( ١٤٥)
( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
و شہزاده کامران از گفته او شاد خاطر شده مکتوبی بشاه ایران نوشته در عنوان آن این بیت را رقم کرد ـ
ای باغبان چوباغ زمرغان تهی کنی کاری به بلبلان کہن آشیان مدار
و در ذیل آن خواستار گردید کہ یکی را از کار پردازان خویش در شهر پیش او فرستد تا با او سخن از در صلح
رانده بعد بخاطر آسوده بملاقات شاه آید و نامه را بصحابت یکی از اعیان شهر نزد شاه قاجار فرستاد و او
کہ چنین امری را از خدا میخواست فوراً حاجی عبدالحمید نامی را در شهر نزد شہزادہ کامران روان کرد و شهزاده
کامران از ملاقات حاجی مذکور شگفته خاطر و مسرور شده خواست که راه لشکرگاه شاه بر گیرد اما مستر مکنیل
آگاه گشته از راه خفاء یکنفر نوکر خود را در شهر نزد شہزادہ کامران فرستاده پیام داد که هرگز از شہر بیرون میا
و چندی ثبات ورزیده استوار باش تا کار را بروفق مرادت ساخته نمایم و خودش نزد محمد شاه شده گفت کہ فتح
و تسخیر هرات کلید قفل مملکت افغانستان و باعث آشفتگی هندوستان است میباید کہ از سبب اتحاد دولتین انگلیس
و قاجار دست از فتح هرات بازداشته راه طهران بر گیرید والا کار بمشاجره خواهد کشید و شاه بسخن او اعتنا
نکرده از امری که پیشنهاد خاطر داشت پای پس نکشید و شهزاده کامران بپہمان پیام مکنیل و ترغیب وزیر یار محمد خان
که او را دلیل بود از گفته و نوشته خویش پشیمان شده فرستادۀ شاه ایران را بی نیل مرام معاودت داد و در روز پنجم ماه
صفر مذکور محمود خان و ابراهیم خان فیروز کوهی رو از ولی نعمتی برتافته نادر بيك وصاحب نظر بيك واسد الله
بيك نامانرا با تحف وهدایا نزدشاه ایران روان کرده قلعه غوه بادغیس بقبول ایشان مقرر و معین گشت و فرستادگان
شان کامروا مراجعت نمودند و اینوقت چون گلوله توپ در قلعه خانه شاه ایران نمانده تمام شده بود و حمل و نقلش
از ایران در هرات صعوبت داشت لاجرم شہزاده سلطان محمد سیف الدوله سنگی را از اتباع غیور مردگان بگلوله
توپ تراشیده شایسته توپ زدن افتاد وصدنفر سنگ تراش مأمور گلوله تراشی از سنگ شدند و در روز هشتم ماه
صفر حبیب اللہ خان امیر توپخانه وجعفر قلیخان سرتیپ و باقرخان گرجایجی از سواره و پیاده بنواحی کرخ تاخته
مال ومواشی مردم آنجا را تاراج کرده شصت نفر از مردم هرات را کہ در آنجا جهت خریدن اسپ رفته بودند
دستگیر نموده در اردوی خود بردند و در خلال احوال مذکوره ششصد تن از مردم افغان قندهار از راه غوریه
بالشکر شاه قاجار رهسپار هرات شدند و چون بنواحی هرات رسیده ابواب شهر را از محاصرین مسدود دیدندبقلعۀ
از قلاع قریه شهر هرات جای گزیدند تا اگر فرصت یابند بتاخت و تاز گرایند و امیر توپخانه شاه قاجار آگاه گشته
بصد سواره وسه صد پیاده وده ضرب توپ آهنگ جنگ ایشان کرده قلعه را محاصره نموده محاربه شدید رویداد
و آخر الامر ایرانیان دیوار قلعه را بضرب توپ پست کرده یورش آوردند و پنجصد و نودونه تن را کشته یکتن را
زنده گرفته با سرهای کشتگان نزد شاه ایران بردند و او اسیر مذکور را رخصت قندهار داد که خبر کشتگانرا بباز
ماندگان ایشان برساند تا دیگران جرائت جنگ نمایند و از رئوس مقتولین منارها افراشت و مطابق این ایام قنبر علیخان
والله داد خان فرستادگان سردار کہندل خان کہ از توجه شاه شجاع بالشکر انگلیس جانب قندهار خبر یافته برای كمك
نزد شاه قاجار فرستاده و او بی نیل مقصود رخصت مراجعت داده بود در قندهار رسیده شاه شجاع را منصرف
آن دیار دیده پس بهرات رو نهادند و در قلعه لاش که وارد شدند شاه پسند خان اسحق زائی و شاه پسند خان برادر
علیخان خچانسوری نیز بدیشان پیوسته نزد محمد شاه رفتند و همچنین خداداد خان فرستاده دیگر سردار کهندل
خان کہ قبل از ورود شاه شجاع در قندهار نزد شاه قاجار روانه داشته پیام داده بود کہ بالشکر قندهار از راه امداد
ایرانیان رهسپار هرات شوم در روز دوازدهم ماه صفر مطابق روز ورود شاه شجاع در قندهار او در هرات
نزد شاه قاجار رسیده پیام سردار کہندل خان را بگذرانید و او امر کرد که سردار موصوف بالشکرش عازم فراه
و اسفزار گردد آن محال را از تصرف شہزاده جلال الدین بن شہزاده کامران بیرون کند چنانچه سردار کہندل خان
قبل از لشکر فرستادنش بجلو گیری افواج انگلیس محمد عمر خان پسر خود را از راه باری با چهار هزار سوار
نزدشاه قاجار فرستاده بود که خداداد خان فرستاده مذکورش از هرات مراجعت کرده در عرض راه با سردار
کہندل خان کہ از قندهار باعیال و تعلقاتش چنانچه از پیش اشارت رفت کہ روی امید بسوی ایران نهاده بود


( ١٤٦ )
( جلد اول ) ( ذكر وقايع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
پیوست و مقارن اینحال شهزاده کامران از پیام مذکور شاه ایران آگاه گشته سه صد سوار از هرات بمعاونت
جلال الدین خان پسرش گماشت وقضا را پیشتر ازین خودش معاونت از پسر مذکور خود خواسته و او اینوقت
نهصد سوار از جهت یاری پدرش رهسپار هرات ساخته و هر دو جانب از یکدیگر بیخبر راه می پیمودند تا که شب
هنگامی در عرض طریق با هم دوچار گشته همدیگر را لشکر قندهار و سوارۀ شاه قاجار پندا شته تیغ و قرق هم
افرا شتند و تا روشن صبح بسیاری از طرفین مقتول و مجروح شده بعد که همد یگر را شنا ختند کار از دست
و تیر از شست رفته بود که جز تأسف چیزی بنصرف در نیا مد و سردار محمدعمر خان در اوا خرماه صفر مذکور
با چهار هزار سواریکه همراه داشت وارد هرات شده بامر محمد شاه قاجار راه فراه و اسفزار بر گرفت و آن
دو ولایت را از تصرف شهزاده جلال الدین کشیده متصرف گشت و سردار کهندل خان پدرش نیز که از قندهار
بیرون شده بود در فراه اقامه گزیده در حین مراجعت شاه ایران از هرات با او همعنان در طهران رفته سالیانه يك لك
روپیه که معادل بیست هزار تومان ایرانیست برای او مقرر و معین گردید و شهزاده جلال الدین از متصرف شدن
سردار محمد عمرخان فراه و اسفزار را ناچار گشته با کلانتر اسمعیل خان روی امید بسوی شاه قاجار نهاد و او
شهزاده محمد رضا را باستقبال فرستاده در لشکر گاه بمحل لایقش فرود کرده اعزاز واکرامش فرموده تسلی
و دلجوئی نموده مطمئنش ساخت

ذكر ترغيب نمودن محمد شاه سپاه خود را بیورش
ذکر ترغیب نمودن محمدشاه سپاه خویش را بیورش آوردن بهرات
چون کار محاصرۀ هرات طول کشیده شهزاده کامران بقلعه داری میگوشید محمدشاه را از کثرت درنك و امتداد
جنك ملال خاطر روی داده بر اسبش سوار و بتل بکیان فرازشد و برمواضعی از بارۀ شهر که مناسب دانست امر توپ
زدن کرد و راه یورش را بلشکرش تعلیم داده پس بد را پردۀ خویش شده باده روز سپاه او از گلوله توپ رخنهها
بدیوار شهر انداخته شهزاده محمدرضا بستگی اسکندرخان و شهزاده سلطان محمد سیف الدوله بستگی محمود ایخان تنکابی
و شهزاده علیقلی میرزا بستگی احمدخان سردار افواج عراقی و حمزه میرزا برادر محمد شاه بستگی کاظم خان افشار
جای گزیدند و هريك لشکریان سنگر متعلقۀ خویشتن را ترغیب پیشرفتن کرده شهریان را باضطراب انداختند
و با هم قرار دادند که دو ساعت قبل از طلوع یکدست یورش آورده قلعه را مفتوح نمایند و مستر مکنبل از عزم
و قرار داد ایرانیان آگاه شده سراسیمه نزدشاه ایران شده التماس نمود که سه روز دیگر لشکر را از جنك باز دارد
تا بشهر در آمده شهزاده کامران را با وزیر یار محمد خان از راه امان نزدوی برد وشاه مسئول او را قبول نموده
شهزاده محمد رضا را خبرداد که مستر مکنبل و مهدیخان قرا پاپاق را با چهار سوار از دروازۀ خشك براه در شدن
بشهر دهد و مستر مکنبل بشهر در آمده کار را بخلاف چیزیکه بشاه قاجار گفته بود استوار کرد چنانچه شهزاده
کامران ووزیر یار محمدخان را بقلعه داری واستواری تحریص نموده گفت که تاسه روز که راه جنك مسدود است
رخنههای دیوار شهر را از سنك و چوب وكلوخ و غیره راست کنند و پنجاه هزار روپیه از خود بدیشان دادکه صرف
مرمت شهر نمایند و تا دو ماه ثبات و رزیده خودداری کنند تا جها زهای جنگی دولت بهیۀ برطانیه از دریای عمان داخل
مملکت ایران شوند آن زمان البته شاه ایران از محاصره هرات دست باز کشیده برای مدافعه و ممانعۀ لشکر انگلیس
روی بسوی فارس خواهد نهاد این کلمات را گفته از شهر بیرون رفت و مهدیخان قراپاپاق از کجداو شاه را آگاه کرده
حکم بیرون شدن وی از اردوی شاهی اصدار یافته از هرات براه طهران رو بجانب لندن نهاد و با جای کار پردازن
دولت برطانيه استدرك نائب دوم خود را از طهران روانه هرات نموده خود در لندن رفت و پس از رفتن او
بامر محمدشاه سپاهش دو تپه از خاك وسنك از دو طرف برج خواجه عبدالمصر بجانب دروازۀ قندهار و دروازۀ خشك
بر افراشته ده ضرب توپ بزرک که وزن گلوله هريك هفتاد ودو پوند و هر پوندی نو دوشش مثقال بود که معادل
شش سیر کابل باشد برهر دو تپه صعود دادند و شهر را هدف گلولۀ آنها ساخته خرابی بسیار در عمارات انداختند
و در اثنای گیر ودار محب علی خان سرتيپ ماكونى بايك فوج پیاده از راه امداد وارد گشته در سنگر نبی خان
قراگوز لو جای گرفت و درین وقت شیر محمد خان هزاره فرصت یافته باهزار سوار تاخته ششصد سر اسپ از


( ١٤٧ )
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت امیر کبیر) ( سراج التواريخ )
اسپان ایرانیان که در چراگاه بودند بغنیمت آوردند و سلیمان خان افشار که باهزار سوار محافظ بود از قفای
شیر محمد خان تاخته و از لشکرگاه نیز سواره کردستان بیرون شده تعاقب نمودند و برجمات شاقه نجیاء راس اسپ
بدست کرده باقی را شیر محمد خان بجای خویش رسانید و هم درین هنگام شهزاده طهماسپ میرزای مؤید الدوله
باچیزی از عتاد وبوافی وغيره اشياء بقريت شيخ جام رسیده جانب اردوی شاهی رهنورد بود که بواسطه مردم قریه
شکیبان دلیران افغان از حال او آگاهی یافته ششصد سوار بجزء راه گیری او شتافتند که او را آسیبی رسانیده مال
ومنال همراهش را غارت نمایند و محمدشاه از آهنگ آنها آگاه گردیده حبیب الله خان امیر توپخانه و محمد تقی خان بیات
ومهدی خان فراقوق و جهانگیر خان سرکرده نظام را بپانصد سوار و دو عراده توپ بمدد شهزاده مذکور
فرستاد و در حدود شکیبان با سواران جز یوره افغان رسیده باهم درآویختند و چون ایرانیان را توپخانه همراه
بود افغانان مغلوب گردیده دویست و پنجاه تن از ایشان قتیل ویکصد و پنجاه تن دستگیر شدند وباقی هزیمت یافته
جانب وادی حسرت و فرار شتافتند و ایرانیان گرفتاران را نزد شاه قاجار برده بامر او همه را رهسپار آخرت
ساختند و دوتن از ایشان بتوسط شیرمحمد خان برادر وزیر یارمحمد خان که از روز فتح غوریان در نزد شاه ایران
طریق خدمت می سپرد طالب امان جان شده گفتند که هر یکی پنج هزار تومان که بیست و پنجهزار روپیه باشد
خزانه میسپاریم تا از کشتن معاف باشیم و شاه نپذیرفته ایشانرا نیز بیاسا رسانید و یکی از جمله گرفتاران از راه داد
خواهی خود را به محمد شاه نزديك كرده خواست که بضرب خنجر هلاکش سازد اما حاجبان درگاه او را
با خنجریکه در دست داشت گرفته از دم تیغ گذرانیدند و پس از وقوع سانحه مذکوره محمد شاه از سران سپاه
خواستگار یورش شده گفت که آیا کدام یکی باشد که پنجه بشهر زده کار را بانجام رساند و از جمله سرخوش خان
افشار کلام شاه را بجان خریدار گردیده دیگران همه سکوت کردند و شاه سرخوش خان را تحسین و آفرین نموده
اسکندر خان سرهنگ فوج خمسه ومصطفى قلیخان سرتیپ فوج سمنانی را بهمراهی او امر نموده هر سه تن سالار
بزدن توپ و تفنگ پرداخته جنگ کنان بابرجان شان بتاختند و از خندق و سه فصيل وشیرحاجی در گذشته بچهل
شمخال و پنجاه تفنگ از پیادگانیکه در شیر حاجی بودند در زمی خونید بربودند و سی تن از ایشانر ابکشتند و بودشان از
کثرت گلوله باری شهریان در عقب دیوار فصیل سوم خود ها را پنهان داشته سر فرود کردند و آخر الامر که کاری از پیش
نتوانستند برد با مرشاه معاودت کردند و در باز گشتن اسکندر خان را در میان خندق جراحت رسیده بعد از دوروز
هلاك گردیده آرزو بخاك برد .
( ذکر یورش آوردن ایرانیان بقلعه هرات ) ذكر یورش
پس از یورش آوردن و برگشتن سرخوش خان چون نام او در افواه لشکریان ایرانیان بآفرین افتاد دیگران را ایرانیان
نیز غیرت دامنگیر شده شاه بفر است دریافت که نقاهت سپاهش راغب حصول نامند پس همه را امر کرد که اسباب
یورش آماده ساخته بآراستگی تمام روبشهر نهند و ایشان بترتيب نردبان پرداخته بتعلیم بعضی از افغانان که در اردوی
شاه ایران بودند درخور ارتفاع دیوار شهر زینه های چوبین شش پله (۱) بساختند و آنگاه که آلات یورش آراسته (۱) پله
گشت ایرانیان قصد یورش کرده بروسکی پسر پادشاه له که نزد محمد شاه راه ملازمت می پیمود در سنگی صمصام بتشديد لام
خان جای گزید و افسران دیگر هر يك بسنگر خویش در آمد و نیز در هر سنگر يكمك از شهزادگان جهت برانگیختن وفتح باء
وترغیب نمودن سپاهیانرا بجنك وبردن و آوردن احوال نزدشاه مأمور گشت چنانچه شهزاده محمد رضا در سنگر فارسی هر
اسکندر خان قاجار و شهزاده علینقی میرزا در سنگر محمد خان و شهزاده سلیمان محمد سیف الدوله در پهلوی محمود ولیخان مرتبه از
نسقچی فرار گرفتند و از در وازه قندهار تا دروازه خشك چهارده ضرب توپ کاشتند و ده ضرب خمپاره در اطراف نردبان
قرار داده همچنین ده ضرب توپ دیگر در مواضع متعدده پراگنده بکار نمودند و فرخ خان غفاری پیشخدمت
از نزد محمد شاه مأمور شد که چپ وراست نگاه نموده سپاه را بیورش ترغیب نماید و هر که را کاهلیت و یا کمالت
ورزد از در صدق بشاه بگوید بعد اسکندر خان قاجار با پسرش جعفر قلیخان سرهنك وفوج مراغه از همه پیشتر
آهنك جنك كردند وازبي ایشان جعفر قلیخان سرتیب وشیر خان واحمد بيك سرهنك بافواج قراچه داغی و همچنین


( ١٤٨ )

(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )

(۱) نام موضعی است
نبی خان قراگوزلوی سرهنگ و عبدالله خان یاور از جایگاه خویش تکاور جنگ بر جهانیدند و از جای دیگر محبعلی خان سرتیپ فوج خوی (۱) و رشید خان سرهنگ فوج مخبران و فوج گروس و فوج سوم مراغه همگنان در کار یورش سبك عنان شدند و در بامداد روز شنبه هشتم ماه جمادی الاول سنه ١٢٥٥ هزار و دوصد و پنجاه و پنج هجری دست بآلات حرب برزده پرده چهل هزار گلوله توپ بشهر و عمارات آن زدند و رخنه ها باز نموده هنگام ظهر جانب شهر هجوم آوردند و قلعه گیان نیز بمدافعه پرداخته بسیار تن از ایرانیانرا بخاك هلاك انداختند تا که محمد و لیخان از خندق و خاکریز گذشته عزبر فراز شیر حاجی سوم نصب کرد و صد تن از پیاده نظام را بدور علم گذاشته مراجعت کرد و در بین راه معاودت سرش از ضرب گلوله توپ رفته و بروسکی نیز از ضرب گلوله مقتول گشت و در چنین حالت سرخوشخان افشار جسد محمد و لیخانر در معرکه کارزار دیده پیروان خویشرا امر برداشتن جسد وی کرد از کثرت گلوله باری جرأت نمودند تا که خودش برخواسته و چوب برداشته خواست که بلطمه چوب پیروانش را ببرداشتن جسد او برانگیزد ولی گلوله بجانب راستش رسیده جان بداد و افواج هر دو سرتیپ و سالار از دیدن کشتار آن کارزار راه فرار بر گرفته پس نشستند و همچنین کلبعلی خان افشار نیز راستیم تأثیر حاجی سوم پیموده بسیاری از همراهانش از ضرب گلوله بجان شده هر يك كه بخاك ميافتاد غلطان غلطان بته خندق میرفت و خودش نیز تاب مقاومت نیاورده از راه گریز مراجعت کرد و بمثابه او امیر بهادر جنگ درنگ را در مقابل دلیران افغان دشوار دیده از زیر دیوار فرار کرد و از جمله اسکندر خان قاجار که قرار را مار میدانست با دو فوج قراچه داغی از خندق و خاک ریز و عرصه شیر حاجی گذشته پیروانش از عطش ناتوان شدند و شیرخان سرهنگ خواست که آب بدم ایشان رساند چون بکنار خندق رسید از ضرب گلوله بخاك افتاده یکتن از شهر یان تاخته سر او را از تن جدا ساخته با خود آورد آنگاه پیادگان هردو فوج از عطش در اضطراب افتاده رو بفرار نهادند و جعفر قلیخان سرتیپ نیز در حین فرار زخم دار گشت و پس از هزیمت این دو فوج لشکر اسکندر خان قاجار که از دیگر جانب رو بحصار شهر نهاده بودند نیز تاب مبارزت در خود ندیده هزیمت یافتند و از جای دیگر که نبی خان قراگوزلو و محبعلی خان و محمد علیخان ماکونی که هر سه تن منصب سرتیپی داشتند از طرف برج خواجه عبد الصمد راه یورش برگرفته چون در میان خندق رسیدند دلیران افغان سد راه ایشان شده با هم بدست و گریبان بیاویختند و بسیار تن از ایرانیان مجروح و مقتول گشته و از نامداران ایشان محب علی خان زخم شمشیر یافته بقية السیف رو از جنگ تافته بگریختند و از تمامت یورشیان نبی خان از فصیل های سه گانه شیر حاجیها گذشته نردبان در برج خواجه عبدالصمد نهاده بادویست تن پیاده بر فراز برج مذکور برآمده طبل فتح بنواخت و بشاه قاجار نوید داد که فتح حاصل گشت اما چه فتح که تا غروب آفتاب در همان برج خودداری کرده دیگر کاری نتوانست تا که دلیران افغان حمله نموده نبی خان را بضرب گلوله از پا درانداختند و پیروانش جسد او را برداشته لوای هزیمت افراشتند و همچنین محمد خان سردار که با سپاه عراقی دروازه قندهار را در زیر نظر کشودن گرفته بود خود را تأثیر حاجی سوم رسانیده بسیاری از

(۲) کبطان پیروانش با دوتن از صاحب منصبان بزرك عراقی از ضرب دست رد شهریار بسوی آخرت روان شده پشت بجنگ داد و جعفر قلیخان قراچورلو از فوج قراچه داغی بشکم گلوله خورده رو از زندگی بگردانید و عبدالله خان یاور

(۳) بمعنى زخمی شمشیر برداشته دون پاور (۲) از فوج مراغه بقتل رسید و رشید خان سرهنگ فوج مخبران بيا زخم یافت و بر هلاك و بوار یعنی خرابی سینه اسمعیل خان گلوله خورده از پشتش بیرون جست و بخاطر خان سرهنگ فوج افشار و اسکندرخان قاجار سرهنگ فوج خمسه و محمد ولیخان سرهنگ فوج مروندی هر سه تن مقتول شدند و پسر و شكم عبدالحسين خان بيك ياور زخم

(٤) قرین گلوله رسید و همچنین علیمراد خان سرهنگ فوج گروس دوزخم یافت و مهدی قلیخان سرهنگ آهك فراز قلعه کرده مصاحب و هم با پسرش کشته گشته باقرخان سرکرده سواران نیز عرضه دمار (۳) شد و با همه اینحادثات آتش نیز بتوپخانه شاه ایران نشین و یار افتاده تزلزل در ارکان اقتدارش انداخت و تا غروب آفتاب هفتصد تن از ایرانیان بقتل رسیده مابقی خسته جان

(٥) ادمال و كسته عنان بسنگرهای که افراشته بودند مراجعت کرده قرین (٤) بد حالی شدند و باند مال (٥) مجروحین شان که به شدن زخم و جراحت صدتن بودند پرداختند و بقرار ذکر صاحب ناسخ التواریخ هزار و چهار صد و پنجاه تن از شهریان مقتول و مجروح شدند


(١٤٩)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت امير كبير ) ( سراج التواريخ )
و اینقول او مبالغه است زیرا که زیاده و صدمین قتیل و مجروح نبود و مقارن اینحال از مردم کرخ که بعضی اشیای
خوردنی بشهر میآوردند شاه ایران خبریافته محمد خان را با پنجهزار سوار و پنج ضرب توپ فرستاده ایشان را
تنبیه و تهدیدی نموده نقد و جنس از ایشان برسبیل جرم گرفته مراجعت کرد و در ین وقت از شهر ارک کرمان خبر بشاه
ایران رسید که جہازات جنگی دولت انگلیس از بحر عمان تا کنار جزیره خارك رسیده و مردم آنجارا ببدل و انعام
در جانب خود رهبر کرده در ان جزیره اقامت کردند و برای اندوختن علوفه و آزوقه غلات و حبوبات را يك
برچهار بها داده شری میکنند و ذخیره مینمایند و محمد شاه از شنیدن اینخبر سراسیمه و مضطر (۱) شده دانست که این امر
بواسطه مستر مکنیل بروی کار آمده پس بخود اندیشید که اکنون از مبارزت و مقاومت كدام يك اختيار نمايد
زیرا که هم از دست برد دلیران افغان نیرو در بازویش نمانده بود و هم از استماع اینخبر یارا از سر کم نمود ناگاه سدرن
امور مكتوبه بخاطر خویش را که تا این زمان پنهان میداشت در طهران بکار گذاران دولت ایران اظهار نموده
گفت که دولت انگلیس ناچار است که اگر لشکر ایران دست از هیات باز نداشته مراجعت نکنند بمحاربت
برخیزد زیراکه از امر هیات تزلزل در مملکت هند روی میدهد بدینتر بن جہازات حربيه دولت انگلیس تا جزیره
خارك طی مسافت کرده اند و هم اعلان جنگ داد که اگر شاه ایران از هیات دست باز ندارد از طرف فارس آماده
حرب شود و کار پردازان دولت ایران این مقوله او را مکتوب و نزد محمد شاه مرسول نموده از عزم دولت انگلیس
آگاهش کردند و محمد شاه ناچار شده در شب شانزدهم ماه جمادی الآخر ١٢٥٥ سنه هزار و دوصد و پنجاه و پنج
هجری طبل کوچ نواخته از هیات روی مراجعت جانب ایران نهاد و بعد از محاصره ده ماه وشش روز راه بر گرفته
بی نیل مقصود وارد منزل سحر خیزان شده از انجا شیر محمد خان و نور یار محمد خان راکه بنظر بند بود رها نموده
روانه هرات کرد و سردار محمد عمر خان بن سردار کہندل خان وسردار شمس الدین و خود سردار کهندل خان
و برادرانش راکه از دست شاه شجاع فرار و تا کنون در فراه قرار داشتند وغیره اعیان قندهار با خود همراه
در طهران برده چنانچه در سابق اشارت رفت در ماه رمضان سال مذکور وارد به په مزبور شده يك لك روپيه
سالیانه برای مصارف شان معین فرمود :

(۱) خسرو
رسیده شده
و مجازاً بمعنی
بی اختيار
و بیچاره

( ذكر بيا کی نمودن انگلیسان در قندهار )
( و بیان توجه شاه شجاع جانب كابل )
چون شاه شجاع بقراریکه در ما سبق ذکر یافت در قندهار بر تخت سلطنت جلوس کرده عهد مجدد با مستر
ولیوحی مکتنای بربست بر طبق استرضای صاحبان انگلیس بکار حکومت پرداخته چندی جهت نظم و نسق ولایت
قندهار طرح اقامت انداخت و در هنگام توقف او در قندهار روزی یکتن از سپاهیان فوج گوره دوشیزه از اعیان
شهر را که راهی عبور میکرد گرفته و از راه کناره کرده جبراً بکارتش را در ربوده از داد و فریاد آن عاجزه مجبوره
رهروان آنسوی شنیده و آن امر فتیحه را بچشم سر دیده بمجلسجوی اقارب وی دویده ایشانرا بيا كاهانيد و اقوام
آن دختر با جمعی از سادات و علماء از راه داد خواهی راه دربار شاهی بر گرفته استغاثه نمودند و شاه شجاع
با افسران و صاحب منصبان سپاه انگلیس هر چند معذرت نموده حیات در اطفای آن نائره بکار بردند عارضین
که از غیرت دین آن امر را بغایت مذموم میدانستند سا کت نشده چرخ کنان داد همیخواستند تا که بحیل بسیار
و تسلیات بیشمار آن فتنه بیدار را خوابانیدند و لیکن تخم کینه در مزرع قلوب حمایت اسلوب گروه شجاعت پژوه
افغانان پاشیده شده کشت حفاظت ناموس بار آورد چنانچه مذکور شده میآید انشاء الله تعالی و از رویداد این
واقعه سران و سر خیلان افاغنه بخیالات دیگر افتاده اندیشه آن کردند که در اول ورود پادشاه و سپاه چنین امر
نا سزا نسبت بناموس شرعاً ، رخ داد هر آینه در صورت استدامت و استقلال سوانح و حوادث بیرون از و هم
و خیال پیش خواهد آمد چه پادشاه را بجز نام باده از جام سلطنت بکام نیست باری عموم خوانین درانی
خصوص حاجی خان کاکڑی و حاجی دوست محمد خان اسحق زائی بسبب این امر از شاه شجاع نا امید و رنجیده
خاطر شدند لیکن از سطوت سلطنت و هیبت لشکر انگلیس در ظاهر چیزی نگفته در باطن این درد را

ذکر توجه
شاه شجاع
جا بکابل


(150)
( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهدسلطنت دومی شاه شجاع و امارت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )

بپرده هنگام فرصت بخیده مهر ورزیدند و شاه شجاع پس از طی بساط این ماجرا ورسیدن شهزاده محمد تیمور
بالشکر انگلیس وعہدنامه رنجیت سنگه از راه پشاور در جلال آباد در روز یازدهم ماه ربیع الثانی که
افواج انگلیس چند لجه مذکور شد داخل جزیره غارند گشت وا گرچه هنوز شاه ایران بمحاصره هرات قیام
داشت بصوابدید افسران انگلیس که از جانب هرات مطمئن خاطر گشتند که لا محاله محمد شاه مراجعت میکند
الی قندهار روی بسوی کابل نهاد و شهزاده فتح جنك را بنائب الحكومي قندهار بالانعام فریبی کاشته براه افتاد
وا ز خوانین حاجی خان کاکری ودوست محمد خان اسحق زائی و محمد تقی خان وکیل ونور الدین خان ولد یحیی
خان بامیزائی وغیره که از سبب امر دختر مذکوره آزرده خاطر شده بودند و هم حاجی خان علاوه بر امر مذکور
ادعای وزارت در دل داشت و کامیاب نگشت همگنان بهانه ساز نمودن سامان سفر از همر کابی شاه شجاع
نهاون ورزیده خود را باز داشتند وشاه در عرض راه از مگمن جواهر ایشان آگاه گشته و هیچ در خاطر راه
نداده روز هفدهم ماه ربیع الثانی سنه 1255هزار و دویست وپنجاه وپنج هجری وارد غزنین گشت و در زیرهرد و منار
که از سلاطین آل ناصر بپادگار است فرود آمده لشکر گاه ساخت وسردار غلام حیدر خان بن امیر دوست محمدخان که
از طرف پدر نیکوسیرش بحکومت غزنین مأمور بود ابواب شهر را بربسته بقلعه داری پرداخت و افسران افواج
انگلیس در روز ورود باطراف شهر گردش کرده برج و باره حصار را مشاهده نموده چون قلعه را محکم و استوار
دیدند از نیاوردن توپ قلعه کوب که در قندهار گذاشته بودند متأسف شدند و روز دیگر که صاحب منصبان سپاه
انگلیس در قصد تسخیر قلعه بودند ناگهان مهتر موسی خان غلجائی متوطن علاقه زرمت بادوارده هزار مر دپیکار
از راه جهاد در رسیده بحال قریه غزنین جای گزیدند وازین سوی ابلاغحضرت امیردوست محمد خان بعزم مدافعه
از کابل بیرون شده درموضع ارغنده سنگر محكمي افراشته استوار نشست وسردار محمد افضل خان پسر خجسته
اختر خود را بادو هزار سوار جهت راه گیری شاه شجاع ولشکر انگلیس جانب غزنین بذاشت تا شاید خوانین
درانیه که از شاه شجاع آزرده شده ترك همعنانی او نموده اند ازقفای شاه شجاع براه افتاده یاوی همداستان شوند
ومغزی الیه بفاصله دو کروهی غزنین رسیده چشم براه امر مذکور نشست ناگاه یادکان مهتر موسی خان غلجائی
چنانچه آنجا ذکر شد بکوههای واقعه شرقی وشمالی غزنین برشده شاه شجاع پیاده و سواره ز کابلی خویش را
پیش از انکه سپاه انگلیس بمحاربه برخیزد بدفع مجاهدین بذاشت و جانبین باهم در آویخته خونها ریخته شد ومجاهدان
سر گرم پیکار بودند که چیزی از افواج انگلیس بپسر کرد کی کپطان نکسین بكمك افواج شاهی بر خواسته
باتفاق هم غازیان را از پیش برداشته هزیمت دادند وشاه شجاع لشکریان خودرا امر تعاقب نموده فرمود که هر که
سری واسبری از مردم مذکور آرد يك اشرفی جایزه دارد چنانچه سپاهش سرو اسیر بسیار بحضور شاه آورده
از هر یکی يك اشرفی یافته اسیرانرا که هشتادتن بودند بامرشاه سرازتن جدا نمودند و در نصف شب دیگر سرمقوم جی
مکتان از شاه شجاع اجازت یورش خواسته گفت بعرصه چهار ساعت قلعه را مسخر كنم وايرا کاشته از شاه
مذکور التماس کرد که بثل مزار حضرت بهلول اشراف فرما شده مشاهده یورش لشکر انگلیس نماید و شاه
اورا اذن یورش داده خود به تپه مذکوره برشده د کوبهای آتش بار بغرش درآمده نقب چیان بکندن باره ودیوار
حصار پرداخته دروازه جانب مرقد بهلول را از صدمه باروت بر کنده رخنه در شهر انداخته چهل تن از محافظین
برج کنار دروازه را مجروح ومقتول ساختند آنگاه بیورش آورده شهر را مسخر کرده دست بتاراج مال واسیر
کردن اهل وعیال وقتل نمودن رجال گشودند وهمه شهر را غارت نموده سردار غلام حیدر خان را نیز باعال
وتعلقات و اطفالش دستگیر کردند وافسران سپاه انگلیس بعد از تاراج شهر او را نزد شاه شجاع حاضر کرده
التماس عفو تقصیرش نمودند و شاه شجاع بخاطر داری انگلیسان از کشتنش در گذشته بدست انکا صبانش سپرده
یاقوت خان خواجه سرا را بمحافظت و پاسداری زنان و فرزندان او مأمور نموده چندتن دیگر از خواجه سرایان
را نیز باياقوت خان همراه کرد که بوجه اتم محافظت ناموس سردار عالی تبار را بنمایند وسردار محمد افضل خان
ازجائیکه وارد شده واقعه گزیده بود جانب کابل مراجعت کرده خبر از دست رفتن غزنین و گرفتار شدن سردار


(١٥١)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و زوال امارت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
غلام حیدر خان را بوالد ماجدش امیر دوست محمد خان در سنگر ارغنده رسانیده او نواب عبدالجبار خان برادر
خویش را که در سال پیش مهماندار الکسند بارنس سفیر انگلیس از جانب امیر کبیر مأمور شده و او را اعزاز
واکرام کرده بود ظاهراً جهت بند وبست رها دادن سردار غلام حیدر خان وعیال ومنسوبان او وباطناً برای
دریافت احوال مكنونه خاطر شاه شجاع و انگلیسان در غزنین فرستاد چنانچه مشارالیه در آنجا رفته بالمیجران لشکر
انگلیس گفت وشنیدی کرده اینقدر از راز ایشان مکشوف ساخت که میباید امیر دوست محمد خان باعیال ومنسوبان
خویش در گلیور هند رفته سالیانه يك لك روپیه چهره شاهی از دولت انگلیس گرفته صرف مؤنتش نماید دیگر
سخنی نشنیده مراجعت کرده امیر دوست محمد خانرا از گفتار انگلیسان خبر داد
( ذكر شورش مير معصوم معروف محافظ جی )
( پسر میرواغظ مرحوم بامردم کوهستان و فرار كردن اعلیحضرت امیر دوست محمد خان ) ذکر شورش
مقارن اینحال مردم کوهستان کابل بتحريك ميرمعصوم معروف بمحافظ جی مرحوم پسر میر واعظ مرحوم که هوا خواه محافظ جی
و مردم
شاه شجاع بود از ورود لشکر انگلیس در غزنین وتسخیر آن آگاه گشته بشوریدند و حافظ جی بکفن از سدو کوهستان
زائیان را بنام شهزادگی ببالائی بر افراشته هنگامه آرای بنوانشد و بامردم کوهستانی بسر سردار شیرعلیخان
بن امیر کبیر که از طرف قبله امجدش بحکومت چاریکار قیام داشت تاخته او را در محاصره انداختند و امير كبير بوجود
تنگی وقت سردار محمد افضل خان پسر خود را که از کردراه غزنین در رسیده بود باسیصد سوار از راه معاونت
سردار شیرعلی خان روانه چاريكار فرمودو اودر آنجا رفته برادر مذکور خویش را از تنگنای محاصره حافظ جی
و کوهستانیان بیرون کشیده با خود نزد پدربکوه سیرق آورد بعد امیر کبیر که از هر طرف خود را گرفتار سر پنجه تقدیر
دید لاجرم خانشیرینخان را بامردم قزلباشیه که همراه داشت در سنگریکه بموضع ارغنده افراشته بود گذاشته خود
باپسران و برادران خویش داخل کابل شد که اهالی مرده محترم را برداشته عزیمت بخارا از طرف دیگر حافظ جی بامردم
کوهستانی از عقب سردار محمد افضل خان و سردار شیرعلیخان از چاریکار روی بسوی شهر کابل نهاده دست بتاراج مال
ومالها میبرکبر وهوا خواهانش کشادند و امیر کبیر سردار محمد اکبر خان پسر ارشدش که در وقت نزديك شدن
شهزاده محمدتیمور از راه پشاور بجلال آباد دست از حکومت شتمه بفرمان طلب باتوفق داز از جلال آباد در محفه
نشسته بکابل رسیده بود همچنان باخویش برداشته نواب عبدالجبار خان را که پیشتر از خود از ارغنده جهت حمل
ونقل عیال و اطفال واثقال خویش فرستاده بود بمر برنداشتن آنها کرده خود بنقاره باقرندا غنی الزما فرخنده
رو بفراز نهاد که ازراه هزاره جات بایران که مهمان خانه سران افغانستان است برود و ازین عزمش نواب
عبدالجبار خان بازداشته برفتن بخارا ترغیبش کرد و گفت اولاً از هرات بواسطه شهزاده کامران که با ایشان معاندت
دارد عبور محال است ثانیاً سردار کهندل خان در آنجا رفته اگر شاه ایران معاونتی بنونماید هم كمك وياری امير
خواهد بود واگر امیر بخارا امدادی کند کوپاز هر دو پادشاه نصرت باز رسیده کامروا خواهیم شد و درصورت
عدم مدد گاری هردوی شان هم در بخارا بهتر از ایران روز زمانخواهد گذشت و امير كبير ازسخنان نواب عبدالجبار
خان دو دل شده از مثنوی شریف فال گشوده این بیت باستخاره اش برآمد .
( گر مجر را میروی دیوانه - لایق زنجیر و زندان خانه )
وباوجود آن از اصرار گفتار نواب مذکور عزم رفتن بخارا کرده روبراه نهاد و این وقت خان شيرين خان
جوانشیر ازقصد امير كبير آگاه گشته با حازت خود او آش در قوزخانه سنگر ارغنده زده قبل از آنکه امیر کبیر از براه رار واره
ارغنده شود سواران خانشیرینخان مذکور بنجر و سوختن قورخانه شد و آذروق را نیز تاراج کرده روبخا نهای خویش
نهاده داخل شهر شدند و این امر منعکس نتیجه بخشیده باعث سرافرازی او در نزد شاه شجاع گردید چنانچه بیائید
انشاءالله تعالی و امير بالجميع از عیال واطفال وبرادر وفر زندان ومخد متكاران راه ترکستان پیش گرفته وارد
تاشقرغان شد ومير محمد امين بيك والى آنجا مقدمش را گرامی داشته نیکو میهمان نوازی نمود وشب و روز وقت راه


( ١٥٢ )
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
برفتن امیر کبیر جانب ترکستان خبر یافته بصوابدید افسران افواج انکلیسه کپطان اوترم نامی را از انکلیسان
با حاجی خان کاکری که با خوانین قندهار در اول نزول همائی شاه کرده و بعد از فتح غزنین ملحق اردوی شاهی شده
بود با همه خوانین و سواران کشاده که با او همراه آمده بودند بتعاقب امیر کبیر کاشته ایشان ایلغار کرده چون براه
بامیر کبیر نزدیک کردند که دست آویزش نمایند حاجی خان کاکری عمداً سستی نموده بن نیال مرام مراجعت کردند
و شاه شجاع بامراء انکلیس از غزنین برخواسته در روزغره ماه جمادی الثانی سنه ١٢٥٥ هزار و دویست و پنجاه و پنج هجری
پانزده روز قبل از مراجعت شاہ از ان از هرات که از پیش رقم کشت وارد کابل شد و بنظم و نسق مملکت داری و فرمان
روائی پرداخته تجویز کرنیل کلاد مارتین وید صاحب انگلیس که همرکاب شہزادہ محمد تیمور از راه پشاور
و جلال آباد وارد کابل شد میرزا حیدر علی خان لشکر نویس را جهت راز داری و وکالت و رفت و آمد در بین خود
و سردار سپاه انکلیس مقرر فرمود و حاجی خان کاکری را بادوست محمد خان اسحق زائی که از خوانین قندهار
و چنانچه رفتـه مقدمت شعار بودند و نائب امیر و ملا رشید بارک زائی و آقا حسین قزلباش که همـه بی متعمد
و ندیم و همراز و مشیر امیر کبیر بودند با چند تن دیگر از خوانین کابل بزندان محبوسیت انداخت و دويك روپیه را
از عایدات مالیات کابل و نواحی آن طر ايسنج کشیده خانشیرین خان را که ارایع نمودن سنه و آمر دق امیر کبیر بتامش
سعر گشته بود نسبت بخویش خدمتی پنداشته بمنصب هفتصد سواری سرافرازی داد
ذکر رفتن امیر کبیر از تاشقرغان
( در بخارا و سرگذشت او در آنجا )
امیر کبیر اهل و عیال و اطفال خردسال خویش را در تاشقرغان گذاشته سر دار محمد اکرم خان سومین فرزند
ارجمندش را با نواب عبدالجبار خان و جمعی دیگر از خدمتكاران که قریب بهزار و پانصد تن میرسیدند بمحافظت
ایشان کاشته خود بادیگر شہزادگان چون سردار محمد افضل خان و سردار محمد اکبر خان و سردار محمد اعظم خان
و سردار شیر علیخان و سردار ولی محمد خان و سردار محمد امین خان و سردار محمد شریف خان و برادر زاده کان
چون سردار سلطان احمد خان و سردار محمد عثمان خان و سردار صفدر علی پسران سردار محمد عظیم خان
مرحوم و سردار شیر محمد خان ولد سردار پیر محمد خان و عبدالغنی خان نبیره سردار رحیمداد خان مرور و سردار
صمد خان و عبد الرءوف خان خواهر زاده خود و غیره اشراف و اعیان که همگان با خدمه و تعلقه تخمین
دو هزار نفر میشدند از تاشقرغان راه بخا را بر گرفت و چون وارد آنجا شد امیر نصرالله خان والی بخارا
بی آنکه پذیره رسمی بجای آرد امیر کبیر را جهت ملاقات طلب در بار خویش نموده چنانچه میبایست
اعزاز و احترامش نکرده در حالیکه شایان بسلیمانان بارگاه چنین پادشاه نبود جای اقامت و زیستن داد
و خرجیکه در خور کفایت نوکرانش نبود برایش معین نمود چنانچه بعد از چندی که بعسرت روز بسر برد اسباب
و یراق خود و همراهانش را فروخته روز همی گذرانیدند تا که امرش چنان بسختی انجامید که روزها فاقه
میکشیدا یند پس ناچار شده بواسطه کارپردازان پایه سر پر امیر موصوف استدعای رخصت و رفتن بدیگر مملکت نمود
و پس از دیری اجازت بیرون شدن از بخارا برایش حاصل و این حکم صادر کشت که باختیار خود از راهیکه آمده
اند برونند از جاده که مامورین وی ایشانرا بزد از مملکت بخارا بیرون شوند و بدین نیز اکتفا نکرده مردم نواحی و اطراف
راهی را که امیر رفتن ازان کرده بود قدغن فرمود که از خوردنی و غیره مايحتاج ضروری حتی نعل بایشان نفروشند
الغرض بچھین حالت از بخارا با تمامت شہزادگان و منسوبان بیرون شده هفت هزار پیاده و سوار مأمور گردید که
بمحافظت ایشان را از مملکت بیرون کشند و علاوه بر همه محافظین را در خفانفغن کرد که در حین عبور از رود جیحون
بهر حیله که بتوانند زورقی را که امیر کبیر بفرزندانش در ان می نشیند بشکافند تا غرق که فنا شوند چنانچه ایشان
را تحت الحفظ در کنار جیحون رسانیده بکشتیها نشانیدند و زورقی را که امیر کبیر با فرزندانش جای تریدند در خفا
سوراخ کرده در حین راندن کشتی یکی از کشتگان امیر بخارا که از کید آقایشن آگاه نبود نیز بمشایعت امیر کبیربوی
در يك زورق نشست که او را از نهر عبور داده مراجعت نماید و دیگری که از حقیقت کار آگاه بود بزبان ترکی او را


(١٥٣)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)
خبر داد که از کشتن فرو گذاشته با امیرکبیر در غرق شدن همرائی نکند و امیرکبیر بواسطۀ که مادرش از ذرك زادگان
قزلباشیه کابل و ترك بود زبان ترکی میدانست سخن او را شنیده بافرزندانش از کشتی فرود آمده از عبور کردن باز
ایستاد و کاشنگان امیر بخارا هر چند او را در سوار شدن بکشتی و گذشتن از دریا سعی کردند امیرکبیر نشنیده بباران
خویش فرمود که هر آینه از غرق گردیدن بخون خویش غلطیدن اولی است زیرا که بکشته شدن از ضرب تیغ ستم
بیدریغ امیر بخارا در روزگار یادگار میماند و در غرق شدن ازین جوی که نسبت بمهمان خویش نموده است کسی بزبان
نمیآرد پس باهمراهان و فرزندانش جانب بخارا مراجعت کرده همچنان تحت الحفظ راه می پیمود که برف بسیار
باریده همه را مشرف بهلاکت ساخت چنانچه بعضی از شهزادگان نوجوان از شدت سرما از تکلم بازماندند و امیر
كبير هريك از خدمۀ رکاب را امر کرد که یکیک از شهزادگانرا در کنار خویش گرفته بتف آه گرم بدارند
تا از برودت هلاك نشوند خلاصه بکمال زحمت و مشقت وارد بخارا شدند و امیر بخارا خرحی را که در ورود اول بار
مقرر کرده بود و با وجودیکه کفایت قوت لایموت ایشان را هم نمیکرد ایندفعه موقوف نموده امر کرد که امیر
کبیر را بضم نطرسند با فرزندانش نگاهداشته دیگران را رخصت رفتن دهند که بهرجا بخواهند رفته با امیر کبیر
نباشند و ایشان بالاجباره یکخوارگی بکشیده از بخارا بیرون شدند تا که سردار محمد افضل خان و سردار
محمد اکبر خان و سردار محمد اعظم خان و سردار شیر علی خان پسران امیر کبیر و سردار سلطان احمد خان و سردار محمد عمر خان
وغیره برادر زادگان او با بعضی از خدمتکاران که مجموع هفتاد تن میشدند بغیر از بخارا راه فرار جانب موضع
چراغچی پیش گرفتند و از خوانین میرزا عبدالرزاق خان مستوفی و میرزا عبدالسیمع خان قزلباش وغیره چندین
نامی دیگر همچنان در بخارا ماندند و امیر نصرالله خان از گریختن سرداران آگاه گشته هفت هزار سوار بتعاقب
ایشان بتاخت که از راه بر گردانند و اگر ستیزند خون ایشانرا بریزند والا دستگیر کرده باز بحیز آورند و ایشان
در موضع چراغچی بسرداران رسیده دائره سان اطراف ایشانرا گرفته با هم در آویختند و تا که گلوله و باروت
داشتند بخارائیانرا از خود باز داشته خون بسیار کس از ایشانرا بریختند و آخر الامر که سامان محاربه تمام گشت
بخارائیان هجوم آوردند همه را دستگیر کردند و از سرداران سردار محمد افضل خان و سردار محمد اکبر خان
وسردار سلطان احمد خان جراحت یافته سردار سمندر خان و جهان گل خان ناصری مقتول واکثر از همراهان
ایشان زخم دار گشتند و بخارائیان سردارانرا بازهم باشکال در بخارا برده بامر امیر آنها همر محبوس کردند

(ذکر حادثات زمان حکومت شاه شجاع)
(در کابل بعد از فرار کردن امیر کبیر)

چون شاه شجاع بمسند حکومت کابل و قندهار و غزنین و جلال آباد متمکن گشت ملانعبدالشکور خان را که از
سی سال مخارجانش بود و هم رکاب شهزاده محم دتیمور درك سعادت حضور حاصل کرد بنائب الحکومتی کابل سرافرازی داد
و او با وجود مرض لازمة ضيق النفس صعب العلاج بدادرسی و باز پرسی امور هم بستگی و محتاج پرداخته رعایا را از شنیدن
عرض ایشان مرفه الحال همی ساخت و در خلال این احوال مردم علاقۀ زرمت از دادن مالیه دیوانی سرباززده کار گذاران
سلطانی را جواب دادند و علاوه بران با مردم غلجائی آن نواحی که در حین ورود موکب شاهی بغزنین و کابل
جبهه سای سدۀ علیای سلطنت نشده بودند اتفاق کرده طریق رهزنی پیش گرفتند و شاه بضوابدید سران سپاه
انگلیس کپطان او ترم نامی را بافوج و توپخانه و خوانین قندهار که با سواران ملکی آن دیار رخصت مراجعت حاصل
کرده بودند از کابل بهلاکت آن گروه شریر کاشت و خوانین قندهار را فرمود که پس از انجام خدمت آنمقام
بموطن و مسکن خویش روند و ایشان داخل کوهستان زرمت شده مردم فتنه جوی مفسده خوی آنجا را گوشمالی
بسزا داده بسیاری از اشرار را از دم تیغ گذرانیده قلاع ایشانرا خراب ساختند بعد خوانین قندهار راه دیار
خویش پیش گرفته کپطان اوترم بافوج انگلیسیه که از پیش همرکاب شاه مامور شده بود و این وقت در زرمت
رفته کار آنجا را راست کرده از راه شالکوت بلوچ راه کشور هند برداشت و چون وارد خاك بلوچستان شد محراب
خان بلوچ را که در هنگام عبور موکب شاهی جانب قندهار چنانچه از پیش رقم کشت سرکشی نموده بود پیش نیامده
سرزنش و گوشمالی نموده در مملکتش خرابها آورد و ازین روز بعد تا که اولاد و احفادش در حمایت دولت انگلیس

ذکر
حادثات زمان
حکومت شاه
شجاع


( 154 )

( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواریخ )

در نیامدند بوی آسایش نشنیدند و شاه شجاع بعد از اطاعت طوائف اطراف چوبدست نشانده دولت انگلیس بود
مواظب باوصاف دولت مذکوره گشته مدام در نزد خاص وعام زبان برضامندی از معاونت دولت مزبوره کشوده همی ستود
واغیار در افواه سحر گردیده مردم افغان نسبت باوبد گمان شدند که چرا اینقدر ستایش دولت انگلیس را می نماید و در
ضمن اینحالات که شاه شجاع از حمایت دولت انگلیس فخر ومباهات میکرد بصوابدید افسران سپاه دولت موصوفه
اراضی واملاك مردم باژ گرانی را که معاند سلطنتش بود ضبط نکرده از بعضی فراریان طائفه جایبیه محمد زائی
خصوص برادران و برادر زاد کان امیر کبیر که هريك در سر هوای شاهی داشتند امیدوار امن وامان گشته از جمله
نواب محمد زمان خان با پسران و برادرزاد کان خویش چون سردار محمدعثمان بن نواب عبدالصمد خان و پسران سردار
امیر محمد خان بدرس بیم واندیش باز آمده باعزاز واکرام سابقه شان قرار یافتند وامور خودرا بواسطه کار گزاران
دولت انگلیس که با ایشان ملاحظت پلینگی داشتند اجرا میکردند وشاه شجاع از سبب آنکه خواطر صاحبان
انگلیس آزرده نشوند از رفتار و مدارا ایشان باخاندان سردار پاینده خان مرحوم چیزی بر زبان نيراند اگرچه
هواخواهان شاه موصوف در محافل ومجالس سخن از پسران سردار مغفور مذكور بزبان آورده شکوهامیکردند
و باهم میگفتند که عنقریب لوای بغواختلا خواهند دادوشاه تغافل کرده چیزی نمیگفت و همچنین ابوبیه نام فرانسوی
که شرح نوکر شدنش نزد مهاراجه رنجیت سنگهـ بقلم خجسته رقم خود اعليحضرت سراج الملة والدين از پیش رقم
گشت واینوقت از طرف مهاراجه مذکور حکومت پشاور داشت روزی از طرح حکومت وسلوك شاه شجاع با سران
ملك وسپاه از کسیکه باخبر اوضاع روز کارهالی کابل بود و نزد او راه داشت جویاشده این کلات را شنید که محمدزائیان
وغیره بارک‌زائیان اقصی الغایت باشاه شجاع وصاحب منصبان سپاه انگلیس مخالطت ومراودت بهمر سانیده در هر مجلس
ومحفل قرین وجليس ايشان میباشند وابونییه از شنیدن این سخنان بر زبان راند که شاه شجاع را خداونداش بیامرزد
و حاضرین در تعجب افتاده ازوی پرسیدند که شاه شجاع تا کنون حیاتست چگونه دعای مرد کان درباره او
برزبان راندید پاسخ داد که شخص ناموریکه خصمش در پهلوجای گیرند وعزت واحترام ببیند بناباین گفته فردوسی
زنده کی اواز تصور عقل بیرو نست

پدر کشتی وتخم کین کاشتی ـ پدر کشته را کی بود آشتی

تواتی کشی بچه اش پروری ـ خود از محض جهل است این دا وری

محاذا قتل سردار پاینده خان و وزیر فتح خان و فرار کردن امیر دوست محمد خان از کابل و سردار کهندل خان
از قندهار کاهی از آینه خواطر پسران و نبیره کان سردار پاینده خان زدوده نخواهد گشت و ثمره همة دشمنی که در بین
اتفاق افتاده ظاهر خواهد شد .

ذکر توجه شاه شجاع از کابل بعزم قشلاق جانب جلال آباد

چون از روز ورود شاه شجاع در كابل چهار ماه سپری شده زمان دی بآمد سردی وی در رسید
در روز بیست و چهارم ماه شعبان سنه ١٢٥٥ هزار و دوصدو پنجاه و پنج مجری بعزم قشلاق از کابل نهضت فرمای
جلال آباد گشت و بعضی از انگلیسان مانند الکسندر بارنس وغيره همکشانش در کابل مانده ملا عبدالشکور
را همچنان بنائب الحكومتی برحال داشته شهزاده محمد تیمور را بخطاب نائب السلطنت ممتاز فرموده
خود راه جلال آباد بر گرفت و در باغ منزل باره که از یاد کارهای شاهجهان است شهزاده محمدا کبر که از بطن مخدرة
محترمه خواهر امیر دوست محمد خان بود از عارضه ضیقی راه آخرت بپوید ونعش او را از انجادر بلغان حمل و نقل فرموده
بجوار فیض آثار حضرت مهتر لمك مدفون ساخت وشاه شجاع وارد جلال آباد شده بازقشلاق کشوده در هنگام
توقف خویش سید هاشم کنری را که دست نشانده امیر کبیر بود طلب حضور نمود و او از آمدن سرباز زده شاه را
از نیامدنش آشفته خاطر ساخت چنانچه جبری از سپاه انگلیس را با چند ضرب توپ وصدسو از از سواران افغانیه

ذکر توجه
شاه شجاع
جانب جلال
آباد


(١٥٥)
(جلد اول)
( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع )
(سراج التواریخ)
اسیر کرد کی عبدالله خان اچکزائی و سالاری جارج مکریکر انگلیس از جلال آباد در کنر فرستاد که آنولایت را
از تصرف حاکمانه سیدهاشم کشیده سپرد سیدبهاء الدینخان که اوییز از سادات آنمکان است نمایند و سیدهاشم از توجه
لشکر جانب کنر خبریافته در استحکام قلعه‌داری پرداخت وفوج انگلیس که با مرشاه شجاع رو بدانجا نهاده بود داخل
جلگای کنر شده اطراف قلعه را گرفته سیدهاشم را بمحاصره انداخت و چند روز بمحاربه و مقاتله بسر برده چون
فیروز نگشت به نقب زدن پرداخته مصمم آن نبود که دیوار قلعه را بصدمۀ باروت از بن برانداخته بعد یورش برده
قلعه را مسخر سازد ولیکن در شب اول از کثرت باریدن باران و وزیدن باد بغایت تاریکی و دراهی نیافتند که از جائی
نقب‌زده زمین را بشکافند ناچار مراجعت کردند و سید هاشم در مقابل لشکر پادشاهی دريك رادر توانائی خود ندیده
بمجرد آنکه راه فرار برویش کشوده گفت از قلعه بیرون شده بذریعه جاله از نهر کنر گذشته راه فرار پیش گرفت و جارج
مکریکر علاقه کنر را تفویض سیدبهاءالدینخان کرده خود بامراء کینه خواهش در جلال آباد مراجعت کرد و هم
در خلال اینحال عبدالعزیز خان جبار خیل خسر زادۀ امیرکبیر که نخست شرفیاب حضور شاه شده مورد الطاف گشته
پس از چندی بخود خائف گردیده کوه نشینی اختیار کرد و شاهش هرچند طلب حضور نمود از بیم جان بارگاه شاهی راه
آمدن نپیمود پس شاه با سران سپاه انگلیس جزوی از فوج نظامی را مامور کرده قلعه او را خراب ساختند و مقارن اینحال
مردم خوگیانی طریق نافرمانی پیش گرفته از مالیه دیوانی سرباز زدند و شاه کافلی تام انگلیس را بافوج نظام بکوشمالی
مردم خوگیانی از جلال آباد فرستاد و مردم مذکور بی آنکه بجنك گرایند طریق اطاعت برداشته از حضور شاه التماس
تخفیف کردند و شاه مسئول شانرا بگوش قبول شنیده هزار و دوصد روپیه بمالیات ایشان تخفیف عطا کرد و هم پس
از قضایای مذکوره راه پیشاور و کابل را که پیوسته از دست برد غلجائیان دزد و سرقت پیشه در خطر بود محافظ در مواضع
لازمه مقرر کرده قوافل و تجار را مأمون ساخت و از ملکان ورؤسائی هر قبیله خط الزام گرفت که در حدود
هريك از ایشان دزدی و راهزنی واقع شود از غرامت مال التجاره وغیره که تلف شود ایشان برایند و تاوان دهند
سپس از جلال آباد بعزم زیارت مزار مهتر لام آهنگ لغمان فرمود و این مهتر لام که در لغمان مدفون و در نزد
مردم بپدر ( حضرت نوح ) علیه السلام مشهور است بقرار تحریر خود اعلیحضرت سراج الملة والدین که بسنه
ثبت کتاب شد پدر ( حضرت نوح ) علیه السلام نیست زیرا که پدر حضرت نوح علیه السلام قبل از طوفان فوت
شده بودند و بقبر از جسد مبارك ( حضرت آدم ) علیه‌السلام دیگر جسدی در کشتی نوح برداشته نشده بود البته
مرقد مهترلام زیر آب طوفان شده بود پس این مرقد از لك نامی خواهد بود که سرسلسله خاندان لغکان است و خود
اسم لغمان هم در اصل بباعث اسم لك لكان شده بمرور ایام لغمان گردیده چنانچه الحال چند موضع در لغمان موجود
است بنام نورلك و بور لك ولوكرلك وشترك این اسامی شاید از اولادۀ مهترلك مذکور باشند الغيب عندالله تعالی
انتهی و در انجا میرزا ابراهیم خان منشی باشی که حاکم بود تمامت اردوی شاهی را خرج رسانی نموده از رضا مندی
خاطر اشرف مباهی گشت و شاه پس از ملاحظه لغمان بجلال آباد مراجعت کرده در روز هفدهم ماه صفر سنه ١٢٥٦
هزار و دویست و پنجاه و شش هجری باسران سپاه انگلیس و افواج ایشان راه معاودت جانب کابل بر گرفته وارد کابل شد
( ذکر اموریکه باعث اختلال کار ومورث زوال )
( روز کار شاه شجاع شد )
چون شاه شجاع از جلال آباد باز گشت فرموده وارد کابل شد باستصواب رای صاحبان انگلیس شهزاده محمدتیمور
را بافوجی از سپاه انگلیس مأمور نمود که در موضع اولنك رباط واقع راه غزنین و قندهار رفته قلعه استواری
احداث و آباد نماید چنانچه شهزاده در موضع مذکور پرتو نزول افگنده در مدت چند ماه از شهور سنه ١٢٥٦
هزار و دویست و پنجاه و شش هجری قلعه متینی برافراشته و چیزی از فوج نظامی دران گذاشته خود بکابل مراجعت
کرد و درین هنگام که راه زبان فاحشه بسوی لشکرگاه انگلیس باز شده بعضی از بیغیرتان دلالت زنان زانیه را
کرده خود بر اسپ سوار نموده نزد فرنگیان می‌برد خیر خواهان دولت و رهروان آئین شریعت حضرت ختمی
مرتبت این امر قبیح را که در نفس الامر در بدن پردۀ ناموس دیندار نیست و رخنه انداختن بدیوار استوار حصار
ذکر اموریکه
باعث اختلال
کار شاه شد الخ
شد


(١٥٦)

(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع) (سراج التواریخ)

منافی حضرت باری بعرض شهریاری رسانیده گفتند که زنان فاحشه خویش را آرایش کرده در اردوی انگلیس
میروند و مفهوم نمیشود که بارخانه و ادۀ شرقاء اندو یا ارجاعۀ فسقاء و مهاترین این امر که نزد انگلیسان بواسطه
دلالی اعتبار یافته اند اگرچه از گروه ناپالکان و خدا ناشناسانند اما بد نامی و بی انتظامی را منسوب بسلطنت میسازند
که عاقبت این کار ناسزا مردم غیور را بخط حمایت آورده فته عظیمی برپا خواهند ساخت و شاه این ماجرا را بزبان
کنایه و ایما بسر ولیم حی مکتاتن بگفت که سپاه انگلیس را ازین کار باز دارد واو که از عاقبت کار و حمیت
و شجاعت مردم ایندیار آگاه نبود در جواب گفت که هرگاه سپاهیان از مباشرت بازنان بازداشته
شوند گرفتار چندین امراض خواهند شد و شاه فرمود که همچنین است ولیکن شیوع و رواج این کار
در حوصاه ناموس پرستان افغان گنجیدن غایت دشوار است پس میباید که بچوب سیاست منع خریداران متاع
این بازار نموده آبدورته این شجره خبیثه فتنه بار خواهد آورد و سر ولیم حی مکتاتن گوش بسخنان شاه نداده
در زاویه نسیان نهاد اما زمانیکه ملا عبدالشکور خان بکار حکومت کابل مواظب و میرزا حیدر علیخان بوکالت دوابین
همه امور را مراقب بود پرده بی اختیاری شاه دریده نشد و مکشوف نگشت که شاه در کار سلطنت و اجرای امور
سپاه و رعیت بی دخل است مگر مردم بارتدازنی و منسوبان و متعلقان ایشان که مصاحب و پهلو نشین صاحبان انگلیس
گردیده بودند از حقیقت کار نزد مردم اظهار میکردند که شاه را بجز نام در کار سلطنت هیچ انتفاعی نیست و علاوه
بران بر وفق مدعای شان وصف دولت انگلیس را کرده مردم را از مکنت و سطوتش بیم میدادند و هم دامن باکش
فتنه زده میگفتند که زنان تنها از شما نیستند و این خلل اندازی را نیز ملا عبدالشکور مذکور پرده داری نموده
چنان پاسداری و هوشیاری میکرد که از محکوم و بی اختیار بودن شاه کسی آگاه نمیشد چنانچه اگر در باب تسعیر غله
و نرخ علوفه منادی در شهر ندا میداد که فلان مقدار جنس را بفلان مبلغ نفروشند کم و کاست نکنند و کسبه بواسطه
آشنایی الکسندر بارنس عدول از حکم کرده در وزن مبیع و بهای آن کسر مینمود گرفتار شحنه بازخواست شده
جریمه میکرد و مردم از غضی مخوف میگفتند که اگر شاه را اختیاری نباشد چگونه ملا عبدالشکور خان بلحاظ خاطر
الکسندر بارنس را نمیکند و او که واقف میگشت کسی نزد ملا عبدالشکور خان فرستاده پیام میداد که شخص مجرم
از آشنایان منست چرا زجرش کردید وی جواب خبر داشتم کهنه واگذار میشد و بدین نهج پرده داری و شکست
و ریخت حصار سلطنت را مرمت غازی می نمود تا که مکتاتن و الکسندر بارنس از عدم رعایت اندیشی بکردار
ملای موصوف رشک برده خاطر آزرده شدند و امور مملکت داریرا بفساد آورند چنانچه محمد عثمانخان که از دست
طمع روی ناب از شاه بر تافته پای در میدان جانب داری انگلیسان نهاد در سحر ملا عبدالشکور خان مطابق خواهش

ذکر ورود فرنگیان کار را اجرا کردن گرفت و مقارن این احوال میرزا امام ویردیخان قزلباش که بقرار ذکر خود شاه شجاع
میر زا امام معتمد امیر دوست محمد خان و با او در بخارا رفته بود بصلاح و صوابدید امیر مذکور خود را دیوانه قرار داده بواسطه
ویردیخان در دیوانگی از گرفتاری پادشاه بخارا خلاصی یافته از راه حاسوسی و مایل گردانیدن اعیان کابل را بجنب امیر کبیرا وارد
کابل
کابل شد و نخست هرچه سعی کرد که نزد ملا عبدالشکور راهی برای خویشتن باز کرده همراز شد شود کامیاب
نگشت بعد نزد محمد عثمان خان که بجدید مأمور تألفات یعنی سه کوتی خالصجات شده بود رفته باوی دمساز
گردیده در اندک زمان کار را بجائی رسانید که تمامت مردم درانی وغیره رعایازبان ببدگوئی ملاعبدالشکورخان
گشوده ببدسلوکیش در افواه مشتهر ساختند تا که مکتاتن و الکسندر بارتس بشاه شجاع اظهار کردند
که ملا عبدالشکور خان از عهدۀ امر حکومت چنانچه آئین سلطنت است برآمده نتواند پس باید که دیگری بجای او
منصوب گردد که در طالع مردم مرغوب باشد وشاه هرچند وصف حال او را کرده از گفتار هردوتن انگلیس
سر باز زد ردقول خویش را از ایشان شنیده فائده حاصل نکرد تا که محمد عثمانخان مزبور بن وفادار خان سدوزائی
بر وفق خواهش انگلیسان بخطاب نظام الدوله گی مخاطب گشته ملا عبدالشکور خان راعزل فرمود و نظام الدوله
کامیبر و اشده باداء واشاره انگلیسان و خواهش نفس خویش همۀ مردم را فدغن کرده از رفتن پیش ملاعبدالشکورخان
بازداشت و سواره و پیاده که بجهت خدمت باومقرر بود بگرفت


(١٥٧)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
ذكر كريختن امير كبير از بخارا (ذكر كريختن)
امير كبير از
( جانب قطغن وتاشقرغان وسوانح سر گذشت آن ) بخارا
چون امير كبير بقراريكه از پيش تحرير شد در بخارا بعسرت مبتلا كشت بعد از چندی بوسائط و وسائل از
پادشاه بخارا رخصت پذیران خورد سالش را که سردار محمد اعظم خان وسردار شيرعلی خان و غیره بودند حاصل
کرده بادیگر شهزادگان خورد سال چون سردار ولی محمد خان وسردار محمد شریف خان وسردار محمدامین خان
در تاشقرغان نزد مادران ايشان وسردار محمد اكرم خان که در آنجا بود فرستاد وامر کرد که از آنجا اكرچه
شاه شجاع معاند است در کابل روند زیرا که نظر بحمايت و حفاظت او که نسبت بعیال سردار غلام حیدر خان
در غزنين نموده است هم آینه با ایشان نیز مدارا خواهد کرد چنانچه نواب عبدالجبار خان وسردار محمد اكرم خان
ایشانرا از تاشقرغان برداشته روی بسوی کابل نهادند و چون وارد ميدان کابل شدند صاحبان انكليس آگاه
گشته جنرال كرافت جرنيل را باقفل مكر جرنیل باستقبال ایشان فرستاده باعزاز واكرام در غزنين برده با عيال
و اطفال سردار غلام حیدر خان که خود او را در بامیان فرستاده بودند يکجا منزل دادند وامير كبير از طرف
عيال وفرزندان خورد سالش مطمئن خاطر کشته باهمراهان وبديغانش بمشاوره پرداخته صلاح کار را بدان قرار
دادند كه طريق فرار پوگيرد وتنها رهسپار دیگر دیار شود واكر باز ماندکان در شكنجه عقاب امير بخارا تباه تر
كرفتار آيند هم اضطراب نكند كه مقصد اصلی نجات ذات با برکات اعليحضرت است تا شاید آبی بروی کار آید
وامير كبير مشاوره ایشان را پذيرفته يك راس اسپ را دستياب كرده بتغير لباس در ویشانه راه فرار بر گرفت
و پادشاه بخارا آگاه شده سوار بسيارى بتعاقبش تتاخت وسردار محمد اكبر خان را با همه انانیکه باز مانده بودند
محبوس سياه چاه ساخت وامير كبير شب وروز رانده خود را از دست كير شدن بيرون كشيده كا شتكان پاد شاه
بخارا بی نيل مرام مراجعت كردند وامير كبير بشهر سبز رسيده در تكيۀ حضره درویشان که چند تن از ايشان با هم
نشسته شوربای میخوردند چون بسیار كرسنه شده بود بطمع نانی فرود شده چشم بجانب آنان کشاید پیاله از چای
بوی دهند بدرب حجره بنشست و آن بی هایشان که اسم قلندرى را برخود گذاشته صفتش را نداشتند هيچ نكفتند
و ندادند و همچنان باشکم كرسنه بشهر در آمده در بازار بدم دكانی بارادۀ جستجوی ملا كبير نام تاجر ده افغانان
كابل كه در انجا عيالدار بود متخیرانه لجام اسپ بدست بنشست واز شخصی نام ومقام ملا كبير را پرسيده چون او را
می شناخت آنشخص برهیده گرفته ملارا بنزد امير كبير آورد وملا كبير اعليحضرت امیر را دیده و دستش را
بوسيده با خود درخانه برد و آنكاه كه بخانه داخل شد ملا كبیر را از وضع درویشانۀ اميررقت دست داده بی اختیار
بكريست و پس از کريه شديدی بخدمت دست برده آنچه میبایست و میشایست اعزاز واحترام نمود و بعد از حصول
استراحت ورفع خستگی ملا كبیر را كه باحکمران شهر سبز معرفت داشت نزد او فرستاده از ورودش در شهر سبز
آکھی داد و او بمجرد شنیدن خود در خانه ملا كبیر آمده مقدم امير را گرامی داشت و باعزاز واكرام هرچه تمامتر
بمهمان خانه پادشاهی برده پس از ادای مراسم مهمان نوازی ملوکانه در باب بجمعيتى پادشاه بخارا سخن در میان
آورده خواستار آن شد که لشکر جانب بخارا تاخته انتقام بكيرد وامير كبير منت پذيرا و شده از عزميكه او كرد
منعش نموده هفتصد سوار خواست كه او را از جيحون همراهی کرده بگذرانند و در سرحد قطغن رسانيده
مراجعت کنند و حكمران شهر سبز اینگفت قبول بردیده نهاده و آلات و ادواتيكه لازم داشت آماده کرده هفتصد
سوار بهمركابش تعین كرد وامير كبير ازرود جيحون عبور نموده ازسرحد قطغن سواران شهر سبزی را رخصت
مراجعت داده خود وارد قندز کشت و ازمير مراد بيك اتابق خواهش نمود که هر قدر از لشكر كه بتوند فراهم
کند تا ازدیگر محال نیز سپاهی ترتیب داده راه پیکار جانب كابل پيش كيريم و او پنج هزار سوار كرد آورده
ملازمت رکاب امير از قندز روی بسوی آی بيك نهادند که مردم آنجارا نيز با خوديار و مددکار سازند و در آنجا
میروالی حکمران تاشقرغان نیز با پنج هزار سوار بركاب امير كبير ملحق كشته از انجا باهم راه سرياغ و خورم را


( ١٥٨ )
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
عزم بامیان پیش گرفتند و در انجا باما کثیرلات انگلیس که با چندی از پیاده و سوار نظام و چند ضرب توپ مقام
گزیده و در اویخته سه چهار مرتبه دلیرانه حمله کرده بسیار تن را از فرنگیان خون بریختند و آخر الامر امیر کبیر
که لشکرش مردم ملکی بود در محاربه فوج نظام ثبات نتوانست ورزید پس ناچار هزیمت اختیار کرد و از راه
فرار داخل تاشقرغان شده جمعیتی برا کنده گشت و چندی در تاشقرغان درنك نمود تا که خدمه خودش که از جور
پادشاه بخارا در هر جا پرا کنده شده بودند از توقفش در تاشقرغان خبریافته يکيك و دودو بنزدش شتافته سه صد تن
فراهم گشت از راه خنجان بنابر آنکه غرابو چپاولمردم کوهستان بامرنگیان سمر گشته بر زبانها افتاده بود روی بسوی
کوهستان کابل نهاد و آنگاه که وارد کل بهار ابتدای کوهستان شد میر مسجدی خان بن خواجه اسحق از وصولش
در انجا آگاه شده بذریعه مکتوب دعوت کوهستانش نموده خود هنگامه ارای قتال گشت وشا مشجاع شهزاده
محمد تیمور را باجنرال شيل والكسندر بارنس وافواج انکلیسه وسواران طائفه قزلباشانی از کابل جانب کوهستان
گسیل کرد که میر مسجدی و غیره کوهستانیان را گوشمال بسزاد هند چنانچه در موضع خواجه خضری قلعه میر مسجدی
خان محاربه رخداد، میرمذکور با شجاعتن پیاده از دلیران کوهستانی دست بآلات حرب زده بمدافعه پرداخت و انگلیسان
یکجانب قلعه را بضرب گلوله توپ پست ساخته از راه یورش بتاختند و میر مسجدی خان باهمراهان خویش پایمردی
فشرده چنان با انگلیسان در آویخت که جانین بکار دوخنجر وسرنیزه تفنگ بسرو سینه و شکم هم دیگر زده خونها
بریختند و انگلیسان از دست برد دلیران کوهستان استقامت راهلاك جان دانسته هزیمت یافتند و از ضرب تیغ یکجا دو بكتن
با وجودیكه يك فوج سوار دويك فوج پیاده نظام با توپخانه بودند پشت بحنگ داده و یگرنز نهادند و از افسران کابل تامیاچندین
از احاد سپاه کشته شدند و از کوهستانیان نیز میر مسجدی خان زخمدار شده چندتن دیگر مجروح ومقتول گردیدند
بعد میر مسجدی خان اقامت را در مقابل پادشاهی عین تباهی دانسته شب هنگام ترك مقام خويش کرده بدره کوهستان
و از انجا در نجراب رفت ومقارن انحال امیرکبیر از گل بهار راه کوهستان برگرفته در موضع پروان که در زمان حال
موسوم بجبل السراج است بالشكرا انکلیس که هشتصد سوار و مامور بدفع و پیکار امیر کبیر و الانبار شده بودند
دو چار گشته تازه گیرودار شعله ور گردید و سردار محمد افضل خان و سردار محمد عمرخان که قبل از فرار کردن
امیر کبیر از بخارا در تاشقرغان آمده واليوقت ملازم رکاب والا بودند حمله های مردانه کرده انگلیسانرا از پیش
برداشته هزیمت دادند و تعاقب ایشانرا از دست نداده همچنان زده و میراندند وامیر کبیر خودش بالاب سلطان محمد
خان الکوزائی و قادرخان مسیح زائی از عقب تازی عنان باز کشیده دیگران همچنان اسپ تعاقب تاخته از امیر کبیر
دور افتادند تا که فوج دیگر از افواج انگلیس بمعاونت شکستيان رسيده سرداران را از عقب تازی باز داشتند
وحايل بين امیر کبیر و پسرانش شدند وامیر کبیر کثرت مدعی را نظر کرده با هر دو تن همراهش قبل از انکه سرداران
بركابش ملحق شوند روی بسوی نجراب که میرمسجدی خان نیز در انجا رخت بود نهاده ابن استراحت پنهانی او
و تفرقه سرداران از وی شد چنانچه نزو میر مذکور شده و او مقدمش را گرامی داشته پس از ادای مراسم عزت
و احترام التماس کرد که سر کار والا در نجراب درنك فرمایند نامردم کوهستان را فراهم نموده بعد بمحاربه خصم
گرائید و امیر کبیر نظر بقلت مردم کوهستان مسئول او را قبول نکرده آهنگ رزمت کرده گفت که چون شاه شجاع
بمسند حکومت قرار دارد مبادا در صورتیکه کاراز پیش نرود خرابی بشما و مردم کوهستان روی دهد ومال وجان
مسلمانان بهدر رود پس از انجاراه بر گرفته چون بنزديك شهر كابل رسيد چيزی بوجه نقد بقادرخان و محمد اسلم خان
بارکزائی پیشخدمت خویش داده از خود پیش فرستاد که بشهر درشده اسباب نعل بندي بادوسه سوار نعل خريده
در مقبره بابر شاه که وعده گاه قرار داد بودند که در انجا یکجا شده جانب رز مت رهسپار شود و خود بانائب سلطان
خان الکوزائی در دشت قلعه حاجی صاحب پای مٹاری از اسپ فرود آمده قدری در نك كرد که هر دو تن مأمور
چیزی از ایشان دور شوند و در نجا امیر کبیر با خود اندیشیده بصوابدید برای رزین و خرد دوربین امور را چنین
قرار داد که عیال و اطفالش در غزنین نظر بند و محفوظ وشاه شجاع از باده حکومت کامرواو محظوظ است
اگر چنانچه قبایل وزیری و تکی واندری وغیره مردم طوائف غلجائی فراهم شده لوای جهاد وغزابر افرازند
نیز چون مردم الو سپست مقاومت نتوانسته رشته جمعیت شان گسسته خواهد شد و آنوقت تن تنها باهزار گونه


(۱٥۹)
( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
رنج و تعب مبتلا گشته توان نشستن زاویه گمنامی و تاب کشش بادیه ناکامی را نخواهم داشت پس اقرب بصواب
آنست که نزد سرولیم جی مکناتن رفته هر بهبودی که او بیندیشد پذیرفته بابدامن اصطبار پیچم و این امر را
از نائب سلطان خان نیز مشورت جسته پسندیدۀ او و خاطر اشرف گشته عازم شهر کابل شد و در حدود قلعۀ محمود خان
بیات که حال بامر اعلیحضرت سراج الملة والدین بجای آن عمارت نیکو نظارت فوجپلخ سر باوج تفاخر برافراخته
است رسیده از پل واقع موضع مذکور عبور کرده بقرب بالاحصار بسواران نظامی که از قفا و پیش رو و یمین
و یسار سرولیم جی مکناتن که بتفرج و گردش بیرون شده بجانب بالاحصار معاودت کرده بود پیوسته همچنان آهسته
آهسته از عقب ایشان اسپ رانده چون از دروازه شاه شهید داخل بالاحصار شد نائب سلطان خان بامر امیرکبیر
از سواران دنباله رو پرسش نام آنرا که به تغتز اسپ میراند نموده و مکشوف داشت که سرولیم جی مکناتن است
بعد پایهای امیرکبیر خبر رسیدنش را پیش شده بمکناتن اظهار داشت و او چون سرداران که هزیمتیان لشکر انگلیس
را چنانچه آنقاً مذکور گشت تعاقب نموده تا کنون در کوهستان بازار کارزار گرم بود سراسیمه سان از نائب
سلطان خان پرسید که بالشکر (۱) و هنوز نائب سلطان خان جواب نگفته بود که امیر کبیر در رسیده و سر ولیم جی مکناتن
بفراست او را شناخته هر دو تن از اسپان خویش فرود آمدند و پس از احوال پرسی مرسوم دست امیر کبیر را گرفته
در باغیکه امیرکبیر ساخته و از اشجار و ریاحین پرداخته بود برده با هم داخل منزل شدند و در صدر اوطاق چوکی
برای امیرکبیر گذاشته برنشانید و چوکی خود را فروتر گذاشته بر نشست و زبان اعزاز و اکرام کشود .

ذکر مکالمه سرولیم جی مکناتن با امیر کبیر
و مأمور شدن وی باقامه هند

قبل از انکه سخن در میان رانده شود امیرکبیر برسم شاهانه که در وقت تسلیم شمشیر میسپارند شمشیرش را
از کمر کشوده پیش سر ولیم جی مکناتن نهاد و وی به تعظیم شمشیر از جای خواسته و آنرا بدست گرفته بر زبان راند
که امیر صاحب شما در هندوستان میروید و امیرکبیر پاسخ داد که حالا که نزد شما آمده ام هرچه بگوئید پذیرا است
بعد التماس کرد که سردار محمد افضل خان تا حال به سپاه ما سر گرم قتال و جدال است برایش بنویسید که دست
از جنک کشیده نزد شما آید و امیرکبیر چاقو و عينك خود را دست سواری بطریق نشانی فرستاده وی نزد
والد ماجدش آمد و قیل از ورود او در شب اول که امیر کبیر بعد از ملاقات سرولیم جی مکناتن بخیمۀ که در صحن باغ
برایش افراشتند تشریف برده روز دیگر مکناتن از امیر کبیر التماس نمود که باشاه شجاع ملاقات نماید اما امیر کبیر این مسئول
او را قبول نفرموده گفت ما را باشاه شجاع کاری نیست نزد شما آمده ام نه به بیعت و اطاعت او و سر ولیم جی
مکناتن گفت که نظر بپاس سلطنت که او را است سزاوار است که نزدوی روید امیر کبیر جواب داد که شما
او را بپاد شاهی برداشته اید نه جمعی از اهل حل و عقد اگر نه چنین است شهادت از اعمالش باز دارید تا مفهوم شما
و بحر دان جهان شود که کدام کس سزاوار پادشاهی است و اعیان مملکت با کدام رغبت کرد بدۀ احسان کیست
و اگر حرفی داشته باشد حاضر آمده خودش بحضور شما با نشا فهه ادا نماید و سرولیم جی مکناتن ظاهر آسکوت
کرده دیگر چیزی نگفت لیکن باطناً از سخنان امیرکبیر غنچۀ خاطرش از هوای خرمی بشگفت که وی غیز از
نزاع دیگر کاری باشاه شجاع ندارد و پس از سخنان مذکوره سردار محمد افضل خان جهت آوردن حرم محترم
مأمور غزنین شده خود امیرکبیر با یکتن از زوجاتش که دختر ناظر خیرالله خان عرب و در کابل بود معطل
برسیدن سرادقات حرم با احتشام نکرده باستصواب انکلیسان راه کشور هند بر گرفت و یکفوج سواره با یکفوج
پیاده از سپاه انگلیس بهمر اهی و پاسداری او مأمور شد و در خلال احوال مذکوره سردار شیر علیخان و سردار
محمد اعظم خان و سردار محمد اکرم خان که با حرم محترم چنانچه از پیش رقم شد از تاشقر غان آمده مأمور باقامه
غزنین شده بودند قبل از ورود امیر کبیر در کوهستان بوقت محاربه با میان هم پیمان احرام جهاد بسته با هم
قرآن دادند که سردار محمد اکرم خان متوقف غزنین بوده دوتن دیگر در بین طوائف اندری و ترکی و سایان خیل

(۱) یعنی
با لشکر آمد.

ذکر مکالمه
مکناتن با امیر
کبیر

ذکر نگاه
نمودن سردار
شیرعلی خان
وسردار محمد
اکرم خان
بعزم جهاد


(۱٦۰)

( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )

و وزیری وغیره قبایل غلجائی رفته باناجك رابطه راه مك وامن مردم چرخ هم در با بنام غزا برانگیزند و بمحاربه
خصم گرائیده خونها ریزند و نیز سردار محمد اکرم خان با ایشان قرار داد که در قریجات رباط ورامك وغيره
نواحی متوقف و مشغول فراهم نمودن لشکر باشند تاوی نیز از غزنین بیرون شده بایشان ملحق شود و هر دو تن
شاهزاده راه مقصود برگرفته در موضع مذکور در تك کرده مردم را ترغیب بغزا همی نمودند که انگلیسان مقیمهٔ
غزنین از عزم ایشان آگاه گفته سردار محمد اکرم خان را نظر بند نمودند و هر دو تن برادر دیگر ازین ماجرا
خبر یافته از جایکه درنك داشتند برخواسته آهنك زرمت کردند و در آنجا رفته هرچند مردمش را بتکلیف
وتر غیب برجهاد کرده مدد طلبیدند جرأت از ایشان ندیده بی نیل مرام راه خوست بر گرفتند واز مردم آنجا نیز
( ۱ ) مرادا یشان حاصل نگشته در هسگو ( ۱ ) نز دسردار خواجه محمد خان و سردار نورمحمدخان و سر دار یحیی خان و سردار زکریا
نام موضعی خان پسران سردار سلطان محمد خان که آنموضع را مهاراجه رنجیت سنگهه جایگیر شان معین کرده بود رفته
چندی نزد آنان اقامت گزیدند تا که امیر کبیر وارد لاهور شده بذریعهٔ مکتوب ایشان را طلبیده شرف دست بوس
حاصل کردند وسردار محمد افضل خان که در غزنین جهت حمل و نقل پرده نشینان حرم محترم رفته بود نیز باسردار
محمد اکرم خان و بانوان پردهٔ عفت از غزنین براه کابل و پشاور کوچ داده وارد لاهور شدند بعد امیر کبیر باز
وجات محترمات و شهزادگان باسعادات از لاهور در لودهیانه رفته در عماراتیکه انگلیسان حریم محترمات شاه شجاع منزل داشتند
وازانجا روانهٔ کابل شده بودند جای گزید و سالیانه دولك روپیه چهره شاهی از دولت انگلیس برای مصارفش
مشخص و مقرر گردید و بعد از چند روز که ذات و خستگی راه زایل ورفع شد امیر کبیر بانوان حریم محترم را
بادیگر شهزادگان سعادت توام در لود هیانه گذاشته سردار محمد اکرم خان و سردار عبدالغنی خان بنيرة سردار
رحیمدادخان و میرزا محمد حسین خان مهر ردار وغیره‌چند تن از خد متگار انرا با خود برداشته فرامرز خان و ناظر
سهراب خان جدید الاسلام وراز محمدخان و بازمحمد خان وطره باز ضابط کشمیری و بابا کرم سقاه باشی و ناظر خانجان
ومحمد نبی‌خان کشمیری و شیر محمد خان فراش باشی وغیره را که بصد تن میر سیدند نیز همراه کرده باستصواب
رانی انگلیسان از لود هیانه در کلکته تشریف برده اقامه گزین شد و در تابستان بکوه منصوری واقع دیره دون
ییلاق نموده در زمستان بکلکته روز بد همی برده زیست همیکرد

ذکر عزل شهزاده فتح جنك از حکومت
قندهار

( ذکر عزل شهزاده فتح جنك از حکومت قندهار )
و خلل یافتن روزکار شاه شجاع از کردار محمد عثمان نظام الدوله
در خلال وقایع و احوال مذکورهٔ سال ۱۲۵۶ هزار و دویست و پنجاه و شش هجری شاه شجاع شهزاده فتح
جنك را که حکومت قندهار داشت بسبب رنجش خاطر میجرلچ انگلیس مقیم قندهار بکابل طلبیده شهزاده صفدر
جنك را در اورا بحکومت قندهار مأمور نمود و شهزاده محمد تیمور را بکابل گذاشته خود بعزم قشلاق راه جلال آباد
بر گرفت و چون وارد جلال آباد شد طایفهٔ سنگوخیل که بواسطهٔ عداوت خانگی چند رمه گوسفند از مردم
شنواری بتاراج آورده و سر از جیب تمرد کشیده بودند یکدسته از فوج پیادهٔ انگلیس را با یکفوج از سواران سپاه
شاهی و توپخانه بدان‌سو راهی کرد و انان از توجه لشکر خبرگشته قلاع ومساکن شان را فرو گذاشته بکوه برشدند
و با وجود دشوار گذری جبال گوشمال بسزا یافته افواج مأموره مراجعت کردند ومقارن اینحال سه طغرا فرامین
جعلی بمهر و دستخط شاه شجاع بدست مکرینگر انگلیس افتاده بشاه شجاع نشان داده مضمونش بنام مردم کوهستان
مرقوم بود که لوای بلوا و رایت غزا بر افرازند وشاه از مشاهدهٔ آن خطها که هیچ اشتباه در مهر و دستخطش نبود
منفعل و خجل گردید تا که میرزا ابراهیم خان منشی باشی حاضر گشته نيك ملاحظه وبغور مشاهده نموده ظاهر گفت
که دستخط و مهر شاه صحیح و برجاست لیکن سطور اصل را که مرقوم بوده برداشته این کلمات را بجایش نگاشته‌اند
چنانچه از بعضی حروفات و کلمات محو شده ظاهر می نمود پس شاه خورسند گردیده در حال مکرینگر انگلیس را بحضور
خواسته از کید دشمنان خویش آگاه هش کرد واز خطوط مذکوره مفهومش ساخت چنانکه اعتراف کرد که
جعلیست بعد مهندسان هردو خط را بمهه اقسران نظامی نموده از حقیقت آگاه کرد که اکراه در خوا طر راه ندهند


(١٦١)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد سلطنت دویمی شاه شجاع) (سراج التواریخ)
آنکاه شاه مقام سخن یافته بصاحبان انکلیس کفت که این فتنها از احداث دولت انکلیس است که نسبت بطایفه
بارکزائی بظهور رسانیده و ایشان کستاخ شده بروی کار میآیند و ازین قسم امور بسی بظهور خواهند آورد
چنانچه شنیده میشود که سران طایفه بارک زائی چون نواب عبدالجبار خان و محمد عثمان خان و نواب محمد زمانخان
و غیره امثال ایشان شب و روز دامن زن و آتش افروز فتنه اند خصوصاً درین هنکام که محمد عثمان نظام الدوله
هواخواهان و اخلاص کیشان امیر دوست محمد خان را چون میرزا امام ویردی خان و میرزا عبدالرزاق خان مستوفی
که از بخارا بتقریب وارد کابل شده است و میرزا احمد خان و نائب امیر بارکزائی و غیره را مختار کار خود قرار داده
است و ایشان شهرت نموده بژاژها نهاده اند که شاه شجاع را از سلطنت بجز نامی باده مرام بکام نیست و اختیار
برک کاهی را در امور سلطنت و پادشاهی ندارد و خلا آنکه در عهدنامه منعقدات عهدنامه مؤتلفین دولتین مرقوم
داشته ایم که کارکذاران دولت انکلیس را در هیچ امری از امور داخله مملکت افغانستان مدخلیتی نباشد و صاحبان
این نوشته را پذیرفته و ممضی داشته اند که غرض اصل از نوشته ایندفعه در عهدنامه همین طایفه بارک زائی بوده که مدعی
سلطنت اند واکنون که نتیجه منعکس کردیده است میباید قبل از حدوث فتنه تدارکی کرده شود و چون انکلیسان
را میل خاطر جانب منسوبان امیر دوست محمد خان بود سخنان شاه شجاع را نشنوده تدارک کار ننمودند و شاه از پاس
خاطر انکلیسان دیگر چیزی بژبان نیاورده از جلال آباد بعزم زیارت مرقد مهر فرقد بندگان مقدسه مقبره نادر مرحومۀ
خویش دعای امر زش خوانده میرزا ابراهیم خان منشی باشی حاکم لغمان از حسن کاردانی و آذوقه رسانی بسپاه
رکاب و ضیافت ایشان شاه را از خود خورسند و رضامند ساخت و این خرمی شاه ازوی باعث حسد و رشك محمد
عثمان خان نظام الدوله شده خالصه جات لغمان را که در اجاره میرزای مذکور بود ضبط نموده عامل و ضابط دیگر از جانب
خود مقرر فرمود و هر چند میرزای مزبور سند اجاره داری خود را با دداشت کتبی عرض او را نشنید و وقعی نکذاشت
و علل ملاعبدالشکور که از حکومت کابل معزول بود دست او را نیز از حکومت لغمان کوتاه ساخت و همه این امور را نظام
الدوله مذکور از سبب آنکه مکنائن جانب دارش بود بظهور میآورد خلاصه شاه شجاع از لغمان در جلال آباد
مراجعت کرده با صاحبان انکلیس راه معاودت جانب کابل برکرفت
ذکر اموریکه نظام الدوله بروی کار آورده
(باعث اختلال روز کار شاه شجاع شد)
ذکر اموریکه
نظام الدوله
بروی کار
آنکاه که شاه شجاع وارد کابل شد بصوابدید مکنائن انکلیس شهزاده محمد تیمور را در سال ١٢٥٧ هزار و دو
آورده باعث
صد و پنجاه و هفت هجری بحکومت قندهار مأمور فرموده مقارن انحال پرده نشینان حرم محترم شاهی که بپاسداری زوال سلطنت
شاه شجاع
و حفاظت و همراهی میجر براث قوث انکلیس از لودهیانه بعزم کابل شده و عمارات نشیمن کلدانشان بپالوان
شد
مشکوی عصمت و عفاف امیر دوست محمد خان چنانچه مذکور کذشت سپرده شد در ماه ربیع الثانی سنه مزبور بکابل
رسیدند و پس از وصول بانوان حرم شاهی در کابل چون مکنائن جانب دار نظام الدوله شده پایه اقتدارش چنان
ارتقاء گرفت که چند تنی را که بدربار شاه اسم و رسمی داشتند همه را نزد مکنائن مذمت کرده او را از ایشان
سرکران ساخت و بدان هم اکتفاء نکرده بنای کاستن تنخواه خوانین درانی برا کذاشت و ازین امر خوانینکه
هواخواه شاه شجاع و از حکومت امیر دوست محمد خان رو اعدراض نارضا بودند غرض پرداز حضور شاه شجاع
شده التماس آن کردند که مواجب خوانین را از کاستن بازدارد تا موجب فتنه نشود و شاه از عرض آنها نظام الدوله
را مانع کردیده فرمود که دست از تنقیص تنخواه سران قبائل بازداشته مرتکب ایذاء احدی نکردد و او امر
شاه را بکوش قبول جانداذه از امریکه پیشنهاد خاطر داشت دست بازنداشت چنانکه روزی صمد خان نبیره زال
بيك خان بادوزائی فوفلزائی بدربار پناه از نرسیدن مواجبش بعرض شاه رسانیده شاهش جواب را بنظام الدوله
راجع کرد و او گفت که صمد خان دروغ میگوید و طریق خلاف می پوید وصمد خان که از کردار نظام الدوله
دلتنك شده بود بر آشفته که تو دروغ میکوئی که تمام خدام دولت را جگر خون ساخته باکره و بارکرائی که خصم
سلطنتند نرد محبت باخته و شاه از درشت خونی و زشت کوئی هر دو تن ملول ومتألم كشته بدون آنکه چیزی فرماید


(١٦٢)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
ختم آورد ازان كاه برخواسته بدولت سرا درشد ونظام الدوله این ماجرا را ببران شكوه نزد مگناتن بازداشته التماس
عزل صمد خانرا از وی نموده اوبشاه نوشت وشاه بقرار نوشته مگناتن صمد خانرا ازبار یابی حضور منع فرمود
و این امر حجت ودلیل دیگر بر اقوال بارك زائیان شد که بمردم میگفتند که شاه بیرون از نام دیگر باده از امور
سلطنت بكام ندارد خلاصه هرچه بارك زائیان بنظام الدوله تعلیم می نمودند بمحل اجرا میرسید وهم خود شاه
نیکو می فهمید که ایشان شب و روز در صدد آنند که اعتبار و را نزد لهای مردم دور کرده در مملکت شور و شرور
اندازند ونظام الدوله نیز برطبق مرام آنان رفتار همی نمود تاکار را بجائی رسانید که زمام اختیار داد وستد
مالیات را از کف شاه شجاع بربود حتی اوقاف مزار عاشقان وعارفان را که از عهد سلاطين ماضيه مسجل بود
ضبط کرده شاه شجاع نتوانست که ردّش کند و همچنین اگر عزم نوکر گرفتن سواری را نموده از ترپور انگلیس
نيز اجازت حاصل میکرد بدون رضای خاطر نظام الدوله تمنای شاه بعهد میرفت واگر مستمندی و بخود رسیده
از رعیت و سپاه نزد شاه داد خواه میشد جز اینکه میگفت امر میشود دیگر چیزی نمی شنید و هم درین هنگام
از جانب کار پردازان دولت انگلیس بحکم تمحيل مكناتن صادر گردیده او تهیه سامان سفر هند براه ته شاه را
ازین امر دل گیر ساخت وشاه خواست كه ابراز ضمیر خویش را نزد او مكشوف دارد اما از سبب آنكه پرده
ناموس سلطنت دریده نشود چیزی بزبان نیاورد چنانچه خودش در روزنامه خویش می نویسد که از رفتن مگناتن
وقائم مقام کشتن الکسندر بارنس ملالم رویداد که اگر همچنین بی پردگی وبدمزاجی حوالم شود بهتر آنست که راه
بیت الله الحرام برگیرم و از این راز بکار كنان دولت انگلیس ابراز ندادم که مبادا آزرده شوند و علاوه برهمۀ
تصرفات نظام الدوله که مذکور گشت دست بولایات بعیده نیز دراز کرد چنانچه در وقت مأمور شدن شهزاده
محمد تیمور بحكومت قندهار سردار عباس خان نام پسر خود را بدون اجازت و آگاهی شاه با شهزاده همراه کرده در قندهار
فرستاد و بميجر لاردنی مقیم آنجا نوشت كه تعليم ونسق حكومت قند هار ! با سردار عباس خان سپرده زیاده
برسه هزار روپیه مصارف ماهواره چیزی بشهزاده محمد تیمور ندهد ومطابق این مكتوب خود روزی منشوری
مرقوم نموده نزد میرزا ابراهيم خان منشی فرستاد که بمهر پادشاهی رساند وشاه از مطالعه این منشور ناسور گشته
فرمود که هرگاه همۀ حكومت قند هار مفوض بعباس خان شود رفتن و بودن شهزاده محمد تیمور در آنجا چه ضرور
بود وازین امر مگناتن را نیز آگاه کرده چون او جانب دار نظام الدوله بود دليلها در جواب شاه گفته ساکتش
ساخت

كاستن نظام
الدوله مواجب
خدمۀ شاهی
را

کاستن نظام الدوله مواجب خوانین غلجائی و خدام شاهی را
چون نظام الدوله انگلیسانرا بقراريكه مرقوم گشت جلب دارو بذر نهم کردار و گفتار خویش دید بمگناتن
اظهار کرد که خوانین ملکی هزاران روپیه را بموجب بنام مواجب می برند که هرگاه از ایشان باز داشته شود
هم باعث خلل و زللی نخواهد شد ومگناتن که از فتنه باطنی مرده آگاه نبود سخن غرض آلود اورا شنیده
اختیارش داد واو از اجازت مگناتن کام روا گشته ابتدا مبلغ چهل هزار روپیه از مواجب خوانین غلجائی
را باز گفت وبنام هر كدام حواله نمود که بخزانه تحویل کرده رسید حاصل کنند وایشان عریضه داد
خواسته گشتند که اینمواجب بموجب محافظت طرق وبندرات که سال قوافل وتجار تلف نشود برای ما معين
ومشخص گردیده است و در عهد هیچيك از سلاطین این تنخواه کم وموقوف وباز گشت نشده نظام الدوله سخن
شان را نشنید ودست از باز گفت تنخواه شان باز نكشيد وايشان مأیوسانه از راه فرار در مساكن خود رفته
ابواب فتنه بر گشوده براه گیری وسرقت و تاراج اموال تاجران ورهگذران پرداختند و از انجمله در تنگی خورد
كابل واقع نه کروهی شهر راه افواج انگلیس را كه بسر کردگی جارج مکریگر از کابل مرحله پیمای جلال آباد
شده بودند گرفته محاربه سخت رو داده آخر الامر انگلیسان چیره دست گشته آن مردم را با سلاح آورده بعد
وارد جلال آباد شدند و در خلال اینحال کار دیگر از دست نظام الدوله بصدور پیوست که زیاده تر مورث کدورت
خواطر غلجائیان گردید و آن این بود که حاكم ايشان را معزول کرده محمد اکبر نام پسر هفت ساله خود را


( ١٦٣ )
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )

بجاپان مأمور حکومت کرد و بدین نیز اکتفا نکرده مکتوبی از طرف مکناتن مرقوم نموده بمطالعه شاه شجاع
رسانید که چند تن از خوانین درانی را که منشأ فسادند چون غلام احمد خان بن شیر محمد خان بامیزائی مختار الدوله
وعبد الله خان اچکزائی و محمد عطاخان بن سردار سمدار خان بامیزائی وسکندر خان عم او وسردار عبد السلام
خان بن محمد اکرم خان امین الملك میباید که اخراج شوند تا بهر جانب که خواسته باشند بروند وشاه شجاع که
از ناصیه حال ایشان بجز خدمتگذاری دیگر چیزی مشاهده نمیکرد متوشش و غمناك شده بپاس خاطر داری انگلیسان
هیچ نگفته امر باخراج خوانین موصوفه کرد و ایشان از صدور این حکم سرآسیمه گشته بعرض شاه رسانیدند
که هر يك را فراخور حال مال ومنال وعیال و اطفال است همه را گذاشته چه سان براه دیگر مملکت تواند
گرفت وشاه از سبب رضا جوئی انگلیسان چیزی بزبان نیارده ماجرا را بمگناتن باز داشت و او بتصور اینکه
شاه بشفاعت ایشان برخاسته است آشفته بالصيام داد که ضرور اخراج شوند و زیاده از سه روز جهت فروختن
و برداشتن مال و متاع خود در کابل در نك نکرده بدون از پشاور دیگر جانب آهنگ رفتن نکنند و ایشان
ازین امر مکناتن زیاده تر قرین رنج و محن شده باهم گفتند که مارا اسیرانه بهندوستان روانه میکنند پس ناچار
با دوستان خود مشورت نکرده چون از حمایت پادشاهی ناامید شده بودند صلاح در بروز کار را در شورش دیدند
وباهم قرار دادند که از دم شمشیر سخن رانده و طعن نیزه جواب دشمن گویند

( ذکر شورش عام مردم سکنه کابل )

( و حادثاتیكه ولشکر انگلیس وارد گشت )

چون امر بشورش قرار گرفت شخصی در چنین وقت فرصت یافته چند قطعه خط بيك مضمون نوشته
و در پرزه را بدروازه خانه یکی از اعیان شهر چون میرحاجی و جانفد می پیران میرواعظ و امین الله خان لوگر دی
و غیره که نام و نشان از خود داشت در تاریکی شب بینداخت و برقمش این بود که ای مردم فکری بحال خود کنید که
امروز و فردا همه شما اسیر آسا روانه هندوستان خواهید شد و بانی این امر مفهوم ومعلوم نشد که که بود مگر شاه
شجاع در روزنامه اش ذکر کرده است که شخصی بتعلیم بارك زائیان مرتکب این کار شد بهر حال چون صاحب
هر خانه بامداد نوشته مذکوره را دیده مضطربانه بك نزد دیگری شده نیات مردم آگاه گشته و در شب با هم عهد
بسته سوگند های سخت موثق نمودند که تا جان در تن و رمق در بدن داشته باشند دست از ستیزه کوتا نکنند
و سرها به دفع دشمن بکوشند و نواب محمد زمان خان بن سردار پاینده خان مرحوم را سالار خودها قرار دادند
ونظام الدوله که محرك اخراج چنین خوانین عظام بود بخبر نشست که با وجود رفت و آمد هنگامه آرایان نزدیك بيكر
و همداستان شدن ایشان هرگز فکری نکرده بتبیری نجست و با آنکه در شب هفدهم رمضان این سال که ١٢٥٧
هزار و دوصدو پنجاه و هفت هجری بود او را خبر دادند که فردا آتش فتنه افروخته و بنایان دولت سوخته خواهد شد
هیچ متحمل نگشته شاه را نیز آگاه نساخت که بتدارك اطفای آن نائره می پرداخت خلاصه در بامداد روز هفدهم
ماه رمضان مذکور ابواب حرب باز شده دلاوران رزم جوی دست بقتل جان و غنیمت مال انگلیسان دراز کردند
وباشمشیر های آخته جانب منزل گاه الکسندر بارنس که در بین شهر بود بتاختند و در بحال شاه شجاع از الأحسبار
آگاه شده چار چیان را امر کرده هر چند آواز منع در داد کسی نشنود بلکه تمامی مردم شهر و بازار انجمن گشته
اطراف منزل الکسندر بارنس را بگرفتند شاه شجاع فوج تلنگه هندی یکابی را با شهزاده فتح جنك و چند ضرب
توپ بدفع غازیان و بیرون کشیدن الکسندر بارنس مأمور کرد و هم او را پیام داد که از شهر بیرون شده بداخل
بالاحسار شود و بادر لشکر که انگلیس رود ولیكن از تنگی مجال وهجوم واردحام رجال که مشغول قتال شده بودند
فرصت میسر نگشت که الکسندر بارنس جان بسلامت برد چنانچه شهزاده فتح جنك با سپاه مذکور و توپخانه
در رسیده دلاوران میدان جنك كه دور الكسندر بارنس را تنك گرفته بودند دست از محاصره او باز نداشته در بین
خانهای شهر و کوچه و بازار آهنگ پیکار شهزاده نیز گردند و باهم در آویخته خونها ریخته گشت و هفتصد تن
از سپاه شهزاده کشته گشته بقية السيف با شهزاده پشت بيك مايد برجهاى داخل بالاحصار شدند وشاه شجاع حالت

ذكر بلواى
مردم کابل


( ١٦٤ )
( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت محمد زمانخان ) ( سراج التواريخ )
الکسندر بارنس را از شکست یافتن شهزاده نبا مفائسته میرزا ابراهیم خان منشی را در عسکرگاه انگلیس نزد مکتناتن
فرستاده پیام داد که افواج دولتی را از جا بر جانب بسرعت داخل شهر نماید که هنوز چنانچه باید اساس حصار
شورشیان استوار نگردیده و ریشه حیات الکسندر بارنس را نبريده اند شاید که این آتش افروخته خاموش
گردد و از هيبت حمله سپاه مردم شهر از جوش و خروش بنشینند و مکتناتن بخیال آنکه واهمه بشاه مستولی شده
است فوج دیگر نلنگه را باهشت ضرب توپ روانه بالاحصار نمود که شاه را دل بجای آرند و بالاحصار را
محافظت کنند و ازین سوی دلیران رزم جوی در منزل الکسندر بارنس ریخته خود او را مقتول و اموالش غارت
کرده منزل گاهش را آتش زده بسوختند و خزانه دولتی را که بخانه نزدیک جای الکسندر بارنس و خزانه دارش
جان سین نام انگلیس بود تاراج کرده بمكت و پانزده هزار روپیه چهره شاهی بغنیمت گرفتند و ازین ماجرا مردم
اطراف نیز آگاه شده دسته دسته و فوج فوج بيرقها افراشته دهل زنان بعزم غزار و بشهر نهادند و در اندك
زمان که هنوز شاه شجاع و افسران انگلیس تدبیر تباه نیندیشده و کاری پیش نگرفته بودند مردم بسیار در شهر
فراهم گشته بزرگان ایشان بقرآن مجید عهدنامه نگاشته نزد شاه شجاع فرستادند که اینک کلام مجید گواه عهد است
که دست از حمایت انگلیس باز داشته همچنان خویش را پادشاه مستقل پنداشته در دفع لشکر انگلیس و بیرون
کشیدنش از مملکت با ما شريك و انباز شده کمر همت بر کنانر بربند و الا از قتل خودت نیز دست نخواهیم کشید و شاه
شجاع بنابر عهدیکه با دولت انگلیس کرده بود هم بدو خواهش ایشانرا نپذیرفته ایشان ناچار گشته چون بی سردار و رئیس
امارت نواب جهداد همت نیافت نواب محمد زمان خان برادرزاده امیر کبیر را بپرداری و ریاست خود برداشته دم با طاعت او گردن نهاده
محمد زمانخان همه روزه بدور لشکر گاه انگلیس رفته زد و خوردی کرده شب هنگام بمقام خویش بر میگشتند تا که بر قلعه نشان خان
واقع بین شهر وده افغانان که علوفه و آذوقه سپاه انگلیس دران بود تاخته بعزم تاراج نمودن غله با محافظین قلعه
بجنگ پرداختند و قلعه داران تاب درنگ نیاورده بمقاومت مردم چند اول که شاه شجاع منصب هدصد سواری
محتاشم لغان چنانچه رقم یافت عطا کرده بود و او طریق خدمت شاهی پیمود از قلعه برآمده داخل عسکرگاه انگلیس
شدند و غازیان قلعه را متصرف گردیده غله و اندوخته انگلیسان را تمام بردند و همچنین دور تر بور انگلیس را که
در برج و زیر فتح خان واقع ضلع شمالی چها رباغ و متصل کنثار چوبی نهر کابل بود بگرفتند که اورانیز بمثابه الکسندر
بارنس هلاك سازند اما او بیاری و مدد کاری مردم اندرابی از برج مذکور فرود گشته خود را بلشکرگاه انگلیس
کشیده جان بسلامت برد و مال و اسبابش بتاراج رفت دیگر کسی از افسر و سپاه انگلیس در اندرون شهر نمانده
همه در لشکر گاه جمع شده با چیزی که در بالاحصار نزد شاه شجاع جای گزیده بود همه محصور شدند و روز دیگر
غازیان پرخاشجو بقلعه جعفر خان واقع قرب اردو گاه انگلیس یورش برده يك حمله قلعه را متصرف شدند و ذخیره
و اندوخته انگلیسان را که در اندرون قلعه مذکور بود همه را بغنیمت آوردند و در روز سه شنبه بیست و چهارم رمضان
که روز هفتم شورش بود جیزی از سواره نظام انگلیس هنگام عصر بقدم جرأت بر پشته مشرف بر قریه بی بی مهرو
که نزدیک لشکر گاه ایشان و در شده رسم قراولی گردش همیکردند و غازیان ایشانرا اندك اثر نگاه دور دیده بتاختند
و زدو خوردی کرده چون افواج انگلیس قریب بود و جنبش نمود هزیمت یافته پس بشهر شدند و همچنین بار
دیگر در خیابان باغ شاه که آبادکرده شاهجهان مغولیه بود و حال اثر ازان نیست و کینت زار گردیده بهمان نام زبان
زدخاص و عام است حمله کرده در بین دیوار باغ و در ختان اطراف بیرون آن چند مرتبه کشش و کوشش نموده
در هر بار از کثرت اشجار وحایل بودن دیوار کاری از پیش نبرده پس می نشستند تا در جمعه اخیر که مردم غلجائی
از کر دراه بعزم غزا داخل شهر شده بدون آنکه در يك حابید و یارسقتر کشایند همچنان ایستاده با که پیاده را کیسه
آذوقه به پشت و سواره راخر جین علوفه بترك بسته بود آهنگ جنگ کرده با تفاق غازیانیکه سرگرم ستیز و آویز
بودند حمله کرده اطراف لشکر گاه انگلیس را بغایت تنگ گرفته همه را بمحاصره انداختند بعد افسران انگلیس
از غیرت اینکه بنام دولت شان پست نشود افواج نظامی را با چند ضرب توپ از چهاونی بیرون کشیدند و ایشان
که خود را بهر صورت کشته تصور کرده بودند نام همراه بر خود نهاده پای محاربه بفشردند و دست بسلاح جنگ برده


(١٦٥)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع و امارت محمد زمانخان ) ( سراج التواريخ )
بهر جانب که روی آوردند غازیان را از پیش برداشته مغلوب همی ساختند تا که مردم قلعه اقانی داخل قلعه ریکباشی
واقع جنب شرقی چهاونی لشکر انگلیس شده خود را مستحکم کردند و سپاه انگلیس نقب‌ها در زیر دیوار قلعه
آورده از صدمه باروت و گلوله توپ يك پاره قلعه را پست ساخته یورش نمودند و قلعه را بقهر وغلبه متصرف
گشته بسیاری از غازیانرا که در اندرون قلعه بودند بکشتند و بقیه القتل از راه فرار بشهر در آمدند و روز دیگر مردم
کوهستان کابل اهم قرار داده شب هنگام مخفی از همه در قریه بی بی ماهرو واقع قرب شمالی لشکرگاه انگلیس رفته بقصد
کین کمین گزیدند چنانچه بامدادان بر چهاونی انگلیس حمله کرده افواج پیاده انگلیس ایشان را دیده فورا
در خارج چهاونی پشت بدیوار و رو بجانب دلیران کارزار صف بیاراستند و سواره ایشان باچند ضرب توپ
برتل مشرف بقریه بی بی ماهرو فراز شده با غازیانیکه در جانب شمال تل مذکور جای گزیده بودند محاربه آغاز کردند
و غازیان را از ضرب توپ همچنان برجای داشته نگذاشتند که قدم بیدان جنگ گذارند تا که از طرف شرقی
تپه مزبوره دیگر غازیان اقدام درمقا بله کرده جانب غربی نیز جمعی از غزاة فراهم گشته تپه را
بالشکر انگلیس که بر زبر آن با توپخانه جای گرفته بودند از چار طرف در میان گرفتند و در بنحال جمعی از مجاهدین
از جائیکه بانگلیسان نمودار نمیشدند آهسته آهسته خود را بگریوه که نزديك توپ انگلیسان بود رسانیدند و دفعهً
توپچیان را زیر گلوله تفنگ گرفته از دور توپ پراگنده ساختند بعد سواره غازیان دست بشمشیر تاخته یکضرب
توپ را بدست آوردند و سواره انگلیس ازین حمله مردانه غازیان تاب مقاومت در خود ندیده بادیگر اثواب
و توپچیان از راه هزیمت داخل چهاونی شدند و غازیان تا نزديك چهاونی ایشانرا تعاقب نموده چون پیاده نظام پشت ذکر سر
بدیوار صف بسته ایستاده بودند مراجعت کرده جرأت نتوانستند که داخل چهاونی شوند گذشت امیر
( ذکر سر گذشت امیر کبیر در هندوستان ) کبیر در هند
در اوقات حدوث واقعات مذکوره هنگامیکه امیر کبیر چنانچه مذکور شد از لودیها نه راه کلکته بر گرفته در منازل
عرض راه مردم مسلمانان هندوستان از حیث وطریقت اسلامی دسته دسته باستقبال او بر خواسته مراسم پذیری
متقدم میرسانیدند و از انجماله در حد و دسهارنپور چشم امیر کبیر در بین مردم مستقبلین بر ملا مخزن الفقهد هاری
افتاده از لباس و اوضاع او بقیاس افعالش دانسته پیش خواند و از اظهارش معلوم و مفهوم گشت که پسر ملا دوست محمد است
و برای تحصیل غرایب علوم غربت سفرا ختیار کرده نزد ملا غلام حسین مؤلف کتاب جامع بهادر خانی استفاده علم نجوم
نموده و بهره ور گردیده است پس او را باسترضای خودش از انگلیسانیکه همراه و محافظ امیرکبیر بودند در خواست
ملازمت خویش کرد و انگلیسان از وی رسیده بعد از انکه او را بتوگر شدن در نزد امیر کبیر راضی یافتند با میر کبیر
اجازت نگاه داشتن او را دادند و امیر کبیر او را با خود برداشته چون وارد کلکته شد از ملا مخزن الله سعادت و اقبال
ونحوست و وبال اختر طالع خویش را سوال فرمود و اواز اوضاع کواکب استخراج نموده نوشته بامیر کبیر داد
که بعد از انقضای مدت یکسال ودساه عقده از کارت کشوده شده از قید رها و کامروا خواهی شد والله اعلم بالنى
و امیر کبیر قراریکه سابقاً تحریر یافت ایام زمستان را در کلکته و تا بستان را در کوه منصوری بسر همی برد وهم
در وقت ورودش بکلکته سردار غلام حیدر خان فرزندار جمند خویش را که انگلیسان از غزنین دست گیر کرده
در بمبئی فرستاده بودند از کلونراژان دولت انگلیس خواسته پس از وصول او و حصول شرف دست بوسی پدر نیکو سیرش
در نزد ما در خجسته منظرش مأمور باقامه لودیها نه گشت و از امیر کبیر رخصت یافته بخدمت والده ماجده اش تقرر جست ذكر ورود
( ذکر رهائی یافتن سردار محمد اکبرخان از قید پادشاه بخارا ) سردار محمد
و رسیدنش بسر وقت غزاة کابل اکبر خان در
در ضمن وقایع مذکوره سال ١٢٥٧ هزار و دوصد و پنجاه و هفت هجری سردار محمد اکبر خان بن امير كبير کابل
با میردار سلطان احمد خان بن سردار محمد عظیم خان مرحوم که گرفتار سیاه چاه عتاب امير نصر الله پادشاه بخارا
بودند بشفاعت هم مکرم جناب شریعت اياب عبد الشکور حضرت صاحب تخاری که در بخارا بود و امیر بخارا بوی ارادت تامه
داشت از قید و بند خلاصی یافته با منسوبان و خدمتگاران مقید ایشان از بخارا رو بجانب کابل نهادند و از راه بامیان و هزاره


(١٦٦)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
شیخعلی وغوربند داخل کوهستان کابل شده چون نائره شورش شعله ور وهنگامه غوغا برپابود از انجا بدون درنك
وارد کابل گردیدند واز رسیدن سردار محمد اکبر خان بازوی شور شیان نیروئی یافته همگنان محمد زمانخانرا
که از عدم سرداری ریاست برداشته بودند همچنان باسم نوابی که داشت گذاشته نزد محمد اکبر خان انجمن گشته
رشته اطاعت او را بگردن نهادند واز انسوی انگلیسان که سر کرم تهیه اسباب دفاع غازیان بودند و چنانچه آنها
مذکور گشت تردد کرده برای امان جان دست وپای میزدند در روز بیست و هشتم ماه رمضان مذکور که روز
یازدهم شورش بود جهت تحصیل علوفه وتکمیل ازوقه کمر بتسخیر قریه بی بی ماهرو بستند واین امر را بتدبیر
محمد عثمان خان نظام الدوله ومکنائن پیش گرفتند زیرا که ایندوتن غلجان نام انگلیس را ترغیب بگرفتن قلعه بی بی
ماهرو کرده بوی گفتند که از تصرف نمودن قلعه مذکور دو نفع متصور است یکی علوفه بدست میآید و دیگرتپه
که بالادست ومشرف بر سنگر ماست داخل مواضع متصرفه ما شده اززیر آن بضرب گلوله توپ خصم را از چیره
شدن باز میدارد خلاصه درین پیشین وعصر روز مذکور پنج دست از فوج هندی وصده تن از مهندسان و دویم دسته
از سواران نظامی ویکضرب توپ از چپاؤنی برون فرستادند و ایشان برپشته قریه بی بی ماهرو برشده با آنکه
دراندرون قلعه بدون از ساکنین خود آن و چهل تن از دلیران کوهستانی دیگر کسی نبود قلعه را زیر گلوله
توپ وشليك تفنك گرفته چون بسیار نزديك بودقلمه از دود توپ انگلیسان وتفنك جایین بمثابه گلخن تیره وتار شد
چنانچه میجر کرشاد ومیجر سوین که مأمور بگرفتن قلعه بودند از تاریکی دودتوپ وتفنك دروازه قلعه را از تخته
های چوبین که در برابر دروازه بپا داشته بودند تمیز وفرق نکرده باهمراهان شان یورش کرده آن تخته ها را که
بفاصله چند گام از دروازه دوربود آتش زدند وقلعه گیان که از رسیدن سردار محمد اکبر خان شیردل قوی
دل شده بودند سنگر شائید نردان کرده بمدافعه پرداختند واکر ازپور شیان را بضرب گلوله ازپادر انداخته باقی
را منهزم ساختند و میجر سوین زخمدار شده رو بفرار نهاد و در نجالت میجر کرشاد سه دسته از پیادگان فوج
هندی را که بعزم قلعه گیری با خود داشت با نفری مهندس که از ضرب گلوله مجاهدین باقی مانده بودند بعقب داری
هزیمتیان بپشت تا که غازیان ایشان را تعاقب نمایند ضرری لشکر و لشکر انگلیس نتوانند رسانند و ایشان هنوز بعقب داری
استواری نورزیده بودند که دفعه ده هزار تن از غازیان کابل بغوله دیگر کین کرده بودند باشمشیرهای آخته رو بجانب
هزیمتیان و چپاونی انگلیس بتاختند وکرنیل کلادمارثین دبد از مشاهده اینحالت سراسیمه شده افواج نظام رابدمیدن
شیپورحکم صف بستن و بده غازیان ایستادن فرمودچنانچه فوراً صف آراسته در برابر غازیان استوار ایستادند و سواره نظام
در فضای صف پیادگان صف برکشیدند وسواران غزنه از جنبه دست راست دلیرانه حمله کرده تفتنت انگلیس را که
مأمور آن سمت بود با همراهانش از پیش برداشته بچپاونی در آوردند و درین حمله رویارویست و هفتم ما درمضان مذکور عبدالله
خان اچکزائی از ضرب گلوله تفنك خيل نام انگلیس چنانچه در لوح مزارش مرقوم است جراحت یافته روز چهار دهم
ماه شوال سنه ١٢٥٧ هزار و دوصدو پنجاه و هفت مزبور و دیعت حیات سپرد و همچنین پیر دوست خان برادر زاده اش درین
جنك كشته گشت خلاصه در حین حمله سواران دست راست غازیان که اینك مسطور شد سواران میسره و دست
چپ نیز حمله ور گشته از سه جانب لشکر انگلیس را در میان گرفته بسیار تن را از ایشان هلاك ساخته باقی را
در هزیمت انداختند و همچنین سواره نظام که بدفع غازیان خون آشام مأمور شده بودند ثبات نورزیده بگریختند
وقور خانه دولتی که در حرب گاه باخود آورده بودند بتصرف غازیان در آمده بعد غازیان از سبب زخمدار شدن
عبد الله خان و کشته گشتن برادر زاده اش و پیکار گردیدن زودترین حزن وافسوس گردیده ترك یورش شب کرده
مظفر وفیروز رو بشهر نهادند وازین معاودت غازیان انگلیسان که ناامید از جان شده بودند دوباره نیرو وتوان یافته
اتواب خود را که در حرب گاه گذاشته و گریخته بودند متصرف شده دیگر قور خانه از چپا ونی برداشته ازعقب
غازیان آهنك جنك كردند و ايشان چون شير خشمناك بر گرديده بيك حمله توپ خانه را گرفته همه توپچیان را
بقتل رسانیدند و رویبوی فوج پیاده نظام نهاده ایشان را نیز هزیمت دادند و چنان رو بگریز نهادند كه
دو نفرشان بوقت گریختن نتوانستند که بخاتون نظام گام بردارند وبگذارند و ایندفعه نیز جباخانه بزیادت اتواب


(١٦٧)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ
بدست غازیان افتاد وانگلیسان بکمال خواری ودشواری بان خسته و عنان گسسته در تاریکی شب داخل چھاونی
وسنگر خویش شده گرفتار تیغ و تعب گشتند وسواره غازیان که بتعاقب ایشان اسب جلادت می تاختند بنزديك چھاونی
رسیده میجر گرشاد سد راه شده ایشان را از درآمدن بچھاونی باز داشت و محمد عثمان خان نظام الدوله با یارانش
در بیرون گردش و کوشش بسیار بدفع غازیان کرده و کاری از پیش نبرده خائب و خاسر باز گشت و همدرین محاربه
هروي من ووالكر بلمتن انگليس و كرنيل اول بور که از سنگر در بیرون مانده بودند در وقت مراجعت غازیان از
د م تیغ جان بقابض ارواح سپردند و همچنان اکثر از پازماندگان و گریخته گان ایشان که از هول جان راه سنگر را
گم کرده در تاریکی شب بجا کھا و بیقوله ها پناه گزیده بودند يكيك را غازیان جستجو و دستگیر نموده ازدم تیغ
گذرانید ند و انگلیسان را از محاربه و تلفات اینروز بکلی دست از کار رفته زبون شدند
طرح مصالحه انداختن انگلیسان و مشقت وزحمت گرفتار شدن ایشان
چون انگلیسان از مقابله با غازیان عاجز گردیده خود را در چاه موجه هلاک گرفتار دیدند با خود اندیشیده بقرار
نوشته و سوابدید شاه شجاع وكبطان کانلی وغیره افسران شان که از بالاحصار در چھاونی فرستاده پیام دادند که
چھاونی و سنگر را فرو گذاشته داخل بالاحصار شوند تا از طریق مصالحه باغازیان سخن رانده امان جان یابند
همه افسرانیکه در چھاونی بودند شگفته خاطر گشته در امر مصالحه وترك سنگر بكمال و يكجهت شدند الاقطعان که از
گذاشتن چھاونی و رفتن در بالا حصار سرباز زده نپذیرفت تا که دیگر انگلیسان از هیبت غازیان بجستجوی مصالحه
برآمده اورا نیز راضی ساختند که شاید بواسطه صلح امان جان یافته نام دولت شان پست نگردد و مقارن اینحال
محمد عثمان خان نظام الدوله نیز بدیشان پیام فرستاد که نواب محمد زمانخان برادرزاده اعلیحضرت امیر دوست محمد
خان که قبل از رسیدن سردار محمد اکبر خان همه مردم اورا بریاست برداشته بسالاری او لوای شورش افراشتند
اکنون از رسیدن سردار محمد اکبر خان و گرویدن مردم بدور نجیده خاطر شده از رشك ورغم اوهوا خواه
دولت انگلیس است زیرا که میگوید که مردم افغان يكبد و يكجهت بدانند و بزيان ميرایند که سپاه انگلیس از
مملکت بیرون شده ما را بخود ما گذارند که بحال وکار خویش داناتریم هرگاه را بپناه شاهی رداشته اطاعت
او کنیم و حاجت بدولت انگلیس نداریم باری نظریان گفتار نواب مذکور میباید که از دو جانب اشخاصیکد رای
صائب داشته باشند در جای انجمن گشته ریشه صلاحیت را انعقاد دهند تا دیگر خو نهاربخته نشود و جانبین از
دروستی باهم آمیخته گردد انتی و انگلیسان که از ضرب تیغ غازیان بجان رسیده طالب امان بودند پیام نظام
الدوله را مژده غیبی دانسته راه صلح بر گرفتند چنانچه سرولیم هی مكناتن دو تن از افغانان را دیده با ایشان از در
دوستی ونفع مصالحه سخن رانده ایشان سخنان او را متكبرانه جواب گفته خواهش های بیرون از طاقت
کردند و چون مكناتن حل بار گران خواهشات آنها را نتوانست که بر عهده بگیرد هر دو تن از جای جسته
بگفتند که در میدان جنك يكطرفه خواهد شد ومكناتن گفت که قیامت نزديك است وزود باشد که همكي يكديكرا
دیده زشت و زیبا از هم ممتاز گردد پس از یکدیگر جداشده در وقت سپیده صبح روز پنجشنبه والسوال ١٢٥٧ هزار و دوصد
و پنجاه و هفت هجری جمعی از غازیان بخیال اینکه انگلیسان بهانه صلح جوئی کار خود را درست نموده بعداً هنك جنك
کنند ببالا حصار یورش بردند که نگذارند کارشانرا راست نمائید و میجر اپوارت که در بالاحصار و کار فرمای
نظام بود لشکر را بدفع غازیان بر انگیخته ایشانرا از تصرف نمودن بالاحصار بازداشته بی نیل مرام مراجعت دادوروز
چھارم شوال غازیان شیر حصال ریشه بی بی ماه رو فراز شده چند توپ جانب چھاونی انگلیسان رها دادند وروز
را بستیز و آویز بسر برده شب هنگام برانگلیسانیکه در قلعه محمد شریف بودند تاختند بدون آ نیکه کاری از پیش برند
باز گشتند و در هنگام سپیده دم روز پنجم ماه شوال پلی را که انگلیسان در برابر چھاونی لشکرشان بر نهر کابل بسته
بودند برداشتند و روز ششم ماه مذکور قلعه محمد شریف را بقهر وغلبہ متصرف گشته فوج جپل و چهارم انگلیس را
بشدی از قلعه براندند چنا نچه از راه گریز در چھاونی بدیگر سپاه ملحق شدند و در روز هفتم ماه مزبور همعسران
وافسران سپاه انگلیس که خود را تباه دانسته بودند مكناتن را تحریص بمصالحه کردند و باهم قرار دادند که کاری

ذکر طرح
مصالحه
انداختن
انگلیسان


(۱٦٨)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع )
( سراج التواریخ )
کنند که نفاق در بین سرداران افغان انداخته از مخالفت ایشان کامیاب شوند چنانچه مخفی از سردار محمد اکبر خان
با نواب محمد زمانخان بن نواب اسدخان وسردار محمد عثمان خان بن نواب عبد الصمد خان و نائب امین الله خان انمؤ کردی
را همراه ده کشوده پیام فرستادند که باشما مصالحه کرده هر چه خواستار شوید پذیرفتاریم و همچنین بسردار محمد
اکبر خان مخفی از آنان پیام دادند و پس از وصول پیام انگلیسان بسرداران نائب امیر خان بارکزائی که کاروبیکار از طرف
نواب محمد زمان خان نزد انگلیسان رفت و آمد داشت نزده تراه رفت و آمد پیش گرفت و با آنکه حرف مصالحه
و گفتگوی قطع رشته مقاتله در بین بود باز هم اندك اندك محاربه از گوشه و کنار رخ مینمود تا که سردار
محمد اکبر خان را تب عارض شده در بستر بیماری افتاد و انگلیسان در روز مذکور سجلی نگاشته شلطان
محمد و مکتان و جرابن نامان انگلیس دستخط کرده مهر برنهادند مضمون اینکه سپاه انگلیس از قندهار و غزنین
و کابل وجلال آباد و غیره خاك افغانستان بیرون شوند بشرط آنکه یکنفر از سرداران نزد ایشان بگرو کان
باشد تا خود دی و بار گیر از انگلیسان باز نگیرند و بتوانند بسلامت ازین اراضی بیرون شوند و بعد از بیرون
شدن از افغانستان امیر دوست محمد خان را باز فرستند و شجاع الملك را خواه در کابل و خواه در لود هیانه که
بماند ساليانه يك لك روپیه افغانان از بهر معاش او تسلیم کنند و اگر شاه شجاع در لودھیانه رود
افغانان بارگیر وعلوفه اورا نیز برسانند و دیگر هرگاه در ایام مقاتله ومقابله تباهی کرده معفو باشد وازین پس سپاه
انگلیس با فغانستان عبور نکنند مگر اننکه بزرکان افغان ایشانرا بخواهند چه در میانه بنای دو ستیت و ایند و ستی بر زیاد ت
نقل عهد نامه
انگلیسان که
خود نوشته
بدند
خواهد بود ألمهی و این عهدنامه را در پانزدهم شوال کپطان لاردنس بعد از آنکه جای باهم نشستن جانین معین گشت
با خود گرفته با تفاق تریور ومکریگر و معدودی از سپاهیان از چهاونی بیرون شده در برابر پشته سیاه سنگ که قدری
از چهاونی دور بود رفته بايستاد و چندتن از بزرگان اسلام نیز حاضر شده باهم نشستند و کپطان لاردنس عهد
نامه مذکورہ را کہ باخود آورده بود نزمسران اسلام خوانده سخنهای بسیار در بین گفته شده آخر الامر کار بدان
قرار گرفت که چون سردار محمد اکبر خان تبدار وبيمار است عهد نامه را نزد او فرستاده پس از منظوری او
امضا نمايند وعهد نامه را بصوابدید جانبین مصحوب امام الدینخان تامندئی که بخفی از دیگران نزد سردار محمد اکبر
خان رفت و آمد داشت نزدوی فرستادند و انگلیسان پیام نیز دادند که دولت انگلیس با امیر دوست محمد خان بطریق
دوستی راه رونده در هر جا او را منزلی بزرك دهند و چون امام الدینخان مذکور زوبشهر نهاد و در محاك سردار
سلطان احمد خان با جمعی که در تکاپوی محاربه وبیرون از مجلس مصالحه بود از در مزاحمت راه شهر بر گرفته با امام
الدینخان رسیده چون مسلمان بود و اظهار کرد که نزد سردار محمد اکبر خان میروم اورا با خود گرفته همچنان
از گردراه بدون آنکه در جای خود رفته تن از اسلحه حرب سبک سازد بعزم عیادت نزد سردار محمد ا کبرخان
شد وسردار سلطان احمد خان پس از پژو هش حال و احوال سردار محمد اکبرخان در جای خودرفته آنگاه مفتی
امام الدینخان عهد نامه انگلیسان را باوداده پیام شان را نیز ادا نمود و همچنان باهم سر گرم مکالمه بودند و آهسته
سخن میراندند که باز سردار سلطان احمد خان گھر خویش را کشوده و آلات پیکار را دور نموده وارد منزل سردار
محمد اکبرخان شد و از سخنا نیگه در بین ایشان گفته شده بود رسیده مکشوف داشت که وی برای طلب مصالحه
ازنزد انگلیسان آمده و عهد نامۀ که نوشته اند با خود آورده است بعد هر دو تن محمد شاه خان بابکر خیل غلجائی
را ازراه مشورت خواسته صورت عهد نامه را پارة حك و اصلاح کرده امام الدینخان مفتی را شبا شب رخصت
مراجعت دادند و بوز بر مختار انگلیس پیام فرستادند که انفاقا در شته اتحاد را با دولت انگلیس در آنچه خیر و بهبود
جانین باشد پذیرائيم وبعد از استحکام عهد تا کار پردازان دولت انگلیس مخالفت نکنند ماهر کز بمحاربه ومجادلة
نگرائيم وهم مفتى مذکور را تأکید کردند که هرچه وزیر مختار بگوید باز رساند تا از مکنون ضمیر او آگاهی
حاصل کرده با طمینان خاطر بمحفل صلح بنشينيم وهم باو گفتند که در باز گشت خویش راه خفاء پیش گرفته
موضعی را نشان دادند که در آنجا آمده بایستد تا کسان ایشان او را برساند واو رفته عهد نامه و پیام را رسانیده
بر طبق فرمایش ایشان مراجعت کرده از جانب مکتنان این سخن راند که چون باد یکر سران افغان سخن صلح


(١٦٦)
( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
گفته و پذیرفته شده است الان سردار محمد اکبر خان که تبدار و بيفصل مصالحه نشستن وسخن گفتنش دشوار است
وبدون او انعقاد رشته معاهده قرار نمی گیرد پس میباید سردار سلطان احمدخان بوکالت اوحاضر مجلس شده رشته
عهد منعقد گردد وسردار محمد اکبر خان پیام داد که من از فضل خداواند صحت دارم شماو سران و سردا رانیکه
سخن درباب صلح با هم گفته و شفته و سخنان یکدیگر را پذیرفته اید در موضع معینی انجمن شوید که من نیز حاضر
شده دشمنی را بدوستی مبدل وشرائط عهد را مسجل سازیم خلاصه مجلس آراسته شده سخن بدان قرار گرفت
که دوستی دولت انگلیس بامردم افغانستان و حکمران ایشان دولتی باشد نه شخصی تا اگر احدی که خود را
دوست دولت انگلیس گوید و یا افغنه راه عداوت و خصمی پوید دولت انگلیس حمایت و معاونتش نمیکند مثل
شاه شجاع که بادولت انگلیس دوست است و با افاغنه دشمن میباید که اوازین مملکت رشته تعلق بریده بهند رود
وا کر از رفتن در هند سر باز زند از خطر مالی و جانی هرچه بوی رسد دولت انگلیس را مداخله و ممانعتی نباشد
و سپاه انگلیس از افغانستان بیرون شده بدون خواهش افغانان که آنهم برای دفع دشمن بیرون از مملکت باشدپانهاد
خاک افغانستان نشود و درصورت خواستن و آمدن فوج انگلیس در افغانستان هرگاه ضرور شود چون در حقیقت
ونفس الامر حمایت افغانستان محافظت هندوستان است تنخواه و مواجب اینجنین سپاه را از خود داده بدون از جلوده
و خوردنی تکلیفی برافقان نباشد و آنراهم بواسطه اشخاصیکه مأمور تیه رسانی از مردم افغان میشود نقد بهاداده واو
از مردم افغانستان خریده بسپاه انگلیس بدهد دیگر بجز آنرا یگان بخواهش هیچ چیز اقدام وشتاب نکنندوراه
تجارت انگلیس بژرف مملکت افغانستان مسدود بوده بدون اجازت سرخیل مردم افاغنه ازمال التجاره چیزی
نفرستد دیگر هرکه از مردم افغانستان از راه مخالفت پانهاد مملکت دولت انگلیس شود و یا برده انکالیسان باد چیزی
جهت کفایت امر معاشش ندهند وا کرباز اراده مراجعت افغانستان نماید نگذارند که بیاید واکر دولت روس
وغیره بخواهند ازمملکت افغانستان بعزم هندوستان عبور کنند دولت انگلیس وجه نقد واسلحه بقدر کفاف
مدافعه ازخود بافاغنه داده و افاغنه بممانعت پرداخته راه عبور ندهند وا کنون که لشکز انگلیس در افغانستان
است همه روزه آزوقه انگلیسان را مردم افغان رسانیده نقدانقد بهای آنرا ازایشان بستانند وانگلیسان نامعروض
جهاونی وسنگر را پرداخته بافاغنه بسپارند فقط واین عهدنامه را مکناتن وتربور وميجرپارتس ومكنجى وغيره
که حاضر مجلس بودند پذیرفته باواميرية سردار محمد اکبرخان وسردار سلطان احمد خان و سردار محمد عثمانخان
ونائب امین الله خان ابو کردی ومحمدشاه خان بابکر خیل وملا مؤمن غلجائى وغيره بدون از نواب محمد زمانخان
که حاضر نبود مکناتن بخط خود ولفظ فارسی نوشته مهرخود و دیگرانرا کرده بسردار محمد اکبرخان سپرد
والتماس کردکه سردار سلطان احمدخان تحت افواج مقیمۀ بالاحصاررا دعون آسیب بجهاونی رسانیده بعد جهاونی را
خالی کرده وا گذار شویم واین ملتمس او باجابت مقرون شده سردار سلطان احمدخان مأمور کشته روز دیگر
سردار موصوف باپنجهزار سوار افواج انگلیس را از بالاحصار راه دروازۀ شاه شهید بیرون کشیده راه جهاونی
برگرفت و در مجبال زیاده بربست هزار غازی بهر دو جانب راه به تردد و اسب تازی پرداختند و سردار
سلطان احمد خان سبب گردش وازدحام را ازایشان پرسیده گفتند تماشا میکنیم ودیگر کاری نداریم خلاصه
چون روز بیگاه شده بود بجهاونی رسیدن نتوانسته شب را در بیرون بالا حصار وبدر راه بهیاس
وهراس گذرانیده بوقت سپیده دم روز دیگر راه بر گرفتند وسردار سلطان احمد خان پهلو بپهلوی شان اسب
رانده چون بقرب جهاونی رسید دفعۀ شور وغوغا از عقب بالا شده فوراً معاودت کرده دید که گروه غازیان
بساقه لشکر مجهور گشته توپ را بازحماد رانیکه بر عراده آن بسته بودند کشیده و می کشند وسردار سلطان احمدخان
از مشاهدۀ اینحال برآشفته روی از غازیان را بضرب شمشیر از پادرآ ورده همه را اثرترکناز بازداشت وبکمال زحمت
انگلیسان را بجهاونی رسانیده خودنیز داخل جهاونی شده مکناتن را ملاقات نمود واو چند تن دیگر از افسران
افواج انگلیس را خواسته در مجلس ملاقات باسردار سلطان احمد خان خلوت گزید ودروازۀ حجره را که دران نشسته
بودند بربسته محافظ بداشت


( ۱۷۰ )
( جلد اول ) ( ذكر وقايع عهد سلطنت دومی شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
ذکر نقض عهد نمودن سرولیم جی مكنتان
وبمكافات عمل خويش رسيدن او

ذكر نقض عهد سرولیم جی مکنتان
چون مكنا تن جای نشیمنش را بپرداخته از وجود اغيار تھی ساخت بخلاف عهديكه دو روز قبل ازین بربسته
عهد نامۀ بمهر و دستخطش سپرد سخن آغاز کرده بسردار سلطان احمد خان گفت كه ماراتا اینجایت خواهش است
و او اجازت اظهار خواهشات او را داده وی کلمات ذیل را در معرض بیان آورد که از بودن افواج مادر
افغانستان فوائد بسیار عائد حال مردم ایندیار میشود بنابران باید دست از ایذاء و آزار ما بازداشته بگذارید که درین
مملكت درنك كرده شما را ازچنك وصدمۀ جنك دشمنان ایمن داریم وا كر ديكر دولتي آهنگ این مملکت نماید دست
تصرفش راكوتاه سازیم ديكر اينكه جمعیت شما از دور ما پرا كنده شوند ونائب امین الله خان لهو كردی را محبوس
نموده بكار كذاران دولت انكليس سپارید تادیگر شورشی بوی بپا نكند واز پذیرفتن این شروط انعام واحسان
بسیار از دولت انكليس بشما رسد اگر نخواهی يكيك را بآورده بشهرم وسردار سلطان احمد خان گفت ا كنون
از جواب این سوالها بكذرید تایا سردار محمد اكبر خان مشورت کرده بعد جواب متین ونيكو بشما گفته شود انیرا
بزبان رانده ازجا برخواست ونزد سردار محمد اکبر خان شده صورت حال بازداشت و او گفت چر انکفانتی که انعام
و احسان خود را که در پیره ما پیشنهاد خاطر داشت میشمر دو نام می برد تا از روی معلوم رد و قبول مسئول او میشد
وسردار سلطان احمد خان گفت از ان ترسیدم که مرا بمواعید راست ودروغ بفریبد واز محفى نقص در امور بزنم روى
داده مسئول او را قبول کنم الغرض این سخن او مطبوع سردار محمد ا كبر خان افتاده در حال محمد شاه خان بابكر
خيل را ازين احوال خبرداد و او خودش حاضر شده هر سه تن با هم مشورت کرده قرار دادند كه چون مكنتان
عهدبرا که دوروز پیشتر ازین بامابسته و حالا عدول کرده است مانیز مطالب او را بناء نقض عهدش ظاهراً قبول
كرده با طناًهمت بر استیصال شان کاریم وهم بتالیونٹ آ زوقه رسانی را که در عهد نامه چنانچه مرقوم گشت سردار
محمد اكبر خان از انكلیسان بازداشته گفته بود که تا تمام قلاع وسنکرها را كه در تصرف دارند فرو نكذا رند و بتسلیم
نكنند دل ما كواهی نمیدهد که انکلیسان را خورش ودود فرستیم بهمان قرار کير از برای اعمال شان حاضر کنیم
وانكليسان باوجو ديكه نقض عهد سابقه را پیشنهاد خاطر کرده چنانچه آغاذ كر شد بامر دار محمد اكبر خان طرح
جدید انداختند چون در روز هجدهم ماه شوال سال ١٢٥٧هزارو دو صد و پنجا و هفت هجرى برف بسيار بباریده كار
انكلیسان يكباره پریشان شده روز نوزدهم شوال در خمر نین بسپاه شان احوال فرستادند كه آن بلده را تسلیم کرده
راه كابل بركيرند واین پیام شان در خمنین از سبب آن بود که شاید سردار محمدا كبرخان آذوقه براى شان روان
کند خلاصه سردار محمد اكبر خان بصوابدید سردار سلطان احمدخان ومحمد شاه مكنتان را پیام داده در روز بیستم
شوال با چند تن از سران افغان او را در جایکه باهم معين كردند ديده گفت كه نيمۀ توپخانه وقور خانه را كه
در لشكرگاه داريد بما سپاريد ومكنتان از كمال عجز وعاجزى پذيرفتار شده استنورت مهندس برپاى خواسته كفت
تاچند این ذلت را برخود گذاریم باید همهگروه جانب جلال آباد راه بسپاریم تامهرچه مقدر شده است بظهور برسد
وسخن او را کسی نشنید و در يبروز همین قدر گفته و شنیده شده بار ديگر مكنا تن سردار محمد ا كبر خان وسردار
محمد عثمان خان را ديدار نمود و کپطان كانلی وكپطان ایتری را بكروکان نزد سردار محمد ا كبر خان فرستاده
کالسکه يعنی بكی کپطان گرانت را با اسپان کالسكه واسب عربی او که سه هزار روپیه بهایش بود ویكمیل طپانچه
خود وغيره اشياء بخواهش خود محمد اكبر خان بوی داد و روز بیست ودوم شوال سردار محمد ا كبر خان مستر
اسکيندر نام انگلیس را که در محار بات مذکوره سابقه اسیر شده نزد اومی بود با سردار سلطان احمد خان پیش مكنتان
در چهاونی فرستاده پیام داد كه فردا باجمعی از سران سپاه انكلیس ماراملاقات کند وجماعتی از مردم غلجائی
نيز حاضر خواهد شد تا عهد جديد منعقد كردد وهم بمكنتان بکوید كه مطالب شما را معمول ميداريم وشما انعام
واحسان خود را که پیشتر بسردار سلطان احمد خان گفته بودید و تاکنون حرفى از ان در میان نیامده که در حق
ما بخاطر داريد برشمارید و مکنتان جواب فرستاد که از درۀ بولان تا درۀ خیبر ازجانب شرق و تاهریجا از جانب