تاریخ پامیرات ۳۱۲ رہنمای قطغن و بدخشان

سوال مزبوره را باد دادند با یجواب گفت که بحساب
عمر خویش نمیدانم اما اینقدر یاد دارم که میرکوهکن بیگ
از قطغن آمده واخانرا تصرف شد میرواخان فرار چترال شد
بود. وی همانجا در عقب او رفت *
چون از معمرین ریش سفیدان واخانی معرفی کوهکن
بیگ خان استفسار شد عموماً از شناختن و بیاد داشتن او
انکار نموده تنها میر سر بلند خان که مرد شصت ساله بود گفت
که من از پدر شنیده ام که برادر کلانم محمد رحیم خان میر و کلان
واخان بود محمد علی بیگ برادر کوہکن بیگ از قطغن آمده
همه مقامات بدخشان را متصرف گردیده در واخان رسید
محمد رحیم خانرا قلعه بند کرد خودش در نتیجه کشته و لشکریش
بر جعت قهقریه مجبور شدند چندی بعد کوہکن بیگ بانتظام
خون برادر و تصرف کردن واخان آمد ملکی را تصرف شد
و محمد رحیم خان بچترال گریخت و کوهکن در عقب او با لشکرش
چترال رفت مهتر چترال در ان موقع پله امان الملک بو


تاریخ پامیرات ۳۱۳ میرهای قطغن و بدخشان

بفریب اطاعت او را قبول نموده چند روز او را نگهداشته
محمد رحیم خانرا بد بگر طرف فرستاد و بهانه نمود که در حبرال
نیست والا بدست شما داده میشد. و پنهانی یکی از معتمدان
خود کوهکن بیگ را مبلغ کثیر و امیدواری بسیاری داد
آماده بکشتن کوهکن بیگ نمود. روزی در پشته کوه بلیپ
دریا از برای سیر و تماشا برآمده بود همان معتمدش که فرصت
را کمین میگرد بخبرانه اورا از سر پشته بپردگی که بزیرش دریا
روان بود انداخته ہلاک نمود، لشکرش چون از مرگ میر خود
اطلاع یافتند راه فرار را برقرار اختیار نمودند و میر محمد رحیم بیک
واپس بواز خان رجعت نموده ملکش را تصرف نمود، بعد از
فوت میر کوهکن برادر دیگرش در قطغن بجای او نشست
و تمام میرهای بدخشانرا خواسته انقیادش را قبول
کردند. محمد رحیم بیگ را نیز بعہد و پیمان و استمالت تمام بخود
چون چاره نداشت رفت . پسر کوهکن بیگ فرصت یافته
محمد رحیم بیگ را بعوض پدرش کشت و در واخان بجای او


تاریخ پامیرات ۳۱۴ رهنمای قطغن و بدخشان

پدرم که امیر فتحعلیخان بنام داشت و برادر خورد محمد رحیم بیگ
بود بر حکمرانی و اخان نشست * مدت
مدعا که در ایام سابق مردم و اخان هم تحت حکو
میرهای خود بودند چنانچه عموماً میر جانخان و پسر او میر
فتحعلیخان را بیاد دارند که حکمرانی و کلانی در و اخان کرده
اند و سررشته آنها چنین بود که عوض مالیه روغن، گوسفند
اسپ، یابو، باز، جره، کنیز، غلام میگرفتند، و بکلانان
و میرهای کنجوت و غیره تعارف دادن شان غلام و کنیز بو
در بعضی احیان مردم شغنان و چترال بطریق
شبیخون بر برخی از قری شان تاخت آورده مال و مواشی
و زن یا پسر شانرا بتاراج میبردند *
از عهد سلطنت خاقان مغفور ضیاء الملة والدین
بدائره دولت اسلامیه افغانستان داخل شد و در مهد
امن و امان آسوده حال و بکار و بار غریبی خویش
مشاغلت دارند *


کوالف واخان و پامیر ۳۱۵ رهنمای قطغن و بدخشان
قلعۀ سنگی
از مقام خندود بدانطرف در یادر علاقه واخان
روسی بر سر کوه یک قلعۀ سنگی برجدار معلوم میشود چون
از کهن سالان استفسار بعمل آمد که در کدام وقت این
آبادی شده هیچ یا د نداشتند و گفتند که اجداد ما هم ازو
بما حکایتی نرانده اند البته اینقدر گفته میشود که این قلعه از
از منه سابقه و از مردم کفار است و میگویند که در قرب و
نواح آن کوه کان لعل تر میباشد اما خود مایان تا حال
از کان مزبور هیچ اطلاعاتی بدست نداریم :
اشعار و اخانی
بعضی اشعار هم بزبان واخانی موجود است
چنانچه شخصی بر یک چوب تراشیده چند تاری را بطور
رباب بسته روزی این اشعار را بلب و لهجۀ خویش ترنم


کوائف واخاو پامیر ۳۱۶ رهنمای قطغن و بدخشان

و تغنم داشت و سامعین شان از ان متاثر و محظوظ
بنظر میخوردند *

اشعار واخانی
گل مرواری دستم بوی
دست خالی بمه وزی
دست خالی خجالت روی
ژرش منیکس فته فوس
یوناله تر ختتم *
یوناله روارف یوس
زخنک به گلیر کات
دورک بدشت می
تی مانند روزم نگات
ماه تابان سنگ چو بهاب بیتی
آفرین بریم جان

ترجمه آن بفارسی
گل مرواری دستمبوست
دست خالی باید نیائی
دست خالی شرمنده میشوی
گنجشک سفید در درخت برج
فغان او را میگویم
روز تا بیگاه ناله دارد
سفید مرغ همای
دوره میزند بدشت
مانند ترا نیافتم *
ماه تابان هستی که سنگ چور آب میکنی
آفرین بجان من


افغانستان
شغنان
روشان
مقیاس
یک انچ مساوی ۱۶ میل


شغنان ۳۱۷ رهنمای قطغن و بدخشان

شغنان

علاقه داری درجه دوم و از مربوطات حکومت
واخان و پامیرات است - آبادئی او در دامنه کوه است
بعضی قشلاقهای آن در پستی و برخی در بلندی است
زمین داری و زراعت شان اندک و دره اش تا مسافت
بیست کروه طولانی بهر دو کرانه دریای آمو به شمالی و جنوبی
افتاده است هوایش سرد و در زمستان بسیار برف دارد:

فواکهـ

فواکه هم در میانش موجود است مخصوصاً اشجار
توت، زردآلو، سیب، ناک، شفتالو، چهارمغز
در آنجا بسیار بنظر میرسد:
مردم آن سفید چهره و زبان شان علیحده است


شغنان
۴۱۸
رهنمای قطغن و بدخشان

لکن زبان مردم اشان قدری تفاوت دارد (مثل
فارسی کابل و گردیز) در مذهب خویش اهل تشیع مرید
آغائی خانی میباشند - متابعت و پیروی پیرهای
شانرا که از طرف آغائی خانی مقرر میباشند بصد اقت
تمام نموده مانند مردم زیباک و واخان ده یکه عوائد
شانرا تسلیم خلیفه های خویش میدارند - خواص شان
عند اللزوم نماز میخوانند و عوام شان قطعاً از نماز و
روزه اطلاعی ندارند *

در سابق شغنان وسعت و نفوس بسیار داشت
چنانچه نفس شغنان و روشان که بهر دو طرفه دریای
امویه میباشند با دره های ملحقه خویش که عبارت از
شاخ دره و دره غند و باد تنک است تحت حکومت
افغانستان بود - بعد از حد بخشی افغانیه با روسیه
همان سه دره مذکوره که بدانطرف دریا است با منا صفه
روشان و نیمه شغنان بحصه روسیه رفت *


شغنان ۳۱۹ رهنمای قطغن و بدخشان

نفوس شغنی تعلقه دولت متبوعه ان افغانستان
بشش هزار خواهد رسید و دیگر نفوس شغنی که مد انظار
دریا در حصه روسیه میباشند با درجات سه گانه مذکوره
آن سه چندان اینطرف تخمین کرده میشوند :

زراعت
گندم ، جو ، ارزن ، باقلی ، مشنگ ، کلوال
در ماه ثور و جوزا کشته در سنبله و میزان میدروند - از آنجائی
که زمین شان اندک و غله شان کمتر است و کفاف شانرا
تا فصل آینده کرده نمیتواند در اواخر زمستان و اوائل
بهار توت خشک را بکار میبرند :

صناعت
برک وطنی و جراب و دستکش از پشم گندی
او پلاس از موی بز میسازند - چکمن و برزو را از همان برک


شغنان ۳۲۰ رهنمای قطغن و بدخشان
وطنی ساخته میپوشند و میفروشند و از پست آهو نیز همین
اشیای متذکره را ساخته استعمال مینمایند *
خوراک
عموماً خوراک شان اتاله (لیتی) است که
آنرا از آرد باقلی و ارزن بنوعی بعمل می آورند که اولاً
آب را در دیگ جوش داده اندک اندک آرد ارزن و یا
باقلی را بر ان پاشیده بپمچه تحریک میدهند و برین عمل
تا آنزمان دوام میورزند که قوام پیدا کند پس از ان
او را کشیده از کاسه ها با قاشق میخورند و نمک هم
در میانش نمی اندازند و بعضی آرد باقلی و ارزن و جود کلول
را با هم مخلوط نموده از ان آش بی نمک بعمل می آورند-
و بعضی جهت لذت آنرا با دوغ تناول میدارند در ایام بهار
که موقع کم غله گی این طوائف است علفهای مخصوصه
و چکریرا در آب جوشانده بدان امرار حیات شانرا می کنند *


شغنان ۳۲۱ رهنمای قطغن و بدخشان
پوشاک
اکثر مردم اینجا برز و و چکمن و پوستین چه و چمپس استعمال
میکنند و بعضی که استطاعت دارند کرباس از فیض آباد
و یا از تجاری که بدان راه عبور میکنند خریده بپوشاک خود
و عائله خویش آنرا بصرف میرسانند - خواص و توانگران
شان چین تار ا در برودستار های ململ و لنگی را بر سر و موزه
را بپا میکنند و مردم کم بضاعت شان نعلین های چوبی را
بپا کرده بدان علی العموم قطع مسافتهای بعیده را میورزند
رسوم مخصوصه
این رسم مخصوص در مردم شغنان و ملحقات
اوست که به تقریب ورود پیرها و خلیفه و کلان شوندۀ و حکام
خویش زنهای هر قشلاق که علی العموم ستر ندارند و بازنان
زیباک و واخان در لباس و دیگر خصائل همسان میباشند


شغنان ۳۲۲ رهنمای قطغن و بدخشان
جوق جوق بقرب راه و یا بالای بامها و یا در کوچه های
خویش دف میزنند و زمزمه سرائی نموده و ندوا ابراز شادمانی
میکنند – درین منطقه رسم غمزه کشی و تریاک خوری هم
بسیار اگر بگوئیم که عموما در میان ده نفر سه تن از وشـان
ازین بلای بیدرمان فارغ میباشند البته که مبالغه نکرده ایم
شوق نغمه سرائی و بزم را هم دارند رباب و طنبور و چنگ
و غزلخوانی زیاده تر در بین شان معتاد است و اکثریه دختران
و خواهرهای شان را در بدل تریاک میفروشند. و در عموم
بیماریهای غذای اوشان آش و کشک جوا اگر کسی درینحدود
مریض گردد برایش طبیب و دوا میسر نیست البته دواء شان
بر طبق فرائسات پیره زنان میباشد *
اسلحه
اهالی این حدود در زمان میرهایکان تفنک فلیتہ ئی
داشتند اما چون چند مراتب بغاوت و سرکشی از و شان


شغنان ۳۴۳ رہنمای قطغن بدخشان

در اوائل حکومت افغانستان دیده شد لہٰذا اسلحہ و یراق
شان ضبط شده تا الحال در بین شان بجز از سی چهل میل تفنگ
فلیته ئی جہتہ شکار دیگر اسلحہ و آلات جارحہ نیست :
آبادی و نہر قدیم

در دشت آویر تقرب یاورده که مرکز علاقه داری شغنان
است بلب دریا که دشت وسیعی است نشان آبادی
و شہر و نہر یکه از دریا همان دشت کشیده شده بود موجود است
و تقریب یک صفہ کہ ارتفاعش دو گز خواهد بود بر یک سنگ
بزرگی تاریخ جریان آب این نہر را کنده اند و در ان بعد از
ذکر میر محمود شاه مسطور است که این نهر در سنه ۲۰۳ ہجری
با تمام رسید :
ترکیب نگهداشت محلات

بالای باجای تمام علاقه جات شغنان گده های


شغنان ۳۴۴ رهنمای قطغن و بدخشان

علف خشک را بطرز خیمه های دوسره بیک اصول خوبی
اشخاصیکه مخصوصاً در چیدن علف بدینطریق تجربه دارند
خرمن مینمایند تا که بجز از حصه بالای آنرا برف تر و خراب
نکند در موقع سرما خوراکه مواشی شان بشود - طریق
گرفتن علف ازین خرمنگاه چنان است که خانه را که
بر بامش علف موضوع است از طرف سقف محاذیکه
حصه در میانی خرمن است، سوراخ مینمایند و از آنجا
حسب الضروره خوراکه مواشی شان را جلب میکنند - هم
بافضلات و پاروی زیر پای مواشی شان گیاه و دیگر شیائی
را که از نوع سوختنی باشد انداخته بحال خودش میگذارند
که سخت گردد و تابستان همان پاروی خشک شده منجمد را
به بیل کنده پارچه پارچه نموده محروقات شان در زمستان
بمصرف میرساند - او را این مردم باصطلاح خویش
(تپ) مینامند و اظهار میکنند که آتش او گرم تر و انطفا و
اشتعالش دیر تر است :


شغنان ۳۲۵ رنهای قطغن و بدخشان

منازل دره شغنان
از قلعه شغنان که از او در شغنان بمساطہ سہ کروه
و بارتفاع (۸۱۰۰) فیت میباشد تا شد و دیک منزل
و از آنجا تار باطک روشان دو منزل و از آنجا تا تاج در
۳ منزل و از آنجا تا مرود که علاقه در واز است پنج منزل میباشد

قشلاقهای شغنان و روشان که تعلق
بدولت فغانستان دارد

نام مقام
نام قشلاق
تعداد بانجان
نام قشلاق
تعداد بانجان

شغنان
پتنگ
داگنجانه
دما رخت
وی یر
باور
ده شهر
یتیم
۲۰
۸۰
۳۰
۴۰
۲۰
شاران
ده مرغان
سید یج
شدود
چوگان تراشان
باشار
روشن پدرو دونیم
چاسنور
۲
۴۰
۱۲
۲۰
۵
۴۰
۹۰
۱۲


شغنان ۳۲۶ رهنمای قطغن و بدخشان
نام مقام | نام قشلاق | تعداد خانه | نام قشلاق | تعداد خانه
روشان | رباطک | ۸ | شوا | ۲۰
روشان | بارخ | ۳۰ | جاوید | ۳۰
روشان | پاچ در | ۲۰ | جاسنو | ۳۰

اسماء معتبرین صاحب رسوخ شغنان
نمبر | اسماء | نمبر | اسماء
۱ | خدای نظر ساکن دمارغ | ۱۰ | خسرو بیک } پدرود
۲ | عبدالشهید ساکن باور | ۱۱ | مصاحب } پدرود
۳ | ملا عبدالرحمن « چوگان تراشان | ۱۲ | فرهاد بیک قریه دار ده شهر
۴ | افقال ستان } ساکنان | ۱۳ | گرگ علی } شدود
۵ | امام نظر } اویر | ۱۴ | گرگ علی } شدود
۶ | عطا بیک } دلرغان | ۱۵ | درّ } چاشتنو
۷ | کریم } دلرغان | ۱۶ | عاشور بیک } چاشتنو
۸ | سگراندہ بیک } باشار | ۱۷ | لشکر بیک ساکن جاوید
۹ | میرزا ظهیر } باشار | ۱۸ | محرم بیک « روشان
۹ | میرزا ظهیر } باشار | ۱۹ | میرزا نور محا قذرّا بیک قریه دار دوستان

وجه تسمیه قریه چوگان تراشان از آن است که سابقاً میرها
شغنان چوگان بازی میکردند و این قریه از دیگر تکالیف معاف
بوده تنها بساختن چوگان مأمور بودند ::


شغنان ۳۲۷ رہنمای قطغن و بدخشان
قشلاقهای شغنان روشان که تعلق
بروسیه دارد
نام قشلاق تعداد خانه نام قشلاق تعداد خانه
یمش ۲۰ ومذ ۳۰
خارن ۹۰ راه شهر ۱۵
برزود ۵۰ وامر ۴۰
روشان پایان ۴۰ روشان بالا ۵۰
پاش نیو ۲۰۰ شیخ ۲۵
وزنود ۳۰
شجن ۲۰
دیر زود ۴۰ خوف ۱۰۰
دره های غند، شاخدره، بارتنگ
شاخ دره و درۀ غند شرقی و غربی بعد از قطع مسافه
هفت منزل بخود پامیر منتهی میشود - در موقع سرما راه درۀ
شاخ برف کمتر دارد و در تابستان راه دره غند بهتر است


شغنان ۳۲۸ رهنمای قطغن و بدخشان

که هموار میباشد - و آب این هر دو دره بموضع خارق
که چھاونی روسی و محل حکومت مقامی شان است
با دریای آمویه می آمیزد و بدره بارتنگ آب همان جویی
که قبلاً مذکور شد از حد مرغاب دور خورده درختهای این
دره که مقام روشان است با دریای آمویه یکجا میشود
و جانب درواز میرود - راه در میانی این دره بمرغاب دشوار
گذار است که پیاده بسیار زحمت در ظرف هشت روز
بمرغاب میرسد و سوار رفته نمیتواند :
شش سال پیشتر گفته میشود که زلزله بوقوع پیوسته
یکقطعه کوه را در حد مجرئی در یا در بمقام انداخته آب دریا
ماند یک تالاب عظیم الشان تا نزدیک قلل جبال بر خاست
اهالی قشلاق با قریه این مقام یکسر و دو گوش علی الفور را
فرار را اختیار کرده مال و مواشی و خانه های شان ته آب گشت
و آنها مقام دیگر را جهته مسکن خویش اختیار نمودند آخرالامر
در نفس دریا بزیر همان پرچه کوه آب جهته خویش مخرج را پیدا کرد


شغنان ۳۲۹ رهنمای قطغن و بدخشان

تا هم ظاهراً درین موضع رفتن آب بنظر نمیخورد بلکه تاسی چهل
گروه مانند یک تالاب عظیم الشان اثبات وجود دارد :

قشلاق دره های سه گانه
نام در اسم قریه | نمبر خانه | اسم قریه | نمبر خانه | اسم قریه | نمبر خانه
شاخ دره
اذباش ۶ | وحمیت ۲۰ | دوشن قلعه ۲۰
سنجیو ۱۲ | خوجیو ۸ | سندیو ۲۰
تیان ۳۰ | مدین شهر ۸ | میانجوی آ
دشت ۲۰ | پرشید ۶ | سیشن تنگ ۱۰
زمرج ۶ | تب ده ۱۰ | جوشن گاد (پویا) ده خانه شغنی ۱۲۰
شاش بودر ۱۲ | پرزوج ۶ | باقی تر غزند
دره غند
سوجان سفلی ۸۰ | سوجان بالا ۴۰ | خود غند ۳۰
ده بسته ۴۰ | وژ ۱۲ | اشتم ۱۵
دیل ۱۲ | جبرسیم ۱۵ | میان شهر ۱۲
وان قلعه ۶ | سدویم ۱۵ | ده کلان ۵۰
امام باقر صا ب ۱۲ | شنزده ۲۰


