(٢٦٤)
( جلد دوم ) ( ذکر شر وشور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
خان فرستاده از توجه خود بوی آگهی دادند واز قفای ان نامه اسپ رانده پاسی از شب گذشته چون بقریه
شیرخان رسیدند سردار محمد سرور خان قصد درامدن شهر کرده سردار محمد اسحق خان و سردار عبدالقدوس
خانش مانع گردیده از پاهای قضا ملتفت منع آن دون نشده باعتماد شریت علی نام خادمتی راه دخول بجانب شهر
بر گرفته دق الباب کرد و در جواب از سوال دربان گفت نامه از جنرال غلام حیدر خان برای قادر خان حاکم
آورده ام و چون دربان در را کشوده وی داخل شد حاجبش شناخته بکفت که از چه مقاطعه نموده شهر درامدی
او ما فی الضمیر خویش مکشوف داشته در بانش مانع کشته گفت ازینجا که آمده بر گرد که حاکم محبوست خواهد
کرد و هم اگر حال باز گشته فردا بیائی من و مردم شهر بدره خواهیم بود و سردار محمد سرور خان که از ورود
سردار عبدالرحمن خان در نواحی بدخشان خبر داشت گفتار دربانرا وقعی نگذاشته بعزم ملاقات قادر خان حاکم
راه برداشت و چون بنزد او رسید در حال محبوسش کرده دست یکتن از کرنيلان سواره نظام سپرده امر کرد
که پاسوارد که در تحت رایت دارد از راه دشت ارژنه ضبعی که کسی نداند در مزار شریفش رساند و کرنيل
موصوف ازین راه کسی نزد جنرال غلام حیدر خان فرستاده ازین امر آگاهش کرد واو دیگر کار گذاران امیر
محمد یعقوب خان که در مزار شریف بودند کنکاش کرده قتل آن مظلوم را از اهم امور امضا کردند که مبادا
مردم اطراف از تراکمه و اوزبکیه وغیره از رسیدن او در شیرخان خبر یافته فتنه را انگیزند پس جنرال غلام حیدر خان
رضوان نامی از خدام خود را بایکنتن از ندیمان غلام محی الدینخان حاکم سرپل مأمور نمود که سردار محمد سرور
خانرا بقتل رسانند و هر دو تن رفته در بین راه دشنه ش را در ده وادی برید و بیجاری کرده سرش را جهت اثبات اقدام
شان بدین کار نامز او از نزد جنرال غلام حیدر خان حاضر کردند و سردار محمد اسحق خان با سردار عبد القدوس
خان همچنانکه از شیرخان راه بر گرفته بودند بی آنکه از سردار محمد سرور خان خبری گرفته از حالش مفهوم
شوند روی بسوی میمنه نهادند و دلاور خان والی میمنه آگاه گردیده مردم تراکمه را امر کرد که هر دو تن
سردار را کرفتار سازند و ایشان از حکم دلاور خان سرباز زده گفتند که ایشان عم زادگان سردار عبدالرحمن
خان هستند و شایان نیستند که دستکیر واسیر شوند بلکه آجان ونوان داشته باشیم طریق خدمت پیش گرفته رشته
اطاعت ایشانرا بردمت خویش نیم چنانچه مطابق گفتار خود دوهزار خانوار بدره هر دو سردار هم آمده و دلاور
خان والی میمنه که خیال دستکیر کردن هر دو تن سردار را در دل داشت از عهده واراده خود مأیوس کشته ایشانرا
رفتن هرات ترغیب وتحریص نمود بامید اینکه سردار محمد ایوبخان دستكير شان کند چنانچه هر دو تن جانب هرات
رهسپار شدند و مقارن اینحال جنرال غلام حیدر خان سر بریده سردار محمد سرور خان مرحوم را دیده بسلطان
مراد خان میر قطغن نامه فرستاد که پا در دار عبد الرحمن خانرا بنابه سردار محمد سرور خان بقتل رساند
و دستکیر ومحبوسش کرده روانه مزار شریف نماید و او پاسخ داد که سردار مبینه کور در بدخشان واز دست
تقلب من بیرون است
ذکر فرستادن انگلیسان مستوفی حبیب الله خان را
( در هند وفرار کردن سردار محمد هاشم خان )
ذكر اخراج
مستوفی
حبیب الله خان
در خلال احوال مذکوره میرزا حبیب الله خان مستوفی از قتل - برادر محمد سرور خان بدست جنرال غلام و فرار کردن
حیدر خان و نامه مودت خاتمه سردار عبدالرحمن خان که بانگلیسان چنانچه مذکور شد فرستاده بود آگاه کشته سردار محمد
ومیل انگلیسانرا بدوستی سردار موصوف دیده و دانسته بذريه مکتوب جنرال محمد جانخان و عبدالقادر خان هاشم خان
وردك وتاجيك را خبر داده سفارش و تاکید کرد که میباید برغم - دار عبدالرحمن خان که انگلیسان با او راه
مراوده پیش گرفته اند کمر همت بر بسته سد راه سپاه انگلیس شوید که اگر از قند هار بجانب کابل
رهسپار شود کامیاب نگردند و این نامه را انگلیسان بصرف بیست هزار روپیه کامدار بدست آورده برای الزام
میرزا حبیب الله خان و نیز برای اینکه از بن امیر خبر دوستی دولت انگلیس با سردار عبدالرحمن خان سمر و مشتهر
شده بوی برسد سردار ولی محمد خان و سردار محمد یوسف خان و سردار محمد هاشم خان و سردار محمد ابراهیم


(٣٦٦)
( جلد دوم )
( ذکر شر و شور ایام فتور افغانستان )
( سراج التواريخ )
خان و سردار عبدالله خان را در مجلسی که برای این کار آراسته بودند خواسته مکتوب مذکور میرزا حبیب‌الله
خانرا در میان انداختند واو از نوشته آن انکار و بر مهر خود اقرار کرده بمواجهه سرداران که در مجلس حاضر
بودند ملزم گشت وانگلیسان پس از الزام او را محبوس کرده از قفای امیر محمد یعقوب خان در هند فرستادند
و شبانه محافظ بدور خانه سردار محمد هاشم خان نیز که بامیرزای مذکور انباز و در مشورت همراز بود گماشتند
واو از مشاهده این امر وهم از سبب حکومت سردار ولی محمد خان بکابل که در طبیعتش ناگوار بود اندیشناک
شده عزم فرار جزم کرد و بهانه مهمانی که قبل برین نیز چند دفعه افسران سپاه انگلیس را دعوت ضیافت
کرده بود فرش و ظرف در باغ امیر شیرعلیخان مرحوم که در بنی حصار واقعست فرستاده سران لشکر انگلیس
را بوعده فردا در آنجا بمهمانی دعوت کرد و خودش در بروز از شهر روی‌باغ مذکور نهاد و در راه با کرنجی نام
انگلیس ملاقی گشته او را نیز وعده فردا در باغ مزبور خواسته پس از پذیرفتن و وعده دادن او باراده اینکه
چیزی ازوی بستاند گفت کرم بدهید که مبادا نباشد واو تفنگچه شش لوله که با خود داشت برسم کرمکان
بسردار محمد هاشم خان داده راه خویش پیش گرفت و سردار محمد هاشم خان داخل باغ شده شب هنگام با سردار
عبدالله خان بن سردار سلطان احمد خان مرحوم راه فرار جانب چکری اختیار نمود و در بین مردم احمد زائی
در آمده از آنجا بغزنین که هنوز دولت انگلیس تصرفش نکرده بود رفته رحل اقامت انداخت

ذکر توجه
سپاه انگلیس
از قندهار
جانب کابل

ذکر توجه سپاه انگلیس از قندهار جانب کابل

( بسالاری سردانلد استیوارت )

و مقارن وقایع مذکوره جنرال سر دانلد استیوارت بعزم استظهار لشکر انگلیس که در کابل و از ازدحام غازیان در بيمناك
بود از قندهار با سپاه گران روی بسوی کابل نهاد و بمقصدین از غازیان مردم قندهار از راه کنار ارده‌ی او بعزم نهب و غارت
مواشی و دواب لشکریان انگلیس رهسپار شدند چنانچه در هر منزل از گوشه و کنار دست‌بردی میکردند و ازین‌سوی
تحریر طوائف افاغنه علی خیل و ترکی و اندری از حرکت سپاه انگلیس آگاه گشته قلاع و مساکن ایشانرا فروهشته عیال و اطفال و احمال
ذات دانش و اثقال خود را از راه افواج انگلیس طرف زرمت کشیده بیکسوی کردند و مردان ایشان بآهنگ غزا در جلگای
- یات خود ابرکتم فراهم شده باتفاق مردم وزیری وسلیمان خیل وغیره سرراه برلشکر انگلیس تنگ گرفتند و در حین
اعلیحضرت
(۱) چرخ وصول سپاه انگلیس در موضع مدفن ملا نوح که هنوز بمنزل ابی نرسیده سرگرم ره نوردی بودند که غازیان حمله
ور گشتند و با انگلیسان در آویختند وجنك سخت روی داده بسیار تن از غازیان درجه شهادت یافته در آخر کار
طرف جنوبی هزیمت یافتند و انگلیسان قدری راه تعاقب کرده باز گشتند و روز دیگر در موضع ارزو و شالیز نیز محاربه رخ‌داده
کابل بمسافت بسیاری از غزاة کشته و رهسپار بهشت جاوید شدند و سپاه انگلیس مظفر و منصور وارد غزنین گردیده بلادرنگ
٢٥ کروه آهنگ کابل کردند و مقارن ایصال غلام حیدرخان جنرال چرخی (۱) با حشر و ازدحام تام از چرخ روی بجهاد جانب
موضع است چنانچه مولانا کابل نهاده وارد چار آسیاب شد و با دو صد تن از سپاهیان نظام انگلیس که جهت امری از کابل در آنجا رفته بودند
یعقوب چرخی در آویخته و بآویزش برداشته در قلعه محمد عمر خان در آور ده بتنگنای محاصره انداخت و جنرال سر فریدريك را
از آن موضع بود شاگرد بچه رفتن آگاه گردیده با سپاه کینه خواه از لشکر گاه شیرپور بیرون شده از راه بینی حصار رهسپار چار آسیاب گشت
مدفن مبارکه واز شیرپور تا آنجا فاصله هر میلی ده و بیست تن از پیادگان نظام را بامر ایستادن کرده خود با بقیه سپاه که از تقسیم راه
در ختلان حال مشهور زیاد ماند وارد چار آسیاب شد و با غازیان در آویخته از جانبین فراوان خون ریخته گشت و در پایان کار غازیانرا پای‌ثبات
بکولاب برشکسته پشت بجنگ دادند— وسر فریدريك را برآش فتحیاب گردیده محصورین را از قلعه محمد عمر خان بیرون
می باشد اما مسقط الراس کشیده مراجعت کرد و چون وارد شیر پور شد جنرال سر دانلد استیوارت نیز با سپاهیکه همراه داشت وارد
شان الحال در گردیده باعث قوت و نیروی انگلیسان مقیم کابل شد چنانچه از اندیشه هجوم یورش غازیان که در دل داشتند آسوده
چرخ زیارت‌گاه خاطر گشتند
مشہور است


