(۱۷۱)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع )
( سراج التواريخ )
غریب که داخل افغانستانست در زیر فرمان شاه شجاع بوده امر وزارت غریبه بعهده سردار محمد اکبر خان باشد
و دولت انگلیس امیر دوست محمد خان را بعزت و احترام در کابل رسانیده همينك الی پزده ديسركه بشراکت يكديگر
بانها کار وزرات را بکنند مختار بوده کسی دیگر را حق مداخلت نباشد و دوازده لك روپیه چهره شاهی از دولت
انگلیس بالفعل تسلیم شده بعد ازین سالی دولك روپيه بسبيل استمرار از دولت برای خود سال بسال رسيده
انكارد و سردار سلطان احمد خان از بیانات او بفراست دانست که هر چه از وی بخواهد چون بجان رسیده است
خواهد داد سخنان او را پذیرفته گفت در ازای آن که سردار محمد اکبر خان متحمل بار وزارت میشود حال
سی لك روپيه را دولت انگلیس داده بعد ازین چهار لك روپیه در هر سال ارسال دارد و صاحب ناسخ التواريخ
نسبت خواهش اینوجه را بسردار محمد صدیق خان کرده همچنین تمامت احوال مذکوره را بعوض ماه شوال
در ایام ماه رمضان نوشته است وحال آنکه عبدالله خان اچکزائی در روز بیست و هفتم ماه رمضان زخم یافته
که بنده نگارنده قصة محاربه روز مذکور را با تاریخ فوت او از لوح مزارش که بسنگ کنده اند از پیش ثبت
کتاب نمودم و صاحب تاریخ مذکور نیز همه وقایع را چون از نوشته لفتنت ایری منصبدار توپخانه وقورخانه
انگلیس که در کابل حاضر بوده وبخط خود مرقوم نموده ترجمه و ذکر کرده است مطابق واقع پس از جراحت یافتن
عبدالله خان رقم کرده است که گویا ماه شوال را سهوا سراسر رمضان نگاشته اما است بهر حال مگناتن از عدم قدرت
از خواهش کایه سردار سلطان احمد خان سر باز زده گفت اکنون اینقدر وجه مقدور نیست اما دولك روپيه بر خزانه
حواله داد و اواز عدم بارگیر و عده حمل و نقل آنرا بشب دیگر گذاشته مراجعت کرد و مگنا تن این سخنان را در کمال بچارگی
گوش کرده هم در طیكه بپرداران افغان مینهاد هم از بیم و هم از خجلت از این کاشیان پوشیده میداشت و با اینکه تر بود و لارنس
و جمعی دیگر بفراست دانستند که افغانان باو ترکتازی خواهند کرد سر از سخنان سردار محمد اکبر خان بر تافتن نمی توانستند
و شب دیگر سردار سلطان احمد خان با سردار محمد صدیق خان برادرش بسواد دید سردار محمد اکبر خان بیست نفر
اشتر آورد و گندم بار کرده در جپها وقی انگلیسان برده عوض آن دولك روپیه را بار کرده بشهر فرستادند
و خود با برادرش مگناتن را دیده وثیقه عهد ی را که جدید در بین اظهار و قرار داده شده بود از وی در خواست کردند
و او بخط حت ترسیده چند سطری بعهدنامه جدید نوشته و مهر بر نهاده بدیشان سپرد و ایشان خط را گرفته بعد گفتند
که همچنین ملاقاتیکه در میان ما و شما دست داد میباید با سردار محمد اکبر خان نیز یکدفعه ملاقات کنید تا رشته عهد محکمتر
شود و بنیاد دوستی استوار تر گردد و مکنا تن پاسخ داد که ظاهرا ملاقات ما با سردار محمد اکبر خان که شما و نواب
محمد زمان خان و دیگر بزرگان حاضر نباشند چون نامهای شان در عهد نامه اول در جست از راه حزم دور است
بلکه باعث کینه و عناد دیگران خواهد شد زیرا که ازین سخنان که در بین ما وشما و سردار محمد اکبر خان گفته
و پذیرفته شده است آنان خبر ندارند پس باید که شما رفته از دیگران مکشوف بنام من گرفته روانه دارید که ملاقات
تنها با سردار محمد اکبر خان مورث قطع رشته منازعه و باعث وصل طریقه مصالحه است یا او ملاقات کنید تا از ملاقات
او با من دیگران رشك نبرده ایمن شوند و سردار سلطان احمد خان با برادرش بشهر باز گشته سخنان مگناتن را نزد سردار
محمد اکبر خان يكايك بگفت و چون مکشوف داشتن این سر مطبوع دیگران نبود هر دو تن باهم قرار دادند که اول
در سراین مطلب بادیگران سو کنند در میان نهاده بعد بنائب امین الله خان ابراز کنند و از و نوشته بنام مگناتن
حاصل نموده مهر دیگران را نیز بران نهاده نزد مگناتن بفرستند چنانچه پس از انجام نمودن این قرار داد بنائب مذکور
اظهار کرده خواهشات مگناتن را در باب او که با محبوس نمایند و یا بدست انگلیسانش دهند که هلاکش سازندوی
بگفتند و عهد نامه مگنا تن را که مشتمل اینگونه فقرات و جدید نوشته بسردار سلطان احمد خان داده بود بر آورده
بهمگنان نشان دادند که اینک عهد نامه او تادل شما با ما راست آید و گمان نکنید که ما بر خلاف شمائیم و از میان نائب
امین الله خان از دیدن حالت خود در عهد نامه مجدده مکنا تن سراسیمه گشته سر خویش را برهنه کرده همچنان
باسر برهنه از سرداران چاره کار جست که ایشان چه عزم دارند و وی چه کند و ایشان اظهار مافی الضمیر که دستگیر
نمودن مگناتن و آوردن امیر کبیر بود کرده اور اتسلی داده مطمئن خاطر ساختند بعد مكتوبى بر طبق خواهش


(۱۷۲)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
مکناتن نوشته و مهر نهاده تردالو فرستادند که فردا بحوالی چهاونی برآمده باسردار محمداکبر خان ملاقات کنند
و بعد از ارسال مکتوب باهم کنکاش کرده قرار دادند که وزیر مختار مکناتن را با کسانیکه حاضر میشوند از مجلس ملاقات
دستگیر کرده در شهر آریم و تا دولت انگلیس امیر کبیررا با فرزندان و منسوبانش بما نسپارد ایشان را نگاه داریم
و محمد شاه خان گفت اگر چنانکه عزم کرده اید کار نشد و نیز مدعابر هدف تمامراست نیامد امرا میر کبیر که بدست انگلیس
اسیر است سخت ترخواهد گذشت و سردار محمد اکبر خان بجواب وی گفت با لفرض اگر قضیه چنانچه تو میگوئی
برعکس شود و بدنامی دشوار شدن کار جمعية او ما بدست انگلیسان است برما ماند کرده هزار بار بهتر است ازینکه
مردم اسلام مغلوب و محکوم امر اینان شوند و ناموس شریعت برباد کشته قانون کفر نصرانیت در مملکت اجرا یابد
و مسلمانان در اطاعت اینچنین مردم کافر دو روز عهد بر خلاف عهد بربندد گردن نهند پس بهر حال نظر بنقض
عهدی که مکناتن روی کار آورده و بخشم سرخوشه او را دیدید باید با ایشان در آویخت و خون خود و ایشان ریخت
تا نتیجه نقض عهد مفهوم جهانیان شود .
( ذکر مجلس آراستن جانبین وقتل مکناتن )
و همراهانش که حاضر مجلس بودند
و از آنسوی چون نوشته بزرگان افغان بمکناتن رسید انگلیسان سخن برین نهادند که جنرال الفنستون بافوج
پیاده و چهارم کندوتر نصر و نهی میجر اِیوارت میباشد تن بسلاح آراسته آماده جنگ شود وفوج ششم شاهی
بادوضرب توپ مترصد پیکار بایستد و سرولیم جم مکناتن باسپاه قراول که بپانصد درع از چهاونی دور اقامه داشت
صف کشیده منتظر ورود سردار محمد اکبر خان باشند تا اگر کار بر وفق مرام نشود بمکناتن نجدت پرداخته سردار
محمداکبر خان و کسانرا که با او همراه اند هلاک سازند و سردار محمداکبر خان برطبق وعدۀ که داده ورقعۀ که
فرستاده بود با سردار سلطان احمد خان و محمد شاه خان ومحى الدینخان وغیره و دوصد سوار از شهر بیرون شده نزديك
اقامت گاه مکناتن رسیده ایستاد تا که مکناتن با لفتنانت تریور ومکنزی و لارنس وغیره چند تن از لشکریان جداشده رونجانب
سردار محمداکبر خان نهاد وسردار سلطان احمد خان پیشتر از دیگران نزد اوشده اطمینان خاطر داده بگفت که
آنچه کار نیکو قرار یافته است که انشاءالله تعالی حسب المرام انجام خواهد گشت و او را بسخن مشغول کرده وگام
برداشته نزد سردار محمد اکبر خان آورد و باهم پرسش رسمی کرده بعد سردار محمداکبر خان او را بصحبت اندك اندك
از لشکر کاهش دور ساخت و هر چند مکناتن خواهش نشستن و سخن با هم گفتن میکرد سردار محمداکبرخان رطوبت
زمین و برف را عذر آورده میگفت جای مناسب نشستن نیست تا که بفاصلۀ دوصد کام از لشکرش دور کرد
آنگاه در موضعیکه برف و رطوبت نداشت ردای پشمینۀ که در عرف افغانستان پتو مینامند گسترده برروی آن
نشستند و از انگلیسان مکناتن و تریور ومکنزی هرسه‌تن نشسته لارنس بتفنگچه در دست عقبای مکناتن بایستاد
و چهار تن از سپاهیان نظام با تفنگ كلك بالا كشيده وعنان اسپ بدست گرفته استوار ایستادند و همچنین بفاصلۀ
اندکی دوتن دیگر و بفاصلۀ بیست کام شانزده تن دیگر جای ایستادن گزیدند و از افغان سردار محمد اکبرخان وسر
دار سلطان احمد خان و محمد شاه خان نشسته دوست محمد خان برادر محمد شاه خان وخدا بخش خان وغلام محی الدینخان
غلجائی عقب سر سرداران بایستادند و چند تن تفنگ دست دیگر عنان اسپان ایشانرا بدست گرفته اقامت ورزیدند
بعد سردار محمد اکبر خان مکناتن را مخاطب نموده گفت که عهد های شما سراسر از چه خلاف یکدیگر بصدور
میرسد و برای چه این امررا پیشنهاد خاطر خود کرده اید و این گفتگو پانزده دقیقه طول کشیده آواز قیل و قال
جانبین بلند گشت و در عین مکالمه ومکابره محمدشاه خان سردار محمد اکبرخانرا بلفظ افغانی فهمانیده گفت که وقت
تنگ است وسردار محمد اکبرخان از سخن او مطلب را دریافته خود او را اشارت کرد که دست گرفتن دراز کند
واو بالا تحاشی برخواسته مکناتن را معتاب کرده زبان افغانی گفت که درینجا جای گفت وشنید نیست در شهر
با نجام میرسد و مکناتن ازین درشت گوئی او متحیر گشته محمدشاه خان ارواهمه اینکه مبادا لارنس با تفنگچۀ که در
دست دارد سردار محمد اکبر خانرا آسیبی رساند او را همچنان که برخواست در بغل گرفت و هردو تن باهم
ذکر مجلس
آراستن
جانبين
وقتل مکناتن


(۱۷۳)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومین شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
در کشش و كوشش افتاده هر چند محمد شاه خان سعی کرد كه تفنگچه را از دست او برباید نتوانست
و بود ناگاه لارنس تفنگچه را از كلوله خالی ساخت ومحمد شاه خان دیگر فرصت نداده سیلابورا که بکمر داشت
از غلاف کشیده نوک آنرا بپهلوی او گذاشت که فرو برود لارنس از بیم جان گفت بس ومحمد شاه خان گفت بس
روانه شو وهمچنان نوک سیلابه را بپهلویش گذاشته راه شهر برداشت و اورا از پیش رانده همی برد
وهمچنین دوست محمدخان زنبور وغلام محی الدینخان باقنعت اتبری مشغول کشته رنجبان شهر ایشان را براندند
وپیادگان هم چنان جلوداران انگلیسان را که عنان اسبان شان را بدست داشتند بضرب كلوله از پا در آوردند
و اسبان را نیز گرفته رو بشهر نهادند و سردار محمد اکبر خان که با مکناتن در آویخته سرگرم کار بود و او را جانب
خود و شهر میکشید و او دست و پا میزد که خودرا از چنگ او برهاند ولی نیرو در خود نمیدید ناگاه آن شانزده تن
که دورتر ایستاده بودند برپیادگانکه اسبان انگلیسان را برده می بردند حمله نمودند و سردار سلطان احمد خان
حايل ومانع گردیده دوتن از ایشان را بضرب کلوله بخاك هلاك انداخت وازپس آن بدیشان تاخته پیش خدمت
مکناتن را نیز که دران جمع بتاختن بود هلاك ساخت وسیزده تن دیگر رو بتافته گریختند و درینوقت که سردار
سلطان احمد خان که از مکناتن وسردار محمد اکبر خان دور شده مشغول دفع پیادگان مذکوره گشت مکناتن
فرصت یافته حربه را که در میان چوب داشت برآورده خواست که در پهلوی سردار محمد اکبر خان فرو برد اما او
چالاکی نموده حربه را از دستش ربوده درزود خانه انداخت ودرين اثنا سردار سلطان احمد خان از دفع
آنانیکه مذکور گشت فارغ شده بسر وقت سردار محمد اکبرخان رسید و مکناتن از هول جان روبه و پشت
بسردار محمد اکبر خان کرد و سردار محمد اکبرخان زنده آوردن او را بشهر دشوار ملاحظه کرده با تفنگچه که
خود او پیشتربايك عراده کالسکه وغیره بسردار محمد اکبرخان چنانچه ازپیش رقم گشت داده بود بپشت اوزده
سردار سلطان احمد خان نیز شمشیر حواله او کرد رو براهان خود نهادند و بدیشان رسیده تریور را که
دوست محمدخان دستگیر و ردیفش سوار کرده بود سردار سلطان احمدخان بضرب شمشیر از پا در آورد و لارنس را
هم سر بریدند ولیقننت که اسیرغلام محی الدینخان و ردیف او بود نگذاشت که او را بکشند وچون او را درشهر
نزد محمد اکبر خان برد او بچشم خشم بدو نگریسته گفت تنها بودید که طمع در مملکت ماكردید اکنون از مکافات
کار خود پاداش بیابید اما دست از قتل او باز داشته بلا مؤمنش سپرد واسکنیز ولغنت را محبوس داشته بسیار تن
دیگر را از انکلیسه این که در محاربات دستگیر شده بودند بکشتند واز اعیان و بزرگان مسلمانان سردار محمد صديق خان
ونصرالله خان برادر نواب محمد زمان خان و نائب امير بایتزانی از افغان ومستوفی عبد الرزاق خان ومحمد علی
خان (۱) عرض بیگی جوانشیر وغیره از مردم قزلباش که بعضی قبل ازو رو بسردار محمد اکبر خان در کابل
طريق خدمت شاه شجاع می نمودند و برخی چنانچه از پیش رقم كشت نوای هوا خواهی امیر کبیر میسرودند ودر
وقت وصول سردار مذكورهمہ يکجهت شده روی دل باو نهاده بانقياد همدمت و همداستان گشته برای گفتکوی
مصالحه در لشکر گاه انگلیس رفته بودند در انجا بازماندند
ذكر تمهید آشتی جستن انگلیسان
( و خواهش عهد جديد بستن ایشان )
پس از صدور این حادثه دهشتناك سران سپاه انگلیس از چپاول با آنکه در نزد سردار محمداکبر خان محبوس
بودند پیام دادند و ازسبب این واقعه جویا شدند و سردار محمد اکبرخان از پیام انگلیسان خبریافته فوراً سردار سلطان
احمدخان را با چند تن دیگر از بزرگان نزد لعنت و جان کالی نامان انگلیس که در شهر بودند فرستاده
گفت که مواجهه ایشان صورت حال را بفرستاده انگلیسان مطابق واقع در معرض بیان آرند چنانچه سردار
سلطان احمدخان نزد ایشان شده هر دو عهد نامه را که مخالف هم و بخط ومهر مکناتن و چند دیگر بودند بلقنت اینزی
نشان داده مکشوف داشت که باعث این فساد وبانی این عناد مکناتن بوده نه سران افغان بعد لغنت وجان کالی
ماجرا را بخط خویش در الزام مکناتن نوشته در عسکرگاه فرستادند وانگلیسان بر خطای وزیرمختار شان معترف گردیده

(۱) معروف
بمهر على خان
ذکر آشتی
جستن
ونواهش عهد
انگلیسان


(١٧٤)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)

سردار محمد اکبر خان پیام داده التماس عهد جدید کردند که در بین جانین منعقد وموثق گردد وسردار محمد اکبر خان شرائط عهد را نوشته برای ماکجر که بجای مکتان صاحب اختیار شده بود فرستاد که مطابق این مسوده مرقوم نموده و مهر بر نهاده مرسول دارند تا رشته عهد منعقد گردد وطناب عداوت قطع شود و آن اینست که اضافه از شروط مندرجه عهد نامه سابقه پذيرفته آید اول باید توپخانه خود را تمام سپارید و افزون از شش عراده توپ با خود بر ندارید دوم آنچه از اعمال واثقال که در بنه و زر و سیم که در خزانه دارید بجا بگذارید و بگذرید سوم جمعی از بزرگان خود را بازنان وفرزندان ایشان بکروکان نزد ما گذارید چهارم چهارده لك روپيه كه بخواهش ما مگناتن بذمه نهاده بودچون او کشته شد شما ادا نمائید فقط و اگر چه پذیرفتن این شروط بغایت ما کجر را دشوار مینمود اما بحال سیر و نافق نیز نداشت پس ناچار با جنرال الفنستون نشسته از وی مشوره خواست و او گفت چون افغانان از بدعهدی مگناتن بر عهد اعتماد ندارند عهد ایشان را وثوقی نباشد اگر چنانچه بعد از قبول کردن این تکلیف شاق بر میثاق استوار شوند و ما را امان دهند آسان باشد اما چون بدليل مذكور در پیمان محکم نشوند چرا چندین بار گران را بر گردن دولت گذاریم پس باید که در همین بالاحصار کابل که هنوز در تصرف شاه شجاع و گویا که در دست ماست در شده اقامت گزینیم و بزم نمائیم یارا، جلال آباد برگیریم و هم، پیش آید گردن نهیم و نام دولت را پست نکنیم وماكجر در جواب گفت ما را درین سرمای زمستان نتوان جنك با افغانان نیست خلاصه شروط مذکوره را بگردن گرفته ونوشته از راه قبول نزد سردار محمداکبر خان فرستادند بعد در روز بیست و نهم شوال سال ١٢٥٧ هزار و دوصد و پنجاه و هفت هجری کپطان وانس وكپطان ورم مندوكپطان واربرتن و کپطان دیپتان را بازنان و فرزندان شان بكروكان نزد سردار محمد اکبر خان فرستادند واو چون از محبوسان را که در شهر بودند بالتماس انگلیسیان جهت اطمینان خاطر ایشان رها داده در لشکر گاه فرستاد ه گروه کان را در خانه نواب محمد زمان خان پهلوی کپطان کانلی و کپطان ایری جای داد وليفتنت ما کنان مریضان وزخمداران را بشهر در آورده معالجه ومداوا گماشت و ما کجران فوجی را نیز نزد مریضان گذاشته پنج عراده توپ شاهی را تسلیم سردار محمد اکبرخان کردند آنگاه از لشکرگاه عزم کوچ نموده از قضا در روز پنجم ماه ذی القعده برف بسیار باریده انگلیسیان را زیاده تر بزحمت و سختی دچار ساخت چنانچه در روز ششم ماه مذکوره از راه جلال آباد نهادند و افغانان از سبب اینکه در عهد نامه اخیر در عهده انگلیسیان گذاشته و ایشان قبول کرده بودند که تمامت توپخانه وقورخانه را سپرده از مملکت بیرون شوند و انگلیسیان بدون از انواب مذکوره شاهی دیگر انواب را نسپردند در کوچ دادن ایشان دست در معدرت ها زدند خلاصه بقلت علوفه و آزوقه چهار هزار و پنجصدتن از سپاه نظام را با نه عراده توپ براه انداخته چون پل دریای عبورشان نبود تا شام گاه بکندن لزمیر کابل مشغول بودند و افعغانیان ایشان را دشنام داده سخره همی کردند و درین روز که فوج مذكور عبور کرد نقصانی بافواج انگلیسیان نرسیده تاشبانگاه بجمادن از سپاه زیر دست هوای من بروی برف از سرما بمرد الغرض تمامت سپاه از نظم لنظام بیرون شده بسیار کس از لشکری هندی هلاك شدند و به بسیار زحمت و مشقت در منزل بگرامی واقع سه کروهی کابل نرسیده در قلعه خرابه تاج خان فرود گردیده در پنجا نیز جمعی از سرما هلاک شدند.
ذكر تلف شدن لشكر انگلیس در راه جلال آباد
ذكر واقعات تمام تلف شدن لشکر انگلیس
( در عرض راه جلال آباد )
و از پنسوی سردار محمد اکبر خان با تمامت غازیان از وقت براه افتادن لشکر انگلیس تا منزل بگرامی در اطراف راه چپ و راست را گرفته قوت و هیت خودرا نشان داده شب هنگام بشهر مراجعت کردو روز هفتم ماه ذي القعدة سال ١٢٥٧ هزار و دوصد و پنجاه وهفت هجری انگلیسیان از منزل بگرامی راه منزل بتخاک بر گرفته نیمۀ سپاه هندی از شدت سرما نتوانستند که با لشکری طی مسافت کنند وسردار محمد اکبر خان از عقب ایشان راه برداشته غازیان در عرض راه بتخاك از قفای انگلیسیان برآمده با مهیبان صف مبدر آمدند و اعمال واثقال شان را می ربودند و يك عراده توپ شانرا نیز گرفته نزد سردار محمد اکبر خان آوردند وانگلیسیان پس از وصول در منزل بتخاك بسردار


(١٧٥)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)

محمد اکبر خان پیام دادند که سخت عهد شماست و شکستن آن در ست نبوده و سردار محمد اکبر خان جواب داد
که یکی از شیوه مرضیه ملت اسلام بمدلول این کلام خداوند علام (والذین هم لاماناتهم و عهدهم راعون) رعایت
و استوار داشتن عهد است و من داخل عهد نامه جدیده نبوده ام و عهد اول را شما شکستانده همچنان عهد سومین
را نیز رعایت نکرده برخلاف گفته و نوشته خودها که میبایست توپخانه وفور خانه را تمام میگذاشتید نگذاشته
با خود برداشته و از شروط چهار گانه اخیره یکدفعه را معمول نموده گرو گان بما سپر دید و از سه دفعه دیگر
بکلی عدول کردید و حال نیز ما بر عهد خود استواریم بشرط آنکه شما شش تن دیگر از بزرگان انگلیس را
نیز با گروگان بسپارید و پس از رسیدن امیر کبیر بکابل گروگانان خود را باز ما بر گیرید و دیگر فتک جانب ما نگشایدعید
و انگلیسان که خود را تباه یافته بودند بالضرورا بادوتین محبوسا نیکه رها شده بودند و سه تن دیگر بگروگان سپردند
و روز هشتم ماه ذی القعده چون انگلیسان از خاک جانب خورد کابل راه برگرفتند باز غازیان توک از آغاز کرده
ببریدن کلوله تفنگ پرداخته و میجر تین افسر فوج چهل و چهارم با پیادگانش آهنگ مدافعه کرده کاری از پیش
نبرد و سردار محمد اکبر خان همچنان چند تن دیگر را از عرض راه نیز بگروگان بگرفت چه عهد کرده و قرار داده
بودند که جانب غازیان تفنگ نگشایند هند و میجر تین چنانچه گذشت نقض آن نمود و کار بدینگونه بسر رفت تا که
انگلیسان داخل دره خورد کابل که پنج میل طول آنست شدند و سردار سلطان احمد خان و محمد شاه خان
که پس از گروگان گرفتن اخیره پیش روی لشکر انگلیس برسم قراول راه می پیمودند هر دو جبل کنار دره را
جابجا پر از غازیانیکه از هیچ کار آگاه نبودند مشاهده کردند و از ایشان پرسیده مکشوف داشتند که برای تماشا
آمده اند چون ایشان این را شنیده ساکت شدند یکدفعه حمله ور شده بکشاد دادن تفنگ پرداخته و راه مسدود
ساخته يك عراده توپ را نیز مأخوذ داشته توپچیانش را بکشتند و تا که انگلیسان از دره مذکوره بر آمدند ر جبهائی
واقع دهن خورد کابل رسیدند سه هزار تن از ایشان کشته شده و سه و آفر وق همه تلف گشته بود چنانچه در تیپزل
نیز برف سخت باریده انگلیسان زیاده از چهار خیمه دیگر نداشتند که یکی از آنها مال جنرال الفنستون و دوی
دیگر برای زنان و اطفال و چهارمین از زخمداران بوده بسیاری از زخمداران در تجا بمردند و روز نهم ماه ذی القعده در وقت
کوچ دادن انگلیسان سردار محمد اکبر خان بخیرال سیل پیام داد که زنان را با خود برداشته کوچ دهد و زخمداران را بماند
و یکروز برای اینکه در نك کنند و او این پیام سردار محمد اکبر خان را بر مگانیکه آرزو بمر دکان می نمودند گفته
لشکر را از کوچیدن بازداشت و چون زنان از کابل تا آنجا خوردنی کم میافتند و بسیاری از ایشان اطفال شیرخوار
در کنار داشت و نیز بسیاری بیکس بودند زیرا که شوهران و چاکران ایشان کشته شده بودند و گرنه میگریختند
و جز جامه که در برداشتند دیگر تمام مال و منال شان بتاراج رفته بود و با اینهمه سختیان سردار محمد اکبر خان
دلخوش بودند که شاید زنده بمانند و در تخالت سردار محمد اکبر خان جهت قوام کفتار خویش و اطمینان خواطر
انگلیسان يك تن از زنان اسیر شده را بایکدختر ويك پسر که از دست غازیان بگرفت نزد انگلیسان فرستاده پیام
داد که اینك ناموس شما را خلاص کرده فرستادم که با خود ببرید وانگلیسان چون توان برداشتن نداشتند ازین
کردار سردار محمد اکبر خان خرسند شده همه زنان و اطفال را باز خمداران بدو سپرده بدون از يك زن دیگر در اردو
نگاهنداشتند و روز دهم ماه ذیقعده لشکر انگلیس از در نك کردن همان یکر و ز در طپش و طلب بودند که کوچ دهند و اینوقت
سپاه يور و پ اندك توانا بودند و مردم هند را بیشتر از سرما و برف دست و پا از کار مانده بود و افغانان بر کوهسار بر آمده راه را
مسدود ساخته بز دن تفنگ پرداخته بودند و مردم هندی از دست بردنا زبان تفنکها را انداخته فرار میکردند که
لشکر انگلیس براه افتاده افغانان برایشان تاختند و در نجا سپاه هند تمام کشته گشته خزانه وا کثر به بدست افغانان
افتاد و چون لشکر انگلیس بخاک جبار رسید از تمام سپاه پنجاه سوار توپخانه و یکعراده توپ دوازده پونده و هفتاد تن
پیاده از فوج چهل و چهارم پادشاهی و یکصد و پنجاه سوار نظام و معتمد و دمی از پیروان وغیره ملازمان ایشان بمانده
دیگر همه مقتول و مجروح گشت خلاصه از روز حر کت از کابل تا خاك جبار كه پانزده کروه مسافتست پنجاه تن از سر کردگان
بزرگ انگلیس و ده هزار تن مرد لشکری بقراره که صاحب ناسخ التواریخ که از روز نامه لفتنت ایری بالین دی ترجمه


(١٧٦)
( جلد اول ) ( ذكر وقايع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
نموده است از فوج انگليس نابود شد و باعمال شكايت بنزد سردار محمد اکبر خان فرستاده امان طلبیدند و او چون
مردم فلجاتی را در تحت فرمان نداشت و ایشان خود سر زهیر قتال شده بودند از منع سردار مذكور بازنه ایستاده
لاجرم پاسخ داد كه منع مردم فلجاتی در نیروی بازویم نیست و انگلیسان با شكم افغانان دست از زدن تفنك
نكشيدند و تاريكی شب حايل حركت بود در خاك جبار درنگ نتوانسته خود را بآب تیزین رسانیدند و بواسطه
ظلمت شب از خاك جبار تا اینجا کثیری از دیدند و در سر آب تیزین از شدت سرما اسبابی را كه از قبیل لباس
وصندوق و غیره با خود داشتند آتش زده قدری دست و پای خود را گرم نمودند و با هم قرار دادند که تمامت آنچه
را با خود دارند جابجا گذاشته راه برگیرند تا افغان با رو بنه را دیده قیاس کنند که اردو بر جایست سد راه نشوند
پس تناشیب را در گرفتند و ازین حركت شان بخمصد تن از شب روان افغان که در اطراف قریه اردو رسیده
کمین كرده بودند آگاه گشته مصحوب دوسه تن از همراهان شان سردار محمد اکبر خان وسر دار سلطان احمد
خان و محمد شاه خان را که در قریه تیزین رسیده بودند خبر داده دیگران بر سر انگلیسان بتاختند كه مبادا سردار
محمد اکبر خان ایشان را از قتل و تاراج چنانچه روز فلجاتیان را مانع شد باز دارد و سردار محمد اکبرخان برخواست
از عقب راه برگرفت و تا كه بغرب انگلیسان رسید ایشان بكمپزاده توپی را كه با انگلیسان بود گرفته و همه را از پیش
رانده و داکتر کرو بو و دا کتردف را دستگیر کرده بودند تا که انگلیسان در منزل كته سنك واقع عرض راه منزل
باريكاب و جگدلك رسيده خسته و ناتوان فرود شدند و روز یازدهم مادى القعدة مذكور از موضع كنه سنك كوچ
داده روانه جگدلك شدند و سلطان يا رخی از سواره و پیاده نظام در قله كوه راه بر گرفته تا جگدلك بستهزه توپز و تفنك
و كریز براند و الفینستون برایش زخمی یافت و در جگدلک نزول فرودند و در از همه آذوقه سه گوساله که با خود داشتند
كشته گوشت آنها را خام بخوردند اما افغانان برتیغهای افراخته تاخته ایشان را نشان گلوله همی ساختند و در بنوقت
انگلیسان بن ناخن را نزد سردار محمد اکبر خان فرساده امان جان خواستند و هم پیام دادند که هرچه بخواهید و آنچه
بفرمائید اگر چند از حوصله طاقت بیرون باشد میپذیریم بشرط آنکه دیگر دست افغانان بقتل وغارت در از نشود
تا در جلال آباد رسیده ادای آنچه بخواهند و وعده روان بگذارند نموده اید و محمد اکبر خان التماس انگلیسان را
(۱) یا اسکینر پذیرفت اسکینر را (۱) طلب داشت و گفت که بخنرال بگوید که میباید شاهان و جان من را بكرو كان گذاشته اسلحه
آلات را تمام سپرده و بعد از ورود بجلال آباد دولت روپیه شوم جبار خیل که در نواحی جگدلک توطن دارند
بدهند تا بدیشان گفته شود كه آسیبی نرسانند تا بجلال آباد در شوید و چون اسکینر مراجعت كرده پیام سردار
محمد اکبر خانرا نزد جنرال بگذارد همه شرائط مذکوره را پذیرفته الاسپردن اسلحه را که سرفرازده باز مصحوب
اسکینر پیام فرستاد كه اسلحه را بنا بر انكه نام دولت انگلیس پست میشود نداده مگر قور خانه و باروت را كه
اسباب كار آمد تفنگ است خود آتش زده اسلحه خالی از اسباب را با خود میبریم ازینم باقی همه شروط را پذيرفتاريم و بعد
از قبول کردن سردار محمد اکبر خان اسكینر جنرال الفينستون وجنرال شلطان بگذست و جان سن را نزد سردار
محمد اکبر خان بکرو دولك روپيه گذاشته خود مراجعت کرد و در وقت بر گشتن یكی از افغانان که از قرار داد
مذكوره مخبر بود اور ابضرب گلوله از پا در آورد وانگلیسان از مشاهد اغیالت هراسان شده مریضان وزخمدارن
را بر جا مانده بفرمان راه بر گرفتند و بدره کتل چشك كه مردم جبارخیل از سنگ و چوب و خار آنرا مسدود
ساخته بودند رسیده حیران و پریشان ایستادند و ناچار بباك كردن راه پرداخته و افغانان كه برفر از ونشیب جبل
مترصد رسیدن انگلیسان نشسته بودند دست بقتل ایشان دراز کردند و انگلیسان گریخته از بلندی و پستی کوه
رو به بی راهی نهادند و از تمام آنچه با خود داشتند پنجاه راس اسب عربی را عنان بدست گرفته بدل همی کشیدند
و دیگر را تمام بگذاشتند و در نجا افزون از نگی خون كابل کشته شدند و دوازده تن از سیر گرد كان نامور بقتل
رسیده بقیه السیف راه همی پیمودند و افغانان یکیک و دو دو را گرفته همی کشتند و علاوه بر همه هر گاه افسری
از دیگران در گریختن سبقت میکرد هدف گلوله پیادگان خویش میشد و تا كه وارد منزل سرخ پل شدند سوتر
انگلیس با سه چهار تن دیگر گانزخم دار بودند زنده گرفتار گردیدند و در منزل سرخ پل که ابتدای خاك متعلقه


(۱۷۷)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع )
( سراج التواریخ )
مردم خوگیانی و انتهای موطن قوم جبار خیل است مردم خوگیانی که فراهم شده پل را گرفته بودند و انگلیسان هجوم
کردند و ایشان صبح روز سیزدهم ماه ذی القعده از بیم جان خود را از سرخ رود بآب زده عبور کردند و افغانان
از عقب و انگلیسان از جلو رو بنزول کندمك نهادند و از انجا سواران پیاده را از مردگان شمرده همچنان گذاشته رو بفرار
نهادند و پیادگان راه راست را گذاشته جانب چپ بکوهیکه طرف شرقی کندمك واقع است برشده همی گریختند
و افغانان از تعاقب باتفنگهیه زده و کشته از پیش همی راندند تا کار بجایی رسید که خود انگلیسان یکدیگر را هدف
گلوله نموده هلاک میساختند تا که همگنان باتمام طعمه تیغ خون آشام شدند و از انسو سوارانیکه از گندمك
گریخته و چهل تن بودند چون وارد منزل نمله شدند چندتن ایشان از دست دهقانان آنجا بقتل رسیده مابقی از راه
گریز خود را در بالا باغ واقع نه گروهی شهر جلال آباد رسانیدند و در آنجا سردار خیر الله خان و فتح محمد خان
پدر سعادت خان مهمند که باچند سوار بتفرج وسیر بیرون شده بودند بایشان دچار گشته تمام را کشته چار تن
بازماندند و از راه گریز رو بجلال آباد نهادند و آنگاه که هر چهار تن بفاصلۀ سه صد گام نزدیک شهر شدند پدر آقاخان
مکری که بادوش سوار زیارت شاه مردان واقع جنوبی شهر جلال آباد رفته و مراجعت کرده بودند با ایشان
دو چار گشته سه تن از انگلیسان را بکشتند و یکتنی که داکتر بریدون نامی بود زخمدار داخل شهر جلال آباد شد
و خبر بفرنگیان رسانیده پدر آقاخان نیز مقتول گردید و تمامت کشتگان لشکر انگلیس و خسارت ایشان بقرار نوشته
لیفتنت ایری که صاحب ناسخ التواریخ آنرا از لفظ انگلیسی ترجمه و ثبت کتاب نموده است اینست که لفتنت ایری
میگوید این سك كه در افغانستان دولت انگلیس را افتاده هرگز در ممالک آسیا هیچکس را روی نداده زیرا که
شش فوج پیادۀ نظام و سه دسته قندهار(۱) انداز و جماعتی از توپچیان یوروپ و يك فوج سواره نظام و چهار فوج سواره
بی نظام و دوازده هزار تن تبعه سپاه نظام تمام از دست افغانان مقتول گشت و بیست کرور روپیه که هر کروری
صدهك باشد خزانه دولت غارت شد و یکصد و چهارتن از بزرگان دولت انگلیس عرصۀ تیغ ابدار غازیان افغانان
گردید و همدرین باب شاعری قصیده در مدح سردار محمد اکبر خان گفته است که از تمام آن این يك بیت ثبت
کتاب شد
(۱) قندهار انداز آنکه تیر راست کند
همه از سر سران فرنك قرن در قرن استخوان بختی
ذکر محاربة
جلال آباد
ذکر محاربة جلال آباد وغیره
( حوادث معاندت بنیاد )
چون داکتر بریدون بانی زخمدار نزد انگلیسان مقیمۀ جلال آباد شده ماجرا بازداشت تمامت سپاه و افسران
را لرزه در اندام افتاده از دهشت و وحشت روز شان شب رنگ و عرصۀ جهان بدیشان تنک گردید و هنوز تدبیری
بیندیشیده و کاری از پیش نگرفته بودند که سردار محمد اکبر خان با گروه غازیان در رسیده در دیهات قریبۀ شهر
جلال آباد فروکش کرد و چون انگلیسان قطع رشته قرارداد و معاهداتیکه کرده و نتیجۀ آنرا دیده و شنیده بودند
بقلعه داری و استواری پرداخته بروج و بارۀ شهر را استحکام دادند و سردار محمد اکبر خان زنان و فرزندان
و کر و کاتبانرا که از عرض راه چنانچه مرقوم گشت گرفته و با خود داشت برداشته در لغمان برد که ایشان را در قلعه
محمد شاه خان ابابکر خیل که معروف بیبرج آباد است جاداده بعد ساز رزم ساز کند چنانچه آنان را در آنجا گذاشته و محافظ
و خادم برای شان گماشته خود باده هزار مرد جنگی از لغمان رو بجلال آباد نهاد و چون وارد نیم فرسنگی شهر
جلال آباد شد جنرال سیل و مکریگن که قبل ازین از کابل مأمور جلال آباد شده بودند و باپنج هزار تن از سپاه نظام
در اندرون شهر جای داشتند مردم سکنه شهر را از هندو و مسلمان بیرون کشیده سنگر آسا بدور دیوار شهر بداشتند
و شهر را پرداخته بسردار محمد اکبر خان پیام دادند که از شجاعت و جوان مردی خویش فتوح بزرك حاصل
کردی و در هر جایگاه عنان ظفر بدست آورده آخر الامر بوق دولتی را که صورت علیا حضرت ملکه معظمه
و کشور پایدان نقش است گرفتی اکنون اگر دل شیر و چنگ پلنك داری آن بوق را در حریمگاه برای دارکالشکر
دولت انگلیس را بچشم مشاهده بنما تا علیا حضرت و کشور را افتاده دل بجنگ نهند آنوقت کار زار مردان نام وننك


(۱۷۸)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)
فرنك را خواهید دید تا روشن شود که شجاع کیست و مردانگی چیست و سردار محمد اکبر خان که همیشه آرزوی
پیکار را در میدان کار زار بدل داشت فوراً بيرق مذکور را در ويك زار جانب شرقی شهر نصب فرمود که
سپاه انگلیس را غیرت گریبان گیر شود و بهرچه تمامتر کشش و کوشش کنند خلاصه پس از افراختن بیرق
موصوف جانین رزم آرا گشته فراوان تن از یکدیگر بکشتند و سردار سلطان احمدخان نیز بدست جراحت یافته
آخر الامر سپاه انگلیس بر شکست و پشت بحك داده از راه هزیمت بشهر در آمدند و کرنیل دنی و کرنیل
نیلسنی درین حرب کشته شده برات قوت افسر بزرگ افواج جلال آباد زخم یافت و انگلیسان پس از در آمدن بشهر دیگر
جرأت بیرون شدن نتوانسته محصور شدند و از تاك رسیدن مأیوس گردیده بقرار مکتوب شاه شجاع که بتعلیم
ایشان برای پاینده خان نام کاکری پیشخدمت سردار محمد اکبر خان که بایست ولیعہدیزار روپیه از راه خفاء
فرستاده و انگلیسان را نیز ازین کارش خبر داد و ایشان وجه را بامکتوب شاه به پاینده خان مذکور سپرده بیست
و پنجهزار روپیۀ دیگر از خود وعده داده او را بقتل سردار محمد اکبر خان بر انگیختند و آن بی حیا چشم از
حقوق نمک خواری پوشیده قتل ولی نعمتش را بر عهده گرفته در کمین کار افتاد و منتظر فرصت همی بود تا که
روزی سردار محمد اکبر خان بر دیوار کهنۀ شهر جلال آباد که قریباً هزار گز از قلعه که افواج انگلیس ها
محصور بودند دور تراست بر شده تماشای محصورین میکرد و رخنه یورش می جست تفنك دور بيني كه با خود داشت
جانب او کشادداد و کلولۀ آن از موضع که در نظر گرفته بود بحکم تقدیر انحراف یافته بدست ظفر پیوندش رسیده
مجروح ساخت و حاضر ان آن شرمنده نمك و احسان سردار را با شارة مأخوذداشته بخست زخم سردار محمد اکبرخان را
بربسته بعد آن نمك حرام نامعادت فرجام را حاضر کرده سر دارش معاتب ساخته پرسید و او لب بتوبه کشوده زمین
ببوسید و خط شاه شجاع را بسردار محمد اکبر خان داده مکشوف شد که بیست و پنجهزار روپیه شاه شجاع و بزرگان
انگلیس باوداده و بیست و پنجهزار روپیۀ دیگر را بعد از قتل سردار موصوف وعده داده اند و سردار محمد اکبر خان
ر قیمۀ شاه شجاع را نگاهداشته پاینده خانرا از سیب راست گفتنش عفو کرد و اما غزاه وسردار سلطان احمدخان او را
با یکتن دیگر که شريك او بود از راه تود خود خواسته هلاك ساختند و چون مدت محاصره طول کشیده خبر آمد آمد
جنرال پالک انگلیس با بیست هزار تن از سواره و پیاده نظام و توپخانه بسردار محمد اکبر خان رسید فوراً سردار
سلطان احمد خان را با جمعیت شایان از غازیان بعزم راه گیری و بازداشتن جنرال پالک بدرة خيبر فرستاد و او با آنکه
در دست زخم یافته و خوب صحت هم نیافته بود در آنجا رفته استوار نشست و ازانسوی جنرال پالک نزديك دره
خیبر رسیده سردار سلطان احمد خان توان مخالفت را در خود ندیده مراجعت کرد ومقارن آنحال جنرال سيل
و مکریکر از توجه جنرال پالک جانب جلال آباد قوی دل شده از زبر دروازه سمت شمالی وزیر دروازه جنوبی
شهر زمین را شگافته و دروازه ها را همچنان بسته گذاشته شب هنگام از هريك هردو سوراخ چهار صدتن از پیاده
نظام و چهار عراده توپ بیرون کشیده در وقت طلوع فجر رستنگر سردار محمد اکبر خان بتاختند و محاربۀ سخت
رویداده آخر الامر اردوی سردار محمد اکبر خان مغلوب گشته رو بهزیمت نهادند و سردار محمد اکبر خان همچنان
زخمدار باهمراهانش در لغمان رفته واز انجا زنان و فرزندان انگلیسان را با آنانیکه بکروکان گرفته بود با خود
برداشته در تیزین اقامت گزید که لشکر بزرگی ترتیب داده بمقابله ومقاتله پردازد وازالسوی جنرال پالک بالشكریکه
همراه داشت بملاني وارد جلال آباد شده دروازۀ اهنی بروی محاصرین برگشوده از بودن سردار محمد اکبر خان
در تیزین جرأت در حرکت کردن نتوانسته در جلال آباد اقامه گزید و جنرال الفینستون که در عرض راه کابل
و جلال آباد چنانچه رقم کشت زخمدار شده و در منزل جگدلك بكرو دولت رویدۀ نزد سردار محمد اکبر خان قرار
گرفته بود در موضع تیزین جان بقابض ارواح سپرد و در حالت احتضار بسردار محمد اکبر خان وصیت کرد که
جسداو را بجلال آباد نزد جنرال بالك روانه دارد و او بحسب وصیت جسداو را صندوق کرده برشتری نهاد، روانه
جلال آباد فرمود


(۱۷۹)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)

ذکر شورش مردم کابل بالای نواب محمد زمانخان
(از سبب جراحت سردار محمد اکبر خان)

ذکر شورش
مردم کابل
بروی شاه
شجاع

چون نواب محمد زمانخان و اعیان کابل از جراحت دست سردار محمد اکبر خان و نوشته شاه و ماجرای زنده
خان کاکری خبر شدند بتأسفانه انجمن گشته باهم قرار دادند که شاه شجاع را که حامی انگلیس و ماحی قوت
اسلام است باید از میان برداشت چنانچه هیئت اجتماعی روی تاراج بسوی بالاحصار نهادند و مردم سکنه بالاحصار با بعضی
از هواخواهان شاه شجاع مشورت کرده قرار دادند که شاه نایب امین الله خان ابو کروی را با خود متفق و همراه
نسازد آتش فتنه خاموش نخواهد گشت زیرا که قامت مردم بجوش و خروش میگویند که شاه شجاع دست نشانده انگلیس
و با مسلمانان در خدع و تلبیس است و حل این عقده مشکله بدون او برمراد دل نخواهد شد و شاه شجاع بگفته
آنها چون هراسان گردیده بود راه دوستی جانب نائب امین الله خان ابو کروی پیش گرفت و شهزاده شاه پور
پسر خود را در خانه او فرستاده بوعده و نوید جائزه بسیار امیدوارش ساخته مطیع و منقاد گردانید بعد بواسطه
او اعیان و بزرگان کابلی و قزلباش را که از در عداوت باوی درآمده بودند با خود متفق کرد و مطابق خواهش
ایشان متعهد شده برعهده گرفت که مبلغ دو لك روپیه از خزانه برسم انعام بنواب محمد زمانخان دهد و سردار
محمداکبر خانرا از خطائیکه نسبت بدو کرده است عذر خواسته از خود خورسندش سازد و در غزا با انگلیسان همدست
و انباز مسلمانان باشد و شاه شجاع که جز پذیرفتن دیگر راه نداشت همه شرائط مذکوره را قبول کرد اما نواب
محمد زمانخان از گرفتن دولك روپیه سرباز زده گفت من داعی امرا مارتم نه ساعی بر گرفتن رشوت تاشاه شجاع
را از بالاحصار بیرون نکنم بهیچ در سخن ترانم و نائب امین الله خان که روی دل بواسطه شهزاده بسوی شاه شجاع
نهاده بود بنواب محمد زمانخان گفت که امارت تنها در صورتی مسلم و موجب اطاعت جمعی ازانم بود که پادشاه دست
از حمایت عرض و ناموس رعیت و سپاه باز کشیده بود اکنون که پادشاه رعایت رعیت و سپاه را برذمت خویش
گرفته همه امور را پذیرفته است جز او مارا امیری بکار نیست و اگر هوای بزرگی در سرداری و طریق خدمت
دین و دولت میسپاری وزارت نیز منصب ستر گیست آنرا از حضور شاه برایت حاصل می توانم والا فلا و اکثر
خوانین دیگر نیز که از سبب عطای خلعت و وعده ارتفاع رتبت پادشاه شجاع و شهزاده شاهپور یکدل و یکجهت شده
بودند مؤید قول امین الله خان شده امر وزارت را برای نواب محمد زمانخان پسندیده رجوعش را مشروط بمنظوری
شاه کردند بعد همه خوانین درانی و قزلباش و غلجائی و کوهستانی و کابلی و غیره باتفاق شهزاده شاهپور و نواب
محمد زمانخان و نائب امین الله خان که حاضر مجلس قرار داد مذکور بودند در بالاحصار نزد شاه شجاع شده ماجرا
بازداشته مورد تحسین و آفرین گشتند و امر وزارت بنواب محمد زمانخان مفوض گردیده سپس او و همه خوانین
هر روزه باریاب حضور شاه همی شدند و خوانین ملکی که سوار کشاده و خیل و علم داشتند بومیه عرض سواران
شانرا همی دادند تا که شاه شجاع همه رعیت و سپاه را مطیع و منقاد مشاهده کرده مطمئن خاطر شد و تمامت
بزرگان را از عطای منصب و زره رخت فرمان آورده مرهون احسان ساخت آنگاه در اجرای اموریکه پیشنهاد
خاطر داشت پرداخته برای جارج مکرینگر که در جلال آباد بود نگاشت که حالا خاطر آسوده باید داشت که قلع ماده
فساد بخوبی خواهد شد و از آنسوی سردار محمد اکبر خان که بعزم رزم در تيزين اقامه گزین شده بود از گرائیدن
مردم بشاه و اطاعت کردن ایشان آگاه گردیده نیروی بازویش باضعف هم تراز و کشته تدبیر دیگر اندیشید
و مردم نواحی و اطراف را پیام داده خطها فرستاد و ترغیب کرد که اگر شاه از در صدق بامردم اسلام راه
برگرفته و روی دل جانب دولت انگلیس ندارد و باتها یکدل و یکجهت در پرداخت ملك وملت وجهه همت میگمارد
بجهادش دعوت کنید تا باتفاق و دستیاری هم بالتشکر انگلیس در آویخته مملکت را از وجودش بپردازیم و هم خودش
مردم را صلای جهاد داده پیش میخواند تا که علماء و طلاب بایماء و اشاره او قرآن شریف را برسر گرفته
در میان مردم اطراف و نواحی درآمده ده بده و قریه بقریه صلواه خوانان و تکبیر گویان مردم را بجهاد برانگیختند


(۱۸۰)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)
چنانچه دسته دسته و فوج فوج بدرب سرای شاهی حاضر آمده بشور و غوغا شاه را دعوت بغزا میکردند و میگفتند
که انگلیسانرا از مملکت بیرون کنیم و شاه چون میل خاطرش بجانب انگلیسان بود و نقض عهد در نظرش بسیار
دشوار مینمود بدل میگفت که از دولت انگلیس چنانچه باید در جلال آباد لشکری از راه معاونت نرسیده که بالکها
نفوس در آویزد و بیست سی هزار فوج هم کر نتواند که مقابل شده بستیزد اگر چنانچه از راه ظاهر محض
اطمینان خاطر غزاة که بدانند بایشان همداستانم روی بسوی جلال آباد آرم مبادا هم نقض عهد با دولت انگلیس
در میان آید و هم بنیاد آنان برآب و اساس سلطنت من خراب گردد پس عذر آورده در جواب غازیان میگفت
که اگر سردار محمد اکبر خان فسخ عزم رزم کرده بکابل آید هم آئینه تخلیه شهر جلال آباد از لشکر انگلیس آسانتر
میسیر خواهد گشت واگر بیرون نشوند آنگاه بازدستانم بردیدان مقام نهم و ازین عذر و گفتار شاه هواخواهان
سردار محمد اکبر خان سرگران شده بصلاح وقت امیر را باشاه چنان اظهار و قرار دادند که سردار محمد اکبر خان
همچنان در جایکه هست بوده شاه از راه آشکارا و خفاء برای انگلیسان مکتوب کند که جلال آباد را گذاشته جانب هند
مراجعت نمایند و او چون بدین امر راضی نبود تعطیل می نمود که شاید انگلیسان مقیمه جلال آباد از طرف
هندوستان قوت و مکفتی یافته با سردار محمد اکبر خان بستیزند و باشد که خون او را بریزند اما کابلیان و غازیان
از اصرار گفتار شاه را امان و فرصت نمیدادند و هر روزه خواهش مکتوب فرستادنش برای انگلیسان میکردند
تا که مجبور شده اول سردار عنایت الله خان با میزائی را روانه جلال آباد نمود و از قفای او دین محمد خان پیشخدمت
خاص حضور خود را ظاهرآ بو کالت اینکه انگلیسانرا کوچ دهند و باطناً با انگلیسان بگوید که از کار سردار محمداکبر
خان ایمن نباشند و عهدش را استوار ندانند در جلال آباد فرستاد و ایشان نزد انگلیسان شده ایشانرا باستواری
و استحکام و قلعه داری راغب تر ساختند و شاه که تمامت مردم را هنگامه جو و بهانه طلب میدانست روز را
بلیت و لعل بشب میرسانید باز مکتوبی برای جارج مکریگر فرستاده سررشته کار خویش را از وی طلبید
که چه کند و او جواب فرستاد که خود را تا پانزده روز بهر عنوان که بتواند و بداند پایدار و استوار بدارد
و جانب جلال آباد باغزاة راه برنگیرد بعد سپاه بادستگاه انگلیس وارد جلال آباد شده کامروائی دست خواهد
داد و شاه شجاع از جواب مکریگر قوی دل گشته تا دو ماه بدروغ و فریب رفتنش را با غازیان در جلال آباد درنك
داد و ازین توقیف و تعطیل اوبار کرانیان بمردم اظهار و بیان همی کردند که شاه شجاع دلداده مهر و وفای انگلیسان
است زنهار فریفته گفتار مخالف کردارش نشوید و اگرنه چنین است چرا جانب جلال آباد جیش در جیش
نمیآرد و چرا لشکر انگلیس بکاغذیکه او فرستاده عمل کرده نمیرود و با این شاه مبالغ گزافی بصغیر و کبیر عطای میری
نموده رفتنش را جانب جلال آباد معطل میداشت تا که تمام وضیع و شریف را واضح و روشن گشت که شاه شجاع
هرگز احرام بند جهاد نمیشود پس همگان بتحريك و ترغيب بارکزائیان لوای جهاد برافراشته و کلام الله های مجید
را که در مزارات عرشه بودند برسم گرفته میردرویش معروف بمیر حاجی بن میر واعظ را مقتدای علماء قرار
داده از کابل رو بجلال آباد نهادند و مقارن اینحال مکتوب سردار سلطان محمد خان از لاهور بنواب محمد زمان خان
رسید که پسر امیر دوست محمد خان مکنائن را بکشت اگر شما دستار غیرت بر سر و لباس شجاعت در بردارید مگنائن
خود را که شاه شجاع است زنده نگذارید و ناهمتيك در جهان بیادگار نگذارید خلاصه شاه شجاع از حد روانه دعام
مردم و رونهادن ایشان جانب جلال آباد راه خردش را گم کرده بخائف گشت که اگر اکنون با غازیان همعنان
نشوم و راه جلال آباد برنگیرم نا برامی روز بسر نخواهم برد پس ناچار شهزاده فتح جنك را قراول قرار داده
از بالاحصار بعزم و آوازه جلال آباد درده خدایداد فرستاده طبل کوچ نواخت .
ذکر قتل
شاه شجاع
ذکر توجه شاه شجاع از کابل
جانب جلال آباد و کشته شدنش
و مقارن اینحال که شهزاده فتح جنك درده خدایداد بعزم جلال آباد و آوازه جهاد خیمه زد سردار محمد عثمان
خان بن نواب عبدالصمد خان بقرار مکتوب سردار سلطان محمد خان که در باب قتل شاه شجاع از لاهور رسیده


(۱۸۱)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت شاه شجاع و انجام کار او) (سراج التواريخ)
بود باشجاع الدوله خان بن نواب محمد زمان خان کنکاش کرده کشتن اورا شجاع الدوله خان بر ذمت همت خود
نهاده در پی کار افتاد و شاه شجاع در روز سه شنبه بیست و دوم ماه صفر سال ١٢٥٨ هزار و دو صد و پنجاه
و هشت هجری از بالاحصار کابل باشکر بیرون شده در موضع سیاه سنک سراپرده راست کرده بعرض دیدن سپاه
پرداخت و سان همی دید في الميدان و محرماتش همیگفت که با یکماه در جلال آباد خواهیم رسید و اگر درین مدت
كمك دولت انگلیس بجلال آباد نرسید مینماید ازین مردم کناره جسته خود را جناب لشکر انگلیس کشیده از پیوستن
سپاه انگلیس این مردم پراکنده شده بکام دل خواهیم رسید و ازین گونه سخنان همی راند تا که نوبت سان
دادن بشجاع الدوله خان وسوارانش رسید واز میان لشکر نيك نشان رو بموضع دیدن
سان نهاد و چشم شاه قبل از انکه او نزديك شود بدو افتاده از نام و نشانش پرسیده چون بشناخت که
شجاع الدوله خانست در طبیعتش دید از او ناگوار افتاده امر کرد که دامن خیمه فرود انداخته اورا نگذارند که
داخل بار شود چنانچه قاپوچی اورا مانع آمده نگذاشت که بار یاب شود و شجاع الدوله خان ازین امر زیاده تر
خشمگین کشته ماجرا نزد سردار محمد عثمانخان بازداشته گفت مبادا از رازیکه ما و شما در قتل شاه گفته و قرار
داده ایم آگاه شده باشد و آسیبی بمن رساند پس میباید که پیشتر از انکه اوامر بزنجیرم کند دست بکار برده مقتولش
سازم و سردار محمد عثمانخان با آنکه درین امر با او همداستان بود منعش نمود که درینوقت اجرای این کار سزاوار
نیست و شجاع الدوله خان از منع او سرگران شده بدل تصمیم داد که بکار قتل شاه اقدام نموده دیگر بکسی حتی
بپدرم اظهار نکنم که مبادا ازین امر بازدارند و بعاقبت گرفتار وخامت شوم وشاه که از کین شجاع الدوله آگاه
نبود هنگام ظهر در همان بارگاه که بجنب کوچه سیاه سنک افراشته بود دربار عام کرده شهزاده شاه پور را بنالی
حکومتی کابل مامور فرموده نصر الله خان بن امین امین الله خان را بنیابتی ایجابیت و از دربار برخواسته بخیمۀ خلوت
در آمد و بعد از ادای نماز شام در محفه نشسته بشهزاده شاه پور را پیش روی خود نشانیده برای کاری بنهان از همه
روانه بالاحصار شد و چون دربانان را آگاه فرموده بود که شب هنگام شهزاده شاه پور جهت امری ببالاحصار
در شده با مداد جانب اردو باز میگردد دروازه را بسته منتظر ورود شهزاده نشسته بودند که پدر و پسر باهم
در رسیده داخل بالا حصار شده بحرمسرا در آمدند و شاه شجاع که دست قضا گریبانگير حیاتش شده بود آن شب
را تاسحر غنود و آرمید نموده و سپیده و ساعت بساعت از خواب به بسترالين مقدار شب را استفسار میفرمود تا آنچه
از جواهر ثمینه که داشت مجده و بخریطها مرتبا بادا نۀ چندی بخجلك روپیه منتخب کرده در کیسه خاص نهاد و در طلوع
فجر نماز سنت را ادا کرده بعزم اینکه صلوۀ فرض را در لشکر گاه بگذارد در محفه نشسته روی بسوی اردو نهاد
و براه افتاده مکرراً کهارانرا بسر اشارت سرعت رفتن میکرد و درین شب شجاع الدوله خان از رفتن شاه شجاع
در بالاحصار بواسطۀ مخبری آگاه شده با پشيك آقاسی جعفر خان قزلباش نوکر اخلاص کیش و زیر فتح خان مرحوم
که اینوقت با او ملازمت داشت و چند تن دیگر از نوکران در بیرون بالاحصار بقصد قتل شاه و الاسباب کمین کرده مترصد
نشسته بودند که شاه شجاع در برابر شان رسیده ایشان تفنگها جانب محفه او کشاد دادند و شاه جراحت خفيف
برداشته سراسیمه خود را بزمین انداخته رو بفرار نهاد و کهاران نیز پراگنده شده شجاع الدوله از هوله و هراس
پاس کشیده خواست که بکریزد اما جعفر خان قزلباش او را گفت چگونه از صید زخم یافته رو بتأفته آهك
شتافتن داری بر گرد و کارش تمام کن و شجاع الدوله ازین سخن او بقوت اقداعه برگشت و باتفاق هم رو در محفه
نهاده شاه را ندیده بپیو ر است تجسس همیدویدند تا که اورا با تن زخمدار در کنار نهریکه در نزديك سیاه سنگست
بزمین غلطیده یافتند و بدر شمشیر پاره پاره اش کردند و تاج مرصع را که بر سر داشت با خود برداشته بازگشت نمودند و از
پس ایشان شجاع خان پیشخدمت که از واهمۀ جان وحله دزدان گریخته بود بر نعش شاه حاضر شده کیسه اش را که
آکنده از جواهر آبدار ثمینه بود گرفته چون حوصله نگاه داشتن آنرا نداشت در چاه و غاری گذاشت که آنهم بتصرف
نواب محمد زمانخان در آمد و جسد شاه را در وسط چهار باغ کابل در روز چهارشنبه بیست و سوم ماه صفر سنه ١٢٥٨
هزار و دوصد و پنجاه و هشت هجری بمقبرۀ تیمورشاه پدرش مدفون ساختند و ابیات ذیل را که غلام محمد نام درویش
ملقب بشامچی نواسۀ باقر شاه فقیه در تاریخ قتل او از طبع گهر بار برآورده است مناسب دیده ثبت کتاب شد


(۱۸۲)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت شاه شجاع و انجام کار او ) ( سراج التواريخ )

(۱)
چنانچه عدد
مصرع شمع
دولت بصبح
دم گل شد
بحساب جمل
هزار ودوصدر
پنجاه میشود
و عدد أبو باله
که تو دو دو
میشود از آن
کم بر اورده
شود باقی هزارو
دو صدو پنجاه
و هشت که
تاریخ قتل
اوست میماند
طرفه زعفة ببايل شد خارج از مرکز تعقل شد
سلطنت زیب شه شجاع الملك متوکل على التوكل شد
بامدادان پی غزا بیرون بالی چند بی تأمل شد
در رهض از قضای ربانی قاتلش با کسان مقابل شد
آن سکندر منش فلاطون عقل بیخبر در مطرح تغافل شد
از قضا و قدر بسبع همه چونکه پنهان خطاب اقتل شد
پس چنان دست چور بکشودند که برون از حد تحمل شد
تن سیمین و جسم نازك شاه از دم تیغ پاره چون گل شد
رفت بزملك دون مخمل زین صاحب حشمت و تجمل شد
موی سر بسکه کند اهل حرم پر سر اسرسر از سلاسل شد
از پی جمع ماده تاریخ صورت عقل محو بالكل شد
هاشم گفت آه وناله بزار شمع(۱)دولت بصبح دم گل شد

١٣٥٠
٨٦ ٦
و این پادشاه که سراسر احوال روز کارش رقمزد كلك بيان كشت طبع شعر نیز داشت چنانچه دیوانی ازو
بیادگار مانده وطبع گردیده است .
ذکر وقایع
بعد از قتل
شاه شجاع

ذکر وقایع و اختلالیکه بعد از قتل شاه شجاع
(مرحوم بصدور رسیده است )
و شهزاده شاهپور از مشاهده اینحال هراسناك كشته ببرج و باره بالاحصار را استحکام داده بقلعه داری پرداخت
و میر درویش معروف پیرحاجی بامرومیکا لوای جهاد بر افراخته در میدان سیاه سنك فرود شده بودند بشهر
مراجعت کرده با واز بلند همی گفتند که لارد برون بلارد كوچك ملحق گشت حالا ريشه نهال فتاى انگليس
ازین مملکت کنده شده نیست میکوشیم تا از بن برکشیم و شهزاده فتح جنك كه بعزم جلال آباد در ده خدیداد خیمه زده بود
از نیم جان رهندونی غلام حیدر خان بن محمود خان باتفاق الجماعتي رفته بقلعه محمود خان در آمده پناه جست و آن پدر و پسر
خواستند که بقصاص خون امیر اصلان خان جوانشیرش مقتول سازند و یا بنواب محمد زمان خانش بسپارند که او را بعوض خون
سردار پاینده خان مرحوم که شاه زمان بقتل رسانیده بودقربان کند اما نائب امین الله خان نگذاشت که کامیاب شوند چنانچه بیاید
انشاء الله تعالى ومقارن اینحال شاه زمان مکفول و شهزاده حیدر و غیره خاندان شاهی که در معرض تباهی بودند نزدشهزاده
شاه پور بحضور فراهم گشته او را صلای آن دادند که بتخت سلطنت جلوس نموده رخنه را که حادث گشته است
بربسته باصلاح کار پردازد تا که شهزاده فتح جنك از چنك محمود خان بیات نجات یابد و امور سلطنت راست کند
آنگاه او مسندنشین و وساده كزين سلطنت خواهد شد و شهزاده شاه پور در جواب ایشان گفت که من جویای

(۱) اتفاق اتفاقم که انتقام خون پدر گیرم نه خواهان کلاه و نطاق(۱) که بر سریر سلطنت جای گزینم و پس ازین جواب نائب امین
گیرند الله خان را امر کرد که در خلاص کردن شهزاده فتح جنك بشتاب که کار صواب است و مطابق رأی اولی الالباب
و نائب امین الله خان باخواجه خانجی و خوانین قزلباش راهی جمی از سوار را تاخته شهزاده فتح جنك را بقهر
و غلبه از چنك محمودخان بیات و پسرش کشیده ببالا حصار در آورد و در روز دیگر امین الله خان با همه اعیان درانی
و کاپلی ومیر درويش بن مير واعظ مرحوم وزیر كان قزلباش كه بامر بار و مدد کار بودند در بالاحصار انجمن شده
بعد از گفت و شنید بسیار شهزاده فتح جنك را پادشاه قرار دادند

ذكر سلطنت ذکر جلوس فتح جنك وواقعات روز کار سلطنت باملالت او
فتح جنك چون مردم احمق و اشراف او را بر اریکه پادشاهی جلوس داده دعای سلطنت شاه پاینده بادخوانده بخانهای شان
رفتند بعدازچندی شاه فتح جنك ارقام خوانين ورعيت و سپاه چون اعیان درانی و غلجائی و قزلباش و كوهستانى


(۲۸۳)
( جلد اول ) ( ذكر وقایعی که بعد از شاه شجاع رویداده است ) ( سراج التواريخ )
خواهش عهد و پیمان کرده ایشان مطابق بیغوله کرده بودند عهد نامه نگاشته بآنان موثق ساخته مهر بر نهاده
بوی سپردند الا چند تن از هواخواهان نواب محمد زمان خان كه از اطاعت فتح جنك شاه سر باز زدند دیگران
با نظام سلطنت او را گردن نهادند واز عطای خلع فاخره سر افرازی یافتند بعد همگان زام تنبیه و تهدید نواب
محمد زمان خان كه از بیعت فتح جنك روی بر تافته بود بسالاری نائب امین الله خان پیش گرفتند ونواب مذكور را
امر كردند كه با منسوبانش از مملكت بیرون شود و او میر درویش معروف بمیر حاجی را نزد امین الله خان فرستاد
كه دو روز او را مهلت دهد تا احمال و اثقال و عیال و اطفال خود را بفراغ بال حمل داده راه دیگر مملکت
بر گیرد و نائب امین الله خان شفاعت میر درویش را که مقتدای انام بود نپذیرفته بلكه از شیب استشفاع که سخت
گفته اصرار نمود نائب امین الله خان روی او را از ضرب سیلی بحدست و از یعنی همه مردم شوریده خانه نائب
امین الله خان را تاراج كردند و او خود را هدف تیر ملامت ملت مشاهده نموده از راه فرار در بالاحصار نزد
شاه فتح جنك رفت وقضيه منعكس شده مردم یکه بالو در اخراج نواب محمد زمان خان همدانستان بودند از راه
عداوت او رو ببالا حصار نهادند و او باشاء فتح جنک ابواب بالا حصار را بربسته محصور گشتند و شهزاده
شاه پور را با چیزی از پیاده و سوار در قریه بینی حصار فرستادند تا علوفه و آزوقه از آنجا در بالا حصار رساند
كه در قلعه داری پایداری نموده بسختی دو چار نشوند و نواب محمد زمان خان باهمراهانش از راه هند کی و چار
آسیاب بعزم استیصال شهزاده بار كاب نهاد و از جانب موسهی لهو كرد در بینی حصار برسر شهزاده شاه پور
تاخته باهم در آویختند و خانین سر گرم پیکار و گرفتار کار زار بودند که ناگهان سردار عبد السلام خان بن
سردار اکرم خان با میرالی با سوارانش از شهزاده رو بر تافته بنواب محمد زمان خان پیوست و از یمنی هزیمت در
همراهان شهزاده افتاده رو بگریز نهادند و سراسیمه سان داخل بالا حصار شدند و شاه فتح جنك همه ابواب بالا
حصار را بربسته بقلعه داری پرداخت و بکدروازه را غافلگیر نکرده برای آمد شد همچنان قفل برنهاده گذاشته
چندی از اسلحه داران را بمحافظت آن کاشت و نواب محمد زمانخان عنان ظفر در دست از عقب شهزاده داخل
شهر شد و شاه فتح جنك باشهراد كان ونائب امین الله خان و مردم ابو کردی كه بكمك ويارى نائب مذكور آمده
بودند و مردم بالا حصاری شب را بپاسداری روز رسانیده و روزانه در بین بالا حصار وشهر و کوچه و بازار از
پشت باره حصار بجنگ و پیکار همی گرائیدند تا كه شاه فتح جنك از كثرت کار زار دلتنك شده بانائب امين الله
خان مشورت نموده قرار دادند که در میدان محاربه بیرون گشته کار را یکسره كنند چنانچه بنواب محمد زمانخان
پیام دادند كه تا کی در میان کوچه و بازار هنگامه گیر و دار بپا واستوار بوده مردم سكته شهر وبالا حصار
گرفتار ایذا و آزار باشند میباید که جانبین در مریکاه رو نهاده کار را یکطرفه سازیم و نواب محمد زمان خان پاسخ داد
که فردا در تپه مرنجان فراز شده باهم محاربه را استوار داشته کار را فیصله كنيم و جا نبین روز دیگر بزیر پشته
مرنجان برشده بمقاتله گرائیدند و در عين گيرو دار پای ثبات شجاع الدوله بن نواب محمد زمانخان وشاه دوله خان
و سردار محمد عثمان خان كه در قلب گاه جای داشتند لغزیده خواستند كه عنان باز کشیده راه هزیمت بسپرند که ناگهان
سردار محمد اکبر خان با سردار سلطان احمد خان که تا اینوقت بعزم جهاد در تیزین اقامت داشتند و از واقعات مذكوره
کابل آگاه شده رو بکابل نهاده بودند از گردراه در رسیده دخل حربگاه شدند و با سه صد سواریکه همراه داشتند
بر لشکر شاه فتح جنك تاخته سراسیمه اش ساختند و نواب محمد زمانخان و همراها نش كه در حالت هزیمت یافتن
بودند قوی دل گردیده پای جلادت فشرده با تفاق همدگر شاه فتح جنك وسپاهش را مغلوب ساختند و شاه بانائب
امین الله خان در بالاحصار در آمده دوباره حصاری گشتند و درین جنك زیاده برسه چهار صد تن از طرفین مقتول
و مجروح گردیدند و سردار محمد اكبر خان با نواب محمد زمانخان و دیگر سرداران تا دوازده بالاحصار تعاقب نموده
ابواب شاهی را متصرف گشته بعد داخل شهر کابل شدند و نائب امین الله خان از رسیدن سردار محمد اکبر خان
خوفناك گرديده بتوسط و میانجروی محمد شاه خان بابكر خیل باوی طرح مراوده انداخت و دختر خود را برسم
ز ناشوئی با و وعده داده اطمینان خاطر حاصل کرد بعد از بالاحصار بیرون شده دخترش را نزد سردار محمد اکبر


(١٨٤)
( جلد اول ) ( ذكر وقايع ايام پادشاهی فتح جنك ) ( سراج التواريخ )
خان فرستاده بدينواسطه رشته اتحاد و دوستی را بآن سردار موصوف استوار نمود و از یمتی شاه فتح جنك بغايت ناتوان
و دلتنگ گردیده جهان را بدیده اعتبار تیره و تاريك مشاهده همی نمود اما بدخویی و بدپیوستی چندین بکاول را با مدن
لشكر انگلیس از راه خون خواهی مقتولین شان مژده احتمالی میدادند دلش قوت یافته استوار میگشت چنانچه دست
از قلعه داری باز نداشته مكتوبات عدیده از پی هم در جلال آباد نزد جنرال پاك فرستاده با مدن کامش دعوت همیکرد
تا که اسباب و آلات قلعه داری او تمام شده هيچ نماند و در چنین حالت نيز ميرزا ابراهيم خان منشی باشی و میرزا حیدر
علیخان لشکر نویس و خوانين درانی و فوج هندی و مردم بالاحصاری از عرب و غلام خانه و حبشی که مشغول
قلعه داری بودند شاه فتح جنك را دلداری مینمودند چنانچه درويش محمد خان بن حاجی خان و محمد هاشم خان عرب
و غيره خوانين بالاحصاری بیومیه حاضر دربار شاهی شده خاطر جمعی میدادند و او از گفتار ایشان نیرومند شده
باتفاق سردار عنایت الله خان و عظيم كل جان عرض بیگی و سردار سکندر خان وصمد خان بادوزائی و محمد عمر خان
باميزائی و خواجه خانجی معروف بشيخ همراز یعنی همراز عاشقان و عارفان كابل و پسران او و مير آفتاب و سپاه هندی و مردم
بالاحصار در عالم نیستی پای هستی همی فشردند تا که مدت محاصره بجهل روز کشید و در مدت هر روزه سردار
محمد اکبر خان و نواب محمد زمان خان بر بالاحصار حمله كرده با مردم قزلباش و كابلی و كوهستانی و غيره برج عقابین
معروف ببالا برج و حال موسوم ببرج يكلا خوی را که ببالا حصار مشرف است گرفته نائب هنگام مقابله مينمودند
و هم هفته وار بواسطه و میانجی گری نائب امین الله خان و محمد شاه خان و كالتا از راه صلح انگيزی در بالاحصار آمد
شد نموده از جانب شاه فتح جنك ميرزا ابراهيم خان منشی باشی و میرزا حیدر علیخان لشکر نویس سوال و جواب
با ایشان کرده بعد از قرار داد امری معاودت ميكردند تا كه از طرف انگلیسان اثری ظاهر نگشته قورخانه بکلی
معدوم الاثر گرديد و از بعض شهرين نيز آگاه شده سردار محمد اكبر خان و نواب محمد زمان خان قدغن كردند
(١) كه كسی مثقال از باروت و سرب در بالاحصار نبرده ازین امر یکنفر منشی از اهل هنود تخلف ورزيده ابتدا نمك باروت نقل عهد نامه
وزير محمد در بالاحصار میرسانید و سردار محمد اکبر خان خبر یافته ویرا ماخوذ وعقيد ساخت و بعد از حبس مدتی مذکور
اكبر خان مذهب اسلام را برضای خود قبول كرده بعد از اسلام آوردن رها داده شد و بعد از ان نواب شجاعت علیخان
دیوان بیگی از سر کار نواب نجيب الدوله بباروت ساختن پرداخته در اندرون بالاحصار شوره و زغال بهم رسانیده
اندك اندك اجرائی كار همیکرد و در پی آن همی بود که کارخانه فیروز سازی احداث نماید ولی هنوز دست بکار نبرده
بود که سردار محمد اكبر خان بتوسط حاجی علیخان نقب زن بختياری اساس برج مجیدو را شگافته از صدمة
باروت رخنه در ديوارش انداخت و با یاران و یاوران خویش یورش برده چون شاه فتح جنك فوراً برتخه گیری
پرداخته از چوب و كلوخ رخنه برج مذکور را بربست كاری از پیش نبرده باز گشت نمود و محاصره قلعه کیان را
باز شدت خشم سخت تر فرمود وشاه فتح جنك عرصه را بغايت تنك ديده ناچار طريق صلح اختیار کرد و بتوسط
نائب امین الله خان و محمد شاه خان و قاضی سید احمد خان بالاحصاری امر را چنان قرار داد که خودش پادشاه
و سردار محمد اكبر خان وزيرش بوده بصلاح و صوابدید هم كار سلطنت را منتظم دارند و سردار محمد اكبر خان
قرارداد او را قبول كرده در حاشیه قرآن مجید این عهد نامه را (۱) نگار داده نزد فتح جنك فرستاد كه در يتوقت
خجسته بخت گیرندگان سپهر مکان سلطان ابن السلطان والخاقان ابن الخاقان سلطان فتح جنك شاه من بنده درگاه اله
محمد اكبر خان بن امير دوست محمد خان را برتبه وزارت خود سرافراز فرمودند بپاس تسكين خاطر او وثيق
باطن و ظاهر خویش عهد كردم و آنرا مواثق نمودم بخدای واحد لاشريك عز وجل و محمد رسول او تعالى وهمه
پيغمبران و چهار يار كبار وائمه اطهار رضوان الله عليهم كه سلطان ممدوح را از دل و جان بپادشاهی شناسم و اطاعت
او را لازم شمارم و بدون از وی دیگری را پادشاه نه پندارم و بجز طريق خدمت دين و دولت راهی نسپارم
و سر و جان و مال خويش را از خدمت سلطان ممدوح مضائقه ندارم و بكاريكه شايسته و شاین پادشاهی مباشد اقدام نکنم
و محکوم حکم سلطان ممدوح بوده امرش را برخود و ملت و لشكر نافذ دانسته بل واجب ولازم شمارم و هر که
سلطان ممدوح را بپادشاهی نشناسد و از حکمش سر باز زند منکه محمد اکبر بن امير دوست محمد خانم دشمن سر


( ١٨٥ )
( جلد اول ) ( ذكر وقايع ايام پادشاهی فتح جنك ) ( سراج التواريخ )
ومال وجان وناموس او باشم وهرگاه بمال وجان وناموس سلطنت اراده عداوت و خصمی كنم وظاهراً و باطناً
واشارة وكناية باياء والقای دیگری مخالفت از امرش نمايم و باطريق غدر و خيانت پويم بغضب ولعنت خدای
عز وجل وملائكة مقربين ونفرين پيغمبر آخر الزمان واصحاب كبار وامامان دين ومجتهدين شرع متين گرفتار باشم
وهرگاه درين اقرار خود ثابت قدم وراسخ دم نباشم از رحمت خدا و شفاعت حضرت احمد مجتبی محمد مصطفی
صلى الله عليه و آله وسلم بي بهره و بي نصيب باشم فقط ومهر برنهاده دستخط كرد وهم چنين امين الله خان و محمد شاه
خان ضمانت نامه جداگانه نوشته بشاه سپردند بعد دروازه های بالاحصار را بروی هم گشوده وزير محمد اكبر خان
داخل بالاحصار شد وجماعة بساولان و چوب داران و پاسبانانيكه بدور شاه ومسلح بودند همه را دور كرده نزد
خود آورد و هراسیكه از آنان در دل داشت رفع كرده افواج هندی و غیره سپاه شاهی را از سواره و پیاده و توپخانه
در زيرفرمان كرد ومبلغ دولت روپيه بنام مواجب سپاه و ديگر مصارف كاه وبيگاه كه اضافه ازان در خزانه شاه
نبود بتصرف خود آورد و بدينوال بکار وزارت پرداخته امور سلطنت شاه فتح جنك را راست همی نمود تا كه
مكتوب شاه فتح جنك را كه بجنرال پاك در جلال آباد فرستاده دعوت آمدن بكابلش نموده بود از عرض راه
بدست يكي از هواخواهان وزير محمد اكبر خان افتاده بوی رسانيد و او اين مكتوب شاه فتح جنك را بخلاف
اسلوب تام و ننك ديده ناقض عهدش شمرد و شاه را محبوس فرموده هرچه از جواهر ثمينه و اجناس نفیسه كه در
اندوخته داشت همه را ضبط نمود و بدان نیز اكتفاء نكرده خواست كه شاه را بضرب چوب عقاب وعذاب كرده
هرچه دارد بتصرف آرد بعد هلاكش سازد وشاه ازين عزم او آگاه كشته شب هنگامی بواسطه محمد زمان خان
عرب بالاحصاری سقف زندان را شكافته پیاری او و چندی دیگر از بام بام بگريخت و از دروازه خونی بیرون شده
خود را بچند اول كشيده در خانه يكي از قزلباشیه چند اول متواری گشت و صاحب آنخانه را كه از اقرباء میرزا
ابراهيم خان منشی باشی بود نزد او و ميرزا حيدر عليخان لشكر نويس فرستاده از حالت خویش آگاهی داد و آن
دو تن چون در نزد نائب امین الله خان نظر بند بودند از گریختن شاه خورسند شده تدبیری اندیشیده برشوت
سرافراز خان برادر امين الله خان و خواجه خانجی را گرفتار دام نفس ساخته اسب و سلاح شاه را اراسته
از چنداول با چند نفر درشپو گرد بردند و از انجا براه منگین و سرخاب در جلال آباد بنزد جنرال پاك انگليس
رسانيدند وشاه بي دستگاه با جنرال مذکور سخن از عهد پدرش شاه شجاع که با دولت انگلیس کرده بود در میان
آورده گفت كه لشكر كشيدن دولت انگلیس بجانب افغانستان برون از غایت اندیشی وخیر دولت خودش چیزی
دیگر نبوده که پدرم شاه مقتول را که از درگاه دولت و قایه اقامت داشت هرگزش امداد بلكه ياد نكرد تا كه شاه
ایران هرات را در محاصره انداخت و الکساندر بارنس فرستاده دولت مذکوره از امیر دوست محمد خان نسبت
نخود استخفاف ديده از راه حقارت بهند مراجعت كرد آنگاه دولت انگلیس تحقیر او را در نزد پدرم باعث
دشمنی دولتش با امير دوست محمد خان ابراز داده واسطه دوستی آن مرحوم را با خود اظهار كردند
چنانچه بپاس حفاظت کشور هند با او معاهده نموده جيش بجانب افغانستان در جنبش آوردند و با آنكه بتمامت
سپاهش هلاک شد چون شاه ایران هرات را فرو گذاشت دیگربه راه خون خواهی خويش نپیمودند
و بحال عهديكه كرده بودند ياد ننمودند اگر نه چشمان است من پیمان عهديكه از دولت انگلیس و پدرم
در میان است تاكنونش استوار داشته روی بسوی شما آوردم تا اگر بر عهد خود استوار باشید از راه معاونت
با من بجانب کابل روی خواهید آورد و الامشتی از دولت انگلیس بر ذمت من نخواهد بود وهم در نزد تمام جهانیان
مدعا جوئی و طريق خلاف پوئی شما منكشف خواهد گشت وجنرال پاك را گفتار شاه فتح جنك بغايت كران
نموده از راه ننك آهنگ یاری وی كرد تا این نام بدرا که او منسوب بدولت انگلیس نمود از افواه دور نماید ذکر توجه
( ذکر توجه نمودن لشکر انگلیس ) نمودن لشکر
( از راه معاونت شاه فتح جنك بجانب كابل ) انگلیس
چون وزیر محمد اکبر خان از ورود شاه فتح جنك در جلال آباد و معاونت خواستنش از جنرال باك آگاه گشت بجانب کابل


(١٨٦)
( جلد اول ) ( ذكر وقايع ايام پاد شاهى فتح جنك ) ( سراج التواريخ )
با جمعی از ابطال رجال طريق استعجال جانب جلال آباد بر گرفت و در موضع تيزين رسيده با هنك جنك و عزم
راه كيرى افواج انكليس درنك كرد و ازانسوی جنرال پلك سپاه انكليس را كه در قندهار اقامه داشت بتوسط
كار كذاران دولت متبوعه خويش از راه كشور هند خبرداد كه شهزاده محمد تيمور را بحكومت قندهار همچنانكه
هست كذاشته راه كابل پيش كيرند وخود نيز باتفاق شاه فتح جنك ولشكرى كه در تحت رايت وايت از جلال آباد
راه كابل بر كرفت ووزير محمد اكبرخان از دوسو عساكر خصم را رو بكابل ديده پاى ثباتش بلغزيد وهم از مكتوب
امير كبير كه بدور رسيد چنانچه مذكور ميشود ترك مقاتله كرده از تيزين باجماعة كه همراه داشت راه فرار بجانب
تركستان برداشت و بدون انكه داخل كابل شود بكوهستان در آمد ونائب امين الله خانرا باجمعيت غزاة دراستالف
كذاشته خود راه تاشقرغان پيش كرفت وشاه فتح جنك با جنرال پلك وسپاه كينه خواه انكليس در روز مجدهم
ماه شعبان سال هزار و دوصدو پنجاه وهشت هجرى چاشنى داخل كابل شده دو پاره برسرير سلطنت قرار كرفت
و پس از سه روز جنرال پلك ومكريكر انكليس بواسطة ميرزا حيدر عليخان لشكر نويس شاه را تكليف كردند
كه يكى ازخوانين درانى را بوزارت خويش نصب كرده بنظم ونسق مملكت پردازد واو باستصواب آراى اركان
دولت خود مثل خان شيرين خان جوانشير كه در وقت فرار كردن وزير محمد اكبرخان جانب تاشقرغان مصالحة
الزمحاقوى بازايستاده براى دانستن مكنونات خواطر انكليسان طريق خدمت شاه فتح جنك اختيار كرده بود
و غيره غلام احمد خان بن شير محمد خان با ميزائى مختار الدوله را لخلعت وزارت پوشانيد بعد چند دسته از افواج
سواره و پياده وتوپخانه انكليس را بسر كردكى شهزاده شاپور و همرائي خوانين درانی و قزلباش جهت كوشمالی
و سردانتى نائب امين الله خان و كروه غازيان مأمور استالف نمود وايشان در آنجا رفته زمين استالف را از وجود
غازيان رفته تمام عمارات و خانهايش را آتش زده بسوختند و پس ازسوختن استالف وپرا كنده شدن غازيان پا نجر
وماكيزى تلمان انكليس وغيره از روی صلاح وراه صواب بشهزاده شاه پور را كفتند كه بحكومت كوهدامن
و كوهستان اقامت نمايد و مردم آنجا را از فتنه انكيزى بازدارد واو بنا برانكه شاه فتح جنك درينوقت از شنيدن
خبر مراجعت لشكر انكليس بجانب هندوستان دلتنگ كشته از سلطنت استعفا نمود و آهنگ رفتن هند كرد قبول
در نك نمودن و حكومت كوهستان را نموده باتفاق انكليسان از استالف در كابل معاودت كرد وانكليسان باهوا
خواهان شاه فتح جنك كه ازسلطنت استعفاء نموده عازم هنده شده بود او رامانع كرديده هرچند باقامة كابل وفرو
نكذاشتن اریکه سلطنت و ترك نكردن مسند حكومت تحريص كردند نپذيرفته در جواب ايشان كفت كه سپاه
دولت انكليس را حكم مراجعت بسوی كشور هند صادر كرديده وازين مملكت خواهند رفت پس مرابدون ايشان
توقف نمودن در كابل دشوار است وا كر راى شارا مسلم دارم ضرور است كه چهار فوج از افواج دولتى جهة
معاونت من در كابل كذاشته شود یا پنجلك روپيه باسم معاونت ويارسم قرض ازدولت انكليس بمن عنايت كردد
تا شكست اساس حكومتم مرمت شود والا مجال درنك را درحوصله خويش محال ميدانم وجنرال پلك ومكريكر
كه چوان مهدى وزير محمد اكبر خانرا در باب فرستادن نعش الفنستن كه از پيش رقم كفت وحمايت و حفاظت
طفلان و زنان انكلیسانرا که در نزد او بكروكان بودند بخاطر داشتند كفتند كه هيچيك از كذاشتن لشكر و دادن
زررا مأذون نيستيم وشاه فتح جنك عهدوبيغت نامه را كه از وزير محمد اكبر خان وزير كان قزلباش وافغان واعيان
کابل كرفته بود بديشان نشان داده همه را به بدعهدی منسوب ساخت و ازمكتوبيكه از راه نقض عهدخويش بانكليسان
نكاشته و از جلال آباد بكابل خواسته و بدست وزير محمد ا كبرخان چنانچه مذكورشد افتاده بود هیچ زبان نياورد
وايشان كفتند كه حالا خود شما زيان كارنيستيد كه بكابل باشيد و يادرهند برويد زيرا كه حال مردم اينولايت ونيك
و بد امر خويش را بهتر ميدانيد وشاه فتح جنك ترك حكومت كرده باپردۀ نشينان حرم محترم شاهی از بالا حصار
بيرون شده با هنك رفتن هند در لشكركاه انكليس در آمد وانكليسان بجاى او شهزاده شاه پوررا بر مسند حكومت كابل
متمكن كرده اسده منت پذيرش ساختند


(جلد اول) ( ذكر وقایع ایام حکومت شهزاده شاه پور ) ( سراج التواريخ )
(۱۸۷)

ذكر حكومت
شهزاده شاه
پور

ذكر حكومت شهزاده شاه پور
( ومراجعت كردن سردار کهندل خان با برادرانش از ایران )
تفصیل این اجمال اینکه چون شهزاده شاه پور شاه شجاع جنگ برادرش را مستعفی از سلطنت ورهسار شدن بخارج
مملکت مشاهده کرد بخود اندیشه ترك کردن تاج وتخت موروثی را نيك نپنداشته بدله گفت که از استراحت
طلبی و گوشه كیزی نكوتز آنست كه چون پدرم شاه شجاع مقتول سر درپی تحصیل سلطنت دهم و زمان حکومت را رایگان
از دست نگذارم و در اثنای این اندیشه جارج مكریكر نزدوی آمده اظهار کرد که اگر در مملکت افغانستان اقامه جسته
دست از فرمان روائی بازنداری بهتر و هم صاحبان انگلیس از شما خوشنود و خوشتر خواهند بود والا قلعه بالاحصار را خراب
كرده راه خویش بجانب هند پیش کیریم و شهزاده شاه پور این اظهار اور اموافق و مؤید اندیشه خویش یافته شگفته خاطر کشت
و گفت اگر چه مردم اینولایت اعتمادر انشاید اما رعایت خاطر امنای دولت انگلیس را ترك نباید کرد و از سوا
بدید شان نباید كذشت لهذا بنا بر میل خاطر کار گذاران دولت مذکوره ولحاظ استحقاق موروثه این امر ر ا پذیرا
ام واقعه کابل را در خاطر گوارا میدانم و جارج مکریكر بالخير را ببالت رسانیده او نیز خورسند شده روز دیگر
سكنى بوبام نائب خود را در بالاحصار فرستاده شهزاده شاه پور را بمسند حکومت کابل جای داد و تمامت مردم را
صلای بار عام نموده شلك توپ شادمانی بتقدیم رسانید بعد خانشیرین خان جوانشیر را مدار المهام امور حکومتس
قرار داده غلام احمد خانرا بمنصب وزارتش برحاله داشت و همه اعیان درانی و بزرکان قزلباش و كابلى وغيره كه اگر
روی دل بجانب امیر دوست محمد خان ووزیر محمد اكبر خان داشتند از واهمه انگلیسان که جانب داری شهزاده
شاه پور را بصلاح وقت مینمودند عهد نامه ذیل را نگار داده وبخاتم بر نهاده هريك جدا جدا دست بقرآن مجيد
كداشته عهد اینه را بکلام مجيد مؤکد وموثق ساخته از بارعام بیرون شدند ونقل (۱) آن بعينه اینست (۱) نقل بيعت
درین زمان فرحت بنیان که بندگان سپهر مکان السلطان ابن السلطان والخاقان ابن الخاقان سلطان شاه پور شاه وعهد نامۀ
پادشاه مابین میباشد اقرار مینمائیم بخدای عزوجل واحد لا شريك ورسول او وجميع بيغمبران و چهار بار کبار و كل بزرگان كابل
مهاجر وانصار وخاندان آل اطهار صلوات الله وسلامه عليه وعليهم که بدون سلطان ممدوح مادام الحیوة احدی را وغيره
بپاد شاهی اختیار نمائیم وسر و جان در خدمت کاری سلطان ممدوح كوتاهی نکنیم ونفاد حكم سلطان ممدوح را
برخود وبرملك ولشكر واجب ولازم دانیم و هر کس که سلطان ممدوح را بپادشاهی وفرمان روائی قبول نماید
مابين جميع خوانین که حاضر هستیم دشمن ومخالف مال و جان و ناموس او باشیم وهر گاه جان و جان وسلطنت و عزت
پادشاه ممدوح بدنيت وبدخواه باشيم وباطاهراً وباطناً واشارةً وكنايةً ودلالةً مخالفت و خیانت در سلطنت نمائیم
بغضب ولعنت خدای عزوجل و پیغمبران و اصحاب كبار ومهاجر وانصار وامامان دین ومجتهدان شرع متین گرفتار
باشيم فقط اينچند کلمه برسبیل اقرار نامچه قلمی گردید تحریر روز ۲۷ بیست وهفتم ماه شعبان سنه ۱۲۵۸ هزار و دوصد
و پنجاه و هشت هجری و از همۀ خوانین که عهد را موثق داشته مؤكد بايمان نمودند بگفتن غلام جان نام بن محمد اعظم
خان عهد نکرده گفت من همراه لشکر انگلیس در هند میروم و ازین سخن او سگنی پیر انگلیس رنجیده گفت
سرکار ما از آنان نخواهد داد بعد رو بجانب شاه کرده گفت تعجب است از ينكه شهزاده محمد تیمور برادر شما نیز
در وقت حركت سپاه ما از قندهار بجانب کابل روانۀ هند شد و كار گذاران دولت هر چند بربودنش در قندهار
ساعی شدند نپذیرفته راه هند بر گرفت و همچنان شاه فتح جنگ برادر ديگر شما ترك سلطنت و حشمت
كرده رهسپار دیار هند شد و شاه پور چیزی نگفته يك راس اسپ تركى بدو بخشيده رخصتش نمود
بعد افواج انگلیس بنابر عهدیكه انیرا با آکلند گور نر جنرال کشور هند با امير كبير در میان نهاد آهنگ مراجعت (۲) هند (۲) مراجعت
کردند چنانچه رقم شده میآید و مقارن اینحال سردار کهندل خان کایاسردار رحمدل خان و سردار مهردل خان سردار کهندل
برادران وسردار محمد صديق خان وسردار محمد عمر خان وغیره پسران و برادر زادگانش در حین ورود لشكر خان از ایران
انگلیس بقندهار چنانچه از پیش مرقوم گشت روی امید با عیصمد تن از توکرافتن بسوی درگاه اعليحضرت محمد در قندهار
شاه قاجار نهاده واويك لك روپيه بابلوك موضع مهروبی بزاینی بعنوان تبول مقرر داشته در شهر بایکش جای


(۱۸۸)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع ایام حکومت چکمت شهزاده شاه پور ) ( سراج التواریخ )

(۱) حفاوت بمعنی مهربانی و شفقت
(۲) جمازه شتر مهاری
ذکر معاهده انگلیسان با امیر کبیر

نشستن داده بود و چند دفعه خواهش آمدن قندهار را از شاه قاجار نموده قصد کرد که در آنجا آمده با سپاه انگلیس مصاف دهد بنا بر حفاوت (۱) دیرینه دولت انگلیس که با دولت ایران در میان بود کامیاب نگشته رخصت مراجعت نیافت تا این هنگام که سپاه انگلیس راه هند و مقام خویش برگرفت و با وزیر محمد اکبر خان بعد از منصوب شدن شهزاده شاه پور بحکومت کابل چنانچه بیاید طرح معاهده انداخته و محبوسین و گروگانان خود را گرفته عازم هند شدند عباس قلیخان والی شهر کرمان خواست که بر طبق مرام سردار کهندل خان رفتار نماید و نیز سردار معزی الیه اجازت مراجعت افغانستارا از کارداران دولت ایران حاصل کرد پس سردار رحمدل خان برادر خود را در کرمان فرستاده از اجازت یافتن معاودتش بافغانستان عباس قلیخان را آگاه کرد و او فورا دم مفرد کرد که در منازل فرودگاه سردار کهندل خان از موضع نرماشیر تا سرحد افغانستان و سیستان آزوقه و علوفه مهیا و آماده نمود و اسمعیل خان بر کرده جمازه (۲) سواران و نایب الحکومه بم و نرماشیر را نیز امر کرد که صد نفر اشتر علوفه حمل کرده منزل بمنزل باسرداران نقل و تحویل دهند و چند تن کارز کن نیز با خود بردارند تا در هر جا که محتاج بآب شوند زمین را کنده آب بر آورند و هم محمد رضا خان حاکم سیستان را مکتوب فرستاد که لشکر شایان با ایشان همراه سازد تا در قندهار رسیده متمکن شوند آنگاه مراجعت کنند بعد سردار کهندل خان از شهر بابك راه قندهار بر گرفته چون وارد سیستان شد محمد رضا خان حاکم آنجا لطف علیخان پسر خود را باسه هزار سوار ملازم رکاب سردار والا تبار ساخت و او تا قندهار طریق خدمت و ملازمت پیموده از سردار کهندل خان رقم رضا مندی گرفته نزد عباس قلیخان والی کرمان فرستاد که حسب الامر کار گذاران دولت همرا در قندهار رسانیده بر مسند حکومت قندهار قرار گرفتم و لطف علیخان بن محمد رضا خان حاکم سیستان را که بامن همراه و خادم راه بود بمحافظت ارك قندهار مأمور داشته ام و عباس قلیخان بجایزه این خدمت خنجر و کارد مرصع با دیگر اشیاء نفیسه برای محمد رضا خان پدر لطف علیخان فرستاد

« ذكر معاهده انگلیسان با اعلیحضرت امیر دوست محمد خان »
( و مراجعت وزیر محمد اکبر خان از تاشقرغان )

در خلال احوال مذکوره که وزیر محمد اکبر خان بعزم جهاد در موضع ترین باتازیان شجاعت نهاد اقامه گزیده سردار سلطان احمد خان بن سردار محمد عظیم خان مرحوم را راه گیری لشکر انگلیس که از جانب قندهار رو بطرف کابل نهاده بودند فرستاد لارد آکلند پالنبرا گورنر جنرل کشور هند برعایت خلاص ساختن امرا و گروگانان انگلیسان که در دست وزیر محمد اکبر خان و در کابل و بدیع آباد نغان بودند با امیر کبیر طرح معاهده انداخته قرار داد که بوزیر محمد اکبر خان پسرش مکتوب فرستاده او را از محاربه با سپاه انگلیس باز دارد و هم اسیران و گروگانانرا که در نزد خود دارد وا گذاشته بسر کردگان فوجیکه در افغانستانند بسپارد تا سپاه انگلیس از مملکت افغانستان بیرون شده با میر کبیر وا گذارد بعد امیر کبیر از هند بکابل مراجعت نموده بکار امارت پردازد و با وزیر مذکور ترك قتال و جدال کرده جانب خلر یعنی تاشقرغان رود تا افواج دولتی از دست برد او ایمن شده از جلال آباد و قندهار جانب کابل راه پیموده نامی برای دولت حاصل نموده پس از توقف اندک زمانی اسیران و گروگانان را با خود گرفته در مملکت هند آیند و افغانستان را با میر کبیر بگذارند و امیر کبیر این قرار داد گورنر جنرال را پذیرفته برای وزیر محمد اکبر خان نوشت و مکتوب او در موضع ترین بوزیر محمد اکبر خان رسیده چنانچه از پیش رقم شد راه تاشقرغان بر گرفت و بسردار سلطان احمد خان نیز جریده نامه خبر داد که دست از محاربه انگلیسان کشیده سد راه ایشان نشود چنانچه از جانب قندهار و جلال آباد لشکر انگلیس بپیاهی داخل کابل شده فتح جات را بقراری که مذکور شد بمسند حکومت بر نشانیدند و او از مکتوبی که گورنر جنرال بر طبق قرار داد و معاهده اش که با امیر کبیر کرده بجنرال پالک فرستاده امر مراجعت سپاه انگلیس را از افغانستان صادر فرمود چنانچه مرقوم گشت خبر یافته از سلطنت استعفاء کرد و عازم هند شد و شهزاده شاه پور بر تخت حکومت


(۱۸۹)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع ایام حکومت شاه پور ) ( سراج التواريخ )
جای گزیده شهزاده حیدر بن شاهزمان را باهزار سوار مأمور حکومت بامیان نمود که در آنجا رفته سد راه وزیر
محمد اكبر خان باشد و انگلیسان امیران و گردنان خود را بروفق معاهده و قرار داد گوونر جنرال وامیر كبیر
برگرفته روی مراجعت بهند نهادند و شهزاده فتح جنك را بامنسوبانش در پنجاب متمکن و جای گیر تعیین كردند
و آنگاه که انگلیسان در ماه نوامبر سه هزار و هشتصد و چهل و دوی میلادی مطابق ماه رمضان سال هزار
و دو صد و پنجاه و هشت هجری افغانستان را تخلیه کردند غلام احمد خان وزیر شاه پور بواسطه هوا خواهان امیر
كبير و وزیر محمد اکبر خان که مکنشان چند روز پیشتر چنانچه مسطور شد باوی عهد و بیعت کرده بودند چون
محمد رضاخان بن باقر خان مراد خانی و خانشیرین خان جوان شیر و قربان علیخان باغ علی مردانی و میرزا امام ویردی
خان خوافی و میرزا عبدالرزاق خان مستوفی و آقا حسین که همه از قوم قزلباش بودند از شاه پور روی تافته خوانین
درانی و غیره خوانین فارسی و قزلباش را دیده با خود متفق ساختند و برای وزیر محمد اکبر خان نامه فرستاده از تاشقرغان
طلب کابلش نمودند و پیام دادند که لشکر انگلیس در نقاب رسیده عنقوه آرزوی هواخواهان از نسیم هوای سعادت آنجای
امیر کبیر بشکفید میباید که در کابل مراجعت کرده عروس ملك را دربر گرفته خادمان و هواخواهان را گردن
افراز افتخار سازند و او چون در نامه ایشان مهر وزیر غلام احمد خان را دید و هم از بیعت و عهد مکنشان باشاه پور
واقف بود بنوشته ایشان اعتماد نكرده راه معاودت جانب كابل پیش نگرفت تا که چند تن سواره بنزدش فرستاده از همه
جهات خاطر جمعی برایش دادند آنگاه از تاشقرغان براه بامیان رو بجانب كابل نهاد و با معدودی از سواره بدون
علوفه و آزوقه راه مراجعت برگرفت و منزل بمنزل که فرود میگشت صد و دوصد سوار از مردم درانی و غلجایی
و قزلباش و غیره بركابش ملحق میشد تا که نزديك بامیان رسیده فروکش کرد سوار انیکه همراه شهزاده حیدر بودند
با يما واشاره غلام احمد خان وزير از ور و برگشته تحت رأيت وزیر محمد اکبر خان قرار گرفتند و شهزاده حیدر
از مشاهده اینحالت توان اقامت را در خود ندیده از راه فراز داخل کابل شد و پس از وصول او بكابل شاه پور نیز
باراده آنکه در کابل استعداد مقابله را باوزیر محمد اکبر خان نداشت باتفاق نایب سرفراز خان و عظيم كل خان
و عبدالمجید خان بامیان و غیره منسوبان و اطفال و زنان خویش راه جلال آباد پیش گرفت و در منزل کرکچه که از راه
راست منحرف بود سواران وزیر محمد اکبر خان که در عقب او تاخته بو درسی رسیده مردم جبار خیل غلجائی
آن نواحی را بشورش آورده تمام مال و منال او را غارت کردند و پورش را فرا گرفته از راه چوپان باز داشتند
که هر چه وزیر محمد اکبر خان درباره او امر کند از کشتن و اسیر کردن بجای آرند اما عظیم گل خان که باشاه پور
همراه و همعنان بود و ابستگان خود را از بین مردم مذکور نزد خود خواسته بیاری ایشان از مهلکه نجات یافته
باشاه پور وارد جلال آباد شدند و محمد عثمانخان نظام الدوله که هنوز حکومت جلال آباد و دوهزار تن سواره و پیاده
صلا ح دار داشت نتوانست خود و شاه پور را نگاهد اشت چنانچه او نیز باعیان عبدالرحمن خان نامی که در پیش بود
در فراز باشاه پور بارو دهمیای گردیده همه ایشان در پشاور رفتند و عبدالعزیز خان قوم جبار خیل غلجائی از شیوۀ
جوان مردی با مردم قوم خود عیال و اطفال شاه پور را محترم و احترام نموده همه را با مزارع اکرام بحمام
نشانیده از راه آب جلال آباد پشاور رسانید و از نرینه بعد اولاد و احفاد احمد شاه که داخل هند شدند دیگر نام
و جاهی نیافته همچنان ماندند
ذکر سر گذشت شهزاده کامران حکمران هرات
ذکر
سرگذشت
شهزادہ کامران

چون اعلیحضرت محمد شاه قاجار بنهجيكه از پیش مرقوم گشت از هرات مراجعت کرد شهزاده کامران آسوده
خاطر گشته بکار حکومت و ترمیم شکست و ریخت شهر هرات که از صدمۀ گلوله بازی شاه قاجار در حصارش رخ
داده بود پرداخت و هر چند میجر پانتجر انگلیس را که در آنجا بود و در وقت محاصره ترغیب بقلعه داری و استواری
می نمود تکلیف بمرمت کاری خرابیهای هرات کرد بسر نازده امر شهزاده کامران را بگوش قبول نشنوده علاوه
بران روزی شیر محمد خان برادر وزیر یار محمد خارا عتاب نموده دشنام نیز داد و وزیر باشهر اده کامران از سلوك


(۱۹۰)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع ایام ریاست شاه پور وزوال حکومت وی ) ( سراج التواريخ )
او شکایت نامه بكار كنان دولت انگلیس که در قندهار بودند فرستاده خواهش تبدیل اورا نمودند و ایشان
نات نامی را درهرات فرستاد ما تنجر را طلب قندهار نموده در اواخر اوقات بالنگر روانه کابلش نمودند
و چون انگلیسان بنات اجازت مرمت کاری هرات را داده بودند وزیر یار محمد خان اورا محكوم خود دانسته
باو گفت که هر گاه از رعایای هرات خواهش وجه برای مرمت کاری خرابه زمین و عمارت خود نماید حجت
گرفته وجه نقد بدو دهد بازودی خرابی که در آبادانی واراضی او رسیده است مرمت شود و درینصورت
که حجت گرفته شود حبه و دیناری از وجه دولت تلف و ضایع نشود و او بدستوریکه وزیر یار محمد خانش فرمود
هر که حجت مبلغی نزد او میبرد وجه نقد گرفته جای خویش میبرد تا که پنج شش لك روپیه از وی بگرفتند
وصرف مؤنت و معیشت خود کردند و آنگاه که شهزاده کامران زمام مهام حکومت را بقبضه اقتدار وزیر یار محمد
خان سپرده خودش بعیش و عشرت پرداخته از زحمت حکومت باستراحت ملاهی و مباشرت مناهی در ساخت وزیر
یار محمد خان بودن نات انگلیس را درهرات باعث اختلال کار خویش و مورث اغوای شهزاده کامران و حدوث
فتنه دانسته بهرواسطه و وسیله که میدانست و توانست اورا از هرات برون کرده روانه هند ساخت و خود در پی
اضرار کار شهزاده کامران افتاد که او را ازمیان برداشته مستقلاً و مستبداً بحکومت پردازد و اواز تسلط و استیلای
وزیر یار محمد خان دلتنك كشته در ١٢٥٦ سال هزار و دو صد و پنجاه و شش هجری مطابق ایام قهرمان روائی شاه شجاع
در کابل جنینکه وزیر یار محمد خان در باغ کازیه اقامه داشت بقلعه اختیار الدین (۱) در آمده تخته پل را از روی
خندق آن برداشته هم در بزم با وزیر یار محمد خان کرد ووزیر با لشکری که همراه داشت داخل شهر هرات شده
نخست طالب صلح کشته نجوعان بارکزائی را نزد شهزاده فرستاده خواستار شرایط بهانه جویانه گشت و شهزاده
خواهشات او را قبول نکرده کار بمقاتله کشید ووزیر اطراف قلعه را گرفته شهزاده را در تنگنای محاصره
انداخت و بعد از پنجاه روز برج شرقی قلعه را نقب زده از صدمه آتش باروت پست ساخت و یورش برده قلعه را
مسخر کرد و پسران شهزاده کامران را باسم یرغمال گرفته محبوس کرد و خودش را ببهانه اینکه قریه کهسان
جایگیرش باشد در آنجا روانه نموده مسکن و مقام داد و در خفیه سردار تاجو خان و داود خان الکو زائی را بและقل
شهزاده کامران گماشته ایشان در کهسان رفته او را در سال مذکور سنه ١٢٥٦ هزار و دو صد و پنجاه و شش مقتول
نموده جسدش را نقل داده در روضه وغ واقع چپ شهر هرات مدفون کردند
ذکر حکمرانی مستقله وزیر یار محمد خان الکو زائی در هرات
چون سلطنت پادشاهان طائفه سدو زائی از طوائف عظیمه درانی منقرض و منقضی گشته بطریقیکه مذکور
و سراسر درین جلد سراج التواريخ مسطور شد آخر رسید در هرات وزیر یار محمد خان مستقل بالامعاند برمسند
حکومت نشسته اکثر مردم الکو زائی که با او اتحاد قومی داشتند از قندهار رو بهرات نهاده اشخاص فرومایه
پست پایه بمناصب ارجمند سربلند گشتند و در سال ١٢٥٧ هزار و دوصد و پنجاه و هفت که موافق بود بزمان شورش و بلوای
مردم کابل و کشتن و کوشتن ایشان در استیصال سپاه انگلیس وزیر یار محمد خان لشکر بغور فرستاده تاحدود کرزو
تیزنی متصرف شده لشکرش بهرات مراجعت کرد و در سال ١٢٥٨ هزار و دوصد و پنجاه وهشت هجری صلح به تنبیه و تهدید
کریم داد خان هزاره که دم از خود سری میزد بغاره جنك نواخته اورا مطيع و منقاد ساخت و مالیات دیوانی
را ازوی وصول کرده خودش را بحکومت سابقه اش برقرار داشت و در بهار اینسال جانب میمنه لشکر کشیده
حکمت خان والی میمنه را کوشمالی داده رسانیدن مالیات انجارا در خزانه هرات بر ذمه او نهاده پسرش را گروکان
با خود در هرات آورده باعزاز و احترام نگاهداشت
ذکر مراجعت امیر کبیر از هند و متمکن شدنش
( بتخت امارت افغانستان )
و چون سپاه انگلیس برطبق قرارداد گورنر جنرال از مملکت افغانستان بیرون شده راه کشور هند برگرفت
در ماه رمضان سال ١٢٥٨ هزار و دوصد و پنجاه و هشت هجری مطابق سنه ١٨٤٢ هزار و هشتصد و چهل و دوی

(۱)
قلعه اختیار
الدین داخل
شهر هرات
میباشد و حال
موسوم بارك
هرات است

الکوزائی هم
يك شعبه از
شعب درانی
میباشد

ذکر مراجعت
امیر کبیر از
هند و جلوس
او بتخت امارت
افغانستان


(۱۹۱)
(جلد اول) (ذکر حکومت وزیر یار محمد خان و هرات) (سراج التواریخ)

میلادی که اعلیحضرت امیر کبیر و شهزادگان و غیره منسوبانش از دیره دون درکوه منصوری رفته اقامه ییلاق
گزیده بود تمامت افسران وصاحب منصبان و اعیان انگلیسیه که در کوه مذکور اقامه ییلاق داشتند و از معاهده
گور نرجنرل با امیر کبیر آگاه بودند از راه تهنیت نزد امیر کبیر حاضر شده کلاه سلامی از سر برگرفته مبارکباد مراجعتش
را بجانب کابل گفته نوید امارت افغانستانش دادند و بعرض رسانیدند که اکنون مختارید که شب را در کوه
میگذارید یا فرود کشته راه میبردون و از انجا طریق کلکته میسپارید و در انجا با گور نرجنرل ملاقات و وداع فرموده
عازم دار السلطنه کابل میشوید و امیر کبیر فرود کشتن را اختیار کرده انگلیسان فوراً چهل پالخاه محفه حاضر
آورده امیر کبیر باشهرادکان و غیره منسوبانش در آنها نشسته از کوه منصوری در شهر دیره دون نزول فرموده
پس از سه روز از انجا روانه کلکته شد و چون وارد کلکته گشت لارد آکلند با امرا و گورنر جنرال کشور هند
از راه ملاقات نز دامیر کبیر شده بعد از ادای مراسم پذیره و تقدیم لوازم مصافحه در مجلس ملاقات کرسی نهاده باهم
نشستند و گور نرجنرل زبان کشوده گفت که دولت انگلیس دوستی اعلیحضرت امیر کبیر را بر دوام و استوار
میخواهد که سالهای در از بل که ابدی بوده ممتاز جمیع دول باشد و از دولت برطانیه مفارقت و مباینت نکرده
بادیگر دول راه موافقت و مو اصلت نه پیماید و امیر کبیر گفتار او را مسلم داشته بدوستی دولت ایشان اعتراف نموده
بعد هر دو تن رخواسته باهم وداع کرده چند قدمی نداشته هنوز از هم جدا نشده بودند که دو جلد تفسیر حسینی
با پوش کمخواب آورده پیش کشیدند و امیر کبیر آنرا بفال نيك شمرده بخورسندی گرفته ببوسید و برچشم نهاده
بعهد ملازم خویش داد که بتعظیم نگاه دارد و همچنیين بعد از چند گام برداشتن دیگر دو زنجیر پیل حوزه زده و اسبان
یراق طلاء برای نشستن و سواری امیر کبیر پیش کشیدند و امیر کبیر از گور نر جنرل جدا شده مکتوبی برای عیال
و اطفالش که اینوقت در کرنال بودند فرستاده خبر داد که ایشان از راه لودیانه روی مراجعت بکابل نهند و خود
بر ریل نشسته رهسپار مملکت افغانسان شد و چند دسته فوج دولتی جهت محافظت و پاسداری مأمور گشت که
تا پنجاب ملازم رکاب شهریاری بوده از انجا مراجعت کنند زیرا که حدود پنجاب متعلق بمهاراجه شیر سنگه بن
مهاراجه رنجیت سنگه بود و چون وارد لودهیانه شد عیال و اطفالش نیز از کرنال در رسیده بهم پیوستند و افواج
انگلیس که ملازم رکاب بودند رخصت حاصل کرده جانب کلکته مراجعت کردند و از انجا امیر کبیر باسر ادقات حرم
محترم و فرزندان سعادت توام وملازمان محترم و هدم راه مقصود بر گرفته از شیر سنگه بن مهاراجه رنجیت سنگه
در دل تشویش همی داشت که مبادا بکینهٔ دیرینهٔ که از سبب کشته شدن هری سنگه وغیره دشمنی ها ولشکر کشیها
در دل دارد سر راه گرفته آسیبی رساند اما مها راجه شیر سنگه از جوان مردی که داشت بارعایای متعلقه اش
از روزیکه امیر کبیر باخاك پنجاب گذاشت تفقد شاهانه بتقدیم رسانید چنانچه از منزل اول که با نهاد اراضی متعلقه
مها راجه مذ کور شد جمیع ما يحتاج بل زیاده بر اسباب احتیاج از قبیل کیسه های زر سرخ و سیم سفید مسكوك
و مأكول و مشروب و حلويات و شربتیات برسم ماحضر خوان پادشاهی برای خود اعلیحضرت امیر کبیر و شهزادگان
و اعیان رکاب و افسر و سپاهی منزل بمنزل موجود و آماده همی نمود و در هر منزل از وفور مأکولات و حلويات
بوقت کوچیدن بزمین میريختند و مردم تماشائیان یمن و یسر از زمین برداشته میبردند و آنگاه که بيك منزلی لاهور
نزول فرمود خود مهاراجه شیرسنگه با معدودی از سواره و پیاده که دور از چنان شدن امیر کبیر بود بپذیره
برخواسته باتحف و هدایای شایسته از راه استقبال داخل منزل گاه امیر کبیر شد و مراسم پذیره بجای آورده تحف
وهدایای خویش را پیش کشیده اعلیحضرت امیر کبیر را از کثرت نوازش شاد خاطر ساخت و شب را با امیر کبیر
بروز رسانیده بامدادان باهم روانه لاهور شدند و بنزديك شهر لاهور افواج سواره و پیاده نظام که با آوای
و زنبورك خانه و موزیکان و باجه نوازان بامر شیر سنگه جهت تبريك مقدم امیر كبير صف کشیده ایستاده بودند
موزيك چیان و باجه نوازان بمجرد ورود با پستادن گاه ایشان ساز سلامی نواخته سر بیرق ها فرود کرده بعد ذلك
توپ وتفنگ شادمانی نموده با اعزاز وا کرام هر چه تمامتر بشهر لاهورش فرود آوردند و در منزلگاه پادشاهی که
بکمال لطافت وصفائی برای امیر کبیر آراسته بودند جای دادند و جمیع اشیای خوردنی و پوشیدنی و اسباب خواب


(۱۹۲)
( جلد اول )
( ذکر مراجعت امیر کبیر از هند بکابل )
( سراج التواریخ )
از قبیل خیمه های ماهوتی وزردوزی و چپرکت ها و کرسیهای پایه طلا و نقره مهیا و آماده کرده بودند که در هیچ چیز
(۱) نام مخفف
بامدار
تکلیف خواستن برای آن مهمان عزیز ولعطائش نبود و تا بیست روز امیر کبیر را بعزت هرچه تمامتر در لاهور
نگاه داشته هر بام (۱) تحفه و هر شام هدیه پیش میکشیدند و هر شب یازده صد روپیه نانک شاهی بنام صدقه و دفع
رنج و تعب در زیر بالین خوابگاهش نهاده صبح بفقراء و ایتام میدادند و در هنگام وداع شصت هزار محمد شجاع
مسلح از سواره و پیاده سپاه خویش را که در لاهور و نواحی داشت بفرمان طلب حاضر عرض گاه ساخته تمامت
سپاهیانرا بالبسه زرباف و دیبا والف این را بکمر های مرصع بجواهر قیمه و حمایل های مکدل بدرهای یتیمه آراسته
بپرداخت و همه را در عرض گاه صف بسته خود شیر سنگه بالباس رسمی که داب ملوک بزرگ بود نزد امیر کبیر
شده تکلیف تشریف بردن عرض گاهش نمود و امیر کبیر با شهزادگان و خادمان خاص خویش راه میدان مشق
سپاه وعرض گاه پیش گرفته در وقت سواری شیر سنگه برسم جدیت داران خود زیر بغل امیر کبیر را گرفته
در حوزه که وزیر پیل نهاده حاضر آورده بودند بر نشانیده خود نیز پهلوی امیر کبیر نشست و همچنین همدمون
از شهزادگان در يك حوزه از پیلان حاضره بر نشسته داخل میدان عرض گاه شدند و تمامت سپاه بقانون دلخواه
که رسم سلامی گرفتن برای صاحبان تاج و کلاه است موزيك نواخته شلك توپ وتفنك شادمانه کردند و اینروزرا
امیر کبیر از یکساعتی نصف النهار تا نماز خفتن بیرون از پنکه نمازهای چارگانه ظهر و عصر و مغرب وعشا را از حوضه
فرود گشته ادا نمود دیگر سراسر بسان بانی لشکر بسر برده ترتیب و آرایش سپاه شیر سنگه را تحسین فرموده
بعد هر کدام بمنزل و مقام خویش برگشتند و در روز وداع شیر سنگه پا انداز وا کرامیکه نسبت با میرکبیر کرده بود
اکتفاء نکرده چهار زنجیر پیل با حوز های طلاء وحوله خاصه مهاراجه رنجیت سنگه پدرش را با خیمه های
بسیار که در خور مکنت شاهان باوقار بود با دولت روپیه نقد بامیر کبیر و شش دست لباس سراپا از کمخواب و آلبه
نسج کشمیر و غیره اقشه نفیسه با عقده های مروارید و خلخالها و دست برنجنهای مرصع و حمایل های زر سرخ مسكوك
وانگشترهای زرین نگین الماس وفیروزج ولعل و آویزهای مرصع و گوشوارهای یاقوت و زمردهر یکرا بآوان حرم
محترم و شهزادگان جلالت توام بذل و ایثار نمود وملازمين ركاب حتى خدمه اسپان و خاك روبان را ـ ای وامید را
بی بهره نگذاشته از عطا کامیاب ساخت و هم عطایای او از نجاه الی شصت لك روپيه بحساب آمد وامیر کبیر شیرسنگه
را وداع کرده از لاهور راه کابل بر گرفت و بجاده پیمای منزل مقصود شد
ذکر فته
جوئی نواب
محمد زمانخان
و سردار
سلطان احمد
خان
( ذکر آهنگ فتنه کردن نواب محمد زمانخان )
و سردار سلطان احمد خان
پس از رفتن سپاه انگلیس و شاه پور در هند و انجام و اختتام یافتن سلطنت خاندان اعلیحضرت احمد شاه
سدوزائی و بیصاحب و حامی ماندن چند روزه مملکت افغانستان در خلال راه مراجعت نمودن اعلیحضرت امیر کبیر
از هند جانب کابل و توقفاتش در عرض راه همسری سرفرازی و سردری درباری شده از آنجمله نواب محمد زمانخان
و سردار سلطان احمد خان برادر زادگان امیر کبیر جهتی از خوانین فتنه جوی مفسده خوی را برهم وزیر محمد اکبر
خان با خود یار ساخته از راه طلب ریاست بمنازعت برخواستند و از مبهم عاقبت اندیشی انجمنی بدور خویش آراسته
لوای شورش برپای ساختند و وزیر محمد اکبر خان از روی فرزانه گی و تدبیر آن جمعیت خاموش ساختن آتش فتنه
بروی کار آورده سردار سلطان احمد خانرا در خفا نزد خود خواسته باوی عهد بربسته قرارداد و گفت که چون
شما در دفع خصم بیرونی با من یار و در هر کار مدد کار بوده ترددات مردانه نموده اید البته حق مشارکتى در امور
ریاست مملکت دارید و آن منوط و موقوف بورود اعلیحضرت امیر کبیر است که حصه از ولایات را بشما تفویض
نموده خورسند سازد زیرا که پادشاه و صاحب مملکت اوست و مصدق ومظهر خدمت شما من مگندرباب حصه وحق شما
سعی نمایم و سردار سلطان احمد خان قرار داد و شرائط وزیر محمد اکبر خانرا پذیرفته از دیگران کناره جسته
دیگر چیزی نگفته ساکت گشت و همچنین پس از وی نواب محمد زمانخانرا نیز بواسطه سردار محمد عثمانخان عهده بکفاش


(۱۹۳)
( جلد اول ) ( ذکر واردات ایام مراجعت امیر کبیر از هند بکابل ) ( سراج التواریخ )
اینکه جلال آباد از وی باشد خرسندش ساخت و از فتنه جوئی بازش داشته بکفتار بنواخت و دیگران از مشاهدۀ ساکت
شدن آن دو تن ترک فتنه کرده بوزیر محمد اکبر خان گرائیدند و آرزو در دل مخفی داشته عجز خاموشی جار قد بگردیدند و مقارن
اینحال سردار محمد افضل خان و سردار غلام حیدر خان و سردار شیر علیخان و سردار محمد اکرم خان که امیر کبیر از عرض
و التماس وزیر محمد اکبر خان برای دفع فتنه انگیختن نواب محمد زمانخان و سردار سلطان احمد خان از عرض راه
مجانبدی روانه کابل نموده بود از گرد راه در رسیده فتنه جویان را از حسن تدبیر وزیر محمد اکبر خان چنانچه
بشرح رفت آرمیده دیدند و وزیر محمد اکبرخان از شورش مفسده جویان ورسیدن برادرانش مطمئن خاطر گشته
بعزم استقبال پدر نیکو سیرش از کابل رهسپار جلال آباد شده نواب محمد زمانخانرا جهت تسکین خاطرش از قراریکه
بانو نهاده بود بانتظام مهام کابل گماشته خود وارد جلال آباد گشت و درین ایام امیر کبیر که از لاهور براه افتاده
رو بکابل نهاده بود در شاه دره که مدفن جهانگیر وایقونات مسکن و جایگیر سردار سلطان محمد خان بود نزول
اجلال فرموده وی از مهر و حلاوت و شفقت برادری مقدمش را گرامی داشته نیک نوازش نمود و رنجشیکه
از پیش در خاطر جانبین بود بکلی از آینه ضمیر طرفین بزدود چنانم از خرمی و شادمانی امیر کبیر دو تن از دختران
و دو تن از نواسگان خود را که یکی از سردار محمد اکرم خان و دیگری از وزیر محمد اکبر خان بودند بپسردار یحیی
خان و سردار خواجه محمد خان و غلام محی الدینخان و دلاور خان معروف بدلو جان پسران سردار سلطان محمد خان نامزد
زناشوئی فرموده و سه تن از دختران او را بسردار غلام حیدر خان و سردار ولی محمد خان و سردار محمد حسین خان
پسران خویش عقد مزاوجت در پیش نهاد و سردار سلطان محمد خان تحفه و هدیه شایان بامیر کبیر و هريك سرداران
و پرده نشینان جملهٔ عفت توامان داده بعد از همدیگر وداع کرده امیر کبیر وارد پشاور شد و در آنجا تب محرقه
عارض حالش گردیده بیست روز از راه پیمودنی باز داشت تا از لطف شافی حقیقی صحت یافته رهسپار منزل
مقصود گشت و سران و سرداران کابل و جلال آباد را با وزیر محمد اکبر خان و همه خدمتکاران و هوا خواهانش
از حرکتش بجانب جلال آباد مژده فرحت افزا بخش داده چابك نامه که بفرستاد چنانچه وزیر محمد اکبر خان و نواب
محمد زمانخان و نواب عبدالجبار خان وغیره اعیان طوائف درانی و غلجائی و مردان فرقۀ جلالیه محمدزائی و قزلباش
و کابلی وغیره باتحف و هدایای شایان از کابل و جلال آباد وغیره مواضع بطریق پذیره برگرفته از شهر جلال آباد تا دره خیبر
یکی از پی دیگر جاده پیمای استقبال خدیو فرخنده اقبال بودند که امیرکبیر بمنزل لواوك واقع دره خیبر پرتو وصول افکنده
فروکش فرمود و استقبالیان دسته دسته یکی از دیگر سبقت جسته بی هم درک سعادت رکاب بوسی نموده هريك تحفه
و هدیه خویش پیش کشیده مورد لطف پادشاهانه گردید و همچنان از منزل مذکور تا جلال آباد چه در بین راه و چه
در فرود گاه استقبالیان شرف دست بوس و یمن ملاقات حاصل کرده همگنان با امیر کبیر همعنان داخل جلال آباد شدند
و مردم شهر و اطراف جلال آباد از اقاصی و ادانی وجه نقد وگاو و گوسفند برسم شکرانه و اسم صدقه خانه آورده همبذل
فقراء و صرف مساکین و ایتام شد و در جلال آباد چندی درنك کرده بعد از رفع خستگی و بذل خیرات و صدقات و نوازش
و دلجوئی مردم آنجا روانه کابل گشت و مردم کابل از شهر تا كتل يك لنگه مسافت دو کروه صف زده صغیر و کبیر بپا
ایستاده مراسم استقبال بآراسته بودند که امیر کبیر در رسیده از دیدار مهر مثالش دیدهای رمددیده هوا خواهان
و خادمان و عامه مردم کابل را نور و سینه های هجران رسیده اخلاص کیشان را سرور و سرور افزوده همگنان
الحمد گویان و شکر کنان لب بدعا و ثنا گشوده یکمال شادمانی باهم داخل کابل شدند و هفت شبانه روز جشن خرمی
برپا گشته شب چراغان و روز بالحان غزل خوانان و خوش نوایان و عشرت و مسرت بدررفت تمت الخير و العافيه -
نحمد الله علی حسن توفیقه و نشکره تعالی بوصول تائیده که بیمن توجه پادشاه ترقی خواه معارف آگاه یعنی
اعلیحضرت سراج الملة والدین جلد اول کتاب سراج التواریخ که مشتمل است بر وقائع سلطنت پادشاهان سدوزائی
باختتام رسید و از آغاز تا انجام از مطالعه ساطعه اعلیحضرت ذی درایت شرف گذارش یافته کسوت قبولیت پوشید
و چنان بنظر تحقیق نموده بدستخط مبارك اصلاحات مدققانه فرموده امر چاپ کرد که گویا مؤلف این کتاب
و مؤسس این خجسته خطاب ذات فرخنده صفات اعلیحضرت ایشانست نه مأمور هیچمدان زیرا که موجب امر


(١٩٤)
(جلد اول) ( در ذکر ورود امیر کبیر در کابل و خاتمه جلد اول ) ( سراج التواریخ )
جلیل القدر پس از تحریر بخامه ثنا گستر فیض محمد کاتب جناب مستطاب عوارف القاب مولوی عبدالرؤف خان
مدرس مدرسه شاهی و عالیحضرت ستوده خصلت میرزا عبداللطیف خان منشی حضور اعلیحضرت ظل اللهی که
هر دو تن صحیح را از سقیم و خلیل را از سلیم نیک همیدانند و در بین امثال ورجال از فحول علمای افغانستان
و سرآمد منشیانند از نظر دقت گذرانیده دستخط و مهر صحت در اخیر هر جزو کرده و نهاده سپس از ملاحظه
خاص اعلیحضرت اقدس شهریاری با وجود کثرت گرفتاری در امور مهمه سلطنت و جهانداری
گذاش یافته ورق ورق و جزو جزو بخط آفتاب نمط حک و اصلاح پذیرفته بچاپ رفته است
بهر حال از صاحبان دانش و مطالعه کنندگان باعقل و بینش ملتمس آنست که از خلل
کلمات وزلل عبارات این کتاب چشم عیب گیری پوشیده محرّر حقیر را
معذور و معفوّ دارند زیرا که بدون املای عالمانه و انشای
منشیانه خالی از قواعد ترصیع و تسجیع و عاری از لغات
وقوانین معانی و بیان بدیع و غیره بنگارش یافته
که عوام هم منتفع و خواص هم برده[؟] گیرند
فقط تحریر یوم سه شنبه ٢٩
جمادی الاول
سنه ١٣٣١


حسب الامر جلیل القدر
( اعلیحضرت سراج الملة و الدین )
( پادشاه باعدل ودین )

جلد دوم

( کتاب مستطاب سراج التواريخ )
( که بتوجه ذات اقدس همایونی شان )
( تسوید و طبع گردیده بود )

( در مطبعه حروفی دار السلطنه کابل طبع گردید )
سنه ۱۳۳۱


(١٩٦)
( جلد دوم ) ( ذکر تمهید و آغاز جلد دوم از مجلدات جلیه کانه کتاب سراج التواریخ ) ( سراج التواریخ )
بسم الله الرحمن الرحیم
نحمدك اللهم مالك الملك تؤتى الملك من تشاء وتنزع الملك ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء ونصلى على
حبيبك خير الورى سيدنا محمد المصطفى وعلى آله الاطهار النجباء الشرفاء واصحابه الابرار الاتقياء الازكياء ( اما بعد )
چون بمعاونت خداوند جهاندار و اعانت و معاضدت شهریار برومند اعنی امير ابن الامير ابن الامير سرکار
عدالت گزین اعليحضرت سراج الملة والدين امير حبيب الله خان دام دولته از ترقیم سوانح سلاطین طائفه شريفه
سدوزائی و تحریر جلد اول سراج التواريخ نگارنده حقیر فیض محمد کاتب را فراغ حاصل شد بتالیف و تسطیر
جلد دوم پرداخته وقائع فرمانروایان طائفه جلیله محمدزائی شعبه بارکزائی را از بدو سلطنت اعلیحضرت امیر دوست محمد
خان تا ابتدای سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة والدين امیر عبدالرحمن خان درین جلد مینگارد و در نوشتن توفیق از خداوند
و لطف و مرحمت قبول از اعلیحضرت پادشاه ممدوح که بانی این کتاب است خواسته خویش را مورد احسان می پندارد
ذکر سلسله جلیله محمد زائی
ذکر سلسله جلیله محمد زائی شعبه بارکزائی
سر اینفرقه ومصدر این ذریه محمد خان بن عمر خان است و بدرختی منسوب بمحمد زائی اندو عمر خان والد
آنجناب بن خضر خان بن اسمعيل بن نيك بن دارو بن سيفل بن نورالدین بن بارك است وازينجا منسوب ببارکزائی اند
و او بن سليمان معروف بزيرك بن عيسى بن رزق بن ابدال است که نسبت بدو تمام اقوام درانی قبل از سلطنت
اعلیحضرت احمد شاه معروف بابدالی بوده از نبر او چنانچه در تضاعيف و اقضائش مذكور گشت موسوم بدرانی
شده اند و ابدال بن ترين بن شرخبون المسمى بشرف الدین بن سړه بن بن قيس عبدالرشید ملقب به بتائست و فراتر
ازوی را چون علی اختلاف الرويات تا بحضرت آدم علیه السلام نام بنام در کتاب مخزن افغانی ذکر گرده اند درینجا
مرقوم نگشت زیرا که این کتاب گنجینه وقائع سلطنت است نه مجمع انساب ملت خلاصه محمد خان را که رأس
سلسله جلیله محمد زائیست چهار فرزند بازماند که حاجی خدایداد خان و اختیار خان و گنگی خان و مزار خان
باشند و اختیار خان از يك فرزند مخلف گشت محمد یعقوب خان نام و او نيز يك خلف گذاشت موسوم بمحمد سرور
خان وازو نيزيك فرزند بازماند حاجی محمد یوسف خان نام بخلاف ذکر صاحب کتاب حیات افغانی زیرا که او
حاجی محمد یوسف خان را ابن یارو بن محمد مذكور الصدر رقم کرده است بالجمله از حاجی محمد یوسف خان دوپسر
بازماندند حاجی جمال خان وزیر خان و این حاجی جمال خان یکی از چهارده تن سرداران طوائف درانی بود که
نزد نادر شاه افشار پایه برتری و رتبه سروری داشتند و اول کسی که احمد شاه را بپادشاهی برداشته اطاعت و بیعت
کرد او بود و دیگران به پیروی او که نظر بكثرت قوم ومكنت از همه برتری داشت پذیرای سلطنت احمد شاه
شدند و احمد شاهش مجزای این احسان او را خطاب سرداری داد و چون بطواف بیت الله مشرف گشته بود معروف بحاجی
جمال خان شده باسم سرداری یادنگشت و در سال هزار و یکصد و هشتاد و چهار هجری ایام عمرش سپری گردیده بسن
هشتاد و شش سالگی بدرود جهان فانی کرد و از وی چهار فرزند باز ماند که هريك حاجی ( ۱ ) عبدالحبيب خان
مشهود بمسیحی که در سخاوت یگانه زمانه خویش و سالک مسلك اهل عرفان نیز بود ( ۲ ) و حاجی درویش خان
که این دو برادر يكبدی را گوهند و برادر اعیانی یکدیگر (۳) وسردار رحیمداد خان ( ٤ ) و سردار پاینده خان
که این دو گوهر يك درج و اختر يك برجند و سردار پاینده خان بسن هشت سالگی از پدر بازمانده در جنب تربیت
سردار رحیمداد خان برادر بزرگش قرار گرفت و چون قدم بمرحله شانزده سالگی نهاد بشواهقی وانفاس قومش
چنانچه در جلد اول بشرح رفت بخطاب سرداری از حضور تیمورشاه سرافراز گشته بعد از چندی بواسطه خدمات
شایسته لقب سرفراز خانی یافت و در سال ۱۲۰۷ هزار و دو صد وهفت امير دوست محمد خان را خداوند بخشد


(۱۹۷)
( جلد دوم ) ( ذکر تعداد پسران سردار پاینده خان ) ( سراج التواریخ )
بوی عطا کرده در سال ۱۲۹۴ هزار و دویست و چهارده هجری در قندهار با امیر اصلان خان جوانشیر و غیره چند تن
چنانچه در جلد اول مذکور گشت بعمر سی و هشت سالگی از دست شاه زمان کشته گشته بیست و يك فرزند از وی بازماند و از
آنجمله اسلام خان در زمان حیات پدرش بسن دوازده سالگی فوت شده دیگران بقرار جدول هذا حکومت وزیست
نام همريك سرداران تاریخ تولد مدت عمر مدت حکومت تاریخ وفات مواضع مدفن همريك ايشان
۱ وزیر فتح خان محرم سنه ۱۱۹۲ ۴۲ سال ۱۲۳۴ مزار علی لالای غزنین
۲ نواب اسد خان ربیع الثانی ۱۱۹۶
۳ نایب تیمور قلیخان سنه ۱۱۹۵ ۴۳ سال پنجمسنه ۱۲۳۸ مزار مهتر لمك لغمان
۴ نواب عبد الجبار خان سنه ۱۱۹۷ ۷۳ سال سنه ۱۲۷۰ مزار عاشقان و عارفان کابل
۵ سردار محمد عظیم خان سنه ۱۲۰۰ ۳۸ سال ۴ سال سنه ۱۲۳۸ جنب مراد عاشقان و عارفان کابل
۶ سردار پردل خان سنه ۱۲۰۰ ۴۵ سال ۳ سال یوم شنبه سلخ ذیقعده سنه ۱۲۴۵ مزار حضرت جی صاحب قندهار
۷ نواب عبد الصمد خان سنه ۱۲۰۰ ۴۴ سال سنه ۱۲۴۴ كندمك واقع عرض راه کابل و جلال آباد
۸ سردار عطا محمد خان سنه ۱۲۰۰ ۳۹ سال يك سال و چند ماه سنه ۱۲۳۹ مزار شیخ حبیب صاحب پشاور
۹ سردار شیر دل خان سنه ۱۲۰۱ ۴۱ ۸ سال روز جمعه ۲۵ محرم سنه ۱۲۴۲ مزار حضرت جی صاحب قندهار
۱۰ سردار یار محمد خان سنه ۱۲۰۵ ۳۹ سال ۴ سال سنه ۱۲۴۴ مزار شیخ حبیب پشاور
۱۱ امیر دوست محمد خان روز جمعه ۸ جمادی الاول سنه ۱۲۰۷ ۷۲ سال و هفت ماه و ۲۲ روز ده ماه و ۲۱ سال مجموعا ۳۲ سال روز سه شنبه ۲۱ ذی الحجه سنه ۱۲۷۹ مزار خواجه عبد الله انصاری رح در هرات
۱۲ سردار کہندل خان سنه ۱۲۰۸ ۶۳ سال ۲۶ سال سه شنبه ۷ ذی الحجه سنه ۱۲۷۱ مزار حضرت جی صاحب قندهار
۱۳ سردار امیر محمد خان سنه ۱۲۰۹ ۴۲ سال سنه ۱۲۵۰ جنب غرب شمالی مزار عاشقان و عارفان
۱۴ سردار طره باز خان صفر المظفر سنه ۱۲۱۰ مزار مهتر لمك لغمان
۱۵ سردار سلطان محمد خان ربیع الاول سنه ۱۲۱۰ ۶۸ سال ۵ سال پنج شنبه ۱۸ ربیع الثانی سنه ۱۲۷۸ پوزشب يا سنگ دوازده مرنجان
۱۶ سردار رحمدل خان سنه ۱۲۱۱ ۶۴ سال ۲ ماه رجب سنه ۱۲۷۵ وادى السلام نجف اشرف
۱۷ سردار سید محمد خان سنه ۱۲۱۲ ۶۵ سال سنه ۱۲۷۷ مزار حضرت جی صاحب قندهار
۱۸ سردار مهر دل خان محرم سنه ۱۲۱۲ ۵۹ سال جمعه ۲۷ جمادی الثانی سنه ۱۲۷۱ مزار حضرت جی صاحب
۱۹ سردار جمعه خان ماه ذیقعده سنه ۱۲۱۴ ۷۴ سال سنه ۱۲۸۸ مزار خواجه حسن میمندی
۲۰ سردار پیر محمد خان ذی حجه سنه ۱۲۱۴ ۶۴ سال ربیع الاول سنه ۱۲۸۸ جانب جنوب قلعه مقالبروز کابل


(۱۹۸)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعليحضرت امير كبير ) ( سراج التواريخ )
وزندگی کردند وروز بمر بردند و از جمله امير دوست محمد خان که در روز هشتم ماه جمادی الاول سال ۱۲۰۷ هزار و
دوصده هفت هجری ولادت با سعادتش واقع گردیده در سال ۱۲٥٤ هزار و دو صد و پنجاه چهار هجری چنانچه در جلد اول
بتضاعيف واقعات ساله مذکور رقم گشت بعمر چهل و هفت سالگی رونق افزای تخت امارت افغانستان شده از
استیلای دولت انگلیس فراریکه در جلد مزبور مسطور گردید بکشور هند رفته در اواخر سال ۱۲۵۸ هزار و
دوصد و پنجاه و هشت هجری وارد کابل گردیده دوباره جالس سریر امارت شد
ذکر جلوس
امير كبير بر
تخت امارت
ذکر جلوس امير كبير بر تخت امارت افغانستان
پس از جشن و چراغان هفت شبانه روزکه برای شادمانه وصول اعليحضرت امیر کبیر در کابل آراسته شده بیای
رفت بزم دیگر ترتیب یافته بساعت فرخنده و شباهت فزاینده در اوایل سال ۱۲۵۹ هزار و دویست و پنجاه و نه هجری
مطابق سنة ١٨٤٣ هزار و هشتصد و چهل و سه میلادی بر اریکه امارت افغانستان جلوس فرموده از نوزبنده تخت سلطنت
و رواج دهنده احکام شریعت ختمی مرتبت گردیده سکه درهم و دینار را بدین بیت مسجع ومروج فرمود
زد زفضل و عنایت خالق اکبر امیر دوست محمد دوباره سکه بزر
و انگاه که امر جلوس بیای رفته کار امارت رونق گرفت بزرگان ملت واعيان مملکت از افغان و هزاره
وقزلباش وترك وتاجيك بانحف وهدایای شایان از راه اطاعت پیش آمده هريك بسر کردگی قومش سرافرازی
یافته مخلع و شادمان رخصت مراجعت اوطان خویش همی شدند و غبار کدورتیکه از بدخواهان در آئینه ضمیر امیر
کبیر جای گرفته و خاطر اقدسش از ایشان آزرده بود همه را عفو فرموده مکافات کردار شان را حواله قادر
سبحان نمود وسینه بی کینهاش را از انتقام گرفتن بآب عفو پاك ساخت الا امين الله خان لهو گردی که طریق
لهو گردی و راه لعب نوردی پیشه اش بود وگاهی بابیلی یار شده غبار فتنه می بیخت و هنگامی مدد کار دیگری گشته
خاك نفاق برسر اهل صلح ووفاق مییریخت بهرۀ عفو نیافته محبوس محرى شد واز مرض لقوه در زندان بدرود
جهان کرد دیگر هيچ يك گرفتار شكنجه عتاب پادشاهی نشد
وقائع سنه
١٢٥٩ هجری
وقائع سال هزار و دوصد و پنجاه و نه هجری
در سال اول جلوس امير كبير را خیال تسخیر باجاود دامن گیر ضمیر شده سردار محمد افضل خان و وزیر محمد
اکبر خان پسران خویش را بالشکری از سواره و پیاده طوایف درانی و غلجائی و کوهستانی و قزلباش وغیره
و چند ضرب توپ قاطری جانب باجور كماشت و مردم آنجا بمدافعه برخواسته قتال وجدال سخت روی داده
بسیار کس از جانبین کشته گشته در پایان کار لشکر هردوتن سردار از سختی جبال و چستی ابطال رجال آنجــا
از کار زار بازمانده بی نیل مرام جانب کابل باز گشتند
ذكر تسخير
بامیان
وهزاره جات
ذکر تسخیر بامیان و هزاره جات بهسود
( ودای زنگی ودای کندی تا سرحد هرات )
پس از رسیدن سرداران مأموره با جاور امير كبير از اطاعت نکردن وراه مقاتله پیمودن افغانان آن کوهستان
هیچ در دل جای نداده عزم تسخیر بامیان وهزاره جات نمود و سردار محمد افضل خان و وزیر محمد اکبر خان
را جهت رفع خستگی امر استراحت فرموده سردار محمد اکرم خان پسر دیگر خود را مأمور هزاره جات که
در هنگام اختلال احوال شاه فتح جنك وشاه پور و استیلای سپاه انگلیس سر از قید اطاعت کشیده مرحله پیمای بطالت
شده طریق خود سری گرفته بودند فرمود ولشكري تحت رایت وی قرار داد واو از کابل رو بهزاره جات
نهاده باندك زمان هزاره بهسود ودای زنگی ودای کندی و مردم بامیانرا تا سرحد هرات و ترکستان مطیع و منقاد
ساخته تحف و هدیای بسیار از روغن وكليم وبرك واسپ و گاو و گوسفند با نقد و جنس مالیات گرفته و حصول
نموده گران بار بکابل مراجعت کرد و همه را تقدیم حضور اعليحضرت امیر کبیر نموده سعادت رضامندی حاصل
کرده مشمول الطاف شاهانه وعواطف پدرانه گشت


(۱۹۹)
(جلد دوم) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواریخ)

ذکر ادعای شراکت سردار سلطان احمد خان در امر حکومت
(و بیرون شدنش از کابل)
و در خلال احوال مذکوره سردار سلطان احمد خان که هوای سروری در سر و تمنای حکم روائی در دل داشت از جان وزیر محمد اکبر خان که با او در میان نهاده چنانچه از پیش رقم کشت وعده شراکت در حکومت مملکت داده بود سر بئخواء و اقرنیکه اعلیحضرت امیرکبیر برایش مقرر و مشخص فرمود فرود نیاورده باز جاده قناعت بیرون گذاشت و غافل ازینکه ده درویش در کلیمی بخسپند و دو امیر شرعاً و عرفاً وعقلا در اقلیمی نکنجند زبان کفتار کشوده بامیربگانه و آشنا اظهار مافی الضمیر خویش همی نمود وامیر کبیر از ادعاوکفتار او آگاه کردیده هرچند نصیحت و اندرزش نمود که زبان ازینکونه کفتار بسته خاموش نشیند او نپذیرفته بخیال بیرون شدن از کشوریکه در حوزۀ تصرف امیر کبیر بود از کابل با اهل وعیال بیرون شده سه کروه بطرف شرق شهر منزل نموده جهت تهیۀ اسباب سفر درنك کرد وامیر کبیر فرزندان ارجمندان خود سردار شیر علیخان و سردار محمد امین خان را که خواهر اعیانی ایشان در عقد مزاوجت سردار سلطان احمد خان بود از راه نصیحت فرستاد که خواهر خود ها را دیده بواسطۀ او سردار سلطان احمد خان را از اراده اش باز دارند اما او قبول نکرده در قندهار نزد سردار کهندل خان رفت و او بپاس آنکه برادرزاده اش بود مقدم او را کرامی داشته بعزت و احترام نكاهداشته در هیج جیز نسبت بدو مضایقه نکرد تا که او را مشفق و مهربان خویش وصاحب مكنت واقتدار پیش دیده نزدش زبان تظلم اظهار حال خود نموده التماس کرد که در حشمت و استطاعت از برادرت امیر دوست محمد خان جنان برتری داری که امارت را سزاواری اکر لشکری با من جانب کابل بگماری هر آئینه عروس ملك را در کنار خویش آری واکراء دست یابد تا قندهار را متصرف نشود هر گز روی پرخاش برنتابد وسردار کهندل خان بكفتار او تصميم عزم تسخیر کابل کرد

ذکر لشکر کماشتن سردار کهندل خان جانب کابل
(وصلح کردن برادرانش با پسران امیر کبیر)
چون سردار کهندل خان بتحریص و ترغیب سردار سلطان احمد خان سامان سفر ساز کرد جهارپنج هزار سوار کزیده با سردار مهردل خان وسردار رحمدل خان و سردار سلطان احمد خان جانب کابل کسیل نمود وازین سوی امیر کبیر خبر یافته فرمان کردکه سردار غلام حیدر خان از غزنین ووزیر محمد اکبر خان از کابل با سواره و پیاده تنخواه خوار مردم درانی و غلجائی وغیره بدون آنکه فراهم شوند از پی هم راه مدافعه بر گرفته سپاه قندهار را که عازم کابل شده است بازدارند تا وارد کابل نشود وفتنه حادث نگردد چنانچه هردو برادر از کابل و غزنین بسرعت تمام و پی هم رهسیار شدند و در منزل سرچشمه مقیم رسیده مقر جستند وازانسوی سرداران قندهار نیز راه نزديك كرده در مقابل ایشان خیمه زدند و چند روز جانبین بعزم مقاتله بسر برده آخرالامر بی آنکه بستیزند قندهاریان راه صلح پیش کرفته هرچند سردار سلطان احمد خان ایشانرا از صلح مانع شد و دلالت برمحاربت کرد قبول ننموده ترك مجادله كردند وباسردار غلام حیدر خان و وزیر محمد اکبر خان قرار دادند که ایشان و سردار کهندل خان بحکومت قندهار ومضافات آن قناعت ورزیده پیرامون امر دیگر نکردند وامیر کبیر نیز مزاحم ایشان نشوند بعد هر يك جانب مقام خویش راه مراجعت بر گرفته سردار سلطان احمد خان بی نیل مقصود با سردار رحمدلخان در قندهار رفت و سردار مهردلخان از طریق عذر تقصیر و رفع کدورت خاطر امیر کبیر بامد دار غلام حیدر خان ووزیر محمد اکبر خان درکابل آمده بشفاعت ایشان شرف باز حاصل کرد وعفو تقصیر خویش و برادرانش را خواسته بعرض رسانید که باعت این جسارت سردار سلطان احمد خان شده باغوای او آینه ضمیر منیر اعلیحضرت امیر کبیر ازین حر کت ما ملال پذیر کشت والا ما را راهی بیرون از طریق اطاعت چون دیگر امری پیشنهاد خاطر هر کزنبوده ونیست چنانجه در تسلیم فرود کرده بغره نلئیم (۱) پایه سریر سلطنت دو بندۀ مایه نهاده فیضیاب حضور شدم وامیر كبیر عذر

ذکر ادعای شراکت سردار سلطان احمد خان درامر حکومت

ذکر لشکر کماشتن سردار کهندل خان جانب کابل

(۱) نلئیم بوسیدن