شغنان ۳۳۰ راه‌های قطغن و بدخشان
دره بار سنگ
نام دره | اسم قریه | نمبر خانوار | اسم قریه | نمبر خانوار | اسم قریه | نمبر خانوار
سوجن | افغان‌ها | رو | ۱۵ | ورزانج | ۸
چوا | ۱۰ | افغان‌ها | سپانج | ۲۰ | قشلاق بارسک | [blank]
رسید | ۴۰ | خواجه بید | ۲۰ | در آب غرق شدند | [blank]
زروج | ۱۵ | سرید | ۴۰ | الان دشتی که فعلاً زراعت است | [blank]
ازان بالا را شغنان | ۵۰ | یمن | ۲۰ | دشت مخته حرم نام داشت | [blank]
اخرنو | ۱۰ | پدرود | ۱ | [blank] | [blank]

راهی که از کاشم بشغنان رسیده است منزل اول
آن یغدرو است که معروف بسرشخ است :
سرشخ
ارتفاع آن (۸۸۵۰) فیت و مسافتش ۸ کروه است
و یکمقام بسیار وسیع و غله‌خیز است و در اطراف اور و چشمه
است که آب گرم دارد (۱) و بعد جریان چند قدم راه سنگها
زرد و سفید تحویل مییابد (۲) آنهم از رفتار اندکی مانند سنگ


شفقان ٣٦١ رهنمای قطغن و بدخشان
د قیر در دلبته میگردد ـ ذائقه آن مانند سودا میباشد و باطراف
و جوانب آن کتهای سربزیر ایستاده است ـ و تقربا بن
د و چشمه از کوه آب شفاف مصقبی بسیار خوشگوار ریخته یک
آبشار قابل دیدی را معمل آورده است :
منزل دوم آن بالاتر از مقام زیچ مقامیست بنام
اندارج
ارتفاع آن (٨٦٥٠) فیت مسافتس از سرشخ
(٩) کروه است و راه درمیانی آن سنگ دار و پر جلکه
و علف زار است درخت های سیاه خار و زرشک و
انجمن و بید بسیار دو اراضی آن عموماً مزروعه و حاصل خیر است
منزل سوم آن بتقریب مزار شیخ بید مقامی است بنام
پلدار
که مسافتش (١٠) کروه و ارتفاع آن (٨٠٢٠) فیت


شغنان ۳۳۲ رهنمای قطغن و بدخشان

میباشد عرض راه او خرابه و کوتلهای دشوار گذار و سرگیم زار
است و برخی ازان چمن و علف زار و در بعض حصص آن
درخت های بید و سیاه خار و بشال و یخمن و کلاب جنگلی بسیار
دارد ـ اهالی آن تاجک و مزروعات شان مشنگ باقلی و قریه
مزار شیخ بید در یک مقام با صفا افتاده چمن های بسیار
و فواکهه بیشمار دارد ـ ناک و سیب خود روی و عرعر درینجا بیشتر
بنظر میرسد و کناره مقابل دریا درینجا تعلق بروسیه دارد
و مقابل مزار شیخ بید قریه ایست موسوم بکوه لعل و در ان معدن
لعل نیز میباشد که فعلاً کار آن معطل است و برزیارت شیخ بید
یک درخت بید بسیار کلان عظیم الشان سرسبز ایستاده و هر طرف
شاخ و پنجه خویش را رسانیده است از همین جسته آنرا شیخ بید مینامند
منزل چهارم آن موضعی است بنام : -
در مارخت
که آنرا در مارغ نیز گویند و بمساقت (۴) کروه دور از ملأ


شغنان ۳۳۳ رہنمای قطغن و بدخشان

بوده ارتفاعش (۷۷۲۰) فیت میباشد و اهالی آن خوارجاً
و بدخوراکند و در عرض راه آن کوتلی است که ارتفاعش (۷۷۰۵)
فیت است و بقرب آن سوراخی است که مشهور بسنگ
سوراخ است و در همین حدود غاران که یکی از مربوطات
زیباک است خاتمه میپذیرد. بعد از عبور سنگ سوراخ
دره ایست که آنرا خس دره نامند و بعد از چند گردش و
هبوط از بلندی بموضع در مارغ انسان میرسد بمقابل این قریه
بدانطرف دریا نیز قریه است که آنرا در مارغ نامند این موضع
از ملحقات شغنان است :
منزل پنجم آن مقامی است بنام : -

اویر شغنان

که از در مارغ بمسافت (۱۱) کروه و ارتفاع (۸۱۰۰) فیت
افتاده در عرض راهش کوتلهای بسیار است که دشوارترین
آنها تپه ایست که آنرا مارسپ شیر نامند و ارتفاعش (۸۷۸۰) فیت


شغنان ٣٤٣ رهنمای قطغن و بدخشان
است و بمقابل این موضع بدانطرف خارق است که در انجا
چهاونی روسیه میباشد و یک منصبدار بعنوان نچلک
مقرر است :
قلعه پنجه و یاورده
از ادیر شغنان چنانچه قبلاً مذکور شد تا مرکز حکومتی
شغنان که یاورده است ٣ گروه مسافت است :
پس ده
بمسافت (٣) کروه دورتر از مرکز علاقه داری شغنان
مقامی است که آنرا پس ده خوانند و بلندی آن ٨٨٠٠
است و در عرض راه آن تماماً کوتل است و یکدره ازینجا
بطرف غارجوی و دره دیگر آن که در ان آبهم جریان دارد
اشر دره نام دارد :


شغنان ۳۳۵ رهنمای قطغن و بدخشان

خداجکدره

ارتفاع این موضع (۱۰۰۵۰) فیت مسافت از
پس ده (۶) کروه است در عرض راه آن قشلاقی است
که آنرا غار جین نامند و کوتل صعب المرور هم دارد که ارتفاع
آن (۱۲۹۶۰) است بعد از هبوط این کوتل بایک حوض
بزرگی انسان دو چار میشود که بسیار طویل و عریض و عمیق و
شفاف است و آبهای بسیاری در آن میریزد که مخرجش
ظاهر بنظر نمیخورد و مشهور بحوض "بدزی جمال" است و این
حدود بسیار سرد و اکثر یه بادهای خنک هم در آنجا میوزد :

شیوه
از حد خدا جکدره بمسافت ۱ کروه دور و بارتفاع
(۱۰۱۲۰) فیت بلندی موضعی است که آنرا شیوه مینامند
راه در میانی این هر دو موضع نسبتاً صاف و هموار است :


شغنان
۳۴۶
رهنمای قطغن و بدخشان
دو آب شیوه
از تجیر بر مسافت ۸ کروه دورتر و بارتفاع (۹۰۲۵)
موضعی است که زراعت خیر و سکنه آن عموماً مردم شغنی میباشند
تاریخ شغنان
در موقع استفسار کهن سالان مقام شغنان حکایت
میرانند که در ایام قدیم میرشاه و سنجی شاه نملک مردم
شغنان بود که دست تسلط آنها تا نواحی بدخشان
و چترال هم رسیده بود :
و بعد از دمیر قباد خان پسرش حکمرانی بجای پدر نشست
بعد از مدتی جهانرا پدرود کرده ازو پسری ماند که میرعبدالکریم
نام داشت و مدتی حکمرانی نموده بعد از خود دو پسری با
گذاشت که میر شیر محمد خان و دیم یوسف علیشاه نام داشت


تاریخ شفا ۳۳۳ رهنمای قطغن و بدخشان

مدت هفت سال میر شیر محمد خان میری و کلانی شغنان را نمود
وفات کرد بعد ازان برادر خوردش یوسف علیشاه زمام حکومت را
بدست گرفته بالای قوم شغنی و دره جات آن که بهر دو طرف
دریا واقعند حکمرانی مینمود
در ایام حکومت یوسف علیشاه نائب محمد علم خان از
پیشگاه امارت افغانستان در عهد امیر شیر علیخان مرحوم مقرر
گردیده بدخشانرا در تصرف آورده و مکتوبی بیوسف علیشاه
نیز که مبنی بر خواستن او به بدخشان و اطاعت پادشاه اسلام بود
فرستاد یوسف علیشاه در رفتن خود عذر انگیخته میر قباد نام پسرش
را بهمراه چند نفر سادات و اقسقالها و کنیزها و غلامها شغنی و
اسپان و اشترها و باز و برک و غیره اجناس فرستاده نایب او را
بفیض آباد میرسید نائب محمد علم خان پس بطرف مزار شریف
رفته و در فیض آباد بر گد سید احمد خان را گذاشته بود
بر گد مذکور پسر یوسف علیشاه را بجانب مزار شریف فرستاد
و نائب محمد علم خان در آنفرصت بمقدمه میمنه قیام داشت


تاریخ شُغنان ۳۳۸ در ضاع قطعه بدخشان

از تار سیدن امیر قربان بیاد که در یمینه را شیخ کرده بعد از وصول
امیر قبان بیاد پیش نائب محمد علم خان نوازش بسیار دیده کنیز
و غلام های اورا رد نموده گفت که اینهمه مسلمانانند و مسلمان
کنیز و غلام آزاد می شده نمیتواند و دیگر بخایف اورا گرفته خودش
و اشخاصی را که بمعیت او بودند خلعت ها فراخور حال شان
داده بخود یوسف علیشاه نیز خلعت جداگانه فرستاد خط
حکومت شغنانرا بهم بنام خود او ارسال داشت نامبرده
هفت سال دیگر هم در عهد امیر شیرعلیخان مرحوم بر شغنان
حکمرانی نموده بدستور ماضی آدم کشتن و تا راج نمودن و فرار
کردن وزن و پسر و دختران مردم را فروختن و به اکابر بخشیدن
که عادت داشت همچنان سرومال و نام و ناموس اهالی
شغنانرا از خود می پنداشت و کسی را مجال نبود که او را
بگوید که چرا مال و منال و دختر و خواهر مرا بموجب میگیرید؟
تا آنکه سریر سلطنت افغانستان بذات خجسته
صفات ضیاء الملة والدین مزین گردید. و سردار عبد الله خاں


تاریخ شغنان ۳۳۹ رهنمای قطغن و بدخشان

در بدخشان رسید یوسفعلشاه که خبرشد پسر خود را با تعارف
و تحایف و مراسله فرستاد و باطاعت پادشاه اسلام در قطغن
خود را جلوه گر ساخت سردار عبد الله خان نیز فریب خورد؟
برفتن پسر او اکتفا نموده حکومت شغنانرا برایش واگذار شد
از قسم غلام و کنیز و دیگر رسومات که ذمه دار شده بود ازو منظور
داشته تا سه سال بدوش او دیگر بار نگذاشته بعد از ان
بعضی اهالی شغنان از جبر و تعدی او استغاثه بردند -
داراب شاه خان میر خیل بادشان نیز همراه و بیوسف علیشاه
مخالف شده قوم شان ایستادگی با داراب شاه نمودند -
دران اثنا پر دلخان کرنیل با ده پره نظامی از طرف سردار
عبدالله خان بشغنان آمد و کاغذ سردار مذکور را هم آورد
بود که یوسفعلیشاه را بفیض آباد ببرد :

برسیدن کرنیل مذکور مردم شغنان اکثر از و مخالف
شدند یوسفعلیشاه دانست که بجز از رفتن دیگر چاره ندارم
واا داراب شاه و دیگر مردم شغنان مرا دستگیر نموده بگرنیل


تاریخ شغنان ٣۴٠ رهنمای قطغن و بدخشان

خواهند سپرد. سررشته رفتن خود را بهمراه کرنیل مذکور نموده
او عیالهای خود را به بهانه طرف دره بارتنگ فرستاد. و
معتمدان خود را دانسته کرده بود که آنها را از بارتنگ هم کشیده
بعلاقه پامیر ببرند که اگر در فیض آباد اوضاع را دگرگون بینید
خودش تنها خواهد بود و بسهولت اختیار فرار خواهد نمود. چون
بفیض آباد رسید داراب شاه خان با دو سه صد نفر
از شغنان و روشان عقب او رفتند از جبر و تعدای او داد
خواه شدند. و چند کاغذ او که با کارگذاران روس نوشته
بود نیز بدست سردار عبد الله خان افتاد او را نظر بند نموده
و فرمودش که عیالهای خود را بخواهید در انصورت برای شما
در نواحی بدخشان سکونت و جایداد داده میشود و در ملک شغنان
بعد ازین گذران شما با رعایای آنجا امکان پذیر نیست و اگر
واگر عیالها را نخواهید هر آئینه بقتل خواهید رسید نامبرده
از خوف مرگ خود خط بنام تعلقات و پسران خود نوشت
که خودم واپس بخورسندی و سرفرازی مقرر شغنان شدم که


تاریخ شقنان ۳۴۱ رهنمای قطغن و بدخشان

شما یان بخاطر جمعی بخانه و جای خود بیائید زمانیکه شما بخانه خود
رسیدید مرارخصت مینمائید و استر خاص من معطل بآمدن
شما است همان خط اورا سردار عبدالله خان بصحابت شاه
زمانخان کرنیل و جمعه خان کمیدان و سید دیوانه و چند نفر
شغنی که محرمان عیالهای او بودند فرستاد. آنها با عمله خود
در شقنان آمده نشستند و آدمان یوسفعلشاه رفته عیال
و پسران اورا از حد پامیر آوردند. در شقنان که رسیدند کرنیل
مذکور همه را محافظت بطرف فیض آباد برد و از آنجا خود یوسف
علیشاه و پسران و عیالهای او را بکابل فرستادند و نفری
ملازمین را که بهمرۀ یوسفعلیشاه بودند سردار عبدالمدخان دانسته
نمود که اگر کسی بخوشی خود بهمراه او میرود ممانعت نیست والا
حکمی فرستاده نمیشود درینصورت اکثر نفری از یوسفعلیشاه
خان جدا شدند و اپس شقنان رفتند :
بعد ازان گلزار خان رساله دار بهمراه دو دسته
خاصه دار که دو صد باشی داشتند یکی ظریف خان ثانی جمعه خا


تاریخ شغنان ۳۴۴ رہنمای قطغن و بدخشان

مقرر شغنان گردیده و گلزار خان حاکم و صد باشی‌ها در زیر د[ست?]
او بودند تقریباً دو سال حکومت کرد در بارعایا سلوک و گذران
خوب داشت اما خاصه دارها بمال مردم دست درازی داشتند و او
مانع نمیشد. دو سه نفر دیگر از معتبرین شغنان حکومت افغانان
را ناگوار میدانستند زیرا که دست تسلط شان از ظلم
کوتاه شده یکی فرخ شاه که پیرمردم شغنی بود دوم تطرشاه
روشانی و بعضی دیگر آنها تحریک کرده چند نفر را از اقسقالها
و اربابها را با خود متفق نموده و مشوره کرده گلزار خان تطرشاه
را بجای خود مهمان نموده و در ان مهمانی خود او را و آدمانش را
دستگیر کرده اسلحه و یراق و مال شانرا هم غارت نمودند و هما[ن?]
ساعت نفری کثیر در قلعه رسیده خاصه دارانرا که آنها نیز
غافل ازین معنی بودند گرفتار ساخته و یراق و سامان شانرا
نیز گرفته و همه را ببردۀ باره بارتنگ که محل تنگ و دشوار است
محبوس کردند و حفاظت آنها را نیز بکمال احتیاط میکردند چون
راه شیوه از کثرت برف مسدود بود در راه غاران پہرہ بجد[؟]


تاریخ شغنان ۳۳۴ رهنمای قطغن و بدخشان

سنگ سوراخ مقرر نمودند که این خبر را کسی در بدخشان نبرد
لکن افسقالهای موضع شاخ دره شخصی را مقرر کردند که از راه
واخان رفته و بزیباک خود را رسانیده و از آنجا بفیض آباد رفة
و سردار عبدالله خان را از حقیقت اطلاع دهد سردار مذکور
سیدال خان جرنیل را با کندک هزاری و دو تولی حیدری
و دو توپ بدانطرف حرکت داد و شاه علم خان کرنیل و فیض محمد
خان کمیدان و شمس الدینخان اجیدن از راه زیباک غاران
عازم شغنان شدند و از زیباک شاه عبدالرحیم و سیدرضا
را که پیرهای مردم شغنی بودند همراه خود آوردند -- فرخ شاه
که از آمدن لشکر نظامی خبر شده خفية پیامی را بسردار که مبنی
بر استعفای جرم خودش بود فرستاد و دختر خود را هم بهدیه
حضور او نمود تا منظوری یافتن کناره شد و منتظر تا طرف
درواز گریخت مردم شاخ دره مطیع شدند و مردم شغنان
از خوف تماما بدره بارتنگ وغیره اطراف فرار کرده و گلزار خان
حاکم و خاصه دارها را رها نمودند و در حد داهن دره بارتنگ


تاریخ شغنان ۳۴۴ بنای قطغن و بدخشان

مورچلها را برای جنگ آماده ساختند. جرنیل سید آل خان
بمقدمه نرفته شبغنان استقامت کرد و مردم را استمالت
میداد و همان سید عبدالرحیم شاه و سید صادق شاه را
نزدشان فرستاد تا مدت سه چهار ماه مرد ما نر اپس بوطن خاندها
شان آورد و کسی را بنا بر وعده و پیمان که نموده بودند ضرر نرساند
و نقصانات گلزار خان حاکم و خاصه دار ها را تکمیل کرده و دختر
فرخ شاه را نیز سر رشته لازمه سردار عبد الله خان فرستاد
فرخ شاه هم بجای خود قرار گرفت و جرنیل مذکور با فوجی خود
همانجا تا زمان بغی محمد عیسی خان مقیم ماند. و در زمانیکه
عیسی خان بدخشانرا گرفت و سردار عبد الله خان شکست
خورده بغوری و بغلان رفت خطوط محمد عیسی خان متواتر
به سیدآل خان جرنیل رسید و آخر بهمان فوجی خود بطرف
خان آباد رفت و ملک شغنان خالی ماند در ان اثنا
بعضی از مردم شغنان سید اکبر برادر زاده یوسفعلیاً
را که فرار در و از علاقه سنجا را بود آورده حکمران نمودندی مقدار


تاریخ شغنان ۴۴۵ رهنمای قطغن و بدخشان

هفتصد خروار غله که در گدام سرکاری بود غارت کرد و بعضی
اشخاص که در حکومت او خوش نبودند آنها را بتاراجی
مال و فروش زن و فرزند مجازات نموده چند نفر را بقتل
رسانید. دران ایام خواجه نظر نام برادر افشقال مستان
از کابل او را خبر کرد که محمد عیسی خانرا لشکر امیر صاحب شکست
داده و معاونان او اسیر و دستگیر شدند و دیگر بمردم ها را
نصیحت میکرد که در ملک بدخشان افسر و فوج سرکاری
رسیده شما خود را بد نام نسازید و طاقت لشکر پادشاه
را کسی ندارد. ازین معنی اکبر شاه خبر شده او را بدریا
غرق کرد و تابع دارانش بحضور او لاف میزدند که افغانرا
چه قدرت است که در ملک ما بیاید اگر آید بگلوله باقلی و
تفنگ فلیته ئی همه را قتل میکنیم و حدودات زیباک و غیره
را نیز متصرف میشویم و اکبر شاه را زیاده تر دلیری از گفتارهای
آنها پیدا شده و شنیده بود که در اشکاشم و زیباک فتح محمد حاکم
هنوز نشسته و کسی او را از ان علاقه خارج نکرده مردم


تاریخ شغنان ۳۴۶ رهنمای قطغن و بدخشان

شغنانرا فراهم نمود و تیمور شاه برادر خورد خود را سرکرده
مقرر کرده بمقدمه طرف اشکاشم فرستاد لشکر شغنی در انحا
رسیده فتح محمد خان را قلعه بند نمودند ـ و چند نفر شکاشمی
در امتداد بیرون قلعه بهمراه فتح محمد خان معاون بودند اخرالام
اظهار کردند که نیمور شاه عیالهای ما را اسیر و دستگیر کرده
از قلعه برآمدند و فتح محمد خان را بدست داده تیمر شاه خود او را
با مال و اسباب و ملازمان او نزد اکبر شاه برادر خود زنده
در شغنان آورد و در اینجا میخواست که او را کشد اما بعضی
اقسقالها و معتبرین دوراندیشی کرده نگذاشتند که کشته شود
لهذا او را بطرف درواز فرار نمود ـ و فتح محمد خان از درواز
بطرف کابل رفت و چندی بعد خبر شدند که نفری بسیا
از اشکاشم که امداد تیمور شاه را کرده و عذر بهمراه حاکم نموده بود
زنجیر و زولانه شده بکابل رفتند و شاه خان جرنیل در بدخشان
رسیده واکبرشاه چونکه جبر وظلم بسیار بر مردم شغنان کرده
بود خوف بر و مستولی شده از بیم انکه دستگیر و تاراج خواهد شد


تاریخ شغنان ۳۴۷ رهنمای قطغن و بدخشان

پنهانی گریخت سید شاہ خان جرنیل اقسقالها و کلانتران
شغنانرا به بدخشان طلبید اینها از بیم آنکه اکبر شاہ را در ملک
خود راه داده و معاونت در ناراحی کدام سرکار می لشکر کشی
گرفتاری فتح محمد خان کرده بودند بیم خورده نزد او نرفتند.
بعدۀ خود جرنیل از راہ شیوه همراه دو کندک که سرکردۀ یک
کندک فرماد خان کرنیل و از ثانی میان رحیم خان کرنیل بود
بشغنان آمد و مردم شغنان کاملاً از و گریخته بدرۀ بار تنگی رفتند
و سه جاه سنگر یا از برای مقدمه بهر دو طرف دریای پنج زدند
جرنیل لاچار شده از دو جانب دریا فوجی را مقرر نمود و در سه
ساعت هر سه سنگر را از نزد شان گرفته سی چهل نفر از شغنیان
مقتول و مجروح شدند و دو نفر از نظامی نیز بشهادت رسیده
سه چهار نفر مجروح گشتند و چند نفر شغنیانی اسیر گردید
باقی فرار شدہ بجایای دور و دشوار مقام گرفتند- بعد ازان
جرنیل مذکور در آنجا قیام نموده بعضی از سادات و پیرهای
شانرا تسلی داده نزد خود خواست و آنها را باستمالت اقوام


تاریخ شغنان ۳۷۸ رهنمای قطغن و بدخشان

شغنی کاشته بد لجوئی تمام اوشانرا بتدریج نموده بجاهای شان پس آورد

و سررشته و انتظام لازمه ملک را کرده خودش پس بدخشان آمد کند

خر با دخانرا بهمراه خود برده و کندک میان رحیم خانرا همینجا ماند و عبد الله

خان بدخشی ساکن در دوج را که برادر عصمت بیگ فراری مریض حین

بود حاکم مقرر نمود چهار سال مشارالیه حکومت کرد و باز انحصه امیرحبیب

دارا بشاه خان تقسیم حدود فیما بین دولت روس افغانستان مقرر گردید

و مناصفه شغنان و روشان و درجات شاخ دره و غند و بار تکر بطرف

روس رفت و نصف در واز که علاقه بخارا بود بتعلق دولت افغانستان

آمد و پنجسال دیگر هم دارا بشاه حاکم بود و سپس از ان میان رحیم خانکرنیل سر حد

دار بعد از ان تیمور شاهخان کرنیل عوض او آمد و مقیم شغنان گردید و چند سال

در پنجا قیام داد و اخر تیمور شاهخان بام هم رفت یک تولی نظامی در پنجا تعین یافت

وقتیکه از طرف سرحد روسیه مدآنه با سرک خود ها را تا خارق آورده مرکز حکومتی

و استحکامات نظامی خویش را امتداد دادند که بلا بطرف دادیم در ان موضع

تاسیس نمودند.

تعداد مال شماری شغنان

اسپ
(۱۳۸)

گاو و مرکب
(۱۴۱۴)

گوسقند
(۷۰۷۳)


نقشه درواز و علاقه روسیه درواز
مقیاس
یک انچ مساوی ۲ میل
معادل ۲ ۱/۲ گروه کابل


درواز ۳۴۹ رهنمای قطغن و بدخشان
درواز
حکومت درجه دوم است در ایام سابق حکومت آن
تعلق بخارا بود در وقت حدبخشی افغانستان و انگریز و
روس حدودات اینطرف دریابی کاملاً تعلق بدولت افغان
گرفت و آنطرف را روسی بتصرف آورد و قشلاقهای دروازچیری
بلب دریا واقع است و چیزی بدره جات و دامنه پشت
کوه میباشد و زبان مردم درواز فارسی است و چهره شان
سفید و قوم تاجک اند اما در قشلاق آن از طایفه اغای خانی
نیز میباشد که در زیر اسامی آن قشلاقها نشانداده میشود :
قشلاقهای درواز
نام ده | تعداد خانه | نام ده | تعداد خانه
درشیر اهل سنت | ۵۰ | خنانیگ شیعه | ۷
زینیف « | ۱۷ | درو « | ۵۰
جا شنگ « | ۳۰ | یا مثر | ۳۰


درواز ۳۵۰ رهنمای قطغن و بدخشان
نام ده | مذهب | تعدا خانه | نام ده | مذهب | تعدا خانه
مای می | اهل سنت | ۳۰۰ | دره کیوف | اهل سنت | ۷۰۰
او بغن بالا | سنی و شیعه | ۸۰ | خوانا و دره پرچیم | " | ۱۵۰
شیکی | سنی | ۳۰ | خلدسنگ جوشان | " | ۴۰
او بغن سفلی دطاق | " | ۸۰ | مناو | شیعه | ۸۰
دره جو و سوریا | " | ۶۰۰ | زنگیری نا | " | ۳۰
کشک در خوان | " | ۲۰ | غمی | " | ۴۰
جراب | " | ۸ | جامرس بالا | شیعه ۵۰ سنی ۱۰ | ۶۰
ورقد | " | ۸۰ | جامرس سفلی | شیعه ۶۵ سنی ۱۵ | ۸۰
خوغزه یلون | " | ۲۰ | نسی | شیعه ۶۰ سنی ۱۰ | ۷۰
دره شیکی | " | ۶۰ | خار دره | شیعه | ۴۰
غمی سفلی | شیعه و سنی | ۳۰ | | |
خانه های مردم مذکور الا گلخان است نفوس شان
تا بیست هزار میرسد و ماتحت حاکم آنجا یک علاقه دار هست
که در خواهان می نشیند *


درواز
۳۵۱
کتابهای قطغن و بدخشان

کیفیت راه درواز
از آخر روشان که اگر کسی برود همردزه در خضاب
میرسد و از آنجا تا قشلاق درد (۶) کروه و از درد تا غی نیز
(۶) کروه مسافت است و (۶) کروه تا جامرس بالا و ۲ کروه
تا زنیف و (۶) کروه تا چاشنگ و (۶) کروه تا مای می و
از اینجا تا اویعن بالا (۵) کروه و نانسی که سابق حاکم نشین
بوده (۲) کروه بذ القیاس از یک قشلاق تا دیگر (۶) کروه ضیافه
و کمتر فاصله میباشد چنانچه طول دره از بلب دریا هشتاد کروه
با خواهان محسوب میشود عرض ان یکست و همانقدر فاصله دیگر
اطراف آن نیز میباشد و از طرف شغنان و روشان که میروند
کوتلهای بسیار سخت و دشوار دارد و از طرف فیض آباد که
روانه شوند تا کوف آسانی دارد و از کوف تا شکی کوتل سخت دارد
و اگر از شکی بخواهان بروند از لب دریا سوار رفته نمیتوانند . از کوه
راه دیگر دارد که در ان بسوار رفته میشود و از فیض آباد منزل اول


درواز ۳۵۲ رهنمای قطغن و بدخشان

طرف درواز در دو آب یفتل و از آنجا بقلاب راغ و از آنجا
به بند بالای راغ و از آنجا بسر دشت و از آنجا بحوض شاه
و از آنجا به نشیر و از آنجا بکوف و از آنجا به نشکی میرسد و از آنجا
بهر قشلاق از قشلاقهای لب دریا راه میرود *
زراعت
اکثریه زراعت مردم درواز از قسم گندم و جو، ارزن
و باقلی، مشنگ است در بعضی قشلاقها پنبه نیز بعمل میآید
مثل خواهان و نسکی. و گندم را در برخی از دهات بماه میزان
و اکثر جاها بحمل و ثور میکارند و در سنبله درو میکنند و در زمینهای
للمی غیر از گندم و جو دیگر جنس حاصل نمیکنند و در اطراف کوف و
در جات خواهان و حوض شاه و جربا اکثر زراعت شان للمی است
فواکه
از اقسام فواکه توت ، گیلاس ، شاه توت ، زرد آلو،


درواز ۳۵۲ رہنمای قطغن و بدخشان

و آلوبالو، سیب و ناک، شفتالو، انگور، خربوزه، تربوز
و انجیر، انار، بهی دارد و بکثرت میباشد :

صناعت

برک بافی، جراب، پلاس، کرباس، الچه بافی
در بین شان مروج است کرباس و الچه زنها میبافند و برک را
مردهای شان میبافند و رشتن پشم و تار نیز تعلق بزنها دارد
و عورات عام شان روپوشی ندارند و از مردم خوانین علما
و خانزادگان و سادات و میرهای شان زنان خود را
بستر نگهدارند :

خوراک

اکثر عادات شان خوردن آش اتاله و باقلی مشنگ
است بعضی اوقات در شب های جمعه نان گندم و جو
میخورند و معتبرین شان طعام شایسته بهمان میدهند


درواز
۳۵۴
رهنمای قطغن و بدخشان
و ملک شان غله خیز و زمینداری للمی شان بسیار است
اما از بی همتی خود زمینها را بی زراعت مانده و برای خوراک
خود از کولاب و پار دریا غله می آرند +
پوشاک
نسبت بمردم شقنان لباس مردم درواز خوبتر است
و مرد و زن شان خوش لباس میباشند . عوام از کرباس
سفید و چکمن و برزو و خواص از سان کوره و سفید پوشاک
ساخته و لنگی ململ بر سر و چپن های بخارائی در بر میکنند و چمس
و پایزار و موزه را در پا استعمال مینمایند مردم صاحب استعداد
و علماء و معتبرین نیز در بین شان است و کفش های چوبی را
بهمراه چمس بپا میکنند و منزل بهمان نعلین چوبی میزنند +
اسلحه
چونکه سرکشی کرده بودند تفنگهای سابقه شان بضبط


درواز
۳۵۵
رهنمای قطغن و بدخشان

آمده بود حال باز تا سه چهار صد تفنگ فلیتئی پیدا کرده اند

اسامی معتبرین درواز

نمبر اسم سکونت نمبر اسم سکونت
۱ ملاغوث محمد جامرس علیا ۱۳ ملاعبدالحکیم مای می
۲ اقسقال عشرت شاه " ۱۴ ملاعبدالکریم "
۳ اقسقال یوسف جامرس ۱۵ شاکر بیگ وکیل "
۴ ملاکبیر " ۱۶ رفیق ورضوانشا "
۵ سیدمحمودشاه خلف اقائی خانی " ۱۷ ملا محبوب "
۶ عصمت الله غمی ۱۸ ملانعیم شوریان
۷ شریف محمد " ۱۹ عبدالرسول منور بیگ خانه
۸ قاضی ملامظفر درقد ۲۰ عبدالله بیگ شکی
۹ اقسقال شیر محمد " ۲۱ عبدالمعالی "
۱۰ حیات محمد " ۲۲ ملا دلاور خالالی
۱۱ ملا شیخ ابوالحسن مای می ۲۳ اقسقال مرزا "
۱۲ ملا نورالله " ۲۴ " صفر خوانان


درواز ۳۵۶ رہنمای قطغن و بدخشان
نمبر اسم سکونت نمبر اسم سکونت
۲۵ عزت الدین بیگ کوف ۳۴ میر شاه جوی
۲۶ مفتی حبیب الله 〃 ۳۵ عبدالرزاق زنگرالی
۲۷ ملا هاشم 〃 ۳۶ ندری شاه اوبغن
۲۸ اعظم شاه 〃 ۳۷ معظم بیگ حوض شاه
۲۹ ملا میرزا نسی ۳۸ جوی برادرزادۀ
۳۰ ملا عبدالله 〃 ۳۹ مخدوم نورالدین از زیر دست
۳۱ میرزا غیاث خان ۴۰ میرزا عبدالمومن
۳۲ ملا ایشانجان میر خیل و شخص
۳۳ صفر علی بیگ هنرمند است

تاریخ درواز
در زمان قدیم شاه محمود خان کلان و حکمران درواز بود میگویند از اولاد سکندر است در زمانیکه امیر مغفور ضیاء الملة والدین بطرف سمرقند میرفت چند نفر از ملازمان او از راه درواز


تاریخ درواز ۳۵۷ رهنمای قطغن و بدخشان
عازم سمرقند شده بودند شاه محمود خان عزت داری آنها را
کرده و تحفه نیز برای امیر صاحب بصحابت آنها فرستاده بود
چندی بعد امیر مظفر شاه بخارا بالای درواز لشکر کشی نمود و
شاه محمود در ا شکست داده در واز را تصرف کرد و شاه محمود
و شاه افضل خان هر دو برادر از طرف مرغیلان گریختند و از
آنجا رفت و آمد با امیر ضیاء الملة والدین در سمرقند مینمودند و
رابطه دوستی او در آنجا با امیر صاحب مستحکم تر شد زمانی که ضیاء
والدین بار دیگر بر سریر سلطنت کابل تکیه گزین شد شاه محمود
خانرا از مرغیلان خواست و مصارف راه از برایش فرستاد
چون بآستان بوسی رسید او را اعزاز بسیار فرمود و بایت
نخواستن عیالهایش کرد و دوازده هزار روپیه برای مصار
راه آمدن عیالهای او از راه مزار شریف فرستاد و حبد کوه
را در مزار شریف سردار محمد سلیمان خان ضبط نمود و خودش هم از امیر صاحب
بنی کرده و خیال گرفتن کابل را نموده لشکرهای ترکستان را
با خود متفق ساخت و آغاز شورش را نمود تا انکه به پاداش


تاریخ درواز ۳۵۸ رهنمای قطغن و بدخشان

عمل خود رسیده ولشکرهای او شکست و خود او فرار بملک
ادبار گردید و ضیاء الملة والدین برای انتظام ملک ترکستان
رونق افزای مزارشریف شد از غارت شدن وجه که برای
مصارف عیالهای شاه محمود خان فرستاده بود خبر شد بعد
ازان دوازده هزار روپیه دیگر فرستاد که عیالهای شاه محمود و
پسران و برادر و برادرزادگانش بکابل آمدند و از برای هر کدام
آنها تنخواه لایق و مخارج زیاد مقرر و مرحمت فرموده بهمین جا
بکابل قیام داشتند و شاه محمودخان وشاه افضل برادرش
بعد از چند سال در کابل فوت شده و تنخواه شان برای شاه
عبدالله خان پسر او و برادرانش مقرر گردید و در اواخر سلطنت
امیر ضیاء الملة والدین چون حدبکشی دولتین انگریز وروس
و افغانستان در سره رات کرده میشد ـ مناصفه علاقه درواز
بایطرف دریا تعلق بدولت افغانستان گرفت و میرصفر علی نام
در انوقت از طرف شاه بخارا بدرواز حاکم بود ـ شاه بخارا
حاکم خود را از آنجا موقوف نمود و میرصفر علی به بخارا رفت


تاریخ در واز ۳۵۹ رهنمای قطغن و بدخشان

وجرنیل تاج محمدخان افسر نظامی بدخشانرا از طرف ضیاءالملت
والدین هدایت رسید که درواز را تصرف نماید جرنیل مذکور اولاً
معتبرین شانرا خواسته و استمالت داده نام نویس آنها را
بحضور ارسال نمود که از برای شان خلعت و بنام آنها
فرمان دلجوئی ارسال شود و مالیات شان بقرار سررشته که
پادشاه بخارا بآنها داشت گرفته اضافه ستانی نکنند اولاً
مطابق احکام معمولداشته و بعد ازان صلاح و صوابدید خان
نمود که اقسقال عبد احمدخان قوم مغل ترک ساکن ارگوی
بدخشان و اقسقال قربان محمد ساکن غرمی جرم بدخشانرا
با چهار صد نفر سوار و پیاده قوم بدخشی بزیر دستی آنها فرستاد که
درواز را تصرف شوند نامبردگان که با نفری ایجاری بطرف
درواز رفتند مردم در واز سرکشی نکرده آنها را راه دادند تا دو سال
همان دو نفر حکومت در واز را کرده و نفری زیر دست خود ها را
بطور تهانه در لب دریا بقشلاقهای درواز گماشته بودند که
حفاظت نمایند تا از انطرف دریا از تعلقہ بخارا و روسی کسی


تاریخ درواز ۳۶۰ رهنمای قطغن و بدخشان

دست درازی نکنند واقسقال قر بانخان در کوف وعبد محمد خان
در نسی و کریم خان قریغ ترک ساکن در انجم در شکی نشست حکومت
میکردند و میر نصرت اللہ بیگ از قوم صفر علی حاکم سابقه
درواز بعد از رفتن صفر علی در وطن خود که درواز است آمده
سابق از خوف صفر علی آمده نمیتوانست ـ اقوام درواز نامبرده
را از سبب اینکه میر خیل شان بود اکرام میکردند و صاحب
اعتبار بوده در ابتداء متابعت حکام را میکرد در اخیر بستگی
مردم با و زیاد شد و فوجداران از و بستادی شده شکایت بجبریل
نوشتند و جبریل چند نفر اقسقالهای درواز را خواسته کیفیت
را از آنها پرسید آنها نیز تصدیق قول حکام را کردند بعد از ان
جبریل مذکور میرزا غلام حیدر خان کوتواله دار و میرداد خان
حواله دار را با یک پہره سوار و یک پہره پیاده به بهانه جمع آوری
مالیات مقرر درواز نموده و پنهانی آنها را دانسته کرد که نصرت الله
بیگ را بحکمت عملی بفیض آباد بیارند و اگر ممکن نشد او را دستگیر
نمایند اینها که رفتند نصرت الله بیک از ین معنی واقف شده


تاریخ درواز ۳۶۱ رهنمای قطغن و بدخشان
و پنجصد نفر نوکر پیشینه درواز را با معتبرین آن و کلانتران قوم
بطرف خود گردانیده اختیار سرکشی نموده بود و فوجدار آن
مذکور را با نفری شان کامل دستگیر کرده انتظار آمدن پاره
نظامی را داشته بکمین بودند اینها را که رسیدند نیز گرفتار
و محبوس نمودند و اسلحه و اسباب شانرا تاراج ساختند و راه
را مسدود کردند که کسی خبر بفیض آباد نبرد. لکن قاضی لطیف
نام دروازی خفیہ این کیفیت را در فیض آباد رسانید جرنیل
تاج محمد خان از برای دوره به سنجان برآمده و میان رحیم خان
کرنیل را قایم مقام گذاشته بود کرنیل فوراً اطلاع بطرف
جرنیل فرستاد و از راه واپس گشته با شش تولی و توپ
و دو طوپ رساله روانه درواز شد و به پنج شب در قشلاق نشر
تعلقه کوف رسید و نصرت اللہ سنگ با پنج شش هزار
نفر دروازی در کوف از برای مقابله آماده نشسته بود و شب
اول یک تولی را بطور شبخون بالای نفری شان که باینطرف
دریای کوف بود مقرر نموده و از آنطرف چیزی نفری بمقابله


تاریخ درواز ۳۶۲ رهنمای قطغن و بدخشان

آمده بودند با هم مقابله شدند شش نفر از آنها مقتول شش
دیگر محبوس شده باقی گریختند و از سپاهیها کسی کشته نشد
فردا نظامی ازینطرف دریا و مردم درواز بآنطرف مقابل شده
مقدمه کردند سی چهل نفر از آنطرف مقتول و مجروح شده و
یک نفر سپاهی از ینطرف بقتل رسید و دو نفر زخمی شد و
نصرت الله بیگ و لشکر او شکست خوردند و خود نصرت الله
بیگ بجانب حصار بخارا گریخت و قبل ازین جرنیل از فیض آباد
پادشاه خان نام را که از اقوام شاه سابقه درواز و ساکن
زردیو بود خط بنام حاکم شغنان داده مقرر داشته بود که بکجا
شغنان را با خود گرفته از راه لب دریا بهجوم مدرواز برده نامبرده
در همین روز که نصرت الله بیگ بکوف مقدمه داشت از انطرف
به نسی رسیده و بندیها را کاملاً خلاص نموده بود و از انطرف
در کوف بهمراه نفری خلاص شده گی نزد جرنیل رسیده و از
جانب بندیها نیز جرنیل را خاطر جمعی حاصل آمد که زنده و سالم
واصل گردیدند و مردم درواز همگی بسلام آمده از گذشته


تاریخ درواز ۳۲۳ رهنمای قطغن و بدخشان
نائب و از آینده امن خواسته سورسات برای خوراکه نظامی
وغیره تا مدت دو ماه متواتراً میرسانیدند تا آنکه انتظام لازمه را
جرنیل کامل نموده تعلقات نصرت الله بیگ و بعضی مفسدین
را جمع کرده بدارالسلطنه روانه نمود و اسلحه ویراق درواز را
کاملاً جمع نموده تحویل میگزین سرکاری کرد و خود او بمراجعت
بفیض آباد کرده سه تولی از نظامی را با سه نفر کپطان در آنجا
بطور تهانه مقرر نمود بدینقرار که یک تولی در خواهان و یک
تولی در نسی و دو پهره در کوف و چهار پهره در شکی و دو پهره در
مایمی و دو پهره در جا مرس بالا و شاه صمد خان لهوگردیرا
حاکم مقرر نمود و چهار سال حاکمی کرد و بعد ازان استغاثه مردمان
درواز و از دست نفری نظامی بکابل رسید و شاه صمد خان
را بکابل خواستند و ایشیک آقاسی شهسوار خان بطور ممیز
مقرر شد ۹ ماه بدرواز هم ممیز و هم حاکم بود و بعد ازان نائب
غلام ساکن روستاق حاکم درواز مقرر شد و پس از موقوفی
او محمد سعید خان قندهاری بارکزائی مقرر گردید اما سال را


تاریخ درواز ۳۶۴ رهنمای قطغن و بدخشان

کامل نکرده بود که از حضور امیر شهید عبدالله خان پسر شاه
محمود خان شاه سابق درواز بحکومت آنجا سرفراز گردید
و دیگر برادران و برادرزادگان او را نیز منصبهای در نظام و
در ملک مرحمت کردند چنانچه محمد ولیخان پسر عم عبدالله خان
مبحضور امیر شهید امیر حبیب الله خان سرکرده غلام بچه گان
خاص مقرر بود و در اوائل سلطنت امانیه برتبۀ جرنیلی بعنوان
رئیس سفارت فوق العاده افغانیه بممالک متمدنه جهت ابلاغ پیامهای خوشیات
اعلیحضرت معظم غازی مفتخر گردیده بعد از رجعت کامیابیانه
خویش در کابل زمام مهام وزارت خارجیه را بدست گرفت
محمد اسمعیل خان پسر عم دیگر که نظامی و عبد المجید خان پسر شاه
عبدالله خان کرنیل نظامی و هٰذا القیاس چهار نفر از خاندان
مذکور بمرتبه کپطانی و جمعه داری و دیگر خدمات متفرقه مقررند
و شاه عبدالله خان هفده سال حاکم درواز بود و فوجداران
از جمله پسران و برادرزادگان خود مقرر مینمود و در ۱۲۹۹
شمسی مردم درواز از دست او بدارالحکومه خان آباد قطغن


تاریخ درواز ۳۶۵ رهنمای قطغن و بدخشان

استغاثه سردار محمد اکبر خان نائب الحکومه نمودند و شاه عبدالله خان را خواسته از درواز موقوف و بعوضش عزیز الله خان محمد زائی پسر سردار حبیب الله خان قندهاری را مقرر کرد یکسال نامبرده حکومت درواز را نموده بعد ازان عطا محمد خان مقرر گردید، قاضی عبداللطیف خان دروازی که خبر بغاوت نصرالله بیگ درواز را بجرنیل تاج محمد خان رسانیده بود امیر ضیاء الملت والدین او را بحضور خواسته به خلعت و تنخواه سرفراز ساخت و در حکومت درواز یک فرقه را که نوکر پیشه میگویند از قدیم پیشه آنها ملازمت است که بحضور حکام خدمت میکنند و از دیگر تکالیف معاف میباشند و در هر قشلاق خانه واری نوکر پیشه مشخص و معلوم بوده تقریباً در تمام درواز پنجصد نفر نوکر پیشه خوانند بود.


درواز
۳۶۶
رنمای قطغن و بدخشان
اسامی حکام درواز
اسم حکام
مدت
موعد ولایت
اسم حکام
مدت
موعد ولایت
۱ قربان خان غوریجی بدخشی
۲ سال
۶ شهسوار خان شاغاسی
۹ سال
۲ عید محمد خان ارگنجی کرنسی
۷ شاه عبد الله خان
۱۷ "
۳ شاه محمد خان لوکردی
۴ سال
۸
عزیز الله خان پسر حبیب الله خان
۴ نایب غلام بیگ خان رستاقی
۵ محمد سعید خان بارکزائی قندهاری
۱ سال
۹ عطا محمد خان
عادات و پیداوار درواز
در محلات درواز شکار آهو و سیاه گوش و دله خفک
و روباه و گرگ و پلنگ بسیار است اما آن مردم صید این
چیزها را یاد ندارند و پسته و بزغنج هم در ان علاقه بسیار است
کسی جمع نمیکند و عمل تریاک هم در بین درواز رواج یافته مثل
مردم شغنان غمره کشی و تریاک خوری ندارند :


درواز ۳۶۷ رهنمای قطغن و بدخشان
و ریگ دریای پنج درین موضع زر دارد اما مردم درواز
زرشویی نمیکنند و الا بسیار طلا بدست شان می آید. و
دره از طرف کوه زنگیربها آمده که طلا بسیار دارد اینجا پنجه در وقتیکه
آب دریا کم میشود خاک و ریگی را که از کوه زنگیربها بدریا می آید
در حدیکه این آب با دریای آمویه می آمیزد مردمان این منطقه
این ریگ و این خاک دریا را حفر مینمایند و بقدر دانه نخود و ماش
و کم و زیاد طلا بدست شان می آید و بعضی را که اجل رسیده
باشد که همان خاک و گل که حفر شده بالایش می افتد هلاک
میشود ازین معلوم است که در کوه درواز کان طلا است
اگر جستجو شود پیدا خواهد شد. و یک محلی است درین جا پیس
علیا وزنیف مانند غاریکه معروف به نقره کوه میباشد از قشلا[ق]
زنیف تا حد غار دو کروه مسافت خواهد بود و دهن غار
تنگ و درون او فراخ است میگویند در سالهای قدیم
کان نقره در آنجا بود و الحال در آنجا زرنیخ و نوشادر
پیدا می شود .


درواز ۳۹۲ رهنمای قطغن و بدخشان

و خاک و سنگ آن سرخ است و سفید در غلافا
درواز برجا بسیار است فلهذا خانه های خود را سرخ و سفید
تیار میکنند و نیز سنگهای سرخ و سفید پیدا میشود که آنرا در آونگها
کوبیده دیوارهای خانه خود را از ان رنگدار می سازند و نیز یک
سنگی است طولانی که آنرا فلیته ئی چراغ سنگ میگویند
در کوه غمی پیدا میشود و بعوض فلیته چراغ آنرا در تیل گذاشته
آتش می افروزند ما دامیکه تیل خلاص شود مثل چراغ روشنی
میدهد و تا یکسال همان یک فلیته آن کافی است و نیز سنگهای
نرم سفید و بور، سبز، سیاه پیدا میشود که از ان غوری
و کاسه و دیگر ظرفها می سازند :

راه ها

از راه دشت راهی بطرف فیض آباد میرود منزل
اول آن در پس دیوه غار چوین است که از نواحی شعبان
گفته میشود و بفاصله (۴) کروه وقوع دار دو ارتفاع و


درواز ۳۶۹ رهنمای قطغن بدخشان

(۸۸۰۰) فیت است و چون انسان ازینجا زان و بر
کوتل شغنان بالا میشود که ارتفاع آن (۱۲۶۰۰) فیت است
وقتیکه از آنجا پایان شوند در لب کول می آیند که شنزگان
گفته میشود و از کوتل شغنان بمسافت (۶) کروه واقع است
و ارتفاعش (۱۰۰۵۰) فیت است و از آنجا بمقام نخچیر پر
می آیند که آن نیز (۶) کروه مسافت دارد و ارتفاعش
(۱۰۱۲۰) فیت است و از نخچیر پر بمسافت (۸) کروه در موضع
دو آب شیوه است که در آنجا شب گذرانیده میشود و ارتفاع
آن (۱۰۱۲۰) فیت است و از ملحقات آن زرد یو است
که از آنجا تا سیچوچ (۱۲) کروه مسافت است ارتفاع آن
(۶۵۲۰) فیت است در آنجا شب گذرانیده فردا
به بهارک میروند که ارتفاع آن (۴۵۵۰) فیت
است و از بهارک تا رباطک (۸) کروه مسافت
است و از آنجا الی فیض آباد (۷) کروه میباشد ÷


شیوه ٣٧٠ رہنمای قطغن و بدخشان
کوائف دشت شیوه

این موضع کوهستانیست علف زار که دارای دره‌های
بسیار و دشتهای بیشمار است ـ و در ایام سابق چند خانه
از مردم ارگو و غیره اطراف بدخشان در آنجا سکونت میکردند
که آنها را شیوه چی میگفتند ـ چون رجوع مردم مالدار در
دشت مذکور بسیار تر شد مردم ارگو و غیره تاب نیاورده
از جهتیکه فصل شا را مردم مالدار تاراج میکردند از انجا فرار کرده
در وطن قدیم خود رفتند الحال از مردم بدخشان مطبور در آنجا
در آنجا کسی سکونت ندارد و مردم شغنیانی در قریب و نواح آن
که شبخنان قریب است سکنا پذیرند و خانها ساخته کشت و کار هم میکنند

قریه جات شیوه
اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
راد علی | ٣ | دره خدیو | ٢
اندراب | ٧ | خنج | ١١


درواز ۳۷۱ رهنمای قطغن و بدخشان

اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
زود ۹ قلعه مزار شاه ۸
دولت شاهی ۶ روبان ۴
طاقه ارچه ۳ زنجیر کعبه ۶

پنجشنبه موسفید خنج استاد غلام [رسول؟]
ارباب یوسف قلعه مزار شاه - همین خانه ها را
در زمستان و تابستان همانجا سکونت دارند -

راه ها

از طرف فیض آباد یکراه از دره جوغون دارد و نیز از طرف بهارک یکراهی از دره ارغنج خواه - و راه دیگر از قشلاق فرسراغ بهارک رفته بکوتل بام دره و انجاب زردیو و سرغیلان نیز راه ها دارد و از جانب شغنان هم راه پیاده رو از هر طرف و راه سوار از لب کول آمده - و از جانب درواز و راغ هم راه بطرف شیوه آمده که سوار هم


۳۷۲ رهنمای قطغن و بدخشان
رفته میتواند. طول درۀ شیوه کلان اندر در بهارک تا سر کول
ده کروه است و از کول بالا تر حدود شغنان است
و کول شیوه حوضی است که یک کروه طول و کمتر از نیم کروه
عرض دارد و از هفت دره آب چشمه سارها و آب برف ها
در آنجا جمع میشود راه مخرج آب آن معلوم نیست
مگر بطرف شرقی کول اندکنار آن قدری دورتر از زیر سنگها
آب بر آمده طرف در مارخت شغنان میرود احتمال میرود
که آب مذکور از همین حوض باشد :
قریه جات درۀ های شیوه
نمبر | اسم دره | نمبر | اسم دره
۱ | شیوه کلان | ۷ | دره گلستان
۲ | دره پیلو | ۸ | دره سنگر
۳ | دورخ دره | ۹ | خونی دره
۴ | شاخ دره کلان | ۱۰ | شاخ دره خورد
۵ | دره کلوچ | ۱۱ | پم دره
۶ | دره هزار چشمه | ۱۲ | دره میرزا نبات


شیوه ٣٧٣ رهنمای قطغن و بدخشان

در ایام تابستان مردم قندهاری و طائفه ها
افغان و کابلی مثل قوم گادی و غیره وعرب بغلان و تیمور
خان اباد ـ وطائفه های ترک اطریجی ومردم ارگو و دیگرجوا
بدخشان تقریباً (٨) هزار خانه دار مالدار در شیوه رفته بهما
دره جات مالداری خود ها را از قسم گاوها و گوسفند ها و کلان
اسپ و شتر که تخمیناً به (١٢) لک مال و مواشی میرسد میبرند
و در علف زارهای دره های مذکور میچرانند از ثور الی برج
سنبله در آنجا مقیم بوده در آخر سنبله واپس کوچ میکنند
و یک دشت دیگر در بین راغ و درواز است که انرا ایس
نیز
مینامند در انجا مردم مالدار همانقدر یا کم و زیاد ازان رفت امدا
و بدون از مردم شغنان که در دشت شیوه قدری کشت
میکنند در دشتهای باقی کشت و کار نمیشود و نه درخت دارد :

آبهای دره جات شیوه
از هر طرف آبها بحد موضع دو آب شیوه جمع میشود باره


شیوه
۳۷۴ رهنمای قطغن و بدخشان
خنج و اندراب رفته در بین روشان و درواز بدریای
آمو داخل میشود چنانچه فاصله حدود درواز و روشان
همین دریای شیوه است و اینکه از شاخ دره کلان می آید
طلا دارد زیرا که طائفه زرشویهای نواحی بدخشان در سابق
بهمان رود شاخ دره زرشوئی میکردند و از ریگ رود مذکور
طلا میکشیدند تبرغان که مردم شیوه او شانرا منگ
میگویند در شیوه بسیار است شکار ماهی مرغ آبی
در تابستان و شکار آهو در زمستان نیز ممکن است *


نقشه شهر بزرگ
مقیاس
یک اینچ مساوی ۴ میل
معادل ٢ ١/٢ کروه کابل

راه راغ
بخو پایان
چوگالی
بخو پایان کرم پیلی
تیاره
چشمه سنگ
وت
اسیر کننه
ده گردن میر خلوجی
پشمان
سموع
الوان دره
چشمه خوطی
ده گردی
خو دو گان
پیتاد خاک
چکه خواه
ه اسپانجوان
راه چیر
میدان فقلانی
انگریان
طولان
خانی
انگاری
پشاره
از و شخم
دشت یک
قدوق
مغزار
جاده پلینگا نارپشت
سلمند سفید شاخ
راه رستاق
بجیل کول
یخمتان
پاسه پور پرخم
دره زردک
چنار
گردش گرنیک
پشویل
الوژی
خشک چوکانی
قدق قلوع
ایجان
پایور
راه رستاق
یشمندی
راه دره داونگ
ریز کوتل
راه چاه آب
راه رستاق


شهر بزرگ ۳۷۵ رهنمای قطغن و بدخشان

شهر بزرگ

این موضع علاقه‌داری درجهٔ دوم است
و از مرکز فیض‌آباد بطرف شمال (۲۰) کروه مسافت دارد
اما در بین راه مذکور رباط نیست و در خود شهر بزرگ رباط است
مردم‌های آنجا تاجک میباشند و زبان فارسی دارند و
سرنگ سفید چهره اند اما در اطراف و نواحی آن مردم اوزبک
و قلق و هزاره سکنا دارند که هزاره فارسی و قلق اوزبک
ترکی و اوزبکی میگویند

قریه‌جات شهر بزرگ

اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
خور دکان | ۷۸ | شنجان | ۸۲
پیتاو | ۱۳۰ | ملوان | ۹۸
سمیغ | ۱۲۸ | دلگی | ۳۳


شهر بزرگ ۳۷۶ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
کرۀ بالا ۴۹ وندیان ۱۸
شاه دشت ۸
بجستان ۲۳ پای مور ۱۱
خاک و پشتاو ۷۳ یادیو ۱۶
درۀ میدان ۲۳ قدق ۱۳
رباط گردن ۱۶ ملوان ۳۰
کرۀ پایان ۵۵ گردن ریگ ۵۵
زیر کوتل ۱۰۰ دشت فرنگ ۲۰
سفید شاخ ۰
غنفر سفلی ۲۱ غنفر علیا ۲۳
شیخ آب پر ۲۲ قدق قلغ ۳۰
آب گنده ۴۰ درۀ زرک هزاره ۵
چکانی ۸۳ نار دره ۲
کانگ بالا و پایان ۱۸۰ چنارک ۱۵
جوگانی ۱۳۳ درش مندی ۲۵
فریشک ۷۶ چشمۀ خریطه ۰
برخم ۱۳۰ کول ۶۷
چکه خواه ۳۷ پشه دره ۱۴۰
اسپانخواه ۳۰۰ انگاریان ۵۰
سنگدره ۴۴
ده توت ۱۵


شهر بزرگ ۳۷۷ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
چله تان | ۵ | کُوش گریگ | ۴
اَرِش خَم | ۲۰ | یاغور | ۲
الکوزائی | ۱۵ | ایان | ۱۰
زستانک | ۲ | سَلند | ۵
حاوه | ۲ | شوریل | ۲۰
مغزار | ۷۵ | یاصف | ۷۰
نفوس شان به ده هزار بالغ میشود.
صناعت، خوراک، پوشاک و غیره
گندم، جو، زغر، کنجد، نخود، پنبه را للّمی میکارند
و زمین آبی در بعضی جاها اندک اندک دارند اما اکثر زمینها
شان للّمی است در زمین آبی رشقه و باغ فواکه را معین
مینمایند و بواسطه که زمین شان للّمی است در باران سالی
غله های بسیار را مالک میشوند، و قریجات شهر بزرگ


شهر بزرگ ۳۷۸ رهنمای قطغن و بدخشان
بالای تپه ها و غیره جاهای از یکدیگر دور متفرق افتاده و از
جاهای دور و دراز برای خوراکه خود آب بالای مرکب ها
می آورند ـ و قالینهای شان نیز گلمی است :
کرباس بافی در بین شان بسیار است و مالدار
هم دارند از پشم آن نمد مالی و جل ، جوال ، نوار ، رسن
پلاس میسازند و بعضی قشلاقهای شان کسب زرشویی
را پیشه دارند :
کسانیکه استعدادشان بیشتر است نان گندم
را استعمال میکنند و عوام الناس گاه گندم و گاه جو و آش همراه
ماست و دوغ و یا نان و شیر و قروت آب میخورند اکثر
نان و شیر و چای نمکین را استعمال میدارند ـ دعوض روغن
تیل زغر را بعمل می آرند :
چون تجارت گوسفند فروشی در بین شان بسیار است
باطراف کابل و غیره گوسفند ها را فروخته برای خود و تعلقات
خود رخت خریداری کرده می آورند و بخروش هم می آرند.


شهر بزرگ ۳۷۹ رهنمای قطغن و بدخشان

و عوام شان زن و مرد کرباس میپوشند و پوستین چه نیز
میسازند و میپوشند :
مانند دیگر مردم بدخشی شوق اسلحه و یراق در بین
شان نیست بعضی اشخاص یگان تفنگ فلیته ئی دارند
که تمام آن از (۱۵۰) میل اضافه نمیشود :
ریش سفیدان شهر بزرگ میگویند که پیش ازین
هرکس که در بدخشان میر میبود ما تحت او می بودند
و خرج و باج اورا کشیده تاوان به او میدادند و
اگر میر ها یک با دیگر جنگ و مقدمه میکردند نیز نفری ها
در بین شان کشته میشدند نفس و مال و اولاد مایان
در اکثر اوقات از دست میر ها در معرض تلف می افتاد
چند سال در ایام سلطنت امیر شیرعلیخان مرحوم از هرح
و مرج فارغ بوده و بعد از ان از حین استقلال دولت
افغانستان که بتصرف اقتدار جناب ضیاء الملة والدین
مرحوم درآمد شاهد فارغ بالی و آسوده حالی را بآغوش گرفتیم


شهر بزرگ ٣٨٠ رهنمای قطغن و بدخشان

همه مال و آل و عیال ما در امن مانده و بکار غریبی خود
اشتغال داریم ٭

راه‌ها

از شهر بزرگ راه‌ها بهر جانب میرود بطرف جنوب
آن رستاق بفاصله (۱۲) کروه و بجانب غربی آن
چایاب و بطرف شرق آن یفتل و بجانب شمال آن
راغ و علاقه دادنگ که قریه جات راغ است راه
میرود و سوار از هر راه رفته میتواند و به آنطرف دریا که
علاقه کولاب است نیز راه رفته ٭

تعداد مالشماری شهر بزرگ

گوسفند
(۲۷۷۱۳)

گاو، مرکب
(۴۸۳۱)

اسپ
(۳۸۴)


راه جلال اباد
نقشه کوهستان کابل
کوه صافی
تگاب
نجراب
پنجشیر
بگرام
چاریکار
غوربند
راه خان اباد
کابل
پغمان
ارغنده
میدان
وردک
مقیاس
یک انچ مساوی ۴ میل


رستاق ۳۸۱ رهنمای قطغن و بدخشان

رستاق

این موضع حاکم نشین درجۀ اول است محکمهٔ
دارالقضا هم دارد و ارتفاع آن «۴۷۷۰» فیت
و هوای تابستانش «۹۰» درجه است مردم آن سفید
چهره و اقوام تاجک و اوزبک و هزاره و قرلق در آن
سکنا پذیراند زبان قوم تاجک و هزاره فارسی و زبان
اوزبک و قرلق ترکیست و بازار خوب دارد و از هر قسم
اسباب تجارتی مروجهٔ آن نواحی دران موجود میشود
دارای «۳۰۰» دکان میباشد تجارت شان بیشتر از طرف
بخارا بوده پوست باب را ازینطرف برده از آنطرف
ابریشمی باب می آورند حال براه فیض آباد چیت و صحن
از پشاور براه چترال می آورند پوست روباه و زیره بطرف
پشاور میبرند و اسمای گذرها بتفصیل آتی است :


رستاق ۳۸۲ رهنمای قطغن و بدخشان

گذر های روستاق

اسم گذر تعداد گذر اسم گذر تعداد گذر
گذر چرمگری تاجک ۱۱۱ گذر حلوائی تاجک ۱۰۵
" شوره پزی " ۱۰۰ پایان قلعه " ۶۰

(۳) کاروانسرای و (۳) مسجد جامع و (۴)
مدرسه را نیز دارا است *

قشلاقهای رستاق

اسم قشلاق تعداد خا اسم قشلاق تعداد خا
خانقاه تاجک ۵۰ شهر عنیان تاجک ۱۰۵
چغیان ازبک " باغ حصار " ۹۰
سر غار " ۸۰ دشتک سادات " ۷۰
گذر " ۵۰ توت " ۴۰
زویان " ۳۵ سر رستاق سادات " ۱۰۰


رستاق ۳۸۳ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق تعداد خا اسم قشلاق تعداد خا
حزائل تاجک طلابات ۶۵ غنج تاجک ۹۰
خواجه خیران تاجک ۶۰ دشت امانی " ۴۰
ایلکاشان " ۵۶ دیوری " ۵۲
طوطی " ۱۴ دشت چنار " ۲۰
خالی دره هزاره ۲۷ قدق اوزبک ۴۰
مند ایل " ۱۴ هزار لسیوج " ۱۲۰
گنده چشمه " ۳۷ گنده چشمه " ۵۰
چشمه قیرق " ۱۶ لنگر سادات ۵۰
دره ازک " ۷ پنجاه " ۲۰
قره بلاق قرلق و ازب ۱۲۰ کیشان ازبک " ۵۰
یا مچی " ۵۷ کمانکر " ۴
خواجه قشقار " ۲۰ یولک دشت قرلق ۱۱
ارقابه قرلق و تاجک ۴۰ حافظان " ۱۰
قلق سیای قرلق ۲۰ تالک " ۳۱


رستاق ۳۸۴ رہنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق تعداد خانها اسم قشلاق تعداد خانها
شیخ سلیمان قزاق ۳۰ نارستان تاجک ۴۰
گنده بای 〃 ۳۰ سنگ علی 〃 ۳۰
مرغک 〃 ۲۰ سیاب شیر محمد ازبک ۶۱
آغل سیای 〃 ۳۰ کله بان 〃 ۱۱
سوخته قلعه تاجک ۴۰ قاقل بیگ 〃 ۲۰
زنگ بابا اوزبک ۲۰ لوگری 〃 ۲۰
پشکند 〃 ۸۰ چیه خانه 〃 ۴۰
بای نظر 〃 ۱۴۷ یکه توت 〃 ۸۰
آق جر 〃 ۴۹ قزل قلعه طوچ ترک ۸۳
تولکی سادات و تاجک ۴۰ دمان کیوان بلوچ ۴۶
چلا خواجه خواجه ۲۲ پستکه 〃 ۸۰
سیدآباد سادات ۲۳ خواجه جر غاتو متفرقه ۳۹
ده پشت 〃 ۳۰ سنگر آب تاجک ۲۷
قره قول اوزبک ۶۰ ایوزان 〃 ۲۰


رستاق ۳۸۵ رہنمای قطغن و بدخشان

اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
تاش ازبک ٢٦ چپ دره قرلق ۴۰
لنگر قرلق ٢٦ چشمه گان " ۴۳
سرجوی بالا " ۳۴ سرجوی پایان " ۴۲
قره غاچ " ۲۰ چنار " ۱۵
ارلات " ۴۳ چاکر " ۴۰
قزل قشلاق " ۴۶ حقیر قشلاق " ۱۸
دشت میزای " ۷۰ قلعه گرداب " ۲۳
جواز خانه " ۳۲ قدق " ۲۰
داوشی تاوه تاش " ۸۹ دشتک تاحک ۳۰

جمله خانواری تعلقه رستاق و شهر مذکور سه هزار
و نهصد و بیست و نه میشود که تخمین بیست هزار نفوس خواهد شد
آب دریا و رو بار ندارد چند چشمه در سر رستاق است که آب
از آنجا می آید و بلب رود و شهر رستاق باغات در ترکاری و شرحی
از زراعت را آب میدهد - و کشت و کار مردم آنجا للمی است ازین بان


رستاق ۳٨٦ رہنمای قطغن و بدخشان

(٥) درجه سرد است بلندی رستاق از کابل کم تر مگر هوای
او سردتر است *

زراعت، حیوانہ، صناعت،
خوراک، پوشاک، اسلحه،

گندم، جو، زغر، پنبه، خربزه، تربز در املاک للمی بیگارمند
و حاصل میخیزند. هر قدر که در زمستان برف و در حمل و جوزا
بارندگی شود آبادی و زراعت مردم مذکور خوبتر میشود. و گندم را
اکثر در میزان میپاشند کمتر در حمل و ثور و جوزا بزمین میکارند*
توت، زردآلو، گیلاس، آلوچه، آلوبالو، سیب،
ناک، انگور، بهی، خربزه خوب، تربز وافر دارد *
مردم شهر رستاق پیشه وری و تجارت و دکانداری
میکنند چرمگری، صابون پزی، کفش دوزی بافندگی مسگری
و غیره کسب و هنر دارند و اطراف دهقان پیشه بوده از دیگر چیزها
خبر ندارند اکسب زرشوئی میکنند و بوریا بافی بسیار دارند


۳۸۷
رستاق
رهنمای قطغن و بدخشان
بحدودهای لب دریا در بافندگی شال الیچه و کرباس از مردم قطغن
بهتر میباشند و الچه رستاق مشهور است *
مردم نفس رستاق طعام خوب میخورند که اهل بازار
میباشند - و اطراف نان و شوربا یا ماست و دوغ و قروت
میخورند یا نان خشک و عادات چای را نیز مردم اطراف ندارند
و استعمال آن در بین شان کم است *
مردم نفس شهر رستاق خوش لباس و زنان شان
مستوره و چیت پوش میباشند و اطراف فراخور حال خود ها
در هر چیز فرق دارند *
در مردم داخلی شهر بعضی از بایها و اکابر تفنگهای روسی
و انگریزی دارند که پانزده یا بیست میل بحساب خواهد آمد و در اطراف
از تفنگهای فلیته بعضی اشخاص خواهند داشت که اگر تماماً فراهم
شود به سه چهارصد میل خواهد رسید اضافه نخواهد بود-

راه ها
چون رستاق زمین وسیع و هموار دارد نفس رستاق


رستاق ۳۸۸ رهنمای قطغن و بدخشان

در لب رودیکه آب چشمه سارهای سر رستاق دران می آید
واقعست، شمالی و جنوبی افتاده و از چهارطرف بهر سمت راه
رفت و آمد میباشد چنانچه بجانب خان آباد کشم کلنگان
و فیض آباد و شهر بزرگ و چاه آب و کنار دریای پنج و آمویه
راه های بشمار است و بآنطرف آمویه نیز راه های بسیار
از رستاق و چاه آب رفته که مردم بلد همه روزه از چایاب
و نواحی آن کلاب و حصار و جوبک و غیره حدودات پار دریاب
خود را میرسانند و از انطرف بدینطرف می آیندـ در وقتیکه
لب دریای آمویه باینطرف در ریاست پہره های نظامی
افغانستان بمواضعات ذیل مقرراندـ ینگی قلعه پہره
رسالہ کذیش دو پہره رسالہ سمتی یک پہره انجیر یک پہره
آی قلی یک پہره ـ و بہ آنطرف دریا که علاقۀ روسیست
نیز چند جا از قدیم نظامی و چهاونی داشت چنانچہ در مقابل
سمتی بموضع بہارک و قشلاق باغ گلدش چهاونی چوبک
و محاذی ینگی قلعه در حد قرحار پہره روسی بود حال نیست


رستاق ۳۸۹ رهنمای قطغن و بدخشان

بلکه در وقت قره تپه نیز سپاه و پهره خانه روسی بود -
اما چون دریای آمویه بآنطرف هر دو قریه را پیدا کرد و رفت
و قره تپه را روسی واگذار شد و داخل علاقه دولت
خداداد افغانستان آمد که حال یک پهره در قره تپه
و یکی در یتیم تپه و یکی در بوستان نشسته حفاظت
بندر را میکنند.


رستاق ۳۹۰ رهنمای قطغن و بدخشان
معتبرین و علمای رستاق
نمبر اسم نمبر اسم
۱ داملا غلام شاه ۱۳ داملا عبدالحکیم
۲ " شاه جهان ۱۴ " محمد عمر
۳ مولوی عبدالحمید ۱۵ " حسین خان
۴ ایشان سید اسلام ۱۶ سید عبدالله
۵ " امان الدینخان ۱۷ ایشانجان
۶ " محمد موسی ۱۸ ملا اسرائیل وکیل
۷ " بلبل شاه ۱۹ ملا محمد غازی "
۸ محمد عظیم خان مرتبه دار ۲۰ محمد ولی "
۹ محمد حسن خانقریه دار ازبکیه ۲۱ ملا اشرف
۱۰ محمد نبی خان - در در بای ۲۲ ملا عصمت الله تجار باشی
۱۱ محمد کریم بای ۲۳ ملا محمد غازی
۱۲ ملا حسام الدین ۲۴ حکیم بای


رستاق ۳۹۱ رهنمای قطغن و بدخشان
درین نواحی موقعی است بنام آب آسیا به که بمساحت
(۹) گروه و ارتفاع (..) فیت از التین جلو افتاده و راه در میانه
آن هموار و سنگزار و پر مغاک است و در برخی ازان زراعت
غوزه مینمایند و اهالی مسکونه این اطراف و جوانب ترک تاجک
بوده در شوئی را میکنند و در قرب آن پلی است که آنرا پل ظفر
نامند و کوتلی است که کوتل توتی گفته میشود ارتفاع آن
(۴۶۲۰) فیت است :
راهی از آسیا به به پل بیگم و کشم و مشهد رفته و راهی
برستاق رفته است و تقرب رستاق چنانچه قبلا طبع شده
چشمه ایست مشهور بچشمه خواجه جرغانو که بدان موضع زیارت
خواجه تراب رحمة الله است ازین چشمه آب مانند فواره بآواز
کنان میریزد و باز اندکی مکث کرده متعاقباً مثل غلیان دیگ
بزرگی که بزیرش بسیار آتش برافروخته باشند جوش زده و
خروش نموده گل و ریگ لائی با خود میپاشد و باز آرام میکند تا
ثم ـ فتم :


رستاق ۳۹۲ رسهای قطغن و بدخشان

ازینجا راهی بسوی ینگی قلعه و یکراه بد خیلان رفته است

چاه آب

یکی از ملحقات چاه آب بمسافت (۱۴) کروه است
و در جمیع اطوار و رسوم و پوشاکه و خوراکه و پیشه مردم رستاق
و چاه آب مساوی میباشند نهایت اینکه چاه آب آب جای
بدون از یک قشلاق آن که سخن آباد نام دارد بدیگر قشلاقها
آن و نفس چاه آب که بازار هم دارد قطعا سرئی نیست و شبجای
و زراعت شان تماما للمیست و آب خوردن شان از چاه است
که در خانه های خود چاه دارند- گندم، جو، نخود، پنبه، زغر،
زراعت مینمایند، و در عین پنبه فالیز خربزه، تربز، کنجد، باجره نیز
میپاشند- زراعت را از یک زمین می بردارند بر پشته ها بلکه
کوه های چاه آب همه گندم، جو، فالیز کاشته میشود :
چنانچه اگر از چاه آب کسی برآمده بیک کوه بلند از ملاحظه
اطراف کولاب و حصار چوبک فرخار که بانطرف دریائی آمویست


راه شهر فرنگ
راه شهر فرنگ و درکانی
دارونگ دهمیان پتاق چشمه غار قصاب ده توت جوی کان چشمه شیر سگ دره
پشه ئی دره سنگ چاکران خارستان شاه دره
درواز راه درواز
اودکی آب سنگ سنگان در در آباد قله تن جیلان
یخک انجیر دندون قلعه خان
سرایان مغزار دریای آمو چهاریار
نقشه چاه آب
پیمانه یک اینچ مساوی دو کروه پا کابل


رستاق ۳۹۳ رهنمای قطغن و بدخشان

در علاقه روسیه است هفت کروه مسافت طی نماید تمام کوه های
آن در موقع زراعت از گندم، جو، خالی از انبار قدیر نامی شان
بهرجا افتاده میباشد عوض آب که در ان حدود نمیباشد تماما تربز
میخورند *


رستاق ۳۹۴ رهنماء قطغن و بدخشان
گذر و قشلاقهای چاه آب
اسم قشلاق تعداد خانه اسم قشلاق تعداد خانه
گذر درشخواه ۲۰۰ گذر ارنه ۱۶۰
گذر گردنکه ۵۰ آتنجک ۴۵
شاه دره ۷۱ ذکریا آباد ۳۰
دره ارنگ ۵۵ خوشکه خواه ۲۰
صفه کان ۸۰ گزان ۵۶
گلا تک ۸۴ نو آباد ۳۰
ارگسان ۶۰ انجیر ۲۰۰
انجیر ۶۰ سخن آباد ۶۰
یا لشان ۳۰ اودی ۱۵
درشخواه ۳۵ چاکران ۳۰
چشمه حورشید ۲۰ خیلان ۲۰۰
حاجی مراد ۱۱ شور ۹


رستاق ۳۹۵ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم قشلاق | تعداد خانه | اسم قشلاق | تعداد خانه
قدق | ۳۰ | خیرآباد | ۳۰
رباط پلدین | ۱۵ | شجره | ۳
دره غوب | ۱۳ | چشمه گل | ۱۵
شاه مستان | ۳۰ | |
همین چهار قشلاق ما قبل از قدق مردم ازبک
میباشند باقی همه قشلاقها قوم تاجک اندـ و زبان فارسی دارند
و بهمان چهار قشلاق زبان ترکی مستعمل است *
مردم اینجا علی العموم در ایام خریف که زمینها را قلبه
میکنند عوض آب گاوها را تربز میدهند و کفایت آب را میکند
و فواکه و کلیه زراعت شان للمیت میگویند که پانزده سال
پیشتر یکپارچه کوه در حین طلوع آفتاب که برف و باران هیچ نبود
از جای خود متحرک و جدا گردیده بقدر نیم کروه مسافت آمده
برگوشه قشلاق ارنه افتاد و از قشلاق مذکور نه خانه را با بیت
و دو نفر مردوزن و یکپیاده باپاده را زیر نمود که با خاک یکسانشدند


۳۹۶
رستاق رهنمای قطغن و بدخشان
و بقیه خانواری شان از بیم فرار کرده قشلاق خود را مانده بدیگرجا
قشلاق از برای خود ساختند همه رسم چاه آب مثل رستاق
است یکصد میل تفنگ فلیته ئی در تمام علاقه چاه آب
پیدا خواهد شد اضافه نیست - در نفس چاه آب بازار دار
اهل کسبه از قسم کفش دوز، رنگریز، آهنگر، نجار، نجار
پیشه یافته است و مردم اطراف زراعت پیشه بوده کرباس
الچه بافی هم یاد دارند و جمله خانواری شان تا یکهزار و نهصد
میرسد - و نفوس شان هفت هزار از روی تخمین خواهد شد
بویا بافی از ته جنگلها در نیکی قلعه بسیار است که برستاق
و هر طرف از برای فروش میبرند تجارت بوریا در آنجا افزون
است - و علاقه دار در دهات چاه آب مقرر است تحت
حکومت رستاق +
معتبرین چاه آب
مولوی عبدالودود | داملا عمران دروازی | داملا محمد کریم | داملا عبد الله
معصوم برهان الدین | " محمد سلیم | " نعمت الله | اشقال فیض الله


شفق
فرغار
کال توت
پوستان
مبارک بچه
بهار پهلوان
سرخ قلعه
رئیسی
درباچی
چشمه
عبدالله
پیاده تفنگ
چقماق
های آیینه
اش باریک
الودن
کابل

نقشه درقد یعنی سرخ قلعه
مقیاس
یک انچ مساوی ۴ کروه کابل


رستاق
۳۹۷
رہنمای قطغن و بدخشان

اسم | اسم | اسم
اقسقال جمال الدین | رئیس جوہر علیشاہ | رجب بای
صفر بای | قاسم بای | محمد عطا بای
عبدالخیر | سید علی بیک | محمد شریف بای
عبدالصمد

ینگی قلعه
از چاه آب تا ینگی قلعه (۱۶) کروه راه است و
ارتفاع آن (۲۱۸۰) فیت است و در عرض راهش
کوتل شوریه که رفعتش (۴۳۸۰) فیت است میتیم تپه وقاً
است و زمینهای للمی بسیار دارد و در موسم فالیز کاری بعوض
آب از آب تربوز احتیاجات شانرا پوره میکنند *
اہالی ینگی قلعه افغان، تاجک و ازبک و اشخاص متفرقه
هستند. ملک شان وسیع و جنگل زار است - شالی
کاری، گندم، جو، زغر، جواری، غوزه فانیز میکارند آب


رستاق ۳۹۸ رهنمای قطغن و بدخشان

زراعت شان چیزی از چشمه سارهای خواجه جرغا توست
و یک حصه آن از آب نهر است که آنرا از آب آمویه آورده
اند و درینجا چهاونی نظامی هم است :
قشلاقهای ینگی قلعه
اسم قشلاق
نفس ینگی قلعه
گله‌داش
عبدالنظر بیگ
مغلان
تاش مالته بیگ
کرگس خانه
خواجه بهاء الدین
دشت قلعه
ورقت
بوستان

تعداد خانه
۷۵۰
۲۰
۶۰
۴۵
۲۰
۱۵
۵۰
۱۰۰
۵۰
۴۰

اسم قشلاق
خواجه حافظ
جو باشی
بای آبه
پشکنیه
ملا بیگ محمد
کفتر علی
کاکل
قره تیپه
ارتی خواجه

تعداد خانه
۳۰
۵۰
۴۰
۵۰
۲۰
۲۰۰
۱۰۰
۳۰
۴۰


رستاق
۳۹۹
رہنمای قطغن و بدخشان

جمله (۲۴۰۰) خانه وار میشود و نفوس ینگی قلعه ازبک
و افغان و دیگر قشلاقها تماما ازبک میباشند مردم شان مالدار
و زراعت کار و زرشوی اند و بوریا بافی را پیشه دارند و نفوس
شان تخمینا (۹۸) هزار خواهد بود و نیز اوضاع و اطوارشان
مانند مردم رستاق است لکن این مردم در چهره خود گندم
رنگ و اهل رستاق سفید چهره است و مردم افغان اینجا
شوق اسلحه را دارند بنابراین در بین اینها یگان تفنگ روسی
و اکثر فلیته ئی پیدا میشود که تماما اگر در حساب آورده شود البته
به (۲۰۰) میل خواهد رسید و در ینگی قلعه علما و سادات هم پیدا میشود

اسامی ینگی قلعه

نمبر
اسم
نمبر
اسم

۱
دلی محمد بای
۴
امام قل

۲
ملا جلال آتش بای
۵
ملا طاہر

۳
ملا قربان


۴۰۰
رهنمای قطغن و بدخشان

ورقت

این موضعی است که در جدول فوق ذکر شده و
در سابق به پیش روسیه بود و پهره تهانه شان بحد تیوک
که حالا در عرض راه واقع است بود - مجدداً بنخاک افغانستا
ملحق شده است مسافتش از ینگی قلعه (۹) کروه و ارتفاع
آن (۱۹۲۰) فیت است و در عرض راه جنگلی است که
تخمیناً (۳۰) کروه خواهد بود، درخت و اشجار بیشمار دارد و
هر قسم جانوران در ان موجود است و درینجا تهانه نظامی
افغانی نیز است :

در اطراف ورقت زیارت نشستجای خواجه
بهاء الدین شاه نقشبند است که در حوالی آن مردمان ازبک
و افغان سکونت دارند و یک پهره نظامی متوقف است
و نیز یک دشتی درینجا است که بنام ترغی تیپه مشهور است
تخمیناً (۱۲) کروه خواهد بود - و درین مقام آبادیهای ماہی


رستاق ۴۰۱ رهنمای قطغن و بدخشان
بسیار بنظر می آید که موسوم بنامهای ذیل است -
قلعۀ ینگی، کفر علی، خواجه بهاء الدین، جرتپه، کاکل
قلعۀ ایل خواجه، دیل شیمه که حال تماماً خراب میباشند و اعمار
خرابی آنرا بچنگیز خان میکشند و اکثر مقامات مذکور تحت
دریا واقع است. و این مواضع فی الحال نیز امکان
آبادی را دارد اما مصارف بسیار میخواهد :
معتبرین و رقت
نمبر اسم نمبر اسم
۱ خوش محمد قراول بیگی ۵ محمد طاهر میر آخور
۲ مراد " ۶ بابا بیگ بای
۳ ابراهیم بای ۷ محمد اسمعیل "
۴ محمد رحیم " ۸ ملا مراد "


رستاق ۴۰۲ رہنمای قطغن و بدخشان

کاکل

این موضع نیز از توابع رستاق گفته میشود که از
ورقت بمسافت (۹) کروه و ارتفاع آن (۱۹۰۰) فیت
است و مقامی است دلپذیر و از دریای کوکچه بمسافت
(۹) کروه دور واقع است که ارتفاع دریای مذکور (۱۳۴۰)
فیت است و از دریای کوکچه بمسافت (۷) کروه رباط
هزار باغ است در عرض راه مقاماتی فرخ خوارخار ـ
و جوگد، و خوش کلدی است و از هزار باغ تا تالقان (۱۳)
کروه مسافت است و ارتفاع آن (۲۹۰۰) فیت است
و در عرض راهش طوائف قرلق ساکن و مقامات حذره
و پرچاوارتہ بوزا است و از تالقان الی خان آباد مسافت
(۱۲) کروه راه است *
اما در بین راه کاکل یک دشت است که آنرا تورغه
تپه میگویند که بسیار فراخ و هموار و خاک بسیار خوبی دارد


رستاق ۴۰۳ رہنمای قطغن و بدخشان
و در قد یم دریای کوکچه از حد پل شیمه نهر کلانی دران دشت گذشته
و آبادی بسیار داشت که آثار و نشان شهر و آبادیها جابجا
حال نیز بنظر می آید ـ و نیز یک محلی است که بلندی هم دارد
بمثل بالاحصار آنرا دای خانم، مینامند که در ایام سابق
شهری بود ـ که تا حال نشانی های آبادی در ان نواحی بنظر
می آید که اگر توجه بآبادی دشت مذکور شود از دریای کوکچه
به نشان نهر سابق آب دریا بخوبی دران دشت آورده میشود
و بکمتر زمان آبادی کثیر در ان دشت بعمل می آید و نیز اگر
از طرف دریای آمو یه آب بدشت مذکور آورده شود البته
ثلث حصه دشت را آب داده میتواند و آباد میشود دشت
مذکور (۱۲) کروه طول و در بعضی مواقع ( ۵ الی ۴)
کروه عرض دارد ـ و از کاکل الی هزار باغ (۱۴) کروه
راه است و از هزار باغ الی تالقان (۱۳) کروه راه
بحساب می آید :


تاریخ رستاق ص ۴۰ رهنمای قطغن و بدخشان

تاریخ رستاق

موسقیدان رستاق میگویند که پیش از آمدن نائب
محمد علم خان ، مردم رستاق تحت حکومت میرهای بدخشان
بودند - چنانچه ما یان زمان میرشاه را بیاد داریم که برادرش
میر یوسفعلیخان نام داشت مدتی میر رستاق بود و از
دست میر شجاعت برادرزاده خود بدار البقا رحلت نمود
و بعد ازان میرشاه از بدخشان آمده میر شجاعت پسر خود را
بدست پسر یوسفعلیخان داده که بقصاص پدر خود او را بقتل
رسانید و خود میر شاه پس ببدخشان رفت و میر محمد عمر خان
پسر یوسفعلیخان را در رستاق میر مقرر نمودند و برادرش را
که میر سلطانشاه نام داشت در چاه یاب مقرر نمودند و آنها
تا زمان نائب محمد علم خان درین مواضع حکومت میکردند
وقتیکه از حضور امیر شیرعلیخان مرحوم لشکر های افغانستان
بسر کردگی نائب محمد علم خان آمدند و قطغن و بدخشانرا در تحت


تاریخ رستاق ۴۰۵ روسای قطغن و بدخشان
تصرف خودآوردند ـ میر محمد عمرخان و میر سلطانشاه خان
و میرباباخان پسر میر نصرالله خانرا که در کشم مقرر بود نظر بند
همراه خود آوردند بمزار شریف و از طرف خود برکد سید احمد خان
را حاکم کلان نظامی و ملکی مقرر نمودند رستاق نیز تعلق باو
گرفت و در تحت تصرف او شد ـ و چون در زمانیکه فرنگی کابل
را تصرف کرد ـ میر سلطانشاه و میرباباخان هر دو نفر آمده
اولاً همراه مردم رستاق مصرف خود را قیام داده و مردم
رستاق نیز امر شانرا قبولدار شدند ـ بعد از ان یک تولی
رساله و یکدسته خاصه دارها که از طرف نائب سید احمد خان
درینجا مقرر بودند ـ سلامت از رستاق کشیده بمیر سلطان
مراد خان رسانیدند و میر سلطانشاه بر رستاق میر مقرر شد
و میرباباخان طرف بدخشان رفت و مردم بدخشان امر او را
قبولدار شدند برکد سید احمد خان ـ دفوجی را نیز از آنجا
کشیده جانب خان آباد فرستادند و در بدخشان حکومت
میرباباخان جاری شد ـ پس از یکسال میر محمد عمرخان که بریا


تاریخ رستاق ۴۰۶ رهنمای قطغن و بدخشان
کلان میرسلطانشاه خان بود و طرف تاشکند رفته نزد ضیاءالملت
والدین بود - پیدا شد و بتقرب بجوار شهر طرح اقامت افگنده
بود و میرسلطانشاه را از آمدن او خبر نبود - در ان روزها ملاقات
میر باباخان طرف بدخشان رفته بود میر محمد عمر خان با مردم
شهر بزرگ لشکر بر رستاق آورده و رستاق را گرفت و چون
خبر بمیرسلطانشاه ومیر باباخان رسید هر دو نفر باعده کثیری
عازم انطرف شدند که با محمد عمر خان مقابله نموده رستاق را
واپس در تحت تصرف خود بیاورند و چون بچاه آب رسیدند
از طرف شغنان شهزاده حسن پسر میرشاه فرصت یافته آمده
بدخشانرا در تحت تصرف آورد - میر باباخان و میرسلطانشاه
خان دیگر چاره ندیده - سلسله جنبان صلاحیت گردیدن
هر دو برادران یعنی میر محمد عمر خان و میرسلطانشاه خانرا باهم
صلح داده بنوعیکه رستاق را به محمد عمر خان گذاشته و چاه اب
را بمیر سلطانشاه مقرر کردند ومیر باباخان طرف بدخشان
رفت در آنجا نیز ما بین شهزاده حسن ومیر بابا صلح واقع شد


تاریخ رساد ۴۰۷ نضامی قطغن و بدخشان
که میر بابا خان بدخشانرا گذاشته بکشم آمد و بدخشان بتصرف
شهزاده محمد حسن باقی ماند. تا آنکه ضیاء الملة والدین از راه
حصار آمده و از دریا گذشته پیغام به محمد عمر خان فرستاد.
محمد عمر خان از ینگی قلعه براه حلکه باستقبال شان رفته اوشان
را در رستاق آورده بیعت کرد و جناب ضیاء الملة والدین
مدت چهل روز را در رستاق گندانیده بعد ازان عازم
بدخشان شد و میر محمد عمر خانرا بر رستاق گذاشت
و میر بابا خان از کشم باستقبال امیر صاحب آمده بیعت
کرد و شهزاده حسن از بدخشان رو بفرار آورده بچترال رفت چون
بدخشان از حکومت شهزاده حسن خالی شد ضیاء الملة والدین
آنرا تصرف کرده. میر بابا خان را که در کشم مقرر کرده بود حاکم
بدخشان قرار داد مدت یکماه بحضو امیر صاحب خدمت
کرد بعد از ان امیر صاحب عازم خان آباد شد و میر بابا خان
را با خود آورد و میر محمد عمر خانرا هم از رستاق طلبیده چونکه از
از میر بابا خان عذر و جنایت ملاحظه کرده بود و در خان آباد


تاریخ رستاق ۴۰۸ رهنمای قطغن و بدخشان

میر سلطان مراد خان دست بیعت داد و تابعیت را قبول
کرد خود امیر صاحب ارادۀ رفتن کابل را نموده میر بابا خانرا
با خود آورد و میر محمد عمر خانرا بلقب سرداری ممتاز کرده حکومت
کل بدخشانرا باو مرحمت فرمود مدت (۶) ماه یا زیاده محمد عمر خان
در بدخشان حکمرانی کرد که ناگاه میر علم خان عموزادۀ او که فرار
کولاب شده بود آمده و مردم بدخشان و غیره را با خود بسته نموده
با محمد عمر خان بنای مقابله را گذاشته و شکست خورده بطرف
رستاق آمد و خبر میر علم خان بحضور امیر صاحب رسید
سردار عبیدالله خان را با لشکر و توپخانه از خان آباد مقرر نمود
و ازینطرف میر عالم خان نیز آماده مقابله شد ـ در مشهد و کشم
سنگر ها زده بمقابل کمین کرد اما طاقت نیاورده لشکر میر عالم
خان باز شکست خورده فرار کردند ـ بدخشان بتصرف
اولیای افغانستان در آمد و از طرف سردار عبدالله خان
میر محمد عمر خان پس مقرر رستاق شد مادامیکه سردار عبدالله
خان ارادۀ خان آباد را نمود و چون بمشهد رسید سردار محمد عمر


تاریخ رستاق ۴۰۶ در نهای قطغن و بدخشان

خانرا طلب نموده که سررشته کامِل برایش میدادند - میر محمد
خان از خوف گرفتن خود نزدش نرفته بطرف پار دریا فرار گردید
بعد ازان شاه زمانخان غلجائی از طرف سردار عبد الله خان
در خان آباد از حضور امیر صاحب بحکومت بدخشان با محمد
شاه خان مقرر گردید - در وقتیکه محمد اسحق خان بغی را اختیار
نمود - قبل از مقدمه غزنیگگ که فوج امیر صاحب لشکرش را
شکست داده بود بخان آباد آمد و از رستاق محمد عظیم خان
مهمند را که در ان وقت حاکم رستاق بود محبوس گرفت و بکوت
یکدسته خاصه دار تعلق ظریف صد باشی در چاه آب و چیزی
نفری توپخانه با دو توپ در رستاق بود که میر شاه عالم پسر
میر سلطانشاه بگلاب بود از طرف پار دریا بشهر بزرگ رسیده
و مردم آنجا را با خود متفق ساخته بگرفتن چاه آب آمد و ظریف
صد باشی بمقدمه او برآمد و او شکست داد - ثانی میرشاه
عالم بجانب راغ رفته نفری بسیار از خود راغ و شهر بزرگ
و دیگر اطراف فراهم آورده باز برستاق آمد و ظریف صد باشی


تاریخ رستاق ۴۱۰ رهنمای قطغن و بدخشان

هم در انوقت از چاه آب برستاق آمده بود و نائب رستا
که شیر خان نام داشت و دران زمان معتبر و کلان قوم بود
از اطراف رستاق سواران بسیار را جمع نموده و اواز
داده که لشکر محمد اسحق خان شکست یافت و ملک را امیرصاحب
پس گرفت - امروز یا فردا لشکر می آید - و در رستاق
اگر پای میرها داخل میبود ضرر و ماد شما را زنده نمیگذاشتند
پس لازم شد که یا خود را از دست دشمن کشته و یا او را
شکست داده خود را بدنام دولت نسازیم - هر که نامردی
کند و جنگ نکند بزن او طلاق باشد و ظریف صد باشی را نیز
بمقابل کشیده بود - بعد از یک فیر توپ عراده او شکست
جوالهای کاه را آورده زیر عراده شکسته ماندند و بمقدمه پیش
قدمی کردند تقریباً (۶ یا ۷) صد نفر را نه تنها بیکساعت شکست دادند
بلکه تعاقب شانرا هم نگذاشته تا که دست و گریبان شدند
درین مقدمه قریباً هزار نفر از لشکریان شاه عالم بقتل رسید
و مجروح شده شکست فاحش خوردند تا که شاه عالم گریخت


تاریخ رستاق ۴۱۱ رهنمای قطغن و بدخشان

ور و بفرار آورد و رستاق را ظریف صدباشی تصرف شد
و نائب سرخان که کلان قوم بود نگذاشت که در رستاق
تصرف مردم دیگر راه یابد تا که چند روز بعد خبر تشریف آوری
امیر صاحب ضیاء الملة والدین در مزار شریف رسید. و
مردم بسیار از بدخشان خواسته شدند. تابعان محمدسحق
خان که فتنه کیشان و غدر اندیشان بودند گرفتار شدند و علاوۀ
برگرفتاری و شرمساری تاراج نیز گردیدند و در مردم کلان
شوندگان رستاقی کسی خجالت و ذلت ندید و نیز مورد انعام
و نوازش گردیدند

اسامی حکام از طرف حکومت افغانستان
نمبر اسم نمبر اسم
۱ صاحب نظر منگباشی قندوز (در عهد امیر شیر علیخان مرحوم) ۳ شاه زمان کرنیل فالتو (در عهد ضیاء الملة والدین)
۲ جمعه خان افغان قندوز (در عهد امیر شیر علیخان مرحوم) ۴ ملا محمد یوسف خان قندهار ۵ سربلند خان افندی


رستاق ٤١٢ دپچای قطغن و بدخشان
نمبر اسم نمبر اسم
٦ محمد اکرم خان غلجائی ١٣ محمد عظیم خان جمشید چهارد
٧ محمد قاسم خان بختیاری ده باسول
٨ عبد الصمد خان پسر براد عبد الش ١٤ محمد عثمان خان اسحق زائی فراه
خان محمد زائی ١٥ محمد کبیر خان پسر بلند حاکمه روش
٩ عثمان محمد خان سر گریز ی برادرزاده اخون کرده در بم از و خوش اند
آل محمد زمان ایشیک آقاسی حضور ١٦ آقا میر خان کلهار کابل
١٠ عبد الکریم خان محمد زائی ١٧ سلطان محمد خان محمد زائی پسر
١١ محمد هاشم خان " " عطا عزیز خان
١٢ محمد صادق خان " ١٨ محمد صادق خان ایشیک
آقاسی بارک زائی
تعداد مال مواشی رستاق
اشتر اسپ گاو و گهز گوسفند قاطر
(٥٥٨) (٦١٢٢) (٣٠٤٩٦) (١٨٤٨٣) (٣)


کانها و قطعن بدخشان ۴۱۳ رهنمای قطغن و بدخشان

معادن و کانهای قطعن و بدخشان
با اینکه دست طبیعت اقسام معادن انواع کانها را
در جهاز این سرزمین موضوع و مدفون کرده است اگر کانشناسها
دائق و انجمنیرهای لائق بدان اطراف و اکناف دقت بخرج
داده مساعی جمیله شانرا بکار آورند همانا که از مدفونات آن
جبال استطلاع بهمرسانند از محصولات آن برای ملک
و ملت و دولت فوائد و عوائد سرمیدی فراهم خواهند آورد تا هم
کانهای که فعلاً درین اضلاع مرئی و در اطراف و جوانب ان
اصقاع موجودند با بتشریح نوع و محل وقوع آن در جدولا آت میپردازیم:
نام کان محل وقوع نام کان محل وقوع نام کان محل وقوع
نمک کلغکان زغال سنگ نهرین لاجورد کران
" چال " " چال سرب "
" نمک آب " " تاله و برفک گوگرد "
لاجورد ارغنج خواجه م " سنگ گوگرد سنگ مجری زیبا به عمل معمولی زاور ده غاران
چودن فیض آباد " " آهن روشان
سرب دسا ک " علاقه ها آباد نمک در ونده قرای مختاں


راههای قطغن و بدخشان ۴۱۴ رهنمای قطغن و بدخشان

جدولیکه دران تشریح و توضیح طرق راههایکه در صوبه
و اطراف واکناف قطغن و بدخشان از یک مقام بدیگر مقام
امتداد یافته است :

نمبر شمار | اسم مقامات | براه | تعداد مسافت
از مقام | الی مقام | کروه | گز | تعداد منزل
۱ | گذر ستی | فیض آباد | رستاق | ۴۱ | ۳۲۶۷ | ۷
۲ | کاکل گذر | فیض آباد | رستاق | ۳۳ | ۱۰۲۴ | ۶
۳ | سرای کر | قندوز | حضرت امام قزل بره | ۲۷ | ۱۰۰۶ |


رهنمای قطغن و بدخشان ۴۱۵ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات
سرتاسر این راه علی العموم هموار است البته موضع در
میان سمتی و رستاق که مسافت ان ۳ میل میباشد قابل
مرور و عبور توپهای میدانی است ـ و از مقام رستاق
راهی بصوب التین جلوا امتداد یافته است که برای رفتار
قاطر موزون پنداشته میشود ـ واز التین جلو الی فیض آباد چنانچه
مرقوم شد شتران بخوبی در ان رفته میتوانند ـ
این راه را بر طبق راه نمبر اول که ما از ذکر آن پرداختیم
قیاس باید کرد ـ
علی العموم هموار واکثر حصص آن ریگستان بوده
از همین ریگزار خوب گفته نمیشود و در حصه در میانی حضرت امام
صاحب و قزل رباط که (۲۵) میل مسافه دارد برای
مسافرین و عابرین این راه فراهم آوردن آب خالی
از اشکال نیست :


راه‌های قطغن و بدخشان ٤١٦ رهنمای قطغن و بدخشان

| شماره | اسم مقامات | پیراه | تعداد مسافت |
| از مقام | الی مقام | کروه | گز | تعداد منزل |

٤ | خشت‌تپه | قندوز | کنده گذر | ٢٦ | ١٣٣ | ٣
٥ | خشت‌تپه | تاشقرغان | | ١٥ | ٢٧١٠ | ٢
٦ | چت‌کیسر | تاشقرغان | | ٢١ | ٢٠٣٦ | ٣


راه های قطغن بدخشان ۴۱۷ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات

اکثر حصه این راه مشتملبر مواضع ریگستان است از همین
ریگزار برای مترددین خویش اشکالات را فراهم آورده راه خوب
گفته نمیشود و تنها این راه برای حرکت اشتران موزون بوده
و سرتاسر آن آبهای وافر دارد و مخصوص بطرف جنوبی آن
پشته ها و تپه های ریگی باندازه کسب کثرت کرده که عبور و مرو
در آن اطراف و جوانب در ایام تابستان محال است :

سرتاسر این راه را هم بر طبق راه نمبر (۴) ریگستان
تصور باید کرد که بجز اشتر دیگر مواشی بکمال پریشانی دران
حرکت میکند و از موقعیکه مسافرین از دریای آمویه دوری را
اختیار کنند تا مسافت (۲۴) میل راه آب کمتر پیدا میشود :


رایهای قطغن و بدخشان ۴۱۸ رهنهای قطغن و بدخشان

| نمبر | اسم مقامات | اسم راه | تعداد مسافت |
| از مقام | الی مقام | کروه | گز | تعداد منزل |

۷ پته کیسه مزارشریف سیه گرد راه داله ۱۹ ۲


راه های قطغن و بدخشان ۴۱۹ رهنمای قطغن و بدخشان
ملاحظات
راه تجارتی است بعضی حصص آن مخصوصاً از مقام شیعه گرد الی مزار شریف قابل عبور گالسکه و درشکه میباشد و علی العموم هموار و قابل رفتار سائر مواشی است تنها یک حصه آن سیه گرد قریب است و مسافتش از ۲۹ میل زائد نخواهد بود مشتمل بر اراضی ریگستان است :
موضع سیه گرد مقامی است که بطرف شمالی شهر در نهر یک مقامی که آب وافر دارد و بر تمام مواضع قریه به خود حاکم است وقوع دارد لہذا در موقع محاربه مخصوصاً بر خلاف کسیکه از طرف دریای آمویه خیال پیشرفت را بدماغ بپروراند مدافعه این موضع برای هیئت متعرضه مغلوبیت را در نتیجه به نصیب می آورد :


راه های قطغن و بدخشان ٤٢٠ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم مقامات | تعداد مسافت
نمبر | از مقام | الی مقام | اسم راه | کروه | گز | تعدا منزل
٨ | چشمه گذر | مزار شریف | الجيه بلخ | ٣١ | ١٤٠ |
٩ | کیلف | مزار شریف | خان اباد | ٥٧ الى | ٣٨ | ٥


راه های قطغن و بدخشان ٤٣١ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات

این راه هم مانند راه نمبر (۷) است و مواضع خراب آن
از مقامات خراب آن قدری بهتر است، ریگ هم نسبت
بآن کمتر دارد - یک حصه آن که (٤) میل مسافه دارد بموضوع
چشمه گذر نزدیک است اکثریه از سیلان سیلاب خراب
میگردد - در شمال شوره نهر بموضع در میانی آسویه والی تپه این
راه یک میدانی راه که (١٥) میل تخمین کرده میشود ، قطع
میکند -

در تمام مناطق این راه آب بهر جا دست یاب میگردد
و علی العموم خط مشی او هم مشتمل بر اراضی خوب است
تنها (۶) میل ریگزار میباشد و اکثرش قابل نقل و حرکت
اتواب میدانی و صحرائی خورد و بزرگ است *


راه های قطغن و بدخشان ۴۲۲ رهنمای قطغن و بدخشان
نمبر | اسم مقامات | اسم راه | تعداد مسافت
از مقام | الی مقام | کروه | گز | تعداد منزل
۱۰ | کیلف | مزار شریف | آقچه و بلخ | ۴۸ | ۲۲۴۲ | ۶


راه های قطغون بدخشان ۴۲۳ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات

این راه در همه جا آب دارد فقط در موضعیکه بشمال شرق
مابین آمویه و چلاک وقوع دارد آب کم یافت است بر عکس
این مقام در میانی چلاک و آقچه تا ما جبه زار و پر گل و لای بود
علی العموم خط حرکت این راه از باعث ریگهای بسیار دشوار
افتاده ـ البته حصه ابتدائی آن که به کیلفت نزدیک است
همواره قابل استعمال و رفتار همه گونه اقواب است و
موضع در میانی آقچه و مزار شریف در ایام باران موجب
تکلیف مسافران است و پیشرفت باقاعده عساکر در همه
اوقات از باعث زراعت و تکثر انهار آب و مخصوصاً در
ایام بارندگی بواسطه گل ولای که هفته ها خشک نمیشود
خالی از اشکال نیست و علاوه برین اگر در موقع محاربه
پلها ئیکه بر انهار میباشند برداشته شود گو یا یک مدافعه
طبیعی کرده شد *


راه های قطغن بدخشان ۴۲۴ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم مقام اسم تعداد مسافت
از مقام الی مقام راه کروه گز تعدا منزل
۱۱ کیلف آق قیرق آقچه شبرغان و سرپل ۹۰ ۱۶۲۸ ۱۰
۱۲ کرکی میمنه دولت آباد اندخوی ۶۸ ۲۶۶۴ ۷


راه های قطغن و بدخشان ۲۴۵ رهنمای قطغن و بدخشان
ملاحظات
درین راه محمد اسحق خان با سه عراده توپ میدانی بغرض
محاصره نمودن میمنه در ۱۳۱۲ ش رفته بود ـ تقریباً (۳۱) میل انرا
از کیلق تا آقچه با مداد راه نمبر (۱۰) تصور باید کرد و ما بقیۀ آن نسبتاً خوب
است ـ فاصله درمیان آقچه و شبرغان (۲۹) میل از شبرغان
تا سرپل (۲۶) میل و از سرپل الی آق قبرق (۴۳) میل میباشد
از موضع آق قبرق بصوب جنوب بدولت یار و بجانب شرقی بدرۀ
سوف بسمت بامیان و سیبک راه ها دشوار گذاری موجود هست که
شتر به بسیار زحمت در آنها حرکت کرده میتواند ـ
درین راه زیاده تر مسافرین و قافله های تجارتی تردد دارند
و برای رفتار شتر زیاده تر موزون است بعد از اصلاحات جزئیه ممکن است
که توپخانه میدانی نیز بعبور و مرور آن موفق گردد تنها دشت دکرکی
بواسطه ریگهای بسیار تکلیف دهنده است ـ وعلاوه بران
در منطقه در میان دشت کرکی اندک بیولی آزوقه رسد برای
هیئت سفریه کمتر دستیاب میشود :


راه های قطغن وبدخشان ۴۲۶ رههای قطغن و بدخشان
نمبر شمار
اسم مقامات
از مقام | الی مقام
اسم
راه
تعداد مسافت
کروه | گز | تعداد منزل
۱۳ | تہانہ پامیری | سرحد واخان | خرگوش گذر | ولنگر | ۱۹۳۱۰۰ | ۱۲
۱۴ | تها پامیری | سرحد واخان | از گذر بوزہیرت و بزاکنبد | ۶۵۶۱۰۰ | ۱۳


راه های قطغن و بدخشان ۴۲۷ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات

این راه از اول سنبله الی اواخر جوزا از کثرت برف
و شدت سرما مسدود میباشد و در گرما قابل تردد قاطر و یا بو است
چون اهالی سرحد واخان و دره آب پنجه ، خوراکه و لوازم معاشی
کمتر دارند - در صورت نقل و حرکت قطعات عسکری فراهم آوردن
آذوقه و دیگر سامان معاش باید از دیگر مقامات لازمه جهت حرکت
و پیشرفت درین منطقه ضرور است البته تردد بعضی مفرزات
کوچک عسکری با توپها کوچک سامان سر بسته تا بحد شمال مشرق
چترال امکان پذیر است - و تمام این منازلی که در ارض راه وقوع دارد
مشتملبر علف زارهای بسیار و چراگاهای خوب است :

تمام کوائف و حالات این راه را بر طبق راه نمبر ۱۳
تصور باید کرد :


راه های قطغن و بدخشان ۴۶۸ رهنمای قطغن و بدخشان

| نمبر | اسم مقام | اسم مقام | اسم | تعداد مسافت | تعداد مسافت | تعداد مسافت |
|---|---|---|---|---|---|---|
| نمبر | از مقام | الی مقام | راه | کروه | گز | تعداد منزل |
| ۱۵ | کولاب | فیض آباد | گذر سمتی | ۵۱ | ۲۸۷۸ | ۷ |
| ۱۶ | کاکل گذر | فیض آباد | رستاق | ۳۲ | ۲۴۶۵ | ۶ |


راه های قطغن و بدخشان ٤٢٩ رهنمای قطغن و بدخشان
ملاحظات
از کولاب (۱۸) میل بصوب سمتی راهی است هموار
که قابل حرکت در شکه پنداشته میشود و از سمتی بمساحت (۳۰) میل
بصوب رستاق راهی است که قابل تردد اشتران میباشد و
در برخی از مقامات برای استعمال تو اپ میدانی نیز مقاماً صالح
موجود است . . راهیکه از رستاق (٢٥) میل بجانب التين جلو
امتداد یافته تنها برای حرکت یا بوی قاطر موزون میباشد و از التین جلو
الی فیض آباد راهی قابل تردد اشتران موجود است - در صورت
نقل و حرکت عسکر برای (۳۰۰) تن آذوقه و لوازم خورا که درین را
بخوبی میسر میشود *
این راه علی العموم اشتر رو و از فیض آباد الی زیباک (٤٢) میل
خانان
میشود پیاده برای حرکت شتران موزونیت دارد - و از زیباک الی سرحد وا
تقریباً (۱۳۲) میل راه قابل تردد یا بو و قاطر بهمراه انتقال میشو دیا
راه نسبت براه پامیر چون ارتفاع و بلندی کمتر دارد برای مترددین
خویش چندان تکلیف را عائد نمیکند *


راههای قطغن و بدخشان ۴۳۰ راههای قطغن و بدخشان
اسم مقام اسم تعداد مسافت
نمبر از مقام الی مقام راه کروه گز منزل
۱۷ فیض اباد سرحد واخان زیباک ایشکاشم قلعه پنجه ۱۷۱ ۳۲۱۳ ۱۶
۱۸ سرحد واخان چترال دره یاخون پا بروغیل یا کنجون ۸۶ ۱۳


راههای قطغن و بدخشان ۴۳۱ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات
این راه را هم بطریق راه نمبر (١٦) تطبیق باید داد تنها درین راه نیز هم
اندک علف زارها و چراگاهای مواشی بکثرت است :
درین راه اگر کسی تعرض کند مدافعه آن بسیار سهل است زیراکه در
صورت مدافعه یک مفرزه قلیل قطعات بزرگ و جمعیت های سترگی را از
پیشرفت خویش درین معبر ناکامیاب میدارد - نقل و حرکت این راه در ایام سرما
بسیار تکلیف ده است بلکه جاهای آن مانند مستوج بواسطه برف و یخ مسدود
و غیر قابل عبور است - و گذرهای شویتیاخ و بروغل که ارتفاع آن (١٢٤٦٠)
فیت است بدون از فرصت اول بهار که قابل تردد یا بود قاطر میباشد در دیگر مواقع
بجز از اواخر میزان غیر قابل مرور است زیرا که از اول جوزا الی اخیر میزان کثرت
سیلاب آب خیزی آن مانع حرکت است - این سیلابهمه وقته راه در میان گنچوت که
ارتفاع آن (١٢٦٠٠) فیت است خراب میسازد - و بدره یاخون که در عرض این راه
واقع است تنها خوراکه شتر دستیاب نمیشود د هیزم و علف در تمام مواقع او موجود است
نقاطیکه درین راه برای مدافعه بیشتر مفید اند در ذیل نشان داده میشود (١) دربند یارخون
(٢) مستوج (٣) نهر کول (٤) گوروغ - و علاوه برین پر اندن و خراب کردن
پلها نیز برای مدافعه در اکثر مقامات مکفی است :


راه های قطغن و بدخشان ۴۳۲ رهنمای قطغن و بدخشان
اسم مقام اسم تعداد مسافت
نمبر از مقام الی مقام راه کروه گز منزل
۱۹ سرحد واخان چترال شوست، گندخالی، ادره، فراوه، داس مسح، شکر کوه ۱۶ ۱۹۰۷ ۹۴
۲۰ سرحد واخان چترال یاسین، غذر مستوج ۱۹ ۱۶۰۰ ۱۱۲


راهای قطغن بدخشان ۴۳۳ راهای قطغن بدخشان
ملاحظات
درین راه هم اگر هیئت متعرضه مدافعه نماید مقدمات سوق عسکر
خالی از اشکال نیست و کوتل شاخبائی که (۱۴۱۰۰) فیت ارتفاع
دارد از اواخر اسد الی میزان قابل تردد حیوانات و حمل اثقال باجمال
میباشد و اشخاص پیاده رو، در سرطان و عقرب رفت و آمد کرده میتواند
فراهم نمودن آذوقه و دیگر اشیای لازمه درین راه اشکالات کثیره را
عائد میکند ـ تنها در موضع داسن بعضی اشیا ممکن است که دستیا ب شود
درین راه هم در بعض مرتفع که دره ها و اشکال طولانی را اختیار نموده
قابل مدافعه پیشرفت قطعات بزرگ عسکری از طرف چند تن مدافع
پنداشته میشود و این راه علی العموم قابل تردد یا بوهای محلی و قاطرهای
وطنی بآسانی شده میتواند ـ کوتل درکوت از ماه عقرب تا سرطان
قابل حرکت نمیباشد و بر خلاف این کوتل ـ کوتل شند و رشان اقسا
که سال از دوازده ماه قابل تردد افراد پیاده رو است ـ


راه های قطغن بدخشان ۴۴۳ رهنمای قطغن بدخشان
نمبرشمار
اسم مقام
اسم راه
تعداد مسافت
ازمقام
الی مقام
کروه
گز
منزل
۲۱
سرحدواخان
گلگت
گذرارشاد چترال
۱۱۴
۱۶۱۱
۲۳
۲۲
سرحد واخان
گلگت
گذر درکوت و یاسین وگوپیس
۷۴
۱۶۴۳
۱۳


راه های قطغن و بدخشان ۴۳۵ رہنمای قطغن و بدخشان
ملاحظات
این راه چندان دشوار گذار و صعب المرور است که قابل عملیا
وموید حرکات قطعات عسکری نمیباشد و مخصوصاً مسافه (۲۸) میل را
در میانی مقام خمبر و سپاندزنگ برای تردد و حرکت مواشی و حیوانات
باربرداری مساعد نمیباشد :
اکثر حصص این راه در میان دره های طولانی و نقاط ترافقی شام
وجود دارد و علاوه برین کثرت آب و ازیاد سیلابها دره یارخون برای مدافع
و پیشرفت قطعا عسکریه شکال مزید را فراهم می آورد ـ و راه سرحد واخان
الی گوپس خرابی بسیا دارد که قاطر و یا بوهای همان اطراف و نواحی بکا
غیر متناهی بران عبور میکند و از گوپس الی گلگت نسبتاً راه خوب ست
و موضع یاسین در مقامی است که دران سنگرهای طبیعی و مامن های
عجیبی است که یک عده قلیلی اگر دران مقام بغرض مدافعت پا فشاری
نمایند اغلب قطعات بزرگ قشونی را دوچار عقب نشینی و زحمت شکستی
مجوز میکند و علاوه برین تا یک اندازه در یاسین لواز مات معاشی
نیز دست یاب میشود :


راه های قطغن و بدخشان ۴۳۶ رهنمای قطغن و بدخشان
نمبر شمار اسم مقام اسم تعداد مسافت
از مقام الی مقام راه کروه گز منزل
۲۳ سرحد واخان گلگت گذرخواه بوبرت و دره اسنیتی ۸۳ ۳۲۱۴ ۱۵
۲۴ فیض آباد چترال زیباک و گذر دوراه ۹۰ ۱۲۳۸ ۱۶


راه های قطغن و بدخشان ۴۳۴ رهنمای قطغن و بدخشان
ملاحظات
این راه فقط چند هفته در بهار و خزان قابل عبور است اما برا
حیوانات باربرداری همه وقت دشوار گذار افتاده است -
تمام منازل این راه آب فراوان دارد واکثریه تجار شفگو
با سمورات سوداگری خویش هم بهمین راه میباشند و مسافت در میا
بدخشان چترال تخمیناً (۶۹) میل خواهد بود و اکثر یہ حصص این راه
قابل عبور اشتر است. مسافه زیباک الی گذر دوراه (۴۱) میل گفته
میشود - کوتل دوراه علی العموم از ماه قوس الی جوزا ز کثرت برف
سرما مسدود میباشد حتی مال مواشی و حیوانات باربرداری از
اوائل عقرب الی اواخر اسد برگذشتن این کوتل موفق نمیشوند
و در مسافه در میانی گذر دو راه الی چترال که (۵۶) میل است
بجز از یا بود قاطرهای همان مملکت دیگر مواشی حرکت کرده نمیتوان
و این راه در خور این امر نیست که در وی اصلا حیاتی بکار برده درست
کرده شود و بعد از گذاشتن زیباک در دیگر مواقع آذوقه و
لوازمات خوراکه هم پیدا نمیشود -


راه های قطغن و بدخشان ۴۳۸ رهنمای قطغن و بدخشان

| نمبر شمار | اسم مقامات | اسم راه | تعداد مسافت |
| از مقام | الی مقام | کروه | گز | منزل |
| ۲۵ | فیض آباد | درۀ کنر | نورستان و بریکوت | ۹۶ | ۴۴۲ | ۱۴ |


راه های قطغن و بدخشان ۴۳۹ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات
در عرض این راه کوتلی است که بنام مندال شهرت دارد و
ارتفاع آن (۱۵۳۰۰) فیت است و همیشه برای عابرین خویش تکلیقات
شاقه را بوجود می آورد و از اوائل عقرب الی اواخر سرطان بواسطهٔ
برف و سرما کاملاً مسدود میباشد *
مترددین که در ایام گرما برین راه عزم سفر را میکنند بواسطهٔ
اشکالات صعود و هبوط کوتل مندال اثقال مال مواشی شانرا
بسیار خفیف و سبک مینمایند - این کوتل از مقام بریکوت
بمسافت (۵۸ ۴/۳) میل دور وقوع دارد - .


راههای قطغن و بدخشان ٤٧٠ رهنمای قطغن و بدخشان
نمبرشمار
اسم مقامات
ازمقام | الی مقام
اسم
راه
تعداد مسافت
کره | گز | منزل
٢٦ فیض آباد جلال آباد
شکرزار و کاسه بید
١٤١/٢ | ٨٠١٠٨ | ٢٨


راه های قطغن و بدخشان ۴۴۱ رهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات

در میان این راه هم یک کوتلی است که آنرا کامه بید نامند
و از عشره ثانیه عقرب الی اسد بواسطه سرما و برفباری ناقابل تردد گفته
میشود - در میان فیض آباد و تشکو زار یکراه دیگر است که بعد از قطع
مسافه (۱۱) میل دور از کوتل دوراه بصوب جنوب غربی بطرف
کوتل سنجان که در ایام سرما صرف دو ماه مسدود میماند رفته است
مقدار مسافه و عده منازل این هر دو راه با هم توافق دارد تنها مزیتی
را که این راه دوم براه اول دارد - قلت سردی و کثرت علف زارها
و پیدا شدن خوراکه است که درین راه پیدا میشود و در راه اول پیدا
نمیشود - در عرض راه بمقام جنوبی جرم دره های تنگ که مشکلات
مزیدی را فراهم میکند موجود است - و بصوب جنوبی کوتل
کامه بید بتقرب کتنوا - و. و اما که از جفته السرائی بمسافه (۵۲)
میل بعد دارد نیز مواضع بسیار خوب مدافعت موجود است.


راه های قطغن و بدخشان ۴۴۲ رهنمای قطغن بدخشان
نمبر شمار
اسم مقام
اسم راه
تعداد مسافت
کروه
گز
منزل
از مقام
الی مقام
۲۷
فیض آباد
پنجشیر
انجمن دوره پریان
۸۳
۱۵
۱۲


راه های قطغن و بدخشان ٤٧٣ راهنمای قطغن و بدخشان

ملاحظات
ج
فعلاً این راه برای تردد قاطر و یا بو مساعد است و اگر قدری اصلاح
دران بکار برده شود قابل گشت و گذار شتران هم شده میتواند. راهی که بدرۀ
پریان رفته دشت رباط را قطع میکند. و راه کوتل سکاچل مقام شکرزار
و چمچمکانی را عبور میکند. درۀ پریان که دران راهی بصوب کابل نیز رفته
است در ایام سرما قابل تردد است اما در فرصت بهار بواسطۀ کثرت
آب رفتار دران خالی از اشکال نیست و بدرۀ اسکاپیل یکراه قریبی
بصوب اندراب نیز رفته است - برای عبور مسافرین در میان
کابل و فیض آباد بهترین راه ها همین راه است که نسبتاً کوتاه و در ایام سرما
قابل تردد است. بر خلاف این راه درۀ نریان و خان آباد است
با انکه دور میباشد هم در ایام سرما قابل عبور گفته میشود.

از صفحۀ ٤١٣ تا اینجا از کتاب ملتری رپورت فغانستانی
(معلومات عسکری افغانستان) ترجمه شده:

۹


راه‌های قطغن و بدخشان ۴۴۴ راه‌ها قطغن بدخشان
جدولیکه در ان مسافت بعضی مواضع با یاد داشت
راه‌هاییکه از یکجا بدیگر جار فته است -
از مقام الی مقام کروه مواضعیکه بدان راه‌ها امتداد یافت
غوری بغلان ۱۲ غوری سیغان کهمر د، ایبک کیلگی، نهرین هنجان، دوشی غوربند، بغلان، تاشقرغان
بغلان عَلِیّ آباد ۱۴ تاشقرغان، قندز، خان آباد، نهرین -
عَلِیّ آباد خان آباد ۱۰ خان آباد، قندوز، شورا آو، نهرین -
خان آباد قندوز ۶ قندوز، امام صاحب، تالقان نهرین، چال، اشکمش
قندوز حضرت امام صاحب ۲۵ امام صاحب، تاشقرغان، خان آباد، مزار شریف
حضرت امام شهروان ۸ حضرت امام مزار شریف، خان آباد رستاق، تلقان، سرای کر، علاقه ماورا با


راه های قطغن و بدخشان ٤٤٥ رهنمای قطغن و بدخشان

از مقام	الی مقام	کروه	بمواضعیکه بدان راه ها امتداد یافته ـ
شهروان	خوش کلای خواجه غار	١٨	شهروان رستاق و تالقان خان آباد .
خوش کلای خواجه غار	تالقان	١٦	رستاق ، خان آباد تالقان .
تالقان	خان آباد	١١	کشم ، رستاق خان آباد فیض آباد ، اندراب ـ نهرین .
خان آباد	شور آب	١١	بمزار شریف ، تالقان ، فیض آباد کابل بهر طرف راه دارد .
شور آب	آق چشمه	١٣	نهرین ، چال و اشکمش بئیل آباد ، بغلان .
آق چشمه	نهرین	٦	خول ، چال اشکمش ، نهرین بغلان ، بئیل آباد .
نهرین	یرم	٨	اندراب ، خنجان ، غوری بغلان خان آباد ، تالقان .


راه های قطغن بدخشان ۴۴۶ رهنمای قطغن و بدخشان

از مقام | الی مقام | کروه | بمواضعیکه بدان راه امتداد یافته
یرم | ده صلاح اندار | ۱۱ | خوست، فرنگ، اندراب، خنجان
مرکز اندراب بنو | خنجان | ۱۴ | خنجان پنجشیر، فیض آباد، خان آباد، خوست، فرنگ
ده صلاح | بنو | ۳ | پنجشیر، خوست و فرنگ نهرین
ده صلاح | اندراب | ۴ | درباقی دره های اندراب خنجان پنجشیر
اندراب | قاصان | ۴ | خوست و فرنگ، پنجشیر
قاصان | خاوش | ۱۳ | خوست و فرنگ
خاوش | خوست | | پنجشیر، انجمن، بدخشان


راه های قطغن بدخشان ۴۴۷ رهنمای قطغن و بدخشان
از مقام الی مقام کروه بموضعیكه بدان راه ها
امتداد یافته
شیخان خاوش بارگاه فرنگ ۱۷ پنجهیر، انجمن، بدخشان
فرنگ طرشت دریج ۱۳ " " "
طرشت فرمده
دریج لچ ده ۸ " " "
لچ ده فرخار ۸ کلفگان، کشم،
اندراب
فرخار معدن نمک ۳ تالقان، نمک آب
کلفگان، دریج
فرخار کلفگان تالقان، چال اشکمش
کلفگان کشم ۱۱ رستاق، کشم، تالقان


راه های قطغن و بدخشان ۴۴۸ رهنمای قطغن و بدخشان

از مقام | الی مقام | کروه | به مواضعی که بدان راها امتداد یافته

کشم | تشکان | ۸ | جرم، انجمن، فیض آباد، رستاق، تالقان.

کشم | مشهد | ۴ | " " "

درایم | ارگو | ۷ | " " "

ارگو | فیض آباد | ۶ | رستاق، شهر بزرگ، تالقان.

فیض آباد | شهران حاش | ۹ | جرم، بهارک، شغنان، درواز، شهر بزرگ، راغ، رستاق.

شهران خاش | جرم | ۶ | طرف زیباک، منجان، شغنان، درایم.

جرم | چاکران | ۱۲ | منجان، کران، زیباک، شغنان، فیض آباد، یخشیر، نورستان


راه های قطغن و بدخشان ۴۴۹ رهنمای قطغن و بدخشان

| از مقام | الی مقام | کروه | مواضعيکه بدان راه‌ها |
| --- | --- | --- | --- |
| | | | امتداد يافته |
| چاکران | تيرگران | ۱۰ | بهارک ، زيباک ، |
| | | | اشکاشم ، واخان ، |
| تيرگران | جان زيباک | ۱۱ | ״ |
| زيباک | سنگليج | ٦ | چترال،کنر،نورستان،پنجشير |
| زيباک | اشکاشم | ٧ | واخان،شغنان،درواز،پامير |
| اشکاشم | ورک واخان | ٩ | واخان،پامير،زيباک،چترال |
| | | | غاران،شغنان، |
| ورک واخان | اوگندواخان | ٩ | پامير، اشکاشم |
| اوگندواخان | خندودواخان | ۱۰ | پامير ، چترال |
| خندود ״ | قلعه پنجه ״ | ۸ | ״ ״ |
| قلعه پنجه ״ | بابا تنگی ״ | ۱۴ | ״ ״ گلگت |
| بابا تنگی ״ | نريس ״ | ״ | ״ ״ |


راه های قطغن و بدخشان ۴۵۰ راه های قطغن و بدخشان

از مقام | الی مقام | کروه | مواضعیکه بدان راه ها امتداد یافته
نرس واخان | کوتل بروغیل | ۴ | چترال، گلگت، پامیر
کوتل بروغیل | سرحد واخان | ۱۰ | " " "
سرحد واخان | شورخورد | ۴ ۱/۲ | " " "
شورخورد | لنگر علاقۀ پامیر | ۱۱ | پامیر، یارکند
لنگر | بزی گنبد پامیر | ۸ | گلگت، تاشقرغان، یارکند، واخان
بزای گنبد | وخجیر | ۶ | " " " " "
بزای گنبد | یارکند چین | ۸ منزل | " " " " "
بزای گنبد | اندمین پامیر | | |
اندمین | یمان جلق | ۹ | یارکند، پامیر کلان، تاشقرغان، گلگت
یمان جلق | یخمیر | ۴ | " " " " "
اشکاشم | سرشخ بخدرو | ۸ | واخان، غاران، شغنان زیباک، بهارک
سرشخ بخدرو | زیچ غاران | ۹ | شغنان، اشکاشم، درماه بدشت شیوه هم رفته و به زر دیو
زیچ غاران | بلاربن | ۱۰ | " " " " "


راه های قطغن و بدخشان ۴۵۱ رهنمای قطغن و بدخشان

از مقام | الی مقام | کروه | مواضعیکه بدان راه ها امتداد یافته

بدار بن | در مارخت شغنان | ۴ | درواز، غاران، شیوه، زردیو
در مارخت | اویر شغنان | ۱۱ | " " " "
اویر شغنان | قلعه در نجیبه یا ورده | ۳ | " " " "
قلعه در نجیبه یاورده | پس ده | " | شیوه
پس ده | سر حوض شیوه | ۴ | بہارک، غاران، درواز، فیض آباد
سر حوض | تخجیر پر دشت شیوه | ۶ | " " " "
تخجیر پر | دوآب شیوه | ۸ | فیض آباد، بهارک، زردیو، دشت ولیش، درواز
دوآب شیوه | پیچوج زردیو | ۱۲ | " " " "
پیچوج زردیو | بهارک | ۴ | بهارک، فیض آباد، شیوه، شغنان
بهارک | پل تنگ | ۸ | جرم، خاش، زیباک، اشکاشم فیض آباد
پل تنگ | فیض آباد | ۷ | فیض آباد، بهارک، دشت شیوه
فیض آباد | التین جلو | ۱۲ | رستاق، درایم جرم فیض آباد راغ، شیر بزرک، درواز


راه های قطغن بدخشان ۴۵۲ رهنمای قطغن و بدخشان

از مقام الی مقام کرو موضعیکه بدان راه ها امتداد یافته
التین جلو آب سایه
تعلق رستاق ۹ رستاق، درایم، جرم، فیض آباد
راغ، شهر بزرگ، درواز
آب سایه رستاق ۶ رستاق، فیض آباد کشم، راغ شهر
بزرگ
رستاق چشمه خواجه غار ۱۰ امام صاحب، خان آباد، تالقان
فیض آباد، راغ، شهر بزرگ، درواز
چشمه خواجه غار چاه آب ۳ ینگی قلعه، یتیم تپه، کاکل خواجه غار، رستاق
چاه آب سرکوتل شور تپه
لب دریا آمو ۷ لب دریا آمو، سمتی، ینگی قلعه، ورقه، راغ
سرکوتل شور تپه یتیم تپه ۵ به پار دریا علاقه روسی یک دریا حایل
است که در علاقه بخارا میرود.
یتیم تپه ینگی قلعه ۴ کاکل و خواجه غار، تالقان، رستاق
ینگی قلعه ورقه ۹ تالقان، رستاق، امام صاحب
خان آباد که در علاقه بخارا یک دریا حایل است
ورقه بهره کاکل ۸ " " " "
بهره کاکل آئی خانم لب
دریای کوکچه ۶ " " " "
آئی خانم رباط هزار باغ ۵ " " " "
هزار باغ تالقان ۱۳ " " " "


راه های قطغن و بدخشان ۴۵۳ رهنمای قطغن و بدخشان
از مقام الی مقام کروه موضعی که بدان راه ها امتداد یافته
تالقان خان آباد ۱۲ اندراب ، نهرین ، خان آباد چال و اشکمش ، رستاق کشم
خان آباد اندراب ۳۶ کاکل بدخشان ، خان آباد ، خنجان ، نهرین ، تالقان ،
جدولیکه در ان ارتفاع بعض مقامات قطغن و بدخشان
توضیح شده ـ
موضع ارتفاع موضع ارتفاع موضع ارتفاع
غوری ۱۵۰۰ اغلان ۳۶۰ علی آباد ۱۴۰۰
خان آباد ۱۳۷ شهر دانه ۱۳۹۰ خوش گلای ۱۳۹۰
نهرین ۴۰۴۰ میم ۶۰۵۰ ده صلاح اندراب ۵۶۲۰
اندراب ۰ قاصان ۶۸۵۰ خاوش ۷۳۵۰


ارتفاع مقامات ۴۵۴ رهنمای قطغن و بدخشان
موضع ارتفاع موضع ارتفاع موضع ارتفاع
شیخان ۵۰۵۰ فرنگ ۶۱۵۰ طرشت و برنج ۶۲۵۰
لیچ ده ۵۴۰۰ فرخار ۵۸۳۰ کلفگان ۴۴۲۰
کشم ۴۲۸۰ درایم ۵۴۰۰ ارگو ۵۹۳۰
فیض آباد ۳۵۰۰ شهر وان خاش ۷۰۰۰ جرم ۵۶۵۰
چاکران ۶۲۰۰ تیرگران ۷۲۰۰ زیباک ۹۰۰۰
اشکاشم ۹۳۵۰ درخانخان ۹۳۰۰ اورگند واخان ۹۱۸۰
خندود واخان ۱۰۵۰۰ قلعه پنجه ۹۸۵۰ بابا تنگی ۱۰۶۰۰
نرس ۱۳۴۰۰ کوتل برغیل ۱۳۴۰۰ سرحد واخان ۱۱۴۷۰
شورخورد ۱۲۲۰۰ لنگر ۱۲۶۲۰ برای گنبد ۱۳۴۰۰
اندیمن ۱۲۶۰۰ پیمان چراق ۱۳۴۲۰ اشکاشم "
سرشخ یغدر ۱۳۸۰۰ زیج غاران ۸۶۸۰ بدارین ۸۰۳۰
در مارخت ۷۶۵۰ اویر شغنان ۸۵۰۰ قلعه پنجه یاورد ۸۱۰۰
پس ده ۸۸۰۰ سرخوض شیوه ۱۰۰۵۰ نخچیر پر شیوه ۱۰۱۲۰
دوآب شیوه ۹۰۲۵ بیجوج زردیو ۶۹۶۵ بهارک ۵۵۰۰


ارتفاع مقامات ۴۵۵ رهنمای قطغن و بدخشان

موضع
پل تنک
آب آسیا
یقیم تپه
بهره کاکل
تالقان

ارتفاع
۴۵۵۰
۲۹۵۰
۴۳۷۰
۱۹۰۰
۳۸۰۰

موضع
فیض آباد
رباط خواجه جرغاتو
ینگی قلعه
آئی خانم
خان آباد

ارتفاع
؟
۳۰۸۰
۲۱۷۰
۱۳۹۰
۱۴۰۰

موضع
التین جلو
چاه آب
ورقد
هزار باغ

ارتفاع
۳۵۴۰
۳۰۴۸
۱۹۲۰
۳۰۰۰


خاتمه ۴۵۶ رہنمای قطغن و بدخشان

خاتمہ

شکر گذار بدر بار کردگارم که حسب مطلوب در طریق
سرغوب از ترتیبات لازمه و اصلاحات مهمه این مجموعه که
یکی از اثرات مفیده دوره (امانیه) گفته میشود،
فراغت یافتم -
باید که از راه نمائی های آقای سپهسالار افغانستان
سردار غازی "محمد نادر خان" و حسن معاونت ایشان
یکبار دیگر تشکر و امتنان نموده ختم مقالم را بدعای سلامتی
وجود مسعود اعلیحضرت غازی (امیر امان الله خان)
شهریار بلند اقتدار خطه بهیه افغانستان نمائیم - والسلام


(۱)
غلط‌نامه
صفحه سطره غلط صحیح صفحه سطره غلط صحیح
۲ اول یکدقیقه و یکدقیقه ۹ ۳ ابدال ابدان
〃 ۱۴ روی روزی 〃 ۱۱ مزیدن مزید آن
۳ ۷ جس حسن ۹ ۱ آمیخته آمیخته یافته و قلعه در قاعه
۴ ۴ غیره وا غیر واحد 〃 ۲ فیض فیض آباد
۵ ۹ عنانقلم عنان قلم ۱۴ ۷ بود ۱۱۳۰ در آغوش ۱۱۲۰ در
۷ 〃 قطعن قوماندان و قطعن ۱۵ ۲ در ابی انه دار ابی انه
〃 ۱۰ زاستفاد استفاده 〃 ۱۷ قنده قندوز
〃 〃 تصاور تصاویر ۱۹ ۱۳ بعد از ناظر محمد اصغرخان محمد علی خان منکوحه شد


(٢)

صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
۳۹ | ۱۵ | شالی | پنبہ | ۱۰۳ | ۳ | ( ) درجه | (۱۰۳) درجه
۴۹ | ۱۰ | کشنرآباد | کشن‌باد | ۱۲۴ | » | منقسم است | منقسم است
۶۰ | ۱۴ | چهارده هزار | چهار هزار | ۱۷۶ | ۱۲ | (۳۰۰۰) | (۳۰۰)
۸۶ | ۹ | پشنک | پشاک | ۲۰۲ | ۹ | مالیات شان | مالیات‌شان طلاء بود
۸۸ | ۸ | از تخته | از حد | = | ۱۰ | از سطر (ما اما اکنون |
| | حد قباد | تخت‌قبا | | | | اضافه است)
۹۰ | ۹ | بالوس | باسوس | ۲۰۳ | ۱۳ | میخواند | میخورند
۹۵ | ۱۲ | ده هزار و | دو هزار و | ۲۰۶ | ۲ | قابل روان | قابل عبور
| | پنجاه و پنج | پنجاه و پنج | | | | روان
= | ۱۳ | پنجاه هزار | پانزده هزار | ۲۲۰ | = | بود | بوده
۱۰۰ | ۲ | جنگلها | جنگلها و دشت | = | = | جرم بود این | جرم بود و این
| | | | | | مبادره و... | دره ا...


(۳)

صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح

۲۲۰ | ۳ | درپای | دریای | ۲۹۳ | ۹ | ۱۳۶۸ | ۱۳۶۵

۲۲۷ | ۱۲ | سرای | خانه | ۳۰۲ | ۱ | خروس | خروش

۲۲۹ | ۹ | گدها | گدگها | " | ۴ | انداخته | انداخته شود

۲۳۵ | ۶ | پردره | پرورده | " | ۷ | دامن | داهن

۲۷۲ | ۴ | رفته | روفتہ | " | ۱۲ | میان آن ریختن | میان آن بختیاری

۲۵۴ | ۹ | پنج | سنگییچ | ۳۰۳ | ۱۳ | قلم ها را | قلمهای

۲۶۲ | ۱۲ | لنگرکشن | لنگرکشن | ۳۰۷ | ۶ | انگریز | خطای

۲۶۴ | ۱۱ | اسیا | اشیا | ۳۲۵ | ۳ | ۸۱۰ | ۸۱۰۰

۲۷۳ | ۵ | باشنده گان | سرود باشندگان | ۳۶۶ | ۱۲ | کسی | اما کسی


(۴)
صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
۲۷۸ | ۸ | گند | گندم | ۴۱۳ | ۷ | دولت | و دولت
۲۸۹ | ۲ | را | راه | ۴۱۷ | ۲ | مشتملبرین | مشتملبران
۳۰۵ | ۹ | اخاصه دار | خاصه دارها که | ۴۲۳ | ۶ | حقه | حصه
۳۰۶ | ۱۱ | گردیدن | گردیدند | ۴۲۵ | ۴ | بستاً | نسبتاً
۳۰۷ | ۱۴ | از از | از | ۴۴۴ | ۵ | غوری | دهنه غوری
۳۰۸ | ۹ | خان آنا | خان با | ۴۴۵ | ۱ | بمواضیکه | مواضعیکه
۴۱۱ | ۸ | نماید و نیر مورد | ندیدند بلکه مورد

کاپي جدول ارتفاع تصحیح نشده لہذا در برخي ازان اغلاط
فاحش موجود است - قارئین کرام تصحیح آنرا از روي
ارتفاعاتی دیگر در ذیل گزارشات ہر مقام
مرقوم است
بنمایند


[BLANK PAGE]