۳ دشت رباط ۶۰ ۱۱ سخته ۵۰
۴ قشلاق پایک هزاره ۵۰ ۱۲ تلک ۵۰
۵ عزیزان ۴۰ ۱۳ زیوتی ۴۰
۶ صیاد ۲۰ ۱۴ صادق ۴۰
۷ کلور ۳۰ ۱۵ ملا عبدالرحیم ۴۰


خوست و فرنگ
۶۰
راهنمای قطغن و بدخشان

| نام دره | نمبر شمار | اسما قری | تعداد خانه | نمبر شمار | اسما قری | تعداد خانه |
| ایضاً درۀ فرنگ | ۱۶ | دشت شاهان | ۴ | ۲۱ | ده یک | ۲۰ |
| ایضاً درۀ فرنگ | ۱۷ | درۀ آب | ۱۰ | ۲۲ | اولاد | ۳۰ |
| ایضاً درۀ فرنگ | ۱۸ | میرانگاه | ۳۰ | ۲۳ | ده طراری | ۵۰ |
| ایضاً درۀ فرنگ | ۱۹ | ده نو | ۱۵ | ۲۴ | ده مزاری | ۳۰ |
| ایضاً درۀ فرنگ | ۲۰ | اصفیان | ۴۰ | ۲۵ | خواجه منور | ۲۰ |
| ایضاً درۀ فرنگ | | | | ۲۶ | دهن و یچی که بدرۀ ساگو ییلاق است | ۱۵ |
| درۀ غارو (تعداد خانه‌های او ۲۶۹) | ۱ | تفر در محار و بزارہ و ناجک | . | ۵ | ده میانه | . |
| درۀ غارو (تعداد خانه‌های او ۲۶۹) | ۲ | قشلاق جرّو | . | ۶ | " پیناو | . |
| درۀ غارو (تعداد خانه‌های او ۲۶۹) | ۳ | میرخیل یحی | . | ۷ | یحیائی سین | . |
| درۀ غارو (تعداد خانه‌های او ۲۶۹) | ۴ | دشت خاصه | . | ۸ | زیومی | . |
| درۀ غارو (تعداد خانه‌های او ۲۶۹) | | | | ۹ | ده میران | . |
| درۀ غارو (تعداد خانه‌های او ۲۶۹) | | | | ۱۰ | قشلاق جریان | . |

نفوس اقوام مذکور تخمیناً بچهار ده هزار خواهد بود.
در مقام خوش دره یک کان سرب هم است و بادیای خوست مردم اطراف آمده زرشوئی هم میکنند اما اهالی خوست که پیشه شان عموماً مالدار است چون طریقه زرشوئی را نمیدانند ازین جهت است که بدین شغل ذی منفعت نمیپردازند.


معلومات خوست ٦١ راهنمای قطغن و بدخشان

خوست

نفس خوست در موضعی بوقوع پیوسته که
حوالی او را از چهار طرف کوهها فراگرفته، دور و پیش قریه
او را جبه زار ها احاطه نموده است، و خودش طبعاً
در زمین پستی اثبات وجود دارد، هوایش چندان
خوشگوار نیست. در سردی سرد! و در گرمی
خوب گرم افتاده است. ارتفاعش از سطح
سمندر (٤٢٥٠) فیط است ÷
در اطراف و نواحش جنگل‌ها ارچه و دولانه
و پشال بسیار است و در فرنگ اندک ÷
راه‌های خوست بطرف جنوبی (١) به یرم و (٢)
به شهشان انتهاء پذیر است ÷


خوست و فرنگ
۶۲
راهنمای قطغن و بدخشان

فرنگ

فرنگ ملک خوب است و هوای مرغوب
دارد و بیک موضع مرتفعی افتاده است ارتفاعش
(۵۸۵۵) فیت است که بنام (سیاه چاه) معرفی
میشود که ارتفاعش (۱۰۶۳۵) فیت است و شینجان
و خاوش ازینجا بمسافه (۱۷) کروه راه دور افتاده
است :

زراعت

املاک اهالی خوست و فرنگ تماماً آبی است
للمی کاری کمتر دارند و حاصلات زمینهای آبی شان
جو، گندم، شاخل، ارزن، و در نکابهای جواری
شالی لکه، پتک، رشقه میشود :

فواکهـه

توت، گیلاس، زردآلو، شفتالو، انگور، سیب


معلومات خوست و فرنگ
۶۳
راهنمای قطغن و بدخشان

چهارمغز و افروهیی کمتر دارد *
صنعت
مردم هزاره که گله های اسپ و گوسفند و مالدا ری
شان افزون است ، جل ، و جوال ، و گلیم ، و نوار ،
و غدوحکمین بعمل می آورند ، و مردم تا جکیه کرباس والچه
بافی و دوک تراشی و کفش دوزی میکنند :
اسلحه
مردم بای و صاحب استطاعت این منطقه ازسی
تا چهل میل تفنگ پناه پرانگریزی و روسی را مالک اند
و باقی مردم شان تفنگهای یطاقی و چقماقی و فلیته ئی تا هزار میل
خواهند داشت :
رسوم
در معامله عروسی قبل از احکام نظامنامه آزا سب


خوست و فرنگ
۶۴
راهنمای قطغن و بدخشان

تا گوسفند و رخت های ابریشمی و زیور و زر از هزار الی
سه هزار روپیه را مال و متاع و نقد خرج کرده و در روز
نکاح سرکشی و دف و سرنا میزدند - اما هنوز از خوف نظامیناً
ظاهراً مصارف کثیر نمیکنند - اما خفیه بصلاح طرفین
داد و گرفت دارند *
پیشتر ازین چون کسی فوت میشد ده پانزده توپ
چیت و چین و الچین برد اسپ و گوسفند ها را بر سر قبر
حاضر نموده بطور اسقاط میت تقسیم میکردند و در خمل
دوره اسقاط گیرندگان قرآن شریف ها را نیز می آوردند
اما اکنون بر طبق نظامات دولت رفتار دارند *
خوراک و پوشاک
معتبرین و خواص شان در طعام و لباس خود تکلیف را
مراعات میکنند عوام نان خشک و شیر و ماست و قروت و گاهاً
شوربا ، و لباس از قسم کرباس و چکن را مستعمل مینمایند *


خوست و فرنگ ۶۵ راهنمای قطغن و بدخشان

فهرست حکام سابقه دولت افغانیه در خوست و فرنگ

نمبر شمار اسماء نمبر شمار اسماء
۱ سرانداز خان چرخی ۱۰ عزیزالله خان محمدزائی
۲ صوفی دین محمد خان محمدزائی ۱۱ سید محمد خان "
۳ جلال الدین خان برادرزاده حضور ۱۲ ایضاً عزیزالله خان "
۴ محمد یوسف قزلباش پسر ۱۳ سید سرور خواجه صیغانی قوم وکیل
۵ ایضاً جلال الدین خان ۱۴ محمد طاهر خان محمدزائی
۶ میرزا گل محمد خان ۱۵ غلام محی الدین خان "
۷ آقه میر خان گل بهاری ۱۶ جمعه خان پیمقانی
۸ سعادتمند خان گلدره برادر سردار خان ۱۷ خنجر خان چتراری غلام بچه محمد صدیق خان محمدزائی حاکم حال
۹ سید اشرف خان پیشخدمت نایب سالار

جدول مال شماری خوست و فرنگ

گاو گوسفند شتر اسپ مرکب
(۱۲۷۳۹) (۶۰۸۷۸) و . (۳۸۸۳) (۲۴۳۵)


معلومات خنجان ۶۶ راهنمای قطغن و بدخشان

خنجان
خنجان علاقه‌داری درجه (۲) و تحت حکومت
اندراب است و از مرکز خان آباد بسمت غرب جنوبی
وقوع پذیر و از موقع حکومتی اندراب بصوب مغربی
افتاده ، اقوام سکنی پذیر خنجان طائفه هزاره و تاجکیه
و افغان ، و سالنگی میباشند شش قشلاق دارد
که عدهٔ مجموع خانه‌واری آنها بالغ بر (۷۰۰) خانه‌واری
و بمسافت یک کروه الی شش کروه از خنجان دور افتاده‌اند
و اسمای دهات مشهوره‌اش این است :- (۱) سیاه
چوب مزار (۲) دشت آمُرْوَدْ (۳) درهٔ باجگاه (۴) چهار
مغز زار

و بسمت شمالی دریای اندراب کوه دگُون گاو
بمسافت یک کروه واقع است و بطرف جنوبی آن کوه
هندوکش که از موضع حکومتی (۱۲) کروه بعد دارد میباشد


یک انچ مساوی چهار میل
که معادل ۳ ۱/۲ کروه کابل

نقشه خنجان
کوتل ولیان کوتل خنجان
دره ولیان
سرک عرابه رو اندار آب
ولیان
چهار مغز زار سیاه چوبک
حکومتی کران
دشت امرو خنجان
کوه پوزه شان
خوشه
ده خاکی
سرک عرابه رو اندراب
ط
خنجان پایان
باجگاه
کوتل باجگاه
راه سالنگ


معلومات خنجان ۲۷ رہنمای قطغن و بدخشان

مردم خنجان اکثریہ دهقان پیشه و مالدار میباشند ـ مالدارا
شان پیشه نمد مالی، و گلیم و جوال بافی دارند و مردم تاجکیه
شان کرباس و الچه میبافند ـ و بعض افرادشان زراعت
کاری هم دارند ـ و از قشلاق کزان این محل برنج لکه علی
بوجود می آید ـ که در هر مقام بنام و تعریف به ابتیاع میرسد و
تجارت روغن و گلیم اینجا هم بدیگر مقامات حمل و نقل شده رواج
بی پایان دارد و توت خشک بسیار اعلی نیز ازینجا بعمل می آید
و دره درینجا معروف بدره ولیان است که در میان آن مزارات
و مدفن بسیار اولیاء الله و بزرگان موجود است *
در دیگر رسومات و عادات خویش اهالی اینجا را بر طبق سکنه خوست و فرنگ
قیاس باید کرد حتی در لباس هم اشخاص اینجا بر طبق همان اناس رواج دارند
نزدیک ترین راه های کابل و قطغن از همین دره خنجان و سالنگ
گذشته به علاقه کابل منتهی میگردد *
جدول مال شماری خنجان
گاو | گوسفند | اشتر | اسپ | مرکب
(۲۶۲۷) | (۱۶۲۰۰) | (۸) | (۸۱۹) | (۵۳۵)


معلومات غوری
۶۸
راهنمای قطغن و بدخشان

غوری
درجۀ حرارت غوری در تابستان (۹۹) است و حکومتش درجۀ اول با اوسعلاقه‌داری دیگر مربوط است مسافت آن از خان آباد (۳۶) گروه، مردم سکنی‌پذیر اقوام مختلفه تاجک، ازبک، هزاره، سادات، افغانها لرخابی، ایماق، جمشیدی، هراتی که فعلاً واپس بملکت خویش معاودت کرده‌اند] دهیمرک، قطغی و در بعض حصص آن مانند (دوشی و بالادوری) عده از مردم شینواری افغان و هزاره هم موجوداند - و ارتفاع خود غوری که بطرف غربی و جنوبی خان آباد افتاده (۲۱۰۰) فیت - و بلندی دهنۀ غوری (۲۵۰۰) است - و عدۀ خانه‌های غوری (١۶٠٠) میباشد :


نقشه غوریه
تپه قول
شورابے
ملافضه د میرداد
ايلچورک
خواجه مالک
چوشک
دہ پولک
پلک چپار
چینکی
دہ میر جو دری
چنگاہی ایلچی
خیز ام
خوابد اباد
آقاسای
دوته بلافته
مخوری
نیز آباد
بای شقال
پوزه کنهر
راه اخدان
اد تپه
سمک
سرخابے
نولک
کوتل شوکلق
پلی خمری
دریاے دوشی
مقیاس
یک انچ مساوی ۴ میل
که معادل ۲ پله کروه کابل


معلومات غوری ۶۹ راهنمای قطغن و بدخشان

قشلاقهای بوطۀ غوری

اسماء دیهات تعداد خانه نمبر اسما دیهات نمبر خانه

سمت شمالی از زوالی تا کرکر (۶۶۰)
۱ بای سقال ۱۱۰ ۴ چمین زائی ۲۳۰
۲ خواجه الوان ۱۰۰ ۵ جنگ آعلی و آقه‌سای
۳ چشمۀ شیر ۶۰ ۶ بایجی و چشمۀ چکان ۱۶۰

سمت جنوبی ایضاً (۴۰۰)
۱ دشتک ۸۰ ۳ لرخوابی ۲۲۰
۲ شگنتو ۱۰۰ ۴ کپرک ۴۰
۵ دیرک ۲۶۰

سمت شرقی ایضاً (۴۵۰)
۱ بی‌بی آئینه ۲۰۰ ۳ جمشیدیها ۱۰۰۰
۲ قفص غوری د رباط میرزا و اطراف آن ۱۵۰ ۴ اورتہ بلاقیها ۴۰

سمت غربی ایضاً (۳۶۰)
۱ صیاد و خنک و قباچک دامنه غوری ۲۰۰ ۳ خواجه کوش و اربی ۱۱۰
۳ پنه قول و آکچورک ۸۰

سه ماهۀ تابستانی خود را مردم مالدار این منطقه بییلاق خنجان، دیوان گلیچین، حوض بغداد تاله برفک میگذرانند.


معلومات غوری ۷۰ راهنمای قطغن و بدخشان

واکثر اهالی اینجا زمینداری و کشت کاری را پیشه خود نموده
اند و از جای خویش حرکت نمیکنند ، سکنه این مقام
اهل السنه و الجماعه میباشند و عده از اوشان چراغانی
خانی هم میباشند :

زراعت

سرتاسر غوری آبهای جاری دارد و اراضی
مزروعه اش عموماً، گندم، جو، ارزن، باقلی، پتنگ
شاخل، پنبه، برنج باریک، وغیره اشیا را میرویاند

فواکهه

انگور، توت، سیب، ناک، زردآلو،
شفتالو، خربوزه، تربوز دارد، و کوه‌های غوری هم
مانند بغلان، نهرین، پسته، بزغنج، ہنگ دارد که مردم
آنها را جمع‌آوری نموده به تجارت میبرند


معلومات غوری
۷۱
راهنمای قطغن و بدخشان

صنعت
گلیم های خوب، برکهای که اعلی تر از برکهای
دای زنگی است در اینجا ساخته میشود، مخصوصاً
چکن سازی در مردم هزاره اش زیاده تر رواج دارت
و کمبل های خوب در دوشی و دیگر اضلاع غوری نیز
ساخته میشود، و بافتن کرباس و الچه و دیگر منسوجات هم
در آنجا معمول است بعضی ازو شان کسب آهنگری
را هم میکنند :
خوراک و پوشاک
مردم افاغنه اینجا نان جواری با سبزی و برنج
و اهالی تاجکیه اش نان گندم ، ارزن ، جواش بریده
را میخورند :
البسه اکثریه شان عباست از صحن و کرباس


معلومات غوری ۷۲ راهنمای قطغن و بدخشان
پوستین، چگمن، چپن، لنگی، یلیل، موزه، چموس
و پایزار میباشد :
رسوم و عادات
رسوم و عادات شان در غم و شادی مانند
دیگر اطراف و نواحی قطغن و خان آباد است :
آب و هوا
آبش نهایت خوشگوار و هوایش در تابستان
نهایت گرم است و پشه بسیاری که نیش های بزهر دار
داشته ضرر مزیدی بهم میرساند و ارو حتی اسپهای
بوز را از مکیدن خون در هر ایام گرما بشکل مگسی
تبدیل میدهد :
راه ها
(۱) کوه گدای نهرین (۲) بکوتل دکون کاو)


معلومات غوری
۷۳
راههای قطغن و بدخشان

به خنجان میرود: (۳) بطرف دوشی مقام خواجه امید
چهار ده را عبور کنان بموضع سیاه گرد غور بند ختم میشود
مردم شمالی غوری سال دوازده ماه در یا را عبور کنان
به بی بی آئینه) میروند، و یکحصه شمال مشرقی آن به بغلان
اتصال دارد (۴) راه بی بی آئینه که از کوتل گذر کرده
به بغلان میرسد (۵) راه سه توت که آنرا تمشق نیز مینامند
و تا قلعه ایشان میر غلام در رفته در انجا بدو شعبه منقسم
میشود راه (۱) گرگرک و چشمه شیر در باتنگ را عبور کنان
به ایبک میرود و راه (۲) دشت گبر را قطع کنان به تاشقرغان
موصول میشود :

جدول مال شماری غوری
گاو | گوسفند | اشتر | اسپ | مرکب
(۱۷۴۸۴) | (۱۲۵۸۰۵) | (۲۶۵۲) | (۳۷۶۸) | (۷۰۶۴)


حالات بغلان
۷۴
راههای قطغن بدخشان

بغلان

بغلان از مضافات غوری و سه علاقه را دارا
است و در خود آن یک علاقه داری موجود، و حرارت
تابستانیش (۹۹) درجه و ارتفاعش (۲۰۶۰) فیت میباشد
و در میان آن دریای غوری بجریان، و بهر دو طرفش
اهالی مشغول بانواع زراعت و اقسام فلاحت بوده
اکثر یه درین حصص شالی کاری میشود مخصوصاً در کوک
چنار که زیاده تر اهالی آن مشتملبر اقوام افاغنه است برنج
باریک بسیار قشنگ بعمل می آید و دیگر فواکهه و پیدا وار انرا
بر حاصلات غوری قیاس باید کرد :

راه ها

بطرف شرقی بغلان دو راه موجود است (۱) راه
شیخ جلال که بنهرین میرود . (۲) بصوب حسن تال امتداد


بدخشان حالات بغلان ٧٥ راههای قطغن و بدخشان

یافته است (۳) راهی است که سجاول و هزار قاق و
جبل داغ میرود (۴) به طبقان و نهرین انتها می پذیرد
(۵) در جانب غربی آن طریقی دشت گبر را قطع کنان
تا شقرغان اتصال دارد (۶) دیگری آب قول ، و خیلیراً
و اجهر کیم را قطع کنان نیز با شقرغان موصول میشود و در سمت
شمالی او معبری است که به علی آباد و قندوز منتهی میشود
تفصیل قری و تشریح اقوام و تعداد خانه های
این منطقه را در جدول آتیه باید دید *
نمبر شمار نام قریه جات نام اقوام شان تعداد خانه
۱ گردابی مالدار قوم گاڈی افغان ٨٤١
۲ قشلاق امام الدین قوم چوبی زائی ٢٤١
۳ « اخته و توابع آن « سلام خیل و تفرد احمد زائی ٢٤٧
۴ « آخندجی « تاجک ١٠٠
۵ زندین خیل « متفرقه افغان ٦٨
۶ کوک چنار اقوام افغان و غیره ۲۰۰


راه علی آباد
راه پل دوشی
دریای نهرین
راه نهرین
قلعه امام الدین
راه اندراب
قلعه ایشان عبدالقادر
راه خاوری
دریای خاوری
قشلاق اخته چی
تپه چشمه دار
گردابی
قشلاق هزاره
قشلاق عربطی
قشلاق زندی خیل
آخند جی
در غابی
کوک چنار
راه سمنگان
دشت گوهر
مقياس
یک انچ مساوی ۴ میل
که معادل ۲ ۱/۲ گروه کابل


معلومات غوری
٧٦
راهنمای قطغن و بدخشان

نمبر شمار | نام قریه جات | نام اقوام شان | تعداد خانه
٧ | عربها | قوم لرخابی و عرب | ١٣٤
٨ | هزاره ها | | ١٩٦
٩ | حس تال | مردم متفرقه | ٣١٩

جمله خانه واری علاقه بغلان (٢٤٧٦) است
که تخمینا نفوس آن (٧٠٠٠) خواهد شد - مردم کاکړی افغان
گله های اسپ و گوسفند دارند که تابستان در سرحدات
شیوه بدخشان میروند زمستان پس می آیند - و باقی طوائف
آن برخی مالداری و عده از و شان کشتکاری میکنند :

جدول مال شماری بغلان

گاو | گوسفند | اشتر | اسپ | مرکب
(١٠٦٨٣) | (١٦٦٤٩١) | (٢٧٦١) | (٤٢٢٠) | (٢٥٦٤)


دامنه کوه هندوکش

راه چاه دره
کوتل سالنگ
سرخ کوتل
راه خنجان
دهن اسکان
دریای اندراب

نقشه دوشی و کیله گی
مقیاس
یک انچ مساوی چهار میل
دریای اندراب که معادل ۲ ۱/۲ کروه کابل

کیله گی
دوشی
چشمه شیر
پل خمری
راه غوری
سرک غوری
دریای غوری
راه بامیان


دوشی و کیله گی ۷۷ راهنمای قطغن و بدخشان

دوشی و کیله گی

این مواضع تحت نظارت علاقه‌داری درجه
دوم بوده بسمت شرقی غوری واقع است :

قشلاقها و خانه‌داری دوشی و کیله‌گی

نمبرشمار نام قریه تعداد خانه ملاحظات
۱ کرد ۱۳۰ هزاره
۲ نیک پی ۸۳۳ 〃
۳ کیله گی ۷۳۱
۴ دوستی ۱۶۲
۵ خواجه زید ۱۱۷
۶ چهل غوری ۲۰۶
۷ اصل دوشی ۹۰ افغان و هزاره
۸ زاورغه ۱۳۰ هزاره


دوشی کیله گی ۷۸ راهنمای قطغن و بدخشان

نفوس شان از روی تخمین به (۹۰۰۰) میرسد مالدار
و زراعت کار اند - اقوام هزاره دران بیشتر و افغان
کمتر است - گلیم و کمبل و جوال میبافند و نمد مالی نیز میکنند
دوشی و کیله گی از غوری (۲۶) کروه تخمینا دور خواهد بود

جدول مال شماری دوشی و کیله گی

گوسفند | اسپ | اشتر | گاو | مرکب
(۱۱۳۰۴) | (۲۴۴۸) | (۵۱۳) | (۷۸۷۴) | (۲۲۸۳)


نقشه غوریہ
پشتنه قول
انجیرک
غورابیے خوجہ بالک
لالندر ده میرداد
خوجک دیوانگی
ہیک چیاد
چنغک
کوتل خولک نو
جنگل علی انجی
چشمه محمودی
لوخابے
شولک نو
چینو ننه
خواجہ انمى
بامی شقال
رباط
دشنگ
G
اقاسای
ورته بلاقی
راه بطلان
شیر آباد
دریاے دوشی
پل خمری
مقياس
یک انچ مساوی ۴ میل
کعادل ۷ پلہ کوه کابل


تاله و برفک ۷۹ راهنمای قطغن و بدخشان
تاله و برفک
این موضع علاقه داری درجه سوم و ارتفاع
آن (۴۳۳۰) فیط است در نفس تاله دره ها
ذیل موجود است :
تفصیل دره های تاله و برفک
نام دره قومیت تعداد خانه
درۀ ترش قوم تاجک سادات ۵۰
ده دابی هزاره و غیره ۴۰
درۀ پایان و برفک هزاره ۱۰۳
درۀ مرق هزارۀ کرم ۱۲۰
دهنه مرق ایشانها تاجک ۳۰
دره اسرف قوم هزاره ۱۴۰
مالداری درۀ منعلک تابستان سچراگاه میروند :


تاله و برفک
۸۰
راهنمای قطغن و بدخشان

جمله خانه های موضع مذکور ( ۴۴۴ ) خانه میباشد
و تخمینا نفوس آن به (۱۵۰۰) خواهد رسید برنج
لک در دوشی خوبتر می شود - در دیگر اجناس و فواکه
به مثل غوری و بغلان میباشد :

جدول مال شماری تاله و برفک

گوسفند | اسپ | اشتر | گاو | مرکب
(۲۳۱۴۲) | (۶۷۹) | ( ۳ ) | (۲۳۷۳) | (۴۵۵)


نقشه حضرت امام صاحب
و قسمتی از علاقه بخارا

مقياس
یک انچ مساوی ۴ میل انگریزی
که مساوی ۲ ۱/۲ کروه کابل

دریای آمو

دشت ارچی

کوه ارته بلاق

راه خان آباد
راه کندز

علاقه قندوز


حضرت امام ۸۱ راهنمای قطغن و بدخشان
حضرت امام صاحب
این موضع حاکم نشین درجه (۲) است ـ
حرارت تابستانش (۱۰۴) درجه است و
بسبب مزار مبارک حضرت امام صاحب علیہ الرحمہ
منسوب باین نام شده اقامتگاه فوجی هم در آنجا است
و بازار نیز بقدر (۱۰۰) دکان دارد ـ رباط سراجیۀ سرکاری
و کاروانسرای رعیتی هم دارد ـ در نفس امام صاحب
(۲۰۰) خانه موجود است :
تشریح قشلاقهای سمت جنوبی
حضرت امام صاحب
نام قریه
تعداد
خانه
نام قریه
تعداد
خانه
قشلاق لقی
تاج گذر
کلبات
۲۰
۳۰
۱۰۰
غرو شاخ
خاتون قلعه
گلدامن
۱۵۰
۵۰
۵۰


حضرت امام ۸۲ راهنمای قطغن و بدخشان

نام قریه | تعداد خانه | نام قریه | تعداد خانه
دل شاد | ۶۰ | گل تیپه | ۵۰
یکیم توت | ۴۰ | اسمعیل قشلاق | ۴۰
گرگری | ۳۰ | قشلاق چقر قطغن | ۱۵۰
ایکلی | ۸۰ | قره گنبد | ۵۰
ای خجال | ۱۵۰ | قره غمر | ۳۰
جوی بیگم | ۶ | تو غلن | ۵۰
خانقاه ایشان توت | ۱۵۰ | بایگه | ۲۰

تشریح قشلاقها سمت شمالی آن
معروف بقلعه زال

نام دهات | تعداد خانه | نام دهات | تعداد خانه
مراد شیخ | ۱۰۰ | دورمن و تباش | ۱۰۰
قراول تیپه | ۳۰۰ | باسیوس | ۵۰
قره خانه | ۵۰


حضرت امام 83 راهنمای قطغن و بدخشان
تفصیل قریه‌جات سمت غربی آن
اسماء قریه‌جات | عدۀ بیوت | اسماء قریه‌جات | تعداد بیوت
قشلاق محجر | ۱۰۰ | ازغن و کنم | ۳۰
ورته یلاقی | ۱۰۰ | قرغان‌تپه دهقان قشلاق | ۱۰۰
سیدخیل | ۴۰ | دشت ابدال
یشکبه | ۵۰ | و خواجه غار وعنبرکوه
و مردم متفرقه

نفوس حضرت امام صاحب به (۱۵۰۰۰)
خواهد رسید مسافت از خان‌آباد تا امام صاحب
(۲۴) کروه می‌باشد :

زراعت
املاک لل‌می در امام صاحب نیست همه آبی‌کار می‌باشند
جو، گندم، شالی، جواری، ماش، باجره، زغر، رشقه


حضرت امام ۱۴ راهنمای قطغن و بدخشان
نخود، کنجد، پنبه، و غیره انواع ترکاری و فالیز خربوزه و تربز
در املاک مذکور بعمل می آید :
هوای آنجا نسبت سنجان آباد گرم تر است.
فواکهه
توت، زرد آلو، شفتالو بسیار، انگور اندک
میدارد :
صنعت
چون مردم مالدار در ان نواحی افزونتر است
نمد مالی، و بافتن الیچه، و کرباس، جل، جوال، گلیم وطنی
کسب و پیشه آنها است و اهل بازارش بهم کسبهای
که رواج بازار است مشاغلت میورزند :
رسوم
در معامله عروسی پیشتر ازین اسراف بسیار بود


حضرت امام ۸۵ راهنمای قطغن و بدخشان
چنانکه اسپ‌ها و گوسفند‌ها، و رخت، و لباسهای ابریشیمی و
چیتی، و غله و روغن، و نقد، از یک الی دو هزار روپیه را
به پدر دختر داده در روز عروسی بزکشی و دیگر رسومات شانرا
بجا آورده سپس از ان عقد نکاح را مینمودند در این ایام که
نظامنامه ها بر روی کار شده آن بدعت های سابق
متروک گردیده بحکم نظامنامه انصرام امر عروسی را
مینمایند :
رسوم جنازه
همچنانکه در عروسی اسراف جاری بود مصارف
بیجا در معامله میت نیز بروی کار بوده مال ورثه را تا هزار
روپیه کم و زیاده بقرار استعداد تقسیم مینمودند و ورثه را
قرضدار و پریشان مینمودند والحال پابند احکام نظامنامه
میباشند :


حضرت امام ٨٦ رهنمای قطغن و بدخشان

اسلحه و یراق

تفنگ و شمشیر و کارد در میان افغانان اینجا از
هر رقم موجود بوده شوق شکار را نیز دارند و عدهٔ آن غلباً
تا به (۶۰۰) میل خواهد رسید :

جنگل حضرت امام صاحب

در قرب دریای آمو جنگل بزرگ بعلاقهٔ امام صاحب
موجود است که تخمیناً (۲۰) کروه طول و از یک الی (۲)
کروه عرض خواهد داشت ـ در بین آن شکار آهو و گوزن
و شیر، و مرغ دشتی، و خرگوش و پشک
جنگلی و غیره میشود :


حضرت امام ٨٧ راهنمای قطغن و بدخشان
اسماء اشخاص معتبر و صاحب رسوخ
حضرت امام صاحب
نمبر
شمار
اسماء
نمبر
شمار
اسماء
١
ملا محمد عالم وکیل ازبک
٢
ملا تاج محمد وکیل
٣
" قربان "
٤
" جلال الدین "
٥
نیک محمد منگباشی "
٦
خواجه محمد جعفر
٧
وته مراد " "
٨
ارباب عید نظره غلن ترک
٩
سیف الدین خواجه
١٠
منگلی قل بای ازبک
١١
ملا رضا علی قل ازبک
١٢
قبره قلبای ایشانتوف
١٣
علی مراد بیل بیگی عرب
١٤
ملا علی عرب
١٥
ملا امام نظر ازبک
١٦
خاند ارباب عرب
حکام سابقه و لاحقه نعمانیه در حضرت امام صاحب
شمار
نام
شمار
نام
١
محمد علم خان توخی
٢
سر بلند خان توخی


۸۸ راهنمای قطغن و بدخشان
حضرت امام
شمار | نام | شمار | نام
۳ | احمد جانخان توخی | ۸ | عطا محمد خان محمدزائی که برساله شاهی ملازمت دشت
۴ | پسر محمد جانخان |
۵ | محمد علیخان کوهستانی | ۹ | عبد السلام تعلقه دار قطغن
۶ | امیر محمد خان محمدزائی | ۱۰ | میر غوث الدینخان رئیس اول محکمه اه. احصیه قطغن
۷ | عطا محمد خان " |

شکارگاه
از تخت حد قباد امام صاحب تا پہره قلعه یستا
در جنگل شکار گوزن و شیر و خرگوش و گرگ و روباه و
و شغال و مرغ دشتی و قاز و لک لک و غیره جانور با طیور
موفور است و آهوی سفید که بدشت اچی و ابدان که با
مام صاحب قندوز است بسیار میباشد چنانچه عضو الدوم
صاحب نفری همرکاب او در زمان حکمرانی خویش یکروز در انعام
راس آهو را شکار کرده بودند و در جنگل امام صاحب (۲۱) دا


حضرت امام ۸۹ راهنمای قطغن بدخشان
گوزن را هم شکار نموده بودند - دو تا شیر را هم مردم
قندھاری کہ در عملہ موصوف شمولیت داشتند زده بودند
راه ها
از حضرت امام یک راه قطر بلاق شہروان فعلا نوان
دشت طورغی تپه، پل خیمیه - خواجہ غار - خوش کلای -
بہارک - اورتہ بوز را قطع کنان تا تالقان میرود :
و در عرض راه قلعه خرابه و مقام امی خانم که در بین
محل اتصال دریای کوکچه و دریای امویه افتاده، نیز واقع است
جدول مال شماری حضرت امام صاب
گوسفند اسپ اشتر گاو مرکب
(۲۵۷۹۰۴) (۴۲۳۷) (۳۰۵۷) (۱۶۸۰۲) (۳۰۱۷)


قندوز
۹۰
راهنمای قطغن و بدخشان

قندوز
این موضع تحت علاقہ داری درجه اول است :
حرارتش در تابستان (۱۰۳) درجه است بر خلاف
مثلی مشهوره که در باره آن زبان زد خواص و عوام است
کہ اگر مرگ میخواہی قندوز برو“ ۔ مقام قندوز یکجای بیار
خوب و موضع مرغوب و فضای عجیب و هوای غریبی را
دار است ۔ سکنه آن چنانچه بالتفصیل مذکور میشود۔
مردمان افغانی، تاجکی ، لرخابی ، سنجانی ، عرب، هزاره،
ترکمان، قنغرات ، بالوس ، اوزبک ، قزاق ، چوراق
مرداد میباشد .
راه ها
(۱) بطرف جنوبی راهی بصوب بغلان، (۲)
بجانب شمالش راهی تا قلعه ذال رفته در آنجا بدو شاخ
منقسم میشود۔ نخستین آن از تحت کی قباد و سویتی گذشته


[BLANK PAGE]


قندوز ۹۱ راههای قطغن و بدخشان

به تاشقرغان و دومین آن خلم را قطع کنان ایضاً بتاشقرغان
منتهی میگردد (۳) به چرمه (۴) به کوبی و حضرت امام صاحب
(۵) بسمت غربی یک راه عامه ایست که آنهم بتاشقرغان
میرسد (۶) در مشرقی آن طریقی بخان آباد موصول میگردد
قندوز کهنه قلعه ایست قدیمی که در موضع بلند افتاده
در سه سمت خندق دارد و نشان برجها و دیوارها و دروازه ها
و بالا حصاری که سکونت میرها در ان بود معلوم است ـ و
نهر کورته که مشهور به سیاه آب است از بین بالا حصار و نفس
قلعه میگذرد و پایانتر یک سمت قلعه کهنه با آب خان آباد آمیخته
با دریای کلان رفته اتصال مییابد :
قندوز نو که الحال آباد است تخمیناً پنچصد خانه دار خوانین
بود و تقریباً (۲۰۰) دکان در بازار دارد و محل نشیمن حاکم آنهم
در آنجا است که عمارت نشیمن حکومتی او در وقت حکومت
عزیز الله خان پسر سردار حبیب الله خان قندهاری ساخته
شده ـ و در جوار بازار قندوز (۵) باب کاروان سرایهای


قندوز ۹۲ راهنمای قطغن و بدخشان
رعیتی هم میباشد- دو مدرسه هم دارد :
تفصیل دهات سمت شرقی قندوز
نام ده نام قوم شمار خانه
قشلاق ولی آباد از مردم خوست و فرنگ ۲۰
= الچین قوم ازبک و افغان ۱۲۰
= کنم " افغان ۱۵۰
غلام حیدر بای افغان بازمی خیل ۶۰
قشلاق سبحانی ایماق قطغن ۱۵۰
" قیچی ازبک ۱۵۰
قوش تیپه " ۱۰
قشلاق بختیریها ۳۰
زیارت حضرت سلطانصاب مردم بختیری ۲۰
کوبه سفلی { ازبک کسه تر قوم سلطانمردادنیما ۶۰
کوبه ئی علیا { ۱۰۰


قندوز ۹۳ راهنمای قطغن و بدخشان
اسمای قری	اسماء اقوام	تعداد بیوت
نوآباد	متفرقه	۳۰
بیش کپرک	متفرقه	۳۰
بلغ میری	 	۳۰
چیله میر	متفرقه	۲۰
لودین ها	افغان لودی	۸۰
قریه جات سمت شمالی
دهات	شمار خانه	دهات	شمار خانه
باغ زاغان مجرگری	۵۰	نهر استقلان سرخابی	۴۰
قشلاق ملا حفظ الله خان
قوم مهمند	۱۰۰	قشلاق زاخیلان	۳۰
عمرخیل افغان	۳۰	سید احمد بای	۳۰
عربها	۲۰۰	نهر توبره کش قندهاری	۴۰۰
سرخابی ملا قلندر	۵۰	آق تیپه ترکمن و	۱۵۰
ایماق	 	قندهاری


قندوز ۹۴ راهنمای قطغن و بدخشان

فهرست (دهات سمت غربی)
معروف به چهار دره

قریه جات | تعداد خانه | قریه ها | تعداد خانه
قلعه زال | ۷۰۰ | زاخیل ها | ۸۰
قشلاق چهل دختران | ۳۰ | چهار دره | ۲۰۰۰
باغ چهل دختران | | قشلاق صوفی فغان ایماق | ۱۵۰
قشلاق قراول تیپه | ۵۰ | لرخابی یان قطغن | ۵۰
باسوس | ۳۰ | لرخابی 〃 | ۶۰
قنغرات | ۲۰۰ | طائر کر | ۲۰
ترکانیه | 〃 | ایضاً ترکمن | ۱۰۰
قندهای ری | ۱۰۰ | قنغرات ثانی | ۵۰
قزاق | ۲۰۰ | قندهای یبها | 〃
قلعه ملا عیسی خان | ۲۰ | عربها | ۱۰۰
〃 عبدالرحمن | ۱۵ | جوراق | 〃
طائفه در من | ۳۰ | متفرقه | ۵۰
آبخواه | ۵۰ | عمر خیل | ۶۰


قندوز ۹۵ راهنمای قطغن و بدخشان
قریه‌جات سمت جنوبی
نام قریه
تعداد خانه
نام قریه
تعداد خانه
فیروزکوئی
۲
زردکمر
۴۰
خواجه مشهد سادات
۲۵
طائفه آب سرسینه ایماق قطغن
۴۰
ابراهیم خیل
۱۰۰
۸
چله مزار مهر قوم
۸۰
جرگذر
چرخاب
۳۰
سه درک
۱۰۰
قشلاق ناصری افغان
۱۰۰
دُرته بلاقی ایماق
۴۰
شنواری قوم ازبک
۱۵۰
عزیز خان منگباشی
"
نفتی متفرقه
۴۰
عبدالله بای عمرخیل
۳۰
مدرمی افغان قوم ثقانی
۸۰
لرخابی ایماق
۱۰۰
جمله ده هزار و پنجاه و پنج خانه داری میشوند که نفوس
شان به پنجاه هزار میرسد. املاک قندوز آبی است للًمی دارد
و یک نهر از دریای خان آباد و دو نهر از دریای غوری آمد


قندوز
۹۶
راهنمای قطغن و بدخشان

که بزمین های قندوز آب میرساند- باغ چهل دختران که درینجا
میباشد یکباغ بسیار قدیمی سرکاریست و یک صفه کلان
که (۳۰) در (۳۰) گز وسعت و (۱۵) گز ارتفاع دارد نیز در
وسط آن باغ موجود است *
فواکهه
انگور بسیار خوب، و سیب، و ناک و انجیر
و خربزه، و تربز، و آلوچه، کوک سلطان، و توت وغیره فواکهه
درینجا موجود است *
زراعت
گندم، جو، جواری، شالی، نخود، کنجد، پنبه
شلغم، وغیره آنچه بکار ندا ملاکش قابل زراعت
است *


قندوز ۹۷ راهنمای قطغن و بدخشان

خوراک و پوشاک

چون اکثر مردم افغان قندهاری و نعمانی و کابلی در آنجا سکونت و مالداری کثیر دارند - روغن، قروت گوشت میسر میشود خوراک و لباس آنها بوضع خوب است و در خوردن طعام استعمال طائفه اوزبک و مردم هزاره روغن زغر است یا دنبه بلکه در اطراف خان آباد نیز همان دو طائفه روغن زغر را استعمال مینمایند و افغانها روغن زرد یا دنبه میخورند :

صناعت

کرباس و الچه بافی در مردم تاجیکیه و قالین بافی و قالیچه ـ گلیم های قاقمه ـ خورجین و نمد اعلی ساده و رنگه در طائفه ترکمنی و قزاق مروج است و پوست خفک و روباه و قره قلی و بغنه را طائفه قزاق شکار کرده اش داؤ


قندوز ۴۸ راهنمای قطغن و بدخشان
پوستین ها ازان میسازند و برقم بخاراهی و انخوهی میدوزند
و مردم قنغرایت و ترکمن و قزاق رمه های گوسفند
قره قلی دارند و تجارت آنرا میکنند و اشتر های اینجا
علی العموم دو کوها میباشند :

اسلحه

تقریباً (۱۰۰۰) میل تفنگ از رقم پناپور نگریزی
و روسی و بطاقی و فلیتی در بین مردم افغان پیدا میشود
و ازبک ها اسلحه و یراق ندارند :

رسوم

چون اقوام متفرقه میباشند رسوم شان نیز مختلف
است چنانچه مردم اوزبکیه فراخور استعداد خود چهار پنچصد
روپیه را از نقد و جنس به پدر دختر میدهند و از آنطرف نیز
همانقدر یا زیاده و یا کم جهیز گفته از رقم فرش و ظروف و اسباب


قند
۹۹
راهنمای قطغن بدخشان

بعروس و داماد میدهند و طائفه افغان قدنهاری از سه هزار
و دو هزار روپیه را مال اسباب در عروسی کم نمیگیرند و تا
همانقدر مبلغ مال به پدر دختر نرسد ، دختر خود را به نکاح نمیدهند
و پابندی به نظامنامه ها هم چنانچه شاید و باید ندارند - مردم
متفرقه افغان برخی بر طبق رواج قدیم شان وجه کمتر و بعضی
افزونتر گرفته من بعد امر عروسی را انصرام میدهند :

مزارات

در نواحی قندوز از مزارات مشهوره (۱) مزار حضرت
بابای پاره دوز و (۲) مزار حضرت سلطان و (۳) چمزار
خواجه ققتل است :

شکار جایها

قندوز دارای جنگلهای متعدده است و ان جنگلان
که بصورت شرقی است سه کروه در سه کروه عرض و طول دارد


قندوز ۱۰۰ راهنمای قطغن و بدخشان
دو طرف شمالی آنهم دو جنگل است که یکی پنج کروه در یک کروه
و دوم آن (ده) در یک کروه تخمین شده است درین جنگلها شیر
شغال، گرگ، مرغ دشتی بغره قره، مرغابی، قاز، لگلک
روبه، خوک بکثرت وجود دارند - در جنگل کلان که تا نهر آمویه
امتداد یافته است علاوه بر حیوانات فوق گوزن هم دیده
میشود و بلب دریای خان آباد در نواحی قندوز اهالی سگ
آبی را شکار میکنند و ماهیان بزرگ که عموماً چهار پنج سیر میباشند
بلکه برخی تا دوازده سیره هم در بعضی احیان شکار میشود
درین دریا موجود است جناب عضد الدوله صاحب اکثراً
در جنگل نهر کوبی تیپه و توشغان تیپه قندوز الی قلعه زال شکار
گوزن، و مرغابی، و خرگوش و غیره را میکردند :-
و در کوهی که معروف به کوه (قره ماقور) است و
در بین قندوز و بغلان افتاده بسیار درخت های پسته
موجود است که مردم هزاره آنرا جمع آوری نموده به تجارت
می برند :-


قندوز ۱۰۱ راهنمای قطغن و بدخشان
اسماء معتبرین و اشخاص ضیا رسوخ قندوز
نمرشمار اسماء نمرشمار اسماء
۱ جناب حاجی محمد ظفر صاحب کوبه ۱۰ ارباب علی بای ناصری
۲ ملا امین ال ایشان مخدوم ۱۱ محمد سلام لودین
۳ غلام رسول بای ۱۲ ملا عبداله عرب
۴ اسمعیل بای شریف بای ۱۳ " " اوزبک
۵ ملا محمد امین ۱۴ منگباشی چقال بیجانی
۶ پیر دوست محمد منگباشی ۱۵ غلام حیدر لوخانی
۷ عزیز خان " ۱۶ ایشان حضرت میان
۸ کندیری بای افغان ۱۷ ملا عبدالجبار افغان
۹ آزر گل سای "


قندوز ۱۰۲ راهنمای قطغن و بدخشان

جدول مالشماری قندوز

گوسفند اسپ اشتر گاو مرکب
(۱۸۴۹۵۱) (۵۶۲۱) (۱۷۰۵) (۲۰۶۹۰) (۲۵۳۷)

جدول مالشماری طائفه قندهاری که در اطراف و جوانب قندوز سکنا پذیراند

گوسفند اسپ اشتر گاو مرکب
(۳۱۶۰۵۹) (۸۹۳۷) (۱۰۲۹۲) (۱۶۰۲) گاو و مرکب شتر مخلوط اند.


تالقان ۱۰۳ رهنمای قطغن و بدخشان

تالقان

تالقان از مضافات دارالحکومه خان آباد
و حرارت تابستانش در ) ( درجه است و حکومتش
درجه اول است خود تالقان موضعی است وسیع
و همواره آب و هوای آن باعتدال، و در زمستان
های سرد یکمرتبه دیاد و مراتب در اینجا برف تیز می بارد
که آنهم در بین سه چهار روز می پرد و باقی نمی ماند. و بمسا فت
دو یا سه کروه دورتر از خودش دهات و قریه جات او واقع
است، آب و باغات و فواکهه بوفور دارد، شهرش
تخمیناً (۳۰۰) دکان خواهد داشت، موضع حاکم نشین
او عمارت درسته در میان یکباغ کلانی است که هر گونه
فواکهات در ان موجوده، و جوتره های خوبی هم در اوست
و حوضها مصفا و آبها روان و پنجه چنارهای کلان در ان
ایستاده است *


نقشه تالقان

علاقه رستاق

راه بدخشان به رستاق

دریای کوکچه

چاه چی
بچکان

مقیاس
یک اینچ مساوی ۴ میل
مساوی نیم کروه کابل


تالقان ۱۰۴ راهنمای قطغن و بدخشان

یک مسجد جامع و چهار کاروان سرای و یکمکتب
در آن جا موجود است - بقرب شهر تالقان دریائی
هم بجر یان است در میان بازارش مردم شهر نشین
کمتر اند بلکه روزانه دکاندارها و صاحبان پیشه آن صبح
از قریه جات خویش بشهر آمده عصر به واپس معاودت
میکنند. و بعضی جریده بدون عائله چند شب شانرا
هم در بازار میگذرانند. مردم تالقان و اطراف ان بزبان
فارسی و ترکی و افغانی تکلم میکنند :
در چشمه شیر و قول برس تالقان سرخ دشتی و در خودش
مرغابی بسیار است و شکار کبک هم در اطراف
و جوانبش بهم میرسد و مخصوصاً در فرخار بسیار !

اسماء قری و دهات تالقان
نمبر شمار نام قریه جات تعداد خانه ملاحظات
۱ خود تالقان ۱۵۰ از قوم تاجک ازبک افغان و غیره میباشند


تالقان ۱۰۵ راهنمای قطغن و بدخشان

نمبر شمار | نام قریه جات | تعداد خانه | ملاحظات
۲ | خواجه غار، قرق، جوکذ خوش گیلای لک لکان وغیره | ۱۵۰ | از تالقان بمسافت ۵ کروه دور است، خانه های اینجا متفرق افتاده اند و نفوس شان (۴۰۰) است .
۳ | قوم چبکه ترک | ۱۰۰ | مالداری و دهقانی میکنند بیشتر املاک شان للمی و کمی آب برایشان از دریای تالقان میرسد
۴ | قشلاق مامائی | ۳۳ | قوم مغل
۵ | قلعه چه | ۲۵ |
۶ | سُدرخ | ۴۰ |
۷ | اقلای | ۳۰ |
۸ | هزار باغ | ۴۰ | قوم تغل ترک
۹ | قره خو | ۵۰ | " "
۱۰ | هواسای | ۲۵ | " قرلق
۱۱ | کل بلاق | ۵۰ | " ترک، تاجک، قرلق، هزاره
۱۲ | عنبر کوه | ۴۰ | " مغل و قرلق
۱۳ | قشلاق خرآبادام | | مردم هزاره و قرلق


تالقان ۱۰۶ راهنمای قطغن و بدخشان
قشلاقهای شمال شرقی تالقان
نمبرشمار قریه تعداد خانه نمبرشمار قریه تعداد خانه
۱ توته ۲۵ ۱۱ مسکین ۲۵
۲ چهارباغ سای ۱۵ ۱۲ هزار سموچ ۷۰
۳ تالک ۴۰ ۱۳ شورقدق ۱۰
۴ کورخدقاه ۱۵ ۱۴ اوچ " ۳۰
۵ خواجه لمتی ۲۰ ۱۵ گنده چه ۱۲
۶ پیر قشلاق ۵۰ ۱۶ خواجه خیر ابدال تقال ۴۰
۷ غریب دره ۲۰ ۱۷ بهارک ۳۰۰
۸ جلگه بلاغ ۲۵ ۱۸ قره پرچاو ۱۰۰
۹ آق مسجد ۴۰ ۱۹ سرای سنگ ۲۰۰
۱۰ ثمن ۲۰ ۲۰ باغک ۵۰
۲۱ کهنه تالقان "
۲۲ بولک درته بر "


تالقان
۱۰۷
راهنمای قطغن و بدخشان

| سمت | نمبرشمار | نام دهات | نمبرخان | نمبرشمار | نام دهات | نمبرخان |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سمت غربی تالقان (بمسافت نیم کروه) | ۱ | دین مجاز | ۲۰ | ۴ | کبروک | ۴۰ |
| | ۲ | شوره تو که رباط سر کاری است | ۷ | ۵ | شش تپه | ۴۰ |
| | ۳ | کجل باغ | ۲۰ | ۶ | ابدال | ۵۰ |
| سمت شرقی تالقان (بمسافت پنج کروه) | ۱ | اهن دره | ۲۰۰ | ۵ | خانه قشلاق | 〃 |
| | ۲ | سلطان بای | ۲۰ | ۶ | قودان | |
| | | | | ۷ | تالک قریق | ۴۰ |
| | ۳ | قشلاق محمد سرور خان | ۳۰ | ۸ | کہنہ بند و چ بلاً | ۱۰۰ |
| | ۴ | خطایان | ۱۰۰ | ۹ | شمد | ۱۰ |
| سمت جنوبی تالقان (بمسافت یک کروه) | ۱ | چیده کمر | ۲۰۰ | ۶ | نهر سید | ۸۰ |
| | ۲ | خور چنگال | ۱۰ | ۷ | شوراب | ۱۵۰ |
| | ۳ | قول برس | 〃 | ۸ | چای شوره | ۱۰۰ |
| | ۴ | آق مسجد | ۴۰ | ۹ | جوی شیخ | ۱۰ |
| | ۵ | چشمه شیر | ۸۰ | | | |


تالقان ۱۰۸ راهنمای قطغن و بدخشان

زراعت
در املاک آبی تالقان بیشتر شالی و کمتر جو، جواری گندم، ماش میکارند و در اراضی للمی آن جو، گندم، زغر، ارزن، فالیز خربوزه و تربوز، پنبه، و کنجد میکارند اما خربوزه خان آباد از خربوزه اینجا بهتر و اعلیٰ است :

صناعت
اقوام ترک اطراف خواجه غار و نواحی آن که مالدار اند جوال، پلاس، کرباس میبافند، و نمد ها میمالند در شهر تالقان و اطراف قریهٔ آن اکثریه سوای دهقانی دیگر پیشه را نمیدانند ـ برخی از باشندگان تالقان لنگی، والچه وکشمیره بافی و کفش دوزی، و سراجی، و آهنگری، و زرگری و دیگر کسب هم مینمایند :


طالقان 109 راهنمای قطغن و بدخشان

خوراک و پوشاک
چون در خود طالقان و اطراف قریه آن مردم کابلی
و افغان بیشتر اند طعام شایسته میخورند، و مردم اوزبک
و خواجه غار و و غیره نیمی کاران، آش آرد گندم، و نان گندم
و جوار را استعمال میکنند - در لباس نیز اهل شهر و نواحی اد
بپاکیزه پوشی معتاد بوده طوائف مغل و قنقل، و اوزبک کرباس
و الچه و دیگر اشیای ساخته و بافته وطنیه شانرا استعمال میکنند

اسلحه
سکنه این مقام ابدا بطرف سلاح میلان
ندارند عموم شان عصا چوبهای کلان را استعمال
میکنند - البته بطور شاذ و نادر در بعضی خانها کدام میل
تفنگ فلیته ئی که بقسم میراث بره ی شان مانده
موجود است :


تالقان
۱۱۰
راهنمای قطغن و بدخشان

رسوم

از آغاز تا اینجا ما کمرو دار رسوم و عادات بهر جا را
که در مرگ و شادی دارند قلمبند کرده آمدیم ازین بعد در
موضوع دیگر چیزی نمی نگاریم همانا تمام رسومات اهالی مسکونین
سائر علاقه‌جات و منطقه‌های قطغن و بدخشانرا بمانند رسومات
مذکوره باندک تفاوت فی البین تصور باید کرد و باید دانست
که قبل از اجراء نظامنامه نکاح و عروسی و اصلاح مراسم
تعزیه داری و اسقاط در سرتاسر این مملکت یکجهان اسراف
و یکعالم تبذیر و تکثیر مروج و معمول بود اما فعلاً سد باب
همچو مزخرفات فضول و عملیات جهول شده اهالی کمتر آن
عادات سابقه شانرا تعاقب میکنند و اگر کدامی از اوشان
مرتکب همان اطوار اسبق هم بشود البته که مخفیانه خواهد بود
و در ظاهر علانیه از خوف حکومت هیچ کرده نمیتوانند :
(در اصل سفرنامه سپه سالار صاحب غازی رسوم هر مقام مفصلاً مرقوم است
مرتب


طالقان 111 راهنمای قطغن و بدخشان

اسامی اعزه و صاحب رسوخ
تالقان

نمبرشمار | معتبرین خواجه‌ها و مامای اقوام ترک و مغل | نمبرشمار | اعزه سمت غربی و جنوبی و شرقی
1 | محمد عظیم قریه دار | 11 | سلطان ایشان هزارباغ
2 | مومن بای | 12 | قاری شاه مردان
3 | آدینه محمد قریه دار | 13 | ملا عبدالجلیل
4 | امام قل گلیلاق | 14 | آلوخان بای
5 | ملا برات محمد | 15 | فجیر قریه دار جیده کمر
6 | قره قل | 16 | شیخ نسیم
7 | دولت محمد عرب | 17 | لعل شاه و رسول قول
8 | ملا تغایبای بیگ | 18 | عطا محمد قریه دار آق مسجد
9 | داملا قل محمد | 19 | عبدالرحیم شوراب
10 | حاجی امام بردی | 20 | " وکیل بردره


تالقان ۱۱۲ راهنمای قطغن و بدخشان
نمبر
اسم
معتبرین خواجه غار و
مامای اقوام ترک و مغل
نمبر
اسم
اسعره سمت غربی و
شرقی و جنوبی
۲۱
قربان قریه دار تو دان
۲۵
علی بای نهر سید
۲۲
الف دین حسین زائی
۲۶
ایشان عبدالقادر جو شیخ
۲۳
سید شرف الدین خواجه چنگال
۲۷
داملا جان عطایان
۲۴
کچکول چشمه شیر
۲۸
ملا پیر محمد شورچه
جدول مال شماری تالقان
گوسفند | اسپ | اشتر | گاو | مرکب
(۳۱۴۳۳۶) | (۹۰۱۴) | (۶۷۶) | (۳۹۲۱۰) | (۱۲۳۶۶)


نمک آب ۱۱۳ راهنمای قطغن و بدخشان

نمک آب

از مضافات تالقان یکی نمک آب است که
مردم آنجا تاجک و هزاره و زبان شان فارسی است
و اراضی شان للمی کاری است و یک کان نمک هم
در آنجا میباشد. بقرب کوه نمک آب یک جنگل ارچه و
پشال و بادام تلخ و درختهای طوس در رشک و غیره اشجار
به تعداد بسیار موجودند اکثریه باشندگان اینجا زراعت
کاری للمی را پیشه دارند جو و گندم و زغر و فالیز کاری از
حاصلات اراضی اینجا بشمار میرود و یکعده اینها مالدارند
و برخی از شان گلیم و الچه و کرباس بافی و نمک فروشی نیز میکنند

تفصیل قریه جات نمک آب

نام دهات | شمار خانه | نام قریه | شمار خانه
خود نمک آب | ۱۱۵ | تکه فیوز | ۱۰


نمک آب ١٢٤ راهنمای قطغن و بدخشان
نام دهات اسما خانه نام قریه اسما خانه
شکدره ١٠ شویش دره ٦٥
تاش ییلاق ١٣٠ خم خیران ٢٠
کشکتان و یکه توت ٨٠ میزان کل ٤٣٠
تخمین عده نفوس ١٥٠٠
از معتبرین اینجا (١) یوسف قریه دار (٢)
عاشور قریه دار (٣) محمد رحیم و دانیار قریه دار
(٤) شیر محمد وطوی محمد بشمار میروند :


راه پغمان
دهانه دره کلکان
جلگه باغ
چهل
قوشتیا
کوه قشلاق
چهار توت
قره باغ
راه سرای خواجه
کلکان
مقیاس
نقشه کلکان
کروه کابل


کلگان
۱۱۵
راهنمای قطغن و بدخشان

کلگان

کلفگان هم از جمله مضافات تالقان محسوب
است و علاقه داری علیحده دارد و شمالاً (۱۲) کروه دورتر
از تالقان افتاده. ملک سرد و هوای خوبی دارد، آبهای
آن اکثریه از چشمه های است و زراعت شان عموماً
للمی است و حاصلات شان مشتملبر جو و گندم و زغر و فاصلیه
است اهالی آن اکثریه بزبان ترکی محاوره میکنند اما
متاسفانه این منطقه بقدر لزوم اشجار و درخت زار ندارد
زراعت خوب و فالیزهای مرغوبی را میرویاند. قومیت
شان ترک و زیاده تر پیشه شان مالداریست و یک کان
نمک هم درینجا موجود است. در عرض راه کلفگان
از تالقان اول رباط دشت روباه و دوم آق یلاق است
و اهالی آن کفه نشین اند ؟ [کفه خانه های که از نی داشغال
آن ساخته میشود.]


کلغکان
١١٦
راهنمای قطغن و بدخشان
راه ها
بسمت مغربی آن راه تالقان و فرخار و بطرف شرقی او راه بدخشان و بجانب شمالش راه رستاق و بسوی جنوبش کوه ها است و راه مشهوری بانظر وجود ندارد. در کوه کلغکان بمقام اقره تو و دره زرد آلو جنگلهای ارچه، و بشال، و بقرب دریای کوکچه در مقام خرکان و شودان بجنوب کلغکان جنگلهای پسته هم موجودند:
صنعت خوراک و پوشاک واسلحه
اهالی اینجا نمد مالی و پلاس بافی و جل و جوال میسازند و بدیگر پیشه های مروجه هم مهارت دارند: نان شان از گندم و جو آش بریده و گندم خوردن


کلگان ۱۱۷ راهنمای قطغن و بدخشان

هم عادت عمومی شان است و خواص شان گاه گاه کوا
برنج لک و اسک را نیز بکار میبرند :
لباس شان علی العموم کرباس و الچه است
و چپن های الچه را بیشتر استعمال میدارند - زنان شان
چیت و کرباس را لباس میسازند :
در تمام کلگان هم یک میل تفنگ وجود ندارد
کار اسلحه را عند اللزوم از چوبهای دستی شان که انرا تیاق
گویند، میگیرند

قشلاقهای کلگان

نمبرشمار نام ده تعداد خانه نمبرشمار نام ده تعداد خانه
۱ کلگان خاص ۵ ۶ چنار گنجشکان ۲۰
۲ زرد آلو دره ۱۳۰ ۷ چهار توت ۱۱۰
۳ قره تو ۱۰ ۸ بلوتی بالا ۱۵
۴ قره بلاق ۳۰ ۹ قشلاق مغل ۳۰
۵ جلدراغ ۱۰۰ ۱۰ عربان ۵۰


کلفگان ۱۱۸ راهنمای قطغن و بدخشان

نمبرشمار نام ده تعداد خانه نمبرشمار نام ده تعداد خانه
۱۱ آق ییلاق ۶۳ ۱۶ نوان ۳۵
۱۲ مغل ۱۰ ۱۷ چقماق معدن نمک 〃
۱۳ خان دستمال ۱۴ ۱۸ طویق مامان ۱۰
۱۴ حرکان ۳۰ ۱۹ قرق سای ۲۵
۱۵ آستانه ۳۰ نفوس ذکورا تخمیناً ۴۰۰۰

اشخاص معتبر و صاحب رسوخ کلفگان

نمبرشمار اسماء نمبرشمار اسماء
۱ محمد موسی خانسگباشی سابقه ۹ داملا یعقوب
۲ عبدالرسول خانیوزباشی 〃 ۱۰ 〃 محمد جان
۳ ملا اکرم خان وکیل حالیه ۱۱ ملا عزیز بای
۴ تغای مراد وکیل ۱۲ شیرعلی زلفعلی قریه داران
۵ ملا عبدالله 〃
۶ معصوم خان داملا ۱۳ ارباب خواجه و شیردل و پل محمد
۷ داملا امان الله ۱۴ بابو خان و دوست و انام
۸ قاریجان داملا ۱۵ قلع شاهی قریه داران


فرخار 119 راهنمای قطغن و بدخشان
فرخار
فرخار و ورسج علاقه دار یست که تحت حکومت
تالقان میباشد اهل فرخار عموما قوم تاجک و اندازه حرارت
تابستانش (۹۲) درجه است یک مملکت خوش آب و هوا
و در همه چیز خود مانند کابل پنداشته میشود، پیشیه شان
زراعت و بافندگی است چهره های آنها عموما سفید
و محاوره شان در پارسی است، علماء و فضلا هم در
میان شان است و بعضی انوشان مالداری هم
میکنند ارتفاعش (۴۵۰۰ فیت) و بعدش از تالقان
(۱۲) کروه میباشد و یک راه از فرخار بطرف کلفگان
شغرک و آبدره را عبور کنان میرود و دو دره دارد که
طول شان بالغ بر (۱۰) کروه خواهد بود :
در کوه های فرخار جنگلهای پسته بادام تلخ
و ارچه و ارغوان و اشجار بید، گز، ونجمن سشمان دولانا
هشت در ماه


[BLANK PAGE]


فرخار
۱۲۰
راهنمای قطغن و بدخشان

اوزرشک دانه دار زیاده از شمار است ـ و در اطراف و
نواحی آن نیستان بمواضع ذیل جرگهای شکار
آهو کرده میشود :ـ (۱) در باهو (۲) کمبوک (۳) دره
پتیمک طرف راست دره شرخ (۴) دره وند خورد (۵)
میان شهر و پیچ :

در قشلاق پراگنده بازاری مشتمل بر چهل دوکان
است که خرید و فروخت هر چیز در آنجا بعمل می آید ـ
مجموع خانواری علاقه جات (فرخار) بالغ بر یکهزار
دو صد خانه تفصیلی که مذکور میگردد، خواهد بود و عده نفوس
از روی حدس و تخمین تا پنجهزار خواهد رسید از مزارات
مشهوره اینجا (۱) پیر فرخار (۲) شاه نعمت الله ولی
(۳) خواجه ابدال ولی است :

فواکه ، صنعت ، خوراک ، پوشاک ، اسلحه

درینجا سیب ، زردآلو ، گیلاس ، شفتالو ،


فرخار
۱۲۱
راهنمای قطغن و بدخشان

ناک، انگور، چهار مغز، سنجد، آلوچه، بهی وافر است،
املاک شان آبی و للمی است و حاصلاتش گندم
جو، ارزن، زغر، نخود، شاخل، و شالی است *
کفش دوزی والچه خوب و کرباس بافی و دیگر
پیشه های مروجه آنولایات میدانند *
نان، جو، گندم و آش بریده و گاه گاه گوشت
و برنج و عموماً شیر و ماست و قروت خوراک شان است.
لباس مردانه شان کرباس ، صحن، برک، دستار
های ململ و لنگی های پشاوری و چپن و موزه و خف،
و از زنهای شان چیت و کرباس و ململ و سان است
روپوشی هم دارند *
چون مردم این اطراف شوق شکار را بیشتر دارند
لهذا از رقم تفنگ های فلیته هی تا پنصد میل خواهند دشت
اما حربه و کامه و شمشیر و دیگر آلات جارحه ندارند *


فرخار ۱۲۲ راهنمای قطغن و بدخشان

قریه‌جات فرخار

نمر شمار | نام ده | تعداد خانه | نمر شمار | نام ده | تعداد خانه
۱ | قشلاق چکانه | ۱۵۰ | ۱۱ | خس ده | ۵۰
۲ | مستان | ۱۷۰ | ۱۲ | بیانی | ۱۵۰
۳ | خانقاه | ۸۰ | ۱۳ | آرویشان | ۷۰
۴ | خرماب | ۷۰ | ۱۴ | پراگنده | ۲۰۰
۵ | خف دره | ۲۰ | ۱۵ | فرنگرد | ۱۰
۶ | بجمده | ۱۰۰ | ۱۶ | خانقا سادات | ۱۰
۷ | نهراب | ۱۵۰ | ۱۷ | سنگ آتش | ۱۰
۸ | کشان | ۴۰ | ۱۸ | پیر فرخار | ۴۰
۹ | سنگان | ۶۰ | ۱۹ | مزار شیخ | ۳۰
۱۰ | دریا ہو | ۱۰ | ۲۰ | دشت رباه | ۳۰


فرخار ۱۲۳ راهنمای قطغن و بدخشان

اشخاص صاحب اعتبار
و با رسوخ فرخار

نمبر شمار نام نمبر شمار نام
۱ میر قربانخان ولد میرنظر علی بیگ ۸ میر نظیف خان وکیل چپکان
برادرزاده سلطان مراد ۹ سید سیف الدین
خان وکیل شتان
۲ میرزا عبد الله پراگنده ۱۰ ایشانجان وکیل درویشان
۳ داملا عبد الصمد ساکن شهر ۱۱ محمد شریف وکیل پیانی
پراگنده فرخار ۱۲ ملا عبدالرحیم منگباشی سابقه
۴ داملا عبد الحکیم ۱۳ محمد ابراهیم " "
۵ " سلیم خواجه خطب ۱۴ داملا محمد عمر خانقاه
۶ " عاشور محمد ساکن ۱۵ سید عبدالغفور
شتاق ساکن خفدره
۷ داملا ضیاء الدین خرناب


ورسج ۱۲۴ راهنمای قطغن و بدخشان
وَرسَج
مردم اینجا سفید چهره و در زبان فارسی محاوره میکنند
و قریه جات آن در چند دره منقسم آب است که همه آن
عموماً خوش آب و هوا و سرد است و میوه ها خوب دارد
و تمام سنگهای کوه و دشت آن قدرۀ نوشته دار است
و از جمله آن یکی درۀ طرشت است که آب آن از طرف غربی
می آید و یک آبشار بسیار باقوتی که آبش از یک کوه تفرحی
میریزد، درینجا موجود است که عنداللزوم یک خدمت بزرگی
را برای برق ایفاء میکند دوم نِکاب میان شهر است
که آبش از جانب شمالی می آید و به نزدیک کور میتوده پریان
میباشد - درین منطقہ قاریها قرآن مجید بیشتر و مشایخ و علما
و سادات شان هم کمتر نیست قومیت شان عموماً تاجک
و برخی هزاره هم میباشند و در درۀ طرشت زیارات مزید ایست
و اسمای مزارات مشہورۀ آن شیخ نظام الدین رح و شیخ


ورسج ١٢٥ راهنمای قطغن و بدخشان
نجم الدین رح و سید غدیر الدین رح و سید وقاص رح و مولنا رحیم الله رح و شیخ خلیل الله که از سنجار انغش شان بدینجا انتقال یافته میباشد ÷
در کوه های اینجا جنگلهای ارچه سرخ و سخمن و بمقام درهٔ کتو و پیوا سپیدار های کلان و قومی تر از چنار بسیار است و مرغابی ها در ایام سرما در حوضهای اینجا بیشتر شکار میشود از آنجا که رهگذر طيور برين حصص افتاده زیاده تر مردم اینجا شکار مرغهای پرنده مخصوصاً از گنجشکان و کبوتر ها را نیز مینمایند ÷
یک رقم لاله سفید هم درینجا ملاحظه میشود که اهالی بیخ آنرا که مانند پیاز است میکنند و جوش داده پس از ان آبش را ریخته و قشرش را از هم دور کرده آنرا میکوبند که برنگ نشاسته قوام میگیرد باز آنرا در شیر جوش میدهند یک خوراکی بسیار شیرین و خوش مزه ازان مانند شیر برنج و عسل بعمل می آید ـ علاوه برین کرفس و سمارق قرنی هم بیشتر درینجا


در سمیع
۱۲۶
راهنمای قطغن و بدخشان

مشهود میشود:
راه ها، صنعت، خوراک پوشاک

راهی از اینجا به کوه پتیو پریان میرود، و دیگر راهی بپسپید
رفته بجمران میرسد که زیارت سعد وقاص هم در عرض این
راه است و راهی از پچ ده که بر کنار دریا یک مقام سرسبز
دریا و فرنگرد و خفدره را عبور کنان بفرخار میرسد :

صنعت این اطراف بافندگی است والچه خوب
بعمل می آورند و اکثر یه مردمش مشغول به پیشه دهقانی است
اراضی شان آبی و اندکی للمی است محصولات زراعت
شان جو و گندم و باقلی و مشنگ است عده از وتسان
پیشه مالداری را هم در پیش دارند :
فواکه اینجا نسبت به فرخار کمتر و پوشاک و خوراک شان
از آنها خواتر و خراب تر است اکثر یه آش باقلی و مشنگ را
تناول میکنند و اگر نانی میپزند آنهم مرکب از آرد گندم و جو


در سچ ۱۲۷ راهنمای قطغن و بدخشان

و شنگ است که قرصهای اوراخورد خوردمانند کلچه
پخته میخورند :
تفنگ فلیته ئی باندازه پانصد میل درین موضع موجود
خواهد بود دیگر اسباب جارحه ندارند :

اشخاص معتبر و صاحب رسوخ ورسج

نمبر شمار | اسماء | نمبر شمار | اسماء
۱ | ایشان عبد العزیز خان ساکن خانقاه | ۴ | امام علی بیگ وکیل دربار حکومتی ساکن ترشت
۲ | داملا علاء الدین و مولوی غلام حسین داملا شاهحسین مولوی برهان الدین ساکنان ترشت | ۵
۶ | میر عمرخان وکیل ترشت
میرزا محمد وکیل میان شهر
۷ | محمد عمر خان منگباشی سابقه
۳ | داملا یار علی شیخ قندوز | ۸ | محمد رحیم " "

در کوهستانات قطغن مردم اندراب و ورسج
باهمت ترند و در مواقع مهمه و محاربات سابقه همواره مظفر
و منصور و غالب بوده اند :


ورنج ۱۲۸ راهنمای قطغن و بدخشان
فهرست قشلاقهای ورنج

نام دره | نمبر | نام ده | تعداد خانه | نمبر شما | نام ده | تعداد خانه
علاقه‌داری طرشت | ۱ | قشلاق بشیکو | ۱۰۰ | ۴ | شاکان | ۱۴۰
| ۲ | ده قاضی | ۶ | ۵ | سرشنگ | ۱۰
| ۳ | یاونده | ۴ | ۶ | ایشانهای شیخ | ۲۰
علاقه‌داری میان شهر | ۱ | ده میان شهر | ۹۰ | ۶ | یکین | ۳۰
| ۲ | کیسیان | ۴۰ | ۷ | ربوب | ۵۰
| ۳ | فنجو | ۶۰ | ۸ | سادرق | ۳۰
| ۴ | قلعه مار | ۵۴۰ | ۹ | ویغنان | ۶۰
| ۵ | ارخ | ۶ | ۱۰ | سروشت | ۱۰۰
علاقه‌داری قندوز | ۱ | خانقای سادات | ۴۰ | ۵ | پیر اهل تشیع | ۱۰۰
| ۲ | کتو دپنا و | ۳۰ | ۶ | یادار | ۴
| ۳ | باغ دشت | ۲۰۰ | ۷ | بستان حصاگه | ۵۰
| ۴ | یومند | ۶۰ | ۸ | جمله ۵۲۰۱ خانوار میشوند تا شش هزار نفوس میرسند |


تالقان ۱۲۹ راهنمای قطغن و بدخشان
راه هائیکه از منطقه حکومتی تالقان
بهر طرف رفته
بسمت غربی تالقان یک سرک کلان پادشاهی
سنجان آباد امتداد یافته است . و راهی ازینجا بصوب
رستاق و دیگری جانب دراهیم و کشم هر کلفگان و
یک راه بسوی چالی و اشکمش و فرخار و ورسج و علاقه‌جات
در هر چهار سمت تالقان بهر جانب راه های بسیار بهر طرف
ممتد و منشعب است . و دریای آن در تابستان
در مواقع گذر خویش سوای سوار ، پیادگانرا عبور نمیدهد :
اسامی حکامیکه بتالقان حکمرانی کرده اند
نمبر | اسما ء حکام | مدت حکومت | ملاحظات
۱ | حاجی محمد خان هراتی | ۳ سال | قوم جمشید
۲ | حاجی گلخان قندهاری | ۲ " | قندهاری


تالقان ۱۳۰ راهنمای قطغن و بدخشان
نمبر شمار اسماء حکام میعاد حکومت ملاحظات
۳ غفار رضا خان پسرولی محمد خان مذكور ۴ سال
۴ میرزا جمشید خان پسر میرزا گل محمد خان ۱ "
۵ محمد ابراهیم خان هراتی برادر عبد الله خان تیموری ۵ "
۶ سمندر خان کوتوال خان آباد ۱ " قوم محمدزائی از طرف عضدالدوله
۷ محمد عثمانخان قندهاری ۱ " محمدزائی پشت رود
۸ محمد سرور خان میدانی ۳ سال
۹ عبدالاحا نجان کابلی ۱ "
۱۰ دفعه محمد سرورخان ۲ " میدانی
۱۱ آقا میرخان ۳ ماه ساکن گلبهار کوهستان
۱۲ دفعه محمد سرورخان ۱ سال میدانی
۱۳ میرزا محمد علم خان از طرف غلام محی الدینخان قائمقام بود و ششماه گذران خوب نمود
۱۴ محمدایار خان ۲ سال محمدزائی
۱۵ سلطان احمد خان " " پسر سلطان عزیز خان محمدزائی
۱۶ احمد علیخان پسر سردار محمد علیخان
۱۷ محمد شریف خان ۱ سال


تالقان ۱۴۱ راه‌های طعن بدخشان

نمبرشمار اسماء حکام میعاد حکومت ملاحظات
۱۸ آقا میر خان و سعادت میر خان پسراه ۱ سال
۱۹ قاضی علی محمد خان ۶ ماه
۲۰ خان محمد خان کنری .. قائم مقام بود
۲۱ حاجی عبدالحکیم خان
۲۲ عبدالمجید خان پسر پروانه خان مرحوم

اسمای معتبرین و بارسوخ تالقان

نمبرشمار اسماء نمبرشمار اسماء
۱ داملا صاحب سرای سنگ ۸ بابه نظر سنگباشی سابقه
۲ " نظام الدین " " ۹ داملا رحمت الله
۳ " عبدالعزیز ۱۰ سید عبدالاحمد جان داملا
۴ " محمد علی ۱۱ " یوسف خان
۵ " خدای بردی ۱۲ " محمد یوسف خان
۶ ملا صیف علی سنگباشی نظام ۱۳ " محمد صادق
۷ محمد صلاح خان " " شرف الدین


تالقان ١٣٢ راهنمای قطغن و بدخشان
نبر شمار | اسماء | نبر شمار | اسماء
١٥ | سلطان بای چهاریکاری | ٢٤ | بابل بای
١٦ | میر سید محمد خان | ٢٥ | خان میرزا بای
١٧ | سیف الرحمن بای | ٢٦ | عیدی بای
١٨ | ملا محمد علی | ٢٧ | رضوان قل بیگ
١٩ | حکیم بای | ٢٨ | کتل بیگ
٢٠ | امام قلبای | ٢٩ | محمد رحیم بیگ
٢١ | سید احمد خان بای | ٣٠ | عبد الله وکیل افغانیه شهر تالقان
٢٢ | شاه مردان قل منگباشی سابقه | ٣١ | محمد سعید خان وکیل مغلیه
٢٣ | سلطان ایشان | |


نقشه تمرین

مقیاس
یک انچ مساوی ۴ میل
معادل ۳ ۱/۲ کروه کابل

جلگه
اندراب
خنجان
دوشی
کوهستان
دره خواجه حجران
قره باغ
چهاریکار


نهرین ۱۳۳ راهنمای قطغن و بدخشان

نهرین

نهرین محل حاکم نشین درجه دوم است و چال
و اشکمش از علاقه داری مربوط اوست چون قوم برکه و تیموز
ازبکیه در علاقه نهرین و چال و اشکمش آبا هستند بنابراین
نهرین را برکه و تیموز هم میگویند حرارت تابستان این
منطقه (۹۸) درجه است و بموضع قشنگ و مقام خوش
رنگی بوقوع پیوسته فضای کلان و وسعت بی پایانی را
دارا است، بسیار جنگل زار های پسته دارد البته آبداتش
اندک است اطراف و جوانبش را دهاتی احاطه کرده است
که در آتیه مفصلا تشریح میشود، سکنه اینجا عموما ازبک
و هزاره و تاجک و کمی افغان هم میباشند، و بیشتر اراضی
شان للمی و کمترش آبی است در خود نهرین (۱۰۰)
خانه و (۱۰۰) دکان موجود است.


نهرین
١٤٣
راهنمای قطغن و بدخشان

راه ها
(١) بطرف شرقی راهی بسوی خواجه هجران
(٢) در غربی راه طالقان و حسن تال و بغلان (٣)
جنوباً از شیخ جلال به بغلان (٤) بطرف یرمم (٥) راه
بر دره است که بعد از مسافت چند میل این راه بدو شعبه
منقسم میگردد اولش بزیر کوتل مرغ بآسان میرود و دومیش
براه ارکش و خوش دره به شیخ جلال انتهامی پزیرد (٦) از
پیش گزه گذشته بغوری میرسد (٧) کوکدای را عبور
کنان بخنجان و کیله گی و دوشی موصول میشود (٨) راه
ازینجا بدره گدری شرقاً تا چند میل رفته در آنجا دو تقسیم میشود
(١) جانب شرقی بخوست منتهی میگردد و شمالی آن به تفر غفر
و جیل واق موصول میشود :
بدره خواجه هجران یک دره تنگی است و بمسا فت
سه کروه دور تر از نهرین میباشد یک معدن ذغال سنگ


نهرین ۱۳۵ رهنمای قطغن و بدخشان

در آنجا ست *
زمین های خواجه هجران عموماً للمی و کمتری آبی است
مردمش تکلم در ترکیه میکنند و بسیار الفاظ غلط را استعمال
میکنند *

تفصیل اسماء قری و عده خانه داری
اطراف چهارگانه نهرین چنین است

اطراف | نام دهات | تعداد خانه | نام دهات | تعداد خانه
قشلاق های سمت شرقی نهرین ( ۱۲ ) | خواجه گیران کوه دره قوم ترک | ۲۵ | اشتی دره قوم هزاره سیاه ریگ | ۲۰
| تنگی خواجه هجران قوم هزاره | ۲۴ | قاصان قشلاق اویبچی قوم آب سرینه | ۱۲
| خشکک قوم آب سرینه | ۱۰۰ | قشلاق یریم تاجکه | ۳۰
| زیر سای قوم هزاره | ۱۱۷ | چهار دی قوم آب سرینه | ۱۵۰
| خواجه تولیا و ماسان ” | ۱۰۰ | شبن دره | ۲۷
| قشلاق ستورچه | ۴۰ | مینی حصار | ۱۰۰
| چنار دره و معدن ذغال | ۲ | | ۱۳
| قشلان علی جلق | ۱۰ | | ۴۵


نهرین ۱۳۶ راههای قطغن و بدخشان

اطراف نام دهات تعداد خانه نام دهات تعداد خانه
قشلاق قجاقهای سمت شمالی نهرین (۳۱۸)
قشلاق شورچه قوم ازبک ۴۰ قزل سای قوم ازبک و تاجک ۲۰
کافر دره قوم هزاره ۱۲ قزل تمنش قوم ازبک ۳۷
قزل قول قوم ازبک ۲۰ تاشقوطن " " ۴۰
قشلاق سیده چپه " ۵۰ ملائی " " ۸۰
آقسای " " ۲۰ قشلاق خواجه " ۳۰
امین کم قوم ۶۰ " شیرم " ۲۰
قشلاق بولک پته " ۳۷ " قره غرق " ۳۰
" قزل قشو " و تاجک ۲۰
انه چلق قوم ازبک ۲۰ تاج چشمه " ۵۰
شرشر " در هزاره ۵ قونک قوم هزاره ۲۰
سای " ۶۰ فلول " تاجک کم ازبک ۵۳
گنده چشمه " ۲۵ آق چشمه " ازبک ۳۰
توغای " ازبک هزاره ۲۰ قطور یلاق " ۲۰
آق کوتل " ازبک ۳۰ ترسک " هزاره ۱۰


نهرین ۱۳۷ راهنمای قطغن و بدخشان
اطراف | نام دهات | تعداد خانه | نام دهات | تعداد خانه
ایضاً سمت شمالی نهرین (۴۵۰)
بادام دره قوم ازبک | ۲۰ | قشلاق بیش گز و قوم ازبک | ۱۵
" کلان " | ۳۵ | چکاب دهنزار | ۶۰
هزار قاق " " | ۸۰ | یکه بادام قوم ازبک | "
شور قدق " " | ۵۰ | کمر قشلاق " " | ۱۰
پہلوان تاش " " | ۲۵ | تنگی سرچ " " | ۲۰
قشلاقات های سمت غربی نهرین (۵۶۹)
قشلاق لهوگردی قوم افغان و تاجک | ۱۰ | خار زار و شنواری | ۱۲
قره باغی قوم هزاره | ۱۱ | کربابه زنگی | ۱۴
جوی بوری " تاجک | " | برن چقماق | ۱۰۰
حافظ بکیه | ۴ | طبقان | ۴۰
نیاز افغان | ۱۵ | دوم طبقان | ۳۰
جریران | ۲۰ | قره غاج میرزا | ۲۵
کہنہ قلعہ | ۲۵ | سر تنگی طبقان | ۴۰
باغ نورعلی | ۱۵ | دہن قوبی | ۲۰
ترک و صیادی | ۳۰ | قشلاق قوبی | "
اره کش | ۳۲ | سرخک مبنی | ۶۰


نهرین ۱۳۸ راهنمای قطغن و بدخشان
اطراف | نام دهات | تعداد خانه | نام دهات | تعداد خانه
ايضا غربی نهرین | چم قلعه | ۲۰ | پیش گزه | ۱۵
(۱۲۰) | چارسای لائقه | ۴۰ | شورچه | "
قشلاقهای سمت جنوبی نهرین (۶۷۹) | جوی کلان قوم تاچک | ۸۰ | قشلاق تاوه قوم پنچیری | ۶
| دو آبی | ۷۰ | بادام دره قوم هزاره | ۲۰
| بزدره | ۶۰ | قچرخانه | ۶۰
| خواجه خضر علیه الرحمه | ۱۰۰ | جامی | ۳۰
| سبحان قوم هزاره | ۳۰ | کاریز | ۸۰
| قوی باغره | ۷ | اوترپل | ۵۰
| شورک | ۱۵ | نبرک | ۲۰
| قول نیارک قوم تاچک | ۱۱ | سنجدک | ۲۰
جدول مالشماری برکه دیمز که معروف بنهرین است
گوسفند و بز | اسپ | اشتر | گاو | مرکب
(۱۲۰۴۱۰) | (۵۲۹۳) | (۵۱۸) | (۱۷۷۶۳) | (۱۱۵۲)


[BLANK PAGE]


راهنمای قطغن و بدخشان ۱۳۶ چال و اشکمش
چال و اشکمش
چال و اشکمش تحت حکومت نهرین علاقه داری
درجه دوم است و در نفس چال که در آن رباط سر احیۀ
سرکاری هم موجود است (۱۰۰) خانه میباشد و اشکمش
زمینهای هموار و چمن های بسیار و علف زارهای خوبی
داراست ، جنگلهای ارچه و دولانه و بادام کوهی و پسته
وافر دارد و باشندگان آن عموماً تمیز است تمیز مرکب از پنج قوم
است (۱) توگرک (۲) قشقر بچه (۳) شیر (۴) بچه
(۵) برق ] :
راه ها
یک درۀ کلانی از آنجا بطرف جنوب امتداد
یافته که در میان آن راهی بسوی خوست منتهی میشود راه


چال اشکمش
۱۴۱
راههای قطغن بدخشان

دومین آن بطرف فلول و گنده چشمه رفته است [فلول
دره ایست کوچک و فواکه بسیار دارد مخصوصاً توت]
(۳) راهی بجانب جلگ داق و نهرین رسیده است
(۴) راهی بغوری سنگ و خواجه هجران (۵) بخوست
(۶) به شرشر و خواجه هجران (۷) از باد گذر و تلهای بتالقان
(۸) بچال میرود [چال یک مقامی است خورد و اهالی آن
اکثریه تمیز و تاجکیه و برخی مردم شيره در دره هم در آنجا سکنی
دارند و کان نمک چال بطرف شمال بقرب دریا واقع است]
(۹) یک راه ازینجا بخوست و دوم به نمک آب و سویمین
به یکه بادام و تالقان رفته است (۱۰) راهی از شمالی
نهرین بتالقان میرود و دو منزل است (۱۱) راهی از شرقی
نهرین بعد از یک منزل در یرم باندراب موصول میشود
(۱۲) بجنوبی نهرین راهی بسوی خنجان و سالنگ رفته
است (۱۳) و بغربش راهی بسوی بغلان (۱۴) دیگر
بطرف خوست و فرنگار میرود :


چال و اشکمکش ۱۴۱ راهنمای قطغن و بدخشان

صنعت

علی العموم این مردم زراعت پیشه و بعضی چرمگری
و نیز مکشی نموده در خان آباد و تالقان برده بفروش میرسانند
عده ازو شان تجارت نمک و بافندگی را میکنند :
حاصلات اراضی شان که زیاده تر للمی و کلگی آبی است
گندم ، جو ، زغر ، نخود ، شالی ، پنبه ، جواری است و میوه
جات شان توت ، زردآلو ، انگور و سیب و شفتالو
و خربزه و تربز میباشد :

تفصیل قریه جات چال و اشکمکش

نام دهات شمار خانه نام قریه شمار خانه
صیاد و بلبک قوم تاجک ۲۰۰ قشلاق سرغی دشت هزاره ۱۵۰
علیقطن قوم ازبک ۱۰۰ 〃 توغدانه مردم ازبک ۵۰
قشلاق قزل مردم هزاره ۶۰ 〃 شیر مردم تاجکیه ۱۰۰
〃 یکه توت قوم ازبک ۱۰۰ 〃 ایلبیچ هزاره ۱۲۰


چال و اشکمش ۱۴۲ راهنمای قطغن و بدخشان
نام دهات تعداد خانه نام دهات تعداد خانه
قشلاق زر موچ تاجکیه ۸۰ قشلاق کان نمک ۱۵۰
ایضاً قریجات چال و اشکمش
ماندره قوم " ۲۰۰ مردم اوزبک
قشلاق برق اوزبک " قشلاق الیکات تاجکیه ۲۰۰
اُدالگر " ۱۵۰ " دره کلان ہزارہ ۱۰۰
حاجی رمضان " ۱۰۰ اشکمش و بازار هم دارد
خواجه پلغی " " و ده دکان
علاوه برین تفصیل دهات آن در نقشه ملاحظه شود

بالجمله عدۀ خانه وارۀ این منطقه بالغ بر پنجهزار و یکصد
و هفتاد و دو و یکصد دکان و نفوس شان از روی تخمین
تا به بیست و یکهزار میرسد
دهات مندرجۀ فوق در منطقه که تا ده گروه تخمین میشود
با طرافه و جوانب نهرین و چال و اشکمش اثبات وجود دارند
البته خود چال و اشکمش از نهرین بمسافت ۳ گروه دور
واقع است ÷


۱۴۳
چال اشکمش
راهنمای قطغن و بدخشان
اسمای اعزه و صاحب رسوخ چال و اشکمش
اسم مرجع
نمبر شمار
اسماء
نمبر شمار
اسماء
اشکمش
۱
ملا عبد الوهاب وکیل
۱۰
یعقوب منگباشی سابق پلوان تاش
۲
زلف علی بای قطر بلاق
۳
ارباب کریم ساکن باغ شست
۱۱
عبد العزیز منگباشی سابق
۴
محمد حسنی منگباشی سابق
۱۲
پیر محمد "
۵
ملا عبد الخالق وکیل
۱۳
محمد داود "
۶
میرزا با به خانخان
۱۴
ملا عبد اللطیف وکیل
۷
حاجی ملا محمد اکرم
۱۵
سید محمد منگباشی سابق
۸
محمد اکبر خان
۹
عبدالرحمن بای ساکن یکه بادام
۱۶
مولوی صاحب در آبی
۱۷
ملا لعل محمد خان
چال و اشکمش
۱
قوت علی وکیل
۸
نظر بای
۲
افضل خان "
۹
خال حاجی
۳
ملا عطاء "
۱۰
سید معصوم خانقاه
۴
" دانیار "
۱۱
ملا عیسی منگباشی سابق
۵
حسن بای
۱۲
صفر علی بای
۶
شریف "
۱۳
ملا خان منگباشی سابقه
۷
قطر "
۱۴
اسرائیل بیکی


چال اشگمش ۱۴۴ راهنمای قطغن و بدخشان

اسماء حکام سابقه و لاحقه نهرین

نمبرشمار اسماء میعاد حکومتی اسماء
۱ حیدر علیخان قزلباش ۱۵ سال سلوک خوب داشت
۲ سید فقیرخان قندهاری ۱۳ " " " "
۳ محمد طاهر خان ۴ " محمد زائی
۴ عبدالغفور خان صاحبزاده ۲ " "
۵ نیکوخان ۳ " جبل السراج خوش سلوک
۶ محمد عمرخان لوگردی ۴ " خوش سلوک
۷ احمد علیخان محمد زائی خوش سلوک
۸ غلام رسول خان پسر سردار محمد یوسف خان ۱ " "
۹ دفعه محمد طاهر خان ۱ " "
۱۰ سر براه بیگ خان ۱ " صنعانی بد سلوک
۱۱ غلام محی الدینخان محمد زائی " "

جدول مال شماری چال علاقۀ او

گوسفند اسپ اشتر گاو مرکب
(۳۴۸۲۵) (۱۳۷۰) (۳۳) (۵۷۰۲) (۲۹۱۵)


خاتمه کوائف قطغن ۱۴۵ راهنمای قطغن و بدخشان

معلومات بدخشان


١٦٤


علاقه کلاب
بدخشان روس
نقشه علاقه بدخشان
یک انچ مساوی ۱۶ میل
رسم اول [ILL] کابل


بدخشان ۱۳۷ راهنمای قطغن و بدخشان

معلومات بدخشان

بدخشان بسمت شمالی دارالسلطنه کابل بر کران دریای پنج که عبارت از دریای امویه است واقع و بـ جنوباً بکوه هندوکش و شرقاً بچترار و شغنان و درواز و و غرباً بکلتگان علاقه قطغن اتصال دارد :
پیداوار بدخشان از غله باب مثل گندم ، جو ، نخود ، باقلی ، کوکنار ، زغر ، کلول ، مشنگ ، ارزن و غیره است و اکثر مزروعاتش هم للمی است و در بعض


بدخشان ۱۴۸ راهنمای قطغن و بدخشان

مواقع اراضی آبی هم موجود است . اما زمین های للمی نجا
خوبی دارد که همه گونه زراعت را میرویاند و همه پیداوار درآن
بعمل می آید. و هر رقم فواکه و میوجات هم در علاقه جات
بدخشان مخصوصاً در جرم و بهارگ و زردیو و کشم و شغنان
موجود است - و در فواکه بهارک و رستاق تنها
سیب آن یک شهرت مزیدی را دارا است :
آب و هوای بدخشان
آب و هوا آن بسیار سالم و در صحت و صحت بخش است.
امراض کمتر دارد مال و مواشی از هر نوع مثل برو گوسفند
و اسپ در آن ممالک موجود است لکن اشتر کمتر است
و گوسفند رقم گدک و نیز نسبت به قطغن در علاقه جات
بدخشان بسیار است - زیرا که اکثر حصص ملک
بدخشان مشتمل بکوهستانات میباشد و هوایش هم عموماً سرد
است و مخصوصاً اطراف شمالی و جنوب آن تماماً مواضع


بدخشان ۱۴۹ راهنمای قطغن و بدخشان

برف گیر و سردسیر میباشد. لہذا از شدت سرما و قلت علوفه
گوسفندهای رقم ترکی کمتر در آنجا زیست میکند اما گوسفند
رقم گدّی که در طبیعت او حرارت زیاده است و سالیانه
دو مراتبه می زاید و بکمتر علوفه قناعت میکند. در آنجا
بسیار است *

صنعت

در بدخشان صنعت چند چیز بیشتر است پارچه
بافی پشمی و نخی و در حصص کوهستانی تنها پارچه های
پشمی منسوج میشود- اہالی اینجا اکثریه از برکهای بافتهٔ
مملکت شان چکمنها میسازند و برای تجارت او را بدیگر
اطراف حمل و نقل میدهند پارچهٔ نخی در بعضی مواضع
بدخشان مخصوصاً در رستاق رواج عمومی دارد و
تجارتش هرجا معمول است و صابون سازی
رستاق هم شهرت تمامی زا مالک است که بہمہ اطراف


بدخشان
۱۵۰
راهنمای قطغن و بدخشان

و جوانب بدخشان از همین جا صابون برده میشود. و اکثر اهالی
سفید پوست و خوش چهره میباشند و درین حدود اقوام
تاجکیه بیشتر و ترکیه کمتر است و زبان اقوام تاجکیه عموما فارسی
و از مردم کوهستان و شغنان و واخان و سنجان محاورات
مختلفه است و در مذهب هم از اهل تشیع آغاخانی میباشند

معدنیات
از قسم لعل، لاجورد، چودن، سرب، سرمه
گوگرد، در چند جا موجود و مشخص است. و اگر بکاوشینها
درین منطقه با توجه را بکار بر ند سمارا دیگر معادن هم بفضل تعالی
نقابهای خود را از رخ خواهند برداشت

اسامی اهالی
علاقه جات بدخشان که اهل السنه والجماعه میباشند
و اکثریه در فیض آباد و جرم و کشم و درواز و رستاق


بدخشان ۱۶۱ راهنمای قطغن و بدخشان

و غیره مقامات سکنی دارند از مردهای شان قاسم عاشور
آدینه، صفر، قربان، سید میرزا، نیاز محمد، جقاق، میرزا
سید و امثال آن و از زنهای شان راحت بیگم، نزاکت بیگم
صورت بیگم، و اشباه آن میباشد، و از مردم سرحدات
زیباک، شغنان، منجان، واخان، که عموماً اهل تشیع آغا
میباشند از رجال شان عزت بیگ، خاک علی، یعقوبعلی
صفر علی، دوشنبه، ادینه، یکشنبه، چهارشنبه و از نسوان
شان شکر ما، عزت ما، شیرین ما، گلماء خصرا، قمرماء میباشد.
و مردم قرغز: جبار قل، شخنه سم، توخته، سول بردی
احمد قل، خدای بردی، رحمن قل، و از زنهای شان
کلثوم، فاطمه، عائشه، خدیجه و غیره نام دارد :
در مقامات راغ و یفتل و درواز و شهر بزرگ بدخشان
زیره بیشتر موجود است و بدیگر مقامات آن اندک است :
در نواحی رستاق و درواز پسته و بزغنج بیشتر و
بدیگر علاقات کمتر بلکه ابداً نیست :


بدخشان ١٥٢ راهنمای قطغن و بدخشان
با اینکه گرگ و روباه و سیاه گوش و خفک و قنبرغا
در همۀ علاقه جات بدخشان مشهود است اما در علاقۀ درواز
افزونتر و پوست های شان بیشتر دستیاب میشود :
هکذا کبک و چرده در همۀ ملحقات بدخشان برئی
است اما در حدودات کشم و در ائیم بسیار شکار میشود
افسنتین و شقاقل در مقام جرم بسیار است
اما مقدم الذکر در اراضی هموار و شقاقل در کوه ها دیده میشود
بنفشه و سمارق در تمام اضلاع بدخشان موجود است
اگر چه زرشک و قره قات هم در همه جا پیدا است
لکن مخصوصاً در مقام زرد یوا فزونتر میباشد :
مامیره که برای امراض چشم دوای مفید
است در پامیرات و بروغیل و زر دیو و شغنان و شیوه
وافر است و در منه ترکی و ریوند هم بنظر میرسد :
گور هم در سرتاسر بدخشان موجود است که اهالی
کابل و سمت مشرقی افغانستان ازان سالن های


بدخشان ۱۵۳ رهنمای قطغن و بدخشان

پشتگی میپزند ـ اما اهالی آن اطراف چون به پختن و جمع
کردن آن نمیدانند ازان هیچ استفاده نمیکنند :
شکار
در زمستان همه کوه ها و مقامات بدخشان
شکار آهو و کبگ و چرده بسیار است آهو را اکثر
بواسطۀ تفنگهای فلیته ئی و کبک و چرده را بطریق جرگه
بدست شکار مینمایند ـ در بعضی جایها آهوا نیز نفری
کثیری یکجا شده بطریق جرگه بدست و به تفنگ صید مینمایند
و روباه و گرگ را در قپان میگیرند ـ شکار ماهی بدریای
کوکچه و دریای زیباک و در دوج بسیار است دریای
مزبور ماهیان بتره و ماهی خالداریکه بخار است و یکرقم
ماهی دیگریکه آنرا مردم بدخشی هقه میگویند و خالهای
سرخ و گوشت شیرینی دارد و خارش نازک و کمتر است
بسیار دارد و در دیگر در یاهای قطغن ازین اقسام ماهی