( ٣٦٧ )
( جلد دوم ) ( ذکر شهر وشور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
و ذکر سر گذشت سردار عبدالرحمن خان
( پس ازقتل سردار محمد سرور خان )

در خلال صادرات ووافعاتیکه مذکور شده امد سردار رفیع مقدار عبدالرحمن خان نامۀ بمیر با بایك که روانۀ فیض آبادبدخشانش فرموده بود نکار داده تکلیف مراجعتش در نزد خود نمود که بمعاونت وهمدستی همدیگر بامیر غفلتن و سردستش که باازراء یاری اهل اسلام بازداشته دست باسباب مخالفت کماشته است در اویخته یا او را با خود مددکار سازند و یامدار از روزکارش برآرند و او در پاسخ معروض داشت که اگر سردار والا تبار رهسپار فیض آبادشده خود را بمردم نشان داده بعد باهم روی سوی علاقه قطغن نهاده مرحله پیمای منزل مقصود شوند نیکوتر خواهد بود زیرا که مردم از مشاهده ذات خجسته صفات سردار والاتبار نیرومند شوند وسردار عبدالرحمن خان برطبق نوشته او میر محمد عمر خان را که خودش بحکومت رستاق کاشته بود با چندی دیگر از بزرگان ودوهزار سوار همراه گرفته ره نورد فیض آباد شده در موضع ارکو درنك کرد و در آنجا شبی شخصی بچرخه دیوانه نمای حاضر آمده خواست که نزد سردار والا تبار شود اما چون او در خواب بود دربان اورا منع کرده خودش سردار والا مقدار را بیدار کرده حال را مکشوف نمود بعد آن شخص را طلبیده مکشوف افتاد که نامۀ از میرد بارز کان افغانی با خود دارد چنانچه نامه را کشوده دید که نوشته است که میر با بابيك با مشتی خویش وبزرگان بدخشان با هم پیمان نهاده وقرار داده اند که سردار نیکو رفتار را دستگیر کرده بکار کنان دولت انگلیس سپارند که شاید ازین ره کذر حکومت بدخشان ورستاق بخود ایشان جاوید و برقرار ماند وسردار عبد الرحمن خان ازین امر پریشیده (١) خاطر گشته شب را باندیشه وفکر بسر برده بامدادان میرمحمد عمر خان وبزر کان رستاق را که در لشکر حاضر بودند نزد خود خواسته مشورت طلبید وایشان پس ازمطالعۀ نامۀ مذکورہ گفتند که الحق میر با با بيك شخص نکوهیده (٢) خصال بد افعالیست شکی نیست که این امر راست باشد اینرا گفته واز جمله میر محمد عمرخان بنام مداوایتی با میربابا بيك داشت از رفتن فیض آباد سرباز زده سردار عبدالرحمن خانش رخصت مراجعت رستاق داد که آنجا رفته مواظب حفاظت شهر واطراف باشد و عبدالله خانرا با او همراه کرده در خفا القا نمود که از کردار وکفتار ورفتار اوغافل نبوده آگاهی دهد وخودش راه فیض آباد برکرفته در کوه زر کان میربا بابيك باشتشهزار سوار ازراه پذیره نزديك سردار والا تبار رسیده اوسواران رکابش را امرايستادن فرموده خود براسپ میمون زده همر اهانش را گفت که اگر میربابا بيك وسوارانش مرتکب امر خصیانه شوند ایشان دلیرانه بمدافعه گرایند اما میر مذکور روش آماده بتقدیم رسانیده دوستانه بامر دار والا تبار ملاقی شد بعد سردار ستوده اطوار مطمئن خاطر کشته سوارانش را که باز داشته بود باشارت پیش خواسته با تفاق ميربابا بيك وسوارانش ره نورد وادی مقصود گردید وسواران میر موصوف را گفت که شنیده ام که شما باسلوب وسلیقه مرغوب اسپ می تازیدمیخواهم اسپ تاختن شمارا مشاهده کنم وایشان از گفته سردار شجاعت دثار مشغول بتازیدن شده همراهان سردار ستوده کارباشارۀ او که بلفظ افغانی فرمود میربابا بيك را در میان گرفته سرگرم راه پیمائی وتماشای اسپ دوان شدند و چون بقرب فیض آباد رسیدند سواران سردار رفیع مقدار بامراوداخل شهر گردیده سی تن بمحافظت دروازه قیام ورزیدند و در روز چهارم ورود سردار عبدالرحمن خان بفیض آباد نامۀ از جنرال غلام حیدر خان وردك بمير بابا بيك رسيد که چرا اورادستگیر کرده در مزار نفرستاد باینمایه حم نزاده اش سردار محمد سرورخان دست از جهان میشست و هم نامۀ از امیر بخارا با خلعت و چهار اسپ زین وستام(٣) طلا بوی رسید که جنرال غلام حیدرخان از هواخواهی با من پیمان کرده است که ولایت بلخر ا ضمیمۀ مملکت سلطنت بخارا کند بنابر ان میباید که سردار عبد الرحمن خانر ادست بسته نزد او بفرستید و نیز چون او از دولت روس فرار کرده است قاتلش موجب قصاص نخواهد شد وميربابا بيك ازین ترقیات غرض جویان نکوهیده سمات بطمع مال وه ه مردم بدخشان را بسوی ضلالت اغوا کردن آغاز نمود وروزی سردار عبدالرحمن خان را تکلیف شکار كبك کرده او بختت اظهار نمود که با من قرار داده اید که لشکر فراهم کرده رهسپار تقیه و تهمید سلطان مراد شوید نه اینکه صیادم پنداشته بشکار گاه برید و او که حقه وقبای کارطوس تفنك را باسردار

ذکر
سر گذشت
سردار عبد
الرحمن خان
در بدخشان
(١)
رنجیده یعنی
پریشان
(٢)
نکوهیده
یعنی زشت
(٣)
ستام لجام
و یراق اسپ


( ۳۶۸)
( جلد دوم ) ( ذکر شروش ورا ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
دیده خیال طلا کرده بود گفت تا بیست هزار طلا نباشد مردم فراهم نشوند و سردار که در بنوقت زیاده برهزار
طلا نداشت فرمود که پولیکه با خود دارم برای صرف مخارج با دولت انگلیس نگاه داشته ام و لشکربیکے محض همراهی
بقسم رشوت پول نخواهد بکار ندارم و اينك ده هزار تن از مردم قطغن و ده هزار از رستاق با من در امر غزا اتفاق
کرده و حاضرند و آنگاه که وارد کابل شوم هزاران تن از خزانه افغان معین و یاورم خواهند شد اینرا گفته بعد
تهیه اسباب شکار پرداخت و در بحال بعضی از بدخشانیان باو خبر داد که میر بابا بيك با منشی خود و بزرگان دیگر
قرار داده است که در شکار گاه بقتلت رساند و سردار عبدالرحمن خان هیچ در خاطر نیاورده با سی تن از همراهانش
و میر بابابيك رو بشکار گاه نهاد و همراهان خویش را تعلیم کرد که هر وقت دهن تفنك جانب ميربابا بيك كند،ايشان
نيز يك دو بن تفنك پردازند و آنگاه که بدامنه کوه رسیدند محمد جان سوار دیگر نیز برسدار عبدالرحمن خان پیوسته
بکوه برشدند و بشکاری دوچار نگشته میر بابا بيك را سردار والا تبار مخاطب نموده فرمود که شنیده ام قصد آن
داری که مرا گرفته با نگلیسان بسپاری پس موقعی بهتر ازین نیست که آنچه در دل داری بجا آری اینرا گفته
دهن تفنك برسینه او نهاد و همرا هانش نیز تعلیمیکه کرده بود تفنك ها بروی دست گرفته دهن های آنها را جانب
پیادگان میربابا بيك که آثار جنك افزاگونه حال ایشان هویدا بود کردند و پیادکان او فریاد زده گفتند دست از
قتل ما بازدارید زیرا که ميربابا بيك را بی آنکه خواسته باشیم شما او را بر ما تسلط داده اید و سردار والا تبار بهمین
قدر فریاد وزاری آنان اکتفا کرده با هم كرك وميش آسا مراجعت کردند و بعد از سه روز ایشان محرز خواجه
نامی سردار خجسته کردار ميربابا بيك را خبر داد که برای محبت نزد او شد و و او با سه صد تن بخوله سردار
عبدالرحمن خان که در ارك بود آمده در بالش از در آمدن بازداشته گفت که دیگران را رخصت مراجعت داده
باسی تن داخل ارك ومنزل سردار شود واو بر آشفته افغانرا عموماً دشنام گفته همراهانش را امر کرد که ارک را
بتغلب متصرف شوند چنانچه روی ستیز بجانب دروازه بانان نهاده دروازه اول را بقهر متصرف شدند و در بامان
گریخته در وازه دوم را بربسته یکی از خدام سردار والا تبار او را از رو داد این امر خبر داد و او که بدون سلاح
بالباس استراحت نشسته بود و بدون از یکمیل تفنکچه شش لوله دیگر چیزی با خود نداشت جانب دروازه شده دید
که تقریباً بجهزار تن مرد مسلح با تفنك نيزه بيرون دروازه استوار ایستاده اند بعد از کثرت رجال قتال را محال
دانسته با همراهان و خادمان خویش فرمود که من بیرون شتافته داخل جمعیت ایشان شوم و اگر پیش از آنکه مرا
بشناسند ميربابابيك را بجنك آوردم جان بسلامت خواهیم برد واگر کشته شدم شما مختارید که جنك كنيد و يادرنك
نمائید اینرا گفته بیرون شتافت و هجوم آورندگان میربابابيك او را نشناخته از میان ایشان عبور کرد و بقفای میر بابابيك
رسیده چنك زده از گریبانش بگرفت و تفنکچه را که با خود داشت بشقیقه اش گذاشته گفت که افغان را که دشنام
میدادی اينك حاضر است میباید از جان خود اندیشیده شمشیر را بیندازی و الا از ضرب گلوله تفنکچه در حال هلاك
خواهی شد و او فریاد زد دهربان بالایه کشوده گفت که تفنکچه از شقیقه ام بردار بعد شمشیرم را بیندازم و سردار عبدالرحمن خان
زاری و الحاح او را نپذیرفته گریبانش را سخت پیچید تا که مجبور گشته شمشیر خود را بینداخت بعد سردارش
زبان عتاب فرمود که پیادگان خود را از ارک امر بیرون شدن کنند و او اجرای امر سردار والا تبار را نموده
سردارش فرمود که شما را از راه دوستی بمنزل خود دعوت کردم شما از چه رفتار مخالفانه نمودید و پس از انجام
ایکلام بدخشانیان را مخاطب ساخته فرمود که امدادم میکنید و با طریق این میر می سپارید ایشان پذیرای ادای خدمت
سردار با اقتدار شده رخصت مراجعت یافته بخانۂ مساکن خود شتافتند بعد سردار عالیقدار میربابا بيك را برداشته
با دو سوار برده بعهالهای اوسپرد و شب را در خانه او بسر برده با مدادان بارگ فیض آباد بازگشت و اینان میر محمد عمر
را که با مير بابابيك راه مخالفت می پیمود از طریق اصلاح طلب فیض آباد فرمود چنانچه مشارالیه با چهار هزار تن وارد
فیض آباد گشته در موضع جوزون فرود کردید و بزرگان همراهانش بغرض پرداز حضور سردار عبدالرحمن خان
شده استدعا کردند که برای ارتباط رشته دوستی اجازت میخواهیم که با مير بابابيك مجلس آراسته یکدیگر را تحفه
و هدیه بگذاریم و سردار والا تبار حاضر آن مجلس باشند و سردار نکو کردار عرض ایشانرا پذیرفته داخل محفل
ایشان شد در بین هر دو میر نشست و ایشان يك كاء قند بزرك با چند خوانچه حلوات حاضر آورده پیش روی سردار


( ٢٦٩ )
( جلد دوم ) ( ذکر نشر و تنور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )

دفع مقدار نهادند و پس از انعقاد عهد و پیمان دوستی و اتحاد هر دو میر یکدیگر را خلعت داده در همان میر بابا بيك
سردار عبدالرحمن خانرا خطاب کرده گفت که اکنون ما دو تن که دست یکی کرده ایم نیروی شکستن پیشانه بزرك را
داریم که بشکسته قسمت نمائیم و سردار عبدالرحمن خان بفر است دریافت که مراد ازین کنایه میر بابابيك خود اوست
پس جواب داد که این امر متصور بل متعذر است اینرا گفته امر کرد که آن قند را بردارند و بپری نشسته
مضطربانه بیرون شد که مبادا ایشان بمخالفتش برخاسته مصدر ومنعکب امری نسبت باو شوند چنانچه هم چند
ایشانرا بحرکت کردن جانب قطغن ترغیب میفرمود ایشان عذر آورده اهمال می نمودند و درین اوقات رقعات ذکر
سردار عبدالرحمن خان که ذکر فرستادن آنها جانب بلخ از پیش بشرح رفت حامل آنها وارد آنجا شده در خفا شایع رقعات
بمساجد و معابر و فرود گاه عساکر پراکنده ساخت و بتصمداران لشکر نظام رسیده بجرنیل غلام حیدرخان وردك سردار عبد الرحمن خان
خبر دادند که از راه جهاد جانب قطغن و میرسلطان مراد رهسپار شویم زیرا که او طریق معاونت دولت انگلیس
بر گرفته است و جرنیل غلام حیدرخان ازین اظهار افسران فوج نظام سند و بهانه درستی در باب تصرف نمودن
ولایت قطغن بدست آورده ایشانر در اندیشه خویش جای داد که از ره نورد شدن سپاه بلخ جانب قطغن سردار
عبدالرحمن خان خائف شده مردم بدخشانی دستگیر خواهند کرد پیش بدین تصورات برادر زادة خود را با پنجم
فوج پیاده و هزار و دو صد سوار و بی ضرب توپ از بلخ جانب قطغن ره نورد ساخت و در کنار دریای قندز
با مردم قطغن مصاف داده فتحیاب شدند و سه روز بعد از حصول فتح در نجا نیز رقعات سردار عبدالرحمن خان
درمیان لشکر منتشر گشته میر محمد حسین خان که نایب محمد علم خانش دو سال پیش از هزیمت یافتن سردار عبدالرحمن خان
در محاربه سال هزار و دو صد و هشتاد و پنج هجری که در ضیافت و تو بپقات نزد خود طلبیده امین نظام سپاه ترکستان
مأمور فرمود و تا این زمان مشغول و مواظب کار مذکور بود از مشاهده نوشته سردار عبدالرحمن خان طریق خدمت
بر گرفته در مشهد بدخشان فیض رکاب بوس حاصل کرد و سردار نامدار از عطای قلعدان خویش و و عده منصب
استیفای مملکت افغانستانش مفتخر و سرافراز فرمود و افواج بلخ مظفرانه وارد تالقان گردیده اظهارات ایشان
این بود که میر سلطان مراد را باید از میان برداشت زیرا که مزاحم جهاد ترك معاونت سردار عبدالرحمن خانرا کرده
خواهش او را وقتی نگذاشت و با تنبه و تهدیدش کرده و با خود یار ساخته بعد با تفاق بعزم جهاد رهسپار کابل شویم
و میرسلطان مراد ازین اظهار و گفتار سپاه بلخ خوفناك شده از راه ضراعت (۱) بمير بابابيك و مير محمد عمر نامه فرستاد (۱) ضراعت
که سردار عبدالرحمن خان را نزد خود نگاه بدارند که لشکر بلخ از ضمیمه که دارند زندکی را بمن و شما تلخ خواهند تضرع وزاری
کرد و هم نامه بسردار عبدالرحمن خان فرستاده دعوت بقطغنش نمود و سردار عبدالرحمن خان که از نامه فرستادن
او بمير بابا بيك و مير محمد عمر مخبر بود در حيرت وتعجب افتاد که میرسلطان مراد در ود مرا در قطغن رضا نمیداد
و حال چه باعث خواهد بود که راه دوستی بر گرفته است و فرستاده او که حامل این نامه بود سردار عبدالرحمن خان
را متفکر و انديشنك ديده از نامه میر سلطان مراد كه بميربابا بيك ومير محمد عمر فرستاده بود آگهی داده آسوده
خاطرش ساخت چنانچه روز دیگر سردار عبدالرحمن خان راه قطغن بر گرفته میر محمد عمر همعانش گشته
میر بابا بيك تقاعد ورزیده گفت از عقب خواهم آمد و سردار عبد الرحمن خان در باب همراهی نکردن او چیزی
نگفته پنجاه راس اسب بازین وسناء و پنجاه میل تفنگ از وی برای افغانانیکه پی هم از شهر سبز آمده بر کاب
سعادت آشبایش پیوسته بودند خواستار شد که از قضا با خود بیاورد و خود سردار والاتیار رهسپار شده
در قلعه خرابه چعفر نزول فرمود و هم چندش فرستاده میر سلطان مراد ترغیب پیشرفتن کرد سردار والاتیار
از سبب مير بابا بيك که از عقب ره نورد گردیده ملحق رکاب ظفر آشبایش شود نپذیرفت و در همانجا درنك
کرد ، پس از شش روز مسموع گشت که میر سلطان مراد از سپاه بلخ هزیمت یافته باعیال واطفالش ومير سابقة
کولاب از راه فرار رو بنجات او رهسپارند و سردار نامدار عبد الله خانرا با چهل سوار باستقبال آنان مأمور
فرمود و پس از ورود ایشان هر دو تن را تسلی داده فرمود که اگر با من از در راستی جاده پیمای خدمت شوید
آسیب نخواهید دید و هم بمیر سلطان مراد گفت که هر وقت صاحب مکنت واقتدار شوم حکومت قطغن را تفویضت


(۲۷۰)
(جلد دوم) (ذکر شر و شور ایام فتور افغانسان) (سراج التواریخ)
کنم اینرا گفته اورا باعبد الله خان وششصد سوار در تالقان فرستاد که مردم را از جوش سردار واظهار اطمینان
خاطر دهند و خودش از قفای آنها رهسپار شده پس از دو روز وارد تالقان کشت و در خلال احوال مذکوره
جنرال غلام حیدر خان با بقیه لشکر بلخ که از سبب قتل سردار محمد سرور خان بروی شوریده بودند مقاتله داشت
چنانچه با یکهزار پیاده وسه هزار سوار و هجده ضرب توپ الشیار شور شیانرا در شهر تخته پل انحصار نموده کار
را برایشان دشوار ساخت و آخر الامر قلعه گیان از فراز باره حصار فرياد زده بمحاصرين التجاء کفنند که مابغی
آور نزده بلکه بر خلاف ورغم جنرال غلام حیدر خان برخواسته ایم که انتقام خون شهزاده خود سردار محمد
سرور خانرا از وی بگیریم و همراهان غلام حیدر خان از شنیدن این کلام دست از محاصره کشیده روی ستیز بجانب
غلام حیدر خان نهادند و او از انجمنی فرار اختیار کرده با دوصد تن از پیروان خویش راه مزار شریف پیش گرفت
و لشکريکه باخود او تا اینوقت مشغول محاصره بودند تعاقبش نموده نگذاشتند که داخل مزار شود چنانچه از معبر
آبدو از نهر جیحونش گذرانیده مراجعت کردند و عيال و اطفال و اموالش را اسیر و تاراج کردند و خود او
در بخارا رفته پس از دیر گاه بدست روسیان کشته وتبباه کگشت و پس از گریختن او سپاه نظام مزار و تخته پل
دو تن از منصب داران افواج متعلقه سابقه سردار عبدالرحمن خان را که تا اینوقت در زندان محبوس بودند
بیرون کشیده بافسری خودها بر داشتند و همچنین افواج مقیمه شبرغان و سرپل و آقچه و قطغن ازین ماجرا آکاه
کشته افسرانرا که جنرال غلام حیدر خان کاشته بود تمام اسیر کرده در غل و زنجیر انداخته مال ومنال ایشانرا
دستخوش تاراج ساختند و از جمله افسران افواج قندز کرنیل دستگیر کشدند و برادر غلام حیدر خان خود را
بضرب کلوله هلاك ساخته سپاه و اکوانیك در تحت رایتش بودند از راه اطاعت بسردار عبدالرحمن خان که باهشت
هزار تن محمد پیکار از مردم رستاق و کشم بدخشان وارد تالقان شده بود پیوستند واو ازین امر شگفنه خاطر
کشته ملاحظت نامه با عبد الله خان نزد سپاه مقیم قندز فرستاد که ایشان را نوید نوازش از جانب والا جواثعش
داده آسوده خاطر سازد و خود سردار رفیع مقدار جهت تهیه علوفه و پول چندی در تالقان در نك فرمود
و افواج قندز از وصول نامه سردار نامدار خرسند شده خبرات بسیار صرف فقرا کردند و تهنیت نامه عریضه آسا
بسردار والا مرتبت فرستاده پیام دادند که بیقین خداوند یمانند با رو مددکار اهل اسلام است که روی دل سردار
سعادت اطوار را بجانب اینولا کرده است که مردم مملکت افغاستان و ترکستان متعلقه آنرا از پامال نمودن ملت
بیگانه ایمن نماید و پس از وصول این عریضه بشرف مطالعه سردار خجسته کردار دوروز دیگر بانتظار ورود
میرها بيك که در فیض آباد بازمانده بود توقف در امور نمود و چون او نیامد مشهور کرد که از چه در ورودش
باردوی ظفر شکوه مکن روی داده است و او در جواب معروض داشت که اکنون که تمامت سپاه ملتزم رکاب
نصرت همراه کردیده اند برکاب والا پیوستن من لزومی ندارد و سردار شجاعت دثار بر آشفته دوباره نگار داد
که اگر او نیاید لاجرم خودبدان سو رهسپار شوم و او بصوابدید ندیمانش که مبادا کرفتار نکبت شده مال
و منالش بغارت رود باشش هزار تن وارد تالقان کردیده ملازم رکاب سردار ستوده مآب کگشت چنانچه روز دیگر
او و میر محمد عمر ومير سلطان مرادرا با غیره بزرگان آن بلاد نزد خود طلبیده خواهش معاونت بپول و علوفه از ایشان
کرد و فرمود که چون اراده غزا دارم میباید بزرکان این ولایت باندازه توان وطاقت معاونتم کنند و هر خانه يك
راس گوسپند با يك جوال کگندم باجو حاضر آورد اینرا گفته وعده جواب را بفردا نهاده همه را رخصت بیرون
شدن از مجلس داد و از سردار محمد اسحق خان بمدينه مکتوب کذارش حال رسید که پس از رهسپار شدن
جانب میمنه واز انجا عزم هرات کردن احوال ندارم که چکونه و در کجا روز بسر میبرد و در هرجا که باشید
وارد مزار شریف شده مشغول انتظام آن مقام شوید و این نامه سردار عبد الرحمن خان در دشت ادخود بسردار
محمد اسحق خان که از نواحی میمنه روی بمزار نهاده بود رسیده سه روز پس از وصول نامه سردار عبدالرحمن خان
داخل مزار کشته از ورود خود و عدم علوفه آنجا نیز شهرداد و میران و بزرگان بدخشان که وعده جواب فردا
داده شده بودند نزدسردار عبدالرحمن خان حاضر آمده اظهار کردند که چون شما از راه حمایت ملت اسلام وارد اینمقام


(۳۷۶)
( جلد دوم ) ( ذکر شر وشور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
گردیده عزم آن دارید که دست تصرف ملت بیگانه را از ما باز دارید سه لك روپیه آماده کرده زیاده بران نیز
حتی الوسع والا مكان بمال وجان مضایقه روا نداریم و سردار عبدالرحمن خان ازین اظهار آنان شاد خاطر گشته
امر کرد که چیزی از علوفه و آذوقه را در خان آبادو چیزی را در دیگر مواضع مستعد، فراهم کنند و بسردار محمد اسحق خان
نیز نامه فرستاده خبرداد که اگر بتواند دوازده هزار نفر اشتر روانه قطغن نماید که علوفه بمزار شریف رسانند
و مقارن اینحال یار محمد تاجر ساکن تاشقرغان با تحفه وهدیه شایان قبض یاب حضور سردار عبد الرحمن خان
شده سردار ولا تبار ازین معامله در حیرت افتاد که از کدام رهگذر از تمام مرد ما ن بوم و بر این شخص تحفه آور
بزم حاضر آمده خواهد بود و در بین کار در یا به نمود که شیر دل خان لوی ناب حاکم سابقه مبلغی از خزانه دولتی باین
تاجر سپرده بود چنانچه خود او خبر داده سردار والاتبار فرامرز خان غلام خود را با او همراه فرستاده همه مبالغ
مذکوره را از تاشقرغان حاضر آورد و در روز نوروز سال لوی ئیل شش هزارتن از زنان و دختران مردم
افغان را که اسیر دست ترکمان بودند امر نمود که رها داده همه را سپرد اقوام شان نمایند و قبل از صدور این حکم
سردار عبد الرحمن خان مدير بابا بيك فرستادگان او را که برای همین کار گسیل داشته بود محبوس کرده
با خود اندیشیده در دل قرار داد که هر آینه سردار عبدالرحمن خان با سپاه دولت انگلیس گرفتار پیکار
خواهد گشت و آن وقت اسیران افغان از خاطرش فراموش شده بیاد نخواهد آورد پس اسیران را رها نداده بلکه
چندتن از فرستاد گان سردار والاتبار را که در اطلاق آنها اصرار کردند بقتل رسانید وازجمله يك تن خود را
برود خانه انداخته بقرار زحمت جان بسلامت کشیده بلباس درویشی نزد سردار عبدالرحمن خان رسیده ماجرا
باز داشت و او بر آشفته میربابا بيك را باچند تن از هم دستانش محبوس فرمود ومیر محمد عمر را بجای او مامور حکومت
فیض آباد نموده برادرش را بحکومت رستاق بگماشت بعد از ان مجدداً درباب اطلاق اسراء تأکیداً امر کرد که همه را
بابندر ان میرجهاندار شاه که در زندان طالقان بودند رها نمایند چنانچه همگنان رها گردیده سردار والاتبار از رها
یافتن اسیران افغان خدای را ثنا گرشده وارد قندز گشت وسپاه مقیم آنجا یکصد و يك توپ رسم تبريك ورود
مسموعش گشاد داده پس از ادای مراسم پذیره دوصد تن از افسران سپاه را که با سردار والاتراد در دل عناد
داشتند حاضر حضورش کرده خواستار قتل ایشان شدند و او از خون ایشان در گذشته همه را عفو فرمود و در روز
چهارم ماه جمادی الثانی سال ۱۲۹۷ هزار و دوصد ونود و هفت هجری فرامین عدیده بنام بزرگان کابل وغزنين
وخوانین اطراف اصدار فرموده از ورود فیض آمودش درقندز همه را اعلام نمود وروز دیگر محمد سرور خان
بن ناظر حیدر خان که در سمرقند روی از خدمت سردار نامدار برتافته از نزوش رفته بود وارد قندز شده در وقتیکه
سردار رفیع مقدار مشغول عرض دیدن توپ خانه بود خود را بپایش انداخته شرف پای بوس حاصل کرد
وسردارش نشناخته چون سرش را برداشته دید بشناخت و او زبان ندامت عذرخواسته مورد عفو گشت وعرض
رسانید که نامه از کرفن صاحب انگلیس با خوددارم و نامه را بسردار والاتبار داده چون بگشود نوشته بود که
دوست محترما دولت انگلیس از شنیدن اینکه وارد قطغن شده اید مشعوف است و خرسند خواهد شد که بداند
که از دولت روس چه گونه حرکت کرده و چه اراده دارید فقط

( ذکر مشورت جستن سردار عبدالرحمن خان ازسپاه )

( درباب جواب نوشتن برای گریفن صاحب انگلیس ) ذکر مشورت
کردن
سردار والاتبار با ندیشه اینکه ابتدای مذاکره اش با دولت انگلیس است بدون مشورت سپاه جواب نگار سردار عبد
دادن نامه گریفن را مذموم پنداشت که مبادا مردم غرض جوی مفسده خوی درگمان آن افتند که مدد از ارسال الرحمن خان
و مرسول مکتوب مملکت را بدولت انگلیس سپردن خواهد بود پس نامه گریفی را در نزد تمامت لشکر بزبان جهر با سپاه
خوانده از افسران سپاه خواهش آن کرد که در پاسخ این نامه باوی انباز شوند وایشان از در مشاوره سخن
رانده دوروز مهلت خواستند و در روزسوم هريك جواب جداگانه مسوده آورده بعضی نوشته بود که ایدولت
وملت انگلیس از مملکت ماب بیرون شوید و گرنه شما را بقهر وا کراه بیرون خواهیم کرد وسر برسر اینکار خواهیم


(۲۷۳)
(جلد دوم) (ذکر شر و شور ایام فتور افغانستان) (سراج التواريخ)

نهاد و برخی مرقوم داشته بود که پیش از آنکه با کار گذاران دولت برطانیه عظمی بمذاکره گرایم نقصانی که
از سبب مداخلت سپاه انگلیس در مملکت افغانستان روی داده ادعاید بعد بمذاکره و مکاتبه گراید و پاره نگار
داده بود که دولت انگلیس صد کرور روپیه از جهت خراب شدن قلاع و از دست رفتن الواب ما که آلت سکونت
و دفاع بودند خساره بدهد و گرنه یکتن از انگلیسان را زنده نخواهیم گذاشت و آنجان در تن و رمق در بدن داریم
دست نخواهیم برداشت که مملکت افغانستان متصرف ممالک شوید و درینصورت دیگری نیز چون دولت روس با ما معاونت
خواهد کرد و ازین قبیل هر کدام مسوده باندازه فکر و خیال خود نزد سردار والا تبار آورده در آخر خود سردار
نامدار جوابیه هفت هزارتن از دلیران افغان و اوزبك این رقم را نگار داده قرائت کرد که دوست محترم کریفن صاحب
نماینده دولت برطانیه عظمی را پس از اظهار مراتب دوستانه مکشوف میدارد که مراسله شما رسیده از مطالعه ما گذارش
یافت و در نوشته خود از ورود من در علاقه قتغن اظهار خرسندی کرده معلوم داشته بودید که از مملکت دولت
روس بچه قسم حرکت نموده و بچه عزم دارم دوست محترما از مملکت دولت مذکوره برخصت و اجازت جنرال
کافمان حکمران تاشکند عازم و رهسپار ایندیار گشته قصد آن دارم که در امور اضطراریه و ضروریه که برعما ونت
ملت خود بسته باشدم مصاف داده ره آورد مدافعت شوم فقط و پس از خواندن این نامه سعادت ختامه از تمامی
مردمی که در رکابش فراهم شده و حاضر بودند سوال کرد که اینک نامه مرقومه من اگر مطبوع و پسندیده شما
باشد فبها المطلوب والا هرچه در مکنون خاطر دارید در محل اظهار آرید و ایشان یکدل و يك زبان پاسخ دادند که
ماهمه کوش هوش بفرمان سردار نیکو کردار نهاده در راه حفاظت مملکت و حمایت ملت خود بسر و مال و جان
محکم و استوار ایستاده مقصد اصلیم در جمعیت اطوار و منتظر بیکاریم که بیرون ازین دیگر رائی و فکری نداریم
زیرا که درجه مکالمه و رتبه مناظره و مذاکره را بپادشاهان درخور می پندیم و علم بدان نداریم که چگونه سخن
رانیم و اینرا گفته سوگند یاد کردند و کفتار خود را موثق و موکد نموده بعد اظهار کردند که در نامه فرستادن
و پیام دادن و مذاکره کردن باهم که روی سخن بسوی او باشد خود سردار والا تبار که واقف کارند مختارند
که هرچه صواب داند و نیکو پندارد از قوه بفعل آرد چون کلام بدین مقام رسید سردار عبد الرحمن خان نامه
را بخاتم برنهاده مصحوب محمد سرورخان در کابل نزد کریفن فرستاده بعد از آنجا رهسپار چاریکار شده در آنجا
هروز فوج فوج از مردم نواحی و اطراف شرف اندوز رکاب بوس سردار والا تبار شده از انعقاد رشته
عهد وقبول اطاعت وانقیاد مستسعد میگشتند و مقارن اینحال کار گذاران دولت انگلیس چهار فوج پیاده را
بسالاری جنرال راس نام نظامی و ربخوی نام منصبدار ملکی مامور بغمان نمودند که مذاکره و مکالمه که با میر جان
عبدالرحمن خان در میان آید بتوسط اوشان بانجام گراید و مقارن اینحال سردار محمد یوسف خان و قاضی عبدالرحمن
خان و سعدالدین خان پسر او و عنایت الله خان بن وزیر محمد عثمان خان و صاحب زاده میر آقا و نواب خان استر نجبی
و خان محمد خان بابکر خیل و میرزا مستمند خان و عبد الصمد خان مهمندانی زنی و تنور و حضور سردار ممدوح گشته چون
در موضع اوپیان (۱) رسیدند سردار محمد عزیز خان بن امیر محمد اعظم خان مرحوم که با عم سردار عبدالرحمن خان
وارد پروان حال موسوم بجبل السراج گردیده بود بملاقات سردار محمد یوسف خان آمده پس از درك ملاقات
در پروان بازگشت و دو روز پس از ان سردار عبدالرحمن خان در روز نهم ماه شعبان سال هزار و دویست و نود و
هفت هجری عازم وارد شماندره شده چريك از اعیان واشراف شهر کابل و اطراف آن تسلیت نامها نفاذ و ارسال
فرموده همه را خرسند نمود و درین حال سردار محمد یوسف خان و همراهانش که از مدت هشت روز در او پیان
درنگ داشتند وارد تندره شده شرف رکاب بوس حاصل کردند بعد از انجا سردار موصوف حرکت کرده وارد
چاریکار شد و در انجا نامه از جنرال دانلد استیوارت و کریفن صاحب بسردار عبدالرحمن خان رسید که مارا هوای
آن در سر است که نامه اعلان امارت افغانستان را بنام شما مشتهر سازیم بنابران لازم است که شخصی را برگزیده
در کابل بفرستید تا در روز اعلان امارت شما بکابل حاضر باشد و او سردار محمد یوسف خان عم مکرمش را باصد
سوار نظامی از فوج مجیدیه نهری و قاضی عبدالرحمن خان بارکزائی و جنرال کتاب خان و نائب محمد امین خان بیات
و سید امرالله خان در کابل نزد انگلیسان فرستاده بسردار معزی الیه فرمود که بهروسیله و واسطه که بتواند والده

(۱)
در دفتر
هوفیان بها
و قا نوشته
می شود
والله اعلم


(۲۷۳)
( جلد دوم ) ( ذکر شهر و شور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواریخ )
ماجده سردار عبدالله خان ولیعهد مرحوم را بطوق داده از حرکتش بدیگر دیار بازداشته باو بگوید که سردار
عبدالرحمن خالت بمنزله مادرش میداند خلاصه سردار محمد یوسف خان وارد اردوی انگلیس که از حاجی پيك
کوچ داده در موضع کارنده معروف بیمله نواب فروکش کرده بود شد و سردار عبدالرحمن خان باسه لك تن
از غزاة مترصد معلوم شدن احوال سردار محمد یوسف خان در چاریکار توقف کرد و سردار مذکور پس از ملحق
شدن باردوی انگلیس یکتن از افسران انگلیسه را باسی تن از سواران نظام دولت برطانيه عظمی همراه گرفته
از بلمله نواب وارد کابل شد و انگلیسان نظر باینکه او فرستاده سردار عبدالرحمن خان بود با عزاز هرچه تمامتر
در شهر پورش بلشگر که خویش فرود آوردند و سرا پرده و خیمهای بزرك جهت اعلان داشتن امارت سردار
عبدالرحمن خان برافراخته تمامت بزرگان واشراف شهر و اطراف را فراهم ساخته بعد جنرال سر دانلد استيوارت
وسرفريدرك را برتس و گریفن صاحب وغيره افسران و منصبداران سپاه دولت انگلیس با اعیان کابل و اطراف
در اندرون خیمه شده سردار ولی محمد خان وغیره سران و بزرگان برکرسیهای جداگانه نشسته سردار محمد
یوسف خان را در بین کرسی جنرال سر دانلد استيوارت و سرفريدرك را برتس بر کرسی جای نشستن دادند
وچون مجلس آراسته شده اسباب مذاکره پیراسته گشت جنرال سرفریدرک را برتس مقصودبه ازجای وخواست
زبان انگلیسی نتایج و فوائد دوستی و امارت سردار عبدالرحمن خان را نسبت بدولت قویه انگلیس برشمرده
پس بجای خویش نشست و همچنین سردانلد استيوارت بپا ایستاده تقریر او را بالفظ انگلیسی اعاده کرده برجای
نشست سپس گریفن صاحب برخواسته بزبان افغانی و فارسی وانگلیسی کلمات هردوتن اولین را ادا نموده تبريك
امارت اعلیحضرت امير عبدالرحمن خان را نزد حضار مجلس بجای برد و سردار محمد یوسف خان لب بتکلم کشوده
گفت که اگرچه تمامت مردم افغانستان و ترکستان متعلقه آن طوعا رغبته امارت اعلیحضرت والا را بگردن
قبول نهاده و گوش بامر ونهی او داده همگنان در راه اطاعت بپای خدمت استوار ایستاده اند که دیگری را
درین امر منتی براو نیست باری از جانب دولت برطانیه عظمی نیز که ملك و مملكت وتخت امارت بوی وا گذاشته
شد تشکر دوستی و اتحاد دولت موصوفه را بپای خواهد برد وازین تقریر سردار محمد یوسف خان سران انگلیس
کف شادمانه بهم زده واظهار شعف نموده بسردار محمد یوسف خان گفتند که بعز عرض اعلیحضرت والا
رسانیده خواستار شود که از چاریکار در موضع آقسرای پرتو نزول افکنند تا با هم ملاقات کرده مراسم دوستانه
بتقديم رسد و سردار محمد یوسف خان استدعای انگلیسان را درباب ملاقات اعلیحضرت والا بذریعه عريضه
از حضور فیض گنجور خواستار شده خود از محفل تبريك امارت اعلیحضرت برخواسته نزد مادر ستوده سیر
ولیعهد مرحوم رفته پیامیکه از سرکار والا داشت نزد او بگذارنید و هر چند تسلی داده دخولی نمود نپذیرفته گفت که
ازین شهر بیرون شوم و هر وقت که رشته دوستی امیر عبد الرحمن خان با سردار محمد هاشم خان دامادم منعقد
گشت مراجعت کنم والاسر خویش و راه دیگر جانب پیش گیرم ابلخره گفته از کابل رهسپارغزنین شد وازقضای
او تمامت خد متکاران و نيك خوازان امير شير عليخان مرحوم با عيال واطفال راه فرار جانب هند و ديگر ممالك
خارجه برگرفتند ومقارن اینحال انگلیسان بموجب استدعائیکه در باب ملاقات اعلیحضرت والا از سردار محمد یوسف خان
کرده بودند بایست هزار تن از سپاه نظام و توپخانه از شهرپور بعزم آقا سرای که ملاقات گاه قرار داده بودند
بیرون شده قلعة حاجی فروکش کردند و درین میان سرد میکه برکاب سعادت انتساب والا انجمن شده بودند
اعلیحضرت والای امير عبد الرحمن خان را در چاریکار بپادشاهی برداشته بعد ذات حشمت صفات
والا از عرض سردار محمد یوسف خان که بشرف مطالعه ساطعه پیوسته بود از چاریکار بعزم ملاقات
انگلیسان رهسپار گشته بسردار محمد یوسف خان فرمان فرستاد که هرچه از اسباب و آلات کار آمد از قبیل خیمه
و فرش و ظرف وغيره آماده تواند از شهر در موضع ملاقات رساند چنانچه او آلات وادواتیکه در خور شان پادشاهی بود
بیشت پیل بار کرده در موضع زمه فرود آورده خیمه ها و سرا ردها را در آنجا برپای کرده بیاراست و خود
صوابدید طرفین با مرمانجی گری اقدام کرده شرفياب حضور اقدس والا شده مأمور گشت که از انگلیسان


(۲۷۲)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواریخ )
تعین وقت ملاقات را کرده باز گردد که بر وفق قرار داد انگلیسان موکب والا حرکت نماید چنانچه پس از معین
داشتن وقت ملاقات و معاودت اوغاست غیباد که ملازم رکاب همایت انتساب بودند با اعلیحضرت والا از اقامتجای
جانب زمه متوجه بها شدند و چون اعلیحضرت والا بيك گروهی خیمه ملاقات گاه رسیدند همعنان بودن جمع
غفیری از راه حزم و احتیاط همرکاب خویشتن لازم ندیدند لهذا را پایان دانشمند جنرال غلام حیدر خان چرخی د ابدالاری سواران
نظام و تکه داری غزاله کاشت که ایشان را از حرکات ناسزا و خود سرانه باز دارد و خود با معدودی چون قاضی
سعدالدین خان و میر سره بيك خان وقرا مميز خان و جان محمد خان و پروانه خان و میرزا محمد تقی خان لشکریونیس
وغیره وارد زمه شده انگلیسان نیز از لشکرگاه خود که يك كروه فاصله داشت حاضر بارگشته در مجلس باهم
نشستند و از جمله محمد سرور خان بن ناظر حیدر خان در قفای نامیر عبدالرحمن خان بپای ایستاد و از انگلیسان
گریفن صاحب و کنی گم و کشتر هنستگر و کریستی وغیره چندین حاضر بودند که صحبت دوستانه اتفاق افتاده
انگلیسان اظهار کردند که وضع امور زمانه حالت سرکار امیر صاحب را بجائی رسانیده است که مطابق میل
و خواهش دولت انگلیس میباشد بنابران حکمران هندوستان و کار گذاران دولت علیا حضرت وکشور با ملکه
انگلستان مشعوفند که اعلان نمایند که چنین شخصی از نیبرگان امیر معظم مرحوم امیر دوست محمد خان را با ماری
افغانستان بشناسند و این امر برای دولت انگلیس اسباب خوشنودیست که طوائف افغان و بزرگان ایشان شخص
ممتازی را از خانواده محمد زائی که بشجاعت معروف و بمهارت وفهم و کیاست موصوف است منتخب بامارت نموده
اند و خیالات امیر صاحب و الانسبت بدولت انگلیس در انتهای درجات دوستی خواهد بود و تا زمانیکه حکومتش
برقرار و این خیالات در ضمیرش استوار باشد دولت انگلیس بایشان امداد خواهد کرد و بهترین وضعیکه دوستی
خود را بدولت انگلیس ثابت نماید این خواهد بود که بازنهای خویش که با خدمت نموده اند بطور رأفت سلوك
نماید و جنرال محمد جان خان وردك را در لشکر خویش بمنصب سپهسالاری سرافراز سازد و سرکار اثمره والا
امیر سپهسالاری او را بپذیرفته پاسنجاد که مشارالیه نسبت بدین چه خدمت کرده است که از عطای این منصب بزرک
فخربه حاصل کند آری اگر با من غدر نکند با او از طریق ملاطفت رفتار خواهم نمود و اینرا گفته و آنچه لازم
گفنتن و باعث انعقاد کشتن رشته اتحاد بود مذاکره یافته بعد همگنان از مجلس برخاسته هر کدام جانب لشکرگاه
و مقام خویش شد
ذكر ورود
اعلیحضرت
امیر عبدالرحمن
خان در کابل
ذکر بر تو نزول افکندن اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان
( بمقر سلطنت و مذاکرات او در عریض راه زمه و کابل با انگلیسان )
و در وقت برخواستن از مجلس ملاقات انگلیسان از اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان استدعای دیگر ملاقات
کرده بعرض رسانیدند که نزديك اردوی خود جائی را برای نشستن آراسته جهت تقديم تحائف وهدايا
میخواهیم با اعلیحضرت والا ملاقات نمائیم واو مسئول ایشان را بگوش قبول شنیده فرمود که با مردم حاضره
قوم و ملت خود مشورت کرده بعد در همین جا با هم ملاقات خواهم کرد و انگلیسان کریستی را جهت استحضار
و استفهام اجازت قومی اعلیحضرت والا در زمه گذاشته دیگران بلشکر گاه شدند و اعلیحضرت والا نیز سردار
محمد یوسف خانرا در اردوی معلی آورد که استصواب آرای بزرکان ملت اسلام را مصحوب او بكريستى روانه
نماید چنانچه داخل عسکر گاه شده از اعیان ملت و بزرگان مملکت در باب ملاقات ثانی مشورت جست و بعضی رأی
نداده بعز عرض رسانیدند که مبادا انگلیسان کیدی اندیشیده باشند و برخی ترغیب بملاقات کرده سخن بمشاجره
کشید وعاقبت الامر حضرت والا بروفق صوابدید رای صواب نمای خویش طریق ملاقات بر گرفته در موضعیکه
حال قصر سعادت حصر شهر آرا بنیاد کار این مدعا افراخته و پرداخته شده است با انگلیسان ملاقی شده چون
مجلس ملاقات بپای رفت الوایی را که انگلیسان متصرف شده بودند تسلیم حضرت والا نموده مبلغ نوزده لك
روپیه را که از مالیات ملک حصول کرده و صرف نموده بودند نیز وعده ادا کردن داده و پس از شستن یازده دقیقه
باهم وداع کرده اعلیحضرت والا در عمارت دروازه سفید شهر چبر اقامت چند روزه گزید و انگلیسان راه پشاور


(۳۷۰)
( جلد دوم ) ( ذكر واقعات ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواریخ )
و قندهار بر گرفته کابل و افغانستان را گذار شدند و سردار محمد یوسف خان انگلیسان رونده پشاور را بامر
اعلیحضرت والا تا ده خدایداد همراهی کرده مراجعت نمود و سر دار محمد عزیزخان بادر دوی مأمورۀ قندهار
ناشرین رفته ورضا نامه گرفته معاودت نمود

ذكر واقعات هرات ومحاربه سردار محمد ایوب خان ) ذکر
واقعات هرات
( با لشکر انگلیس در میمند ) وقندهار
در خلال واقعات مذکوره خان آقای جمشیدی و جهانداد خان قبچاق که ایشانرا امیرشیرعلیخان از راه اعتراض
در کابل طلبیده باحترام نگاهداشته بود بس از رفتن امیر محمد یعقوب خان در هند هردو تن بامر انگلیسان از کابل
برای نفاق انگیختن و بدست آوردن هرات در غورات رفته با سردار انبیاء خان تاپمنی و سردار عبدالله خان تیموری
متفق شده ابواب مکاتبه را با مردم شهر واطراف هرات باز کردند و سردار محمد ایوب خان آگاه گشته لشکر
بدفع ایشان کاشت چنانچه خان آقا و جهانداد خان و بهبود خان نبیرۀ وزیر یار محمد خان مرحومرا گرفتار ساخته باقاضی
هرات که بانها مکتوب فرستاده بود هر چهار تن را بضرب سرنیزه تفنك هلاك فرمود وسردار عبدالوهابخان بن
سردار میر افضل خان مرحوم را با یکفوج پیاده و دو ضرب توپ و چیزی از سوار در تاپوره بتدمير سردار انبیاء
خان فرستاد و همچنین سردار محمد حسن خان را باسه فوج پیاده و چند ضرب توپ مأمور كشك فرمود كه پلتنك
لوشخان ومحمد امین خان پسران خان آقای مقتول را تنبیه و سر زنش کنند و سردار انبیاء خان تاب درنك
نیاورده در پاغستان فیروز کوه در آمده پناه گزید و همچنین پسران خان آقا از راه فزار درمیمنه که اینوقت سپاه
پادشاهی آنرا فروهشته در دست استقلال میردلاور خان بود رفتند ومقارن اینحال سپاه نظام هرات که پس از محبوس
آمدن سپهسالار حسین علی خان در کابل جنرال فقیر احمد خان ريکارا تحريك نایب سالار حفیظ الله خان لهو گردی
بقتل رسانیده خانه او را تاراج کرده و بخود مغرور شده بودند بعرض سردار محمد ایوب خان رسانیده استدعای
غزا بالشکرا انگلیس کردند و اواینسبب آنکه افواج نظام کابلی بسیار و شائق دیدار اهل و دیار خود بودند وملازمان
نظام هراتی اندک بوده توان سدراه شدن کابلیانرا نداشتند ناچار عرض واستدعای ایشان را رد نکرده از هرات
بعزم جهاد جانب قندهار رو نهاد و چون يك منزل از شهر دور شد فیض محمد خان جنرال که بامر سردار محمد
ایوب خان باسه فوج پیاده میمنه را گذاشته وارد هرات شده بود تمرد ورزيده ازراه سر کشی آهنگ جنگ کرد
و با فوج هراتی شهر را استحکام داده از شهر بعزم محاربه بیرون تاخت و سپاه کابلی رو بمقاتله نهاده فیض محمد خان
وسپاه هرات را مغلوب گردانیده متعاقباً داخل شهر شده شهر وبازار را تمام تاراج کردند و بسیار تن از هرویان
را بکشتند و فیض محمد خان را مرده و زنده نیافتند که فرار کرد و یا کشته گشت و سردار محمد ایوب خان نیز بشهر
باز گشت و پس از چندی رأیت جهاد برافراشته با یازده فوج پیاده و هشتصد سواره نظام وملی و دو عراده توپ
وحشر وازدحام ماهی از سواران ملکی هراتی و فراهی و پشت رودی وقندهاری وغیره مردم اطراف و نواحی
از هرات رهسپار قندهار شد وسردار شیر علیخان قندهاری آگاه گشته ظاهراً جهت تسكين خاطر انگلیسانیکه
در قند هار بودند بعزم مدافعه غزائیکه در پشت رود انجمن شده بودند با سپاه کرانی راه بر گرفت و باطناً بارادة
مقاتله و محاربه سردار محمد ایوب خان رو بفراه نهاد و انگلیسان از اظهار او که از سپاه پاد شاهی
وتوپخانه چیزی نگفته به بهانه دفع مردم الوسی رهسپار آن محال شد لشکر مکنی از افواج دولتی با او
نگذاشته باندازه مدافعه مردم الوسی فوج و توپ همراه او مامور رفتن کردند و در روز هفد هم ماه شعبان
مطابق ایام ورود اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان در چاریکار با سردار محمد ایوب خان در بیا بان میمند مشهور
بچوند دوچار شده قبل از آنکه نائرة قتال شعله ور گردد سه فوج پیاده قندهاری از سردار شیر علیخان رو بر تافته
برکاب سردار محمد ایوب خان پیوستند و او از قریه سنك رو بجانب خصم نهاده لشکر نظامی را با پیادگان الوسی
از راه درۀ گرمايك آمهرپتن رفتن کرد و تمامت سواران را با خود همراه گرفته طریق مقابل غنیم اختیار نمود


( ٣٧٦ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواریخ )
و غلام حیدر خان رسالدار افشاری را بامیرزا غلام حسین خان کابلی نویسندۀ سردار نور محمد خان مشهود بسر تیپ
و فیصد سوار کتباده از سواران پشت رودی و قندهاری و صد سوارۀ نظام مأمور قراولی کرد و هم درین بامداد
انگلیس در آویخته تا دو ساعت بکشش و کوشش مردانه توده سپاه انگلیس را از راه چوهن باز داشته فراوان تن را
خون بریختند و هنوز نائرة قتال در اشتعال بود که افواج پیاده نظام با اتواب صاعقه بار در رسیده دست بآلات
پیکار بردند و تا پنج ساعت بازار گیر و دار را گرم داشته در پایان کار لوای فتح افراشتند چنانچه سپاه انگلیس پشت
بجنگ داده رو بهزیمت نهادند و جنرال با غر نام انگلیسی با بسیاری از افراهمراه او کشته گشته از لشکر اسلام عبد الغفور
خان برگد هراتی و محمد انور خان کپدان قندهاری و محمد زمان خان بگرزائی و پسر قادر خان با یصد تن از احاد شربت
شهادت چشیده هشت صد تن زخمدار شدند و دیگران هزیمتیان سپاه انگلیس را تعاقب نموده بسیار تن را در عرض
راه کریز افگندند اما از مشاهدۀ این حالت کرنیل سنجان انگلیس خود و تمام سپاه را تباه دانسته فریاد زد
که کسی هست که خود را فدای دولت ساخته دلاوران اسلام را دست از کشتن و با انداختن بازدارد که نام انگلیس
پست نشود و از فریاد و الغیاث او دوصد تن از پیادگان فوج گوره داخل دیوار بست باغیکه در کنار راه واقع بود
شده ببا ز داشتن غزاۀ پرداخته بکشاد دادن تفنگ گرائیدند و دیگران منبر را رو بقندهار همی دویدند و غازیان
که از قفای انگلیسان سرگرم ترکتاز بودند از گلوله تفنگ جای گزیدگان باغ مذکور هیچ نیندیشیده با آنکه
تگرگ آسا از ضرب گلوله بزمین میربختند پیوسته بدیوار بست باغ بر شده داخل باغ گردیدند و با پیادگان گوره
در آویخته بسر نیزه تفنگ و ضرب شمشیر یکدیگر را زده آخر الامر همه دو صد تن گوره را از دم تیغ و طعن سنان
و زدن نیزه گذرانیده یکتن را زنده نگذاشتند و ازین گرفتاری غازیان بقیه سپاه انگلیس که دست از جان شسته بودند
بان خسته و دل شکسته داخل قندهار شدند و غازیان متعاقباً وارد قندهار شده بامر سردار نامدار محمد ایوب خان
در روز بیست و هفتم ماه شعبان شهر و انگلیسان را در تنگنای محاصره انداختند و راه آمد شد را بروی انگلیسان
بسخت بربسته کار را برایشان دشوار ساختند و در روزهای محاصره ایشيك آقاسی محمد یوسف خان و فرخ خان کپدان
توپخانه از ضرب گلوله شربت شهادت نوشیدند تا که از صدمه بتوبیۀ تلگراف بسپاه مقیم کابل از حسرت و گرفتاری
سپاه مقیم قندهار خبرداده امر کردند که از راه معاونت در قندهار رفته محصورین را از قید گرفتاری رهاندهند
چنانچه جنرال سر فرید رابرتس با سپاه گران در روز ورود اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان که پنجم ماه رمضان
بود از کابل رهسپار قندهار شد و در روز بیست و یکم انجاه واقعه ماجده ولیعهد مرحوم که از کابل در غزنین رفته
و از انجا با سردار محمد حسن خان و سردار محمد هاشم خان و سردار عبدالله خان راه قندهار بر گرفته بود وارد آن
دیار شده بسردار محمد ایوب خان پیوست و سپاه انگلیس روز بیست و سوم ماه رمضان وارد قندهار گردیده
در روز بیست و چهارم از راه بویابال رو بمیدان قتال نهاد و با سپاه سردار محمد ایوب خان در آویخت و تا نیم روز
آلات کار زار بیدار مانده بسیار تن از جانبین کشته گشته آخر الامر سپاه سردار محمد ایوب خان راه هزیمت بر گرفته
فرار اختیار کردند و از جهه کرنیل شیر محمد خان هزاره با یکصد تن پیاده از فوج ایستاده تا یکساعت هشت فوج پیاده
نظام انگلیس را بزور بازوی مردانگی از تاختن باز داشته هزیمتیان اسلام را از ورطه هلاک و دمار نجات داد و دور اس
اسب سواری او از ضرب گلوله سقط گردیده با یکزار صد تن پیاده که با او همراهی کرده بودند در جهه رفیعه شهادت
یافته آخر الامر با بقیه همراهانش از قفای هزیمت یافتگان راه بر گرفت و انگلیسان فتحیاب گردیده آسوده خاطر
شدند و مادر ولیعهد و سردار محمد هاشم خان و سردار عبدالله خان با فراه با سردار محمد ایوب خان همراه رفته در آنجا
اقامت گزیدند و سردار محمد ایوب خان در هیات رفته مقارن اینحال سردار عبدالله خان بن اعلیحضرت امیر
عبدالرحمن خان که در قندهار نظربند بود بدرود جهان کرد و سردار شمس الدین خان با سردار محمد هاشم خان
بن امیر محمد اعظم خان مرحوم از کابل با مر اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان و خواهش انگلیسان وارد قندهار شده منصرف
آن دیار گشتند زیرا که تا اینوقت انگلیسان قندهار را نسپرده از سردار شیرعلیخان می شمردند و شکست محاربه
میوند را حمل بر خطای او کرده او را با مقسو بالش با خود برده در موضع کوهی واقع کنار شمالی بندر کراچی
مسکن داده تمامت افغانستان را باعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان تفویض نمودند فقط


( ۳۷۷ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع ایام فتور افغانستان وخاتمه کتاب ) ( سراج التواريخ )

خاتمه کتاب

ازانجا که اراده پادشاه محکوم حکم قضاست مؤلف ضعیف را نعمت کویائی ولیاقت وقائع ننگاری از پرتو
آفتاب مرحمت انتساب اعلیحضرت ( سراج الملةو الدین ) نصیب گشته و علاوه بران با وجودیکه
مایثه کان را در گرفتن نعمت و خواندن حاجت هیچ حجت نیست ذره وار از حضیض خاکساری
باوج اعتبار برافراخته در تالیف این خجسته کتابم مامور و نامور ساخته است
که ازین رهگذر و از جهت آنسکه ذات قدسی سمات این پادشاه معارف
و سیاسی آگاه مولف آسا سراپا این کتاب را بقلم خویش حك
واصلاح فرموده و میفرمایند میساید و میشاید که بر
تمامیت مؤلفین تواریخ دیگر سلاطین فخر
ومباهات کنم وبر خود بنازم
و دعای دوام دولتش را
همیشه تا که زنده
باشم ورد زبان
سازم
که
الهی تا جهان باشد شه ما کامران باشد
زلال عدل و احسان همچو فرمانش روان باشد


(۱)
(جدول صحیح وغلط جلد اول ودوم کتاب مستطاب سراج التواریخ)
صفحه سطر
۱۸ ٤
ايضاً ۲۲
ايضاً ٢٤
۱۱ ه
۳ ۷
ايضاً ۱۲
ايضاً ۳۲
١٦ ٨
ايضاً ۱۹
ايضاً ۲۲
ايضاً ٣٥
۳ ۹
١٦ ١٠
ايضاً ۱۷
١٤ ١١
۳ ١٥
ايضاً ٨
ايضاً ۱۳
۷ ١٦
ايضا ٢٤
١٥ ١٨
ايضاً ۱۹
ايضاً بحاشيه
۲۳ ۱۹
۱ ۲۰
ايضاً ٦
غلط
۲۷
۳۵۰
۲۰
هفت
گرممان
شاه
گرمان
عماراتش
سيزده
کایل
مختلفة اند
مقدماً
با احمد خان
خصوصاً
پشاور
طویخانه
دريده
توجه
بالنسبه
سنای
فايزه
معلی
تاريخ
تندهار
چنگ
پس از بس
صحيح
و ۲۷
و ۳۵۰
و ۲۰
هفت
کرمان
شاه
کرمان
عمار اتس
سیزده
کابل
مختلفه اند
مقدماً
با حید خان
خصوصاً
پشاور
توپخانه
دریده
توجه
بالنسبه
سنایی
فایز
تاريخ
قندهار
و جنك
پی در پی
صفحه سطر
ايضاً ١٦
ايضاً ۲۱
ايضاً ٢٤
ايضاً ۳
١٥ ٢١
ايضاً ۲۲
۲۱ ۲۲
ايضاً ٢٩
ايضاً ۳۲
٣٦ ٢٣
١١ ٢٥
ايضاً محاشيه
ايضاً ٢٥
ايضاً ٣٥
١٩ ٢٦
ايضاً ٣٠
٢٥ ۲۷
٦ ٢٨
ايضاً ۱۲
۹ ٣٠
ايضاً ۱۲
ايضاً ١٦
ايضاً ۱۷
ايضاً ۱۸
ايضاً ۳۲
٤ ٣١
غلط
گریختن
غازنجان
من نهیان
نموده
انبوه
بنگتش
ملحق
زير
سخبها
مذكورة
احاد افراد
برادر یکه
با تماس
فو فلزائی
برداشتند
خراسان
قریشی
بنباير
دو گروه
فصل
چپ
همه علمانی
معاتب
حقیقت
کفافی
قصه
صحيح
گریختن
غازیخان
منهیان
نموده
انبوه
بنگش
ملحق
زیر
سبحتها
مذکوره
احاد وافراد
دو برادر یکه
بائتلاف
فوفلزائی
برداشتند
خراسان
قرشی
بنابر
دو گروه
فصل
چپ
همه علمای
معاتب
حقیقت
کفافی
قصه


( ۲ )
( جدول صحیح و غلط جلد اول و دوم کتاب مستطاب سراج التواريخ )
صفحه سطر
غلط
صحیح
صفحه سطر
غلط
صحیح
۳۱ ۱۵
۳۲ ۱۳
ایضاً ۱۹
۳۳ ۱
ایضاً ١٤
ایضاً ۲۰
ایضاً ٢٥
۳۸ ١٤
ایضاً ۱۷
۳۹ ٤
٤٠ ٢٧
ایضاً ایضاً
٤١ ٦
ایضاً ٩
ایضاً ١٤
ایضاً ٢١
ایضاً ٣٤
ايضا ايضاً
ایضاً ایضاً
٤٢ ۲۰
٤٣ ١٤
ایضاً ۱۹
ایضاً ۲۳
ایضاً ۳۰
٤٤ ١٥
٤٥ ١٥
بودند
سی و سه کروه ۳۳
در
اگرچه
ورا
مهات
داشتند
زو
شهامت
محرم
١٢٠٠٠٠
بپناگاه
آنها
فرستاد
حمیدا
خود
مبیباک
بامداد
تخویف
بنداخت
رنده
معین
ارسلان
سلطنت
جیدش
بنمو
بوده اند
۳۳ سی و سه کروه
و در
اگر چه
او را
مهمات
داشتند
زیر
شباهت
محترم
با ۲۰۰۰۰
پناه گاه
آ نها
فرستاد
حمیداه
خود
بیباکی
بامداد
تخویف
نینداخت
زنده
مغین
ارسلان
سلطنت
حمیدش
که بخسو
٤٦ ١٣
٤٧ ٢٩
٤٨ ٩
٤٩ ٧
ایضاً ٢٩
٥٠ ١٠
ایضاً ٢٤
۵۱ ۱۸
۵۲ ۱۲
٥٤ ١١
ایضا ١٧
٥٦ ١٢
٥٧ ٢٨
ایضا ۳۳
٥٨ ٥
ایضاً ٢٥
ایضاً ٣٥
٥٩ ٦
ایضاً ۲۱
ایضاً ٢٢
ایضاً ٢٩
٦٠ ٥
ایضاً ٣٤
٦١ ٢٦
٦٣ ٢
ایضاً ٧
شاپره تو
پارا ستند
داده
گریختن
زداشته
نیز
مذکور
مؤکد
پسندیده
اعلیحضرت
روی
زیده
بافواج
بروفق
بقرب
چنانچه
اندیشیده
میراز
مخصوصاً
برانداخت
وزراب
خان
که از تعهد
وبارة
بر خواسه
شید
شاه پرتو
بیار استند
داده
گریختن
برداشته
نیز
مذکور
مؤکد
پسندیده
اعلیحضرت
رو
زبده
بالفواج
بروفق
بقرب
چنانچه
اندیشیده
میرزا
خصوصاً
برانداخت
وزارت
خان
از تعهد
وباره
بر خواسته
شده


( ۳ )
( جدول تصحیح و غلط حصه اول و دوم کتاب مستطاب سراج التواریخ )

صفحه سطر
غلط
صحیح
صفحه سطر
غلط
صحیح

٦٣ ١٤
بلوچ
بلوچ
٨٥ ٦
آدای
ادای

ایضاً ۱۹
آزوقه
آذوقه
ایضاً ١٤
تیمالو
بتمالو

٤٦ ١
دانست
دانسته
ایضاً ٣٥
اخلاس
خلاص

٦٦ ٢٦
کشیدند
کشیدند
٨٦ ٣
رنجیت
ورنجیت

٦٧ ٢١
مجروح
مجروح
ایضاً ١٠
پرستاده
فرستاده

٦٨ ٦
برادرانش
برادرانش
ایضاً ٢٠
آخیره
اخیره

ایضاً ١٨
چنانچه
چنانچه
ایضاً ٢٤
برده
پرده

٧٠ ٢٠
کروه
گروه
ایضاً ٣٣
اسی
اسری

٧٢ ٢٨
فراغاغ
قراغاغ
٨٧ ١٤
چوپ
چوب

٧٣ ٧
دادینوش
دادینوش
ایضاً ٢٢
عرصه
عرضه

ایضاً ١٦
مقرره
مقرره
ایضاً ایضاً
عزیمت
عزیمت

ایضاً ١٨
تعارفات
تعارفات
٨٨ ایضاً
روضه باغ
روضه باغ

٧٤ ١٢
حالت
حالت
ایضاً ٣٥
ازفوج
درفوج

٧٦ ٤
یمنای
یمناق
٨٩ ٣٢
برداشته
برداشته

ایضاً ١٨
توجیه
توجیه
٩١ ١٢
بررنجیت
برنجیت

٧٧ حاشیه
بدولت
و دولت
ایضاً ١٣
ومجبور
مجبور

٧٨ ٩
مراقبه
مراقبه
ایضاً ٣٢
فیروز الدین
فیروزالدین

٨٠ ٢٤
نیازی
بتیاری
٩٢ ٣٤
کرد
کرده

٨١ ١٣
پیشکش
پیشکش
٩٣ ٣
میوزنیل
میوزینل

ایضاً ٢٣
کرید
گرید
٩٤ ١١
مهلکة اش
مهلکه اش

٨٢ بحاشیه
شجاج
شجاع
ایضاً ١٥
بزرگ
برگ

ایضاً ٢٨
انداختند
انداختند
٩٦ ١
زالا
والا

٨٣ ١
فیروزدین
فیروزالدین
ایضاً ایضاً
شهزاده
شهزاده

٨٤ ١٦
ارقریه
از قریه
ایضاً ٩
مینه
میمنه

ایضاً ٢٤
آخیر
اخیر
ایضاً ١١
الهم
لهم

ایضاً ٢٥
ملاحظه
ملاحظه
ایضاً ٥١
بوده اند
بودند


(٤)
( جدول صحیح و غلط جلد اول و دوم کتاب مستطاب سراج التواریخ )
صفحه سطر غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
٩٦ ١٥ بایداری پایداری ١٠٢ ١٨ بود بودند
ایضاً ٢٣ حادته حادثه ١٠٣ ١ تجسد تجسد
ایضاً ٢٩ بوسطه بواسطه ایضاً ایضاً گذارایده گذرایده
٩٩ ٢ گریده گردیده ایضاً ١٨ اسلحة اسلحه
ایضاً ٦ بیاراست بیاراست ایضاً ٢٠ شکا پور شکارپور
ایضاً ٩ رفة رفته ایضاً ٢٢ سهر داب سهراب
ایضاً ١١ افرخته افراخته ١٠٤ ٣ ضرف صرف
ایضاً ١٩ اغراص اغراض ایضاً ٢١ ویست و بیست و پست
ایضاً ٢٥ بقور خانه بقورخانه ایضاً ٢٦ شحس شخص
ایضاً ٣٦ جلا آباد جلال آباد ١٠٥ ٨ از تصرف از تصرف
١٠٠ ١١ خديداد خدایداد ایضاً ٢٤ بالیاش بالقياس
ایضاً ٢١ محاصرة محاصره ایضاً ٢٦ الدوله الدوله
ایضاً ٢٧ کرفتند گرفتند ایضاً ٣١ ایرن ایران
ایضاً ٣٠ کز کمتر ایضاً ایضاً هزاره راه هزاره را
ایضاً ٣٢ وزیر وزیر ایضاً ٣٥ برنی برنی
١٠١ ١٨ تدير تدبیری ١٠٦ ٤ نیل نیل
ایضاً ٢٠ شود شو ١٠٧ ٧ انباشتۀ انباشته
ایضاً ٢١ بفرماید بفرماید ١٠٨ ٢ آدی آرای
ایضاً ٢٨ بامدیان بامدادان ایضاً ١٠ اوائل اوائل
ایضاً ٣٥ شہزاد شہزاده ایضاً ٢٢ هر سنك هر اسنك
ایضاً ٣٦ فروز الدین فیروز الدین ١٠٩ ٢ برهاری برادری
ایضاً ایضاً شاه محمود شاه محمود بود ایضاً ١٧ دیگری دیگر
١٠٢ ٢ او کرام و اکرام ایضاً ٢١ بیل پیل
ایضاً ٨ از عقت از عقب ١١٠ ٩ قندهار قندهار
ایضاً ١٣ اور او را ایضاً ١٨ کامراو کامروا
ایضاً ١٥ نردبانها ترا نردبانها را ایضاً ٣٤ خورا خود را


(٥)
(جدول صحیح وغلط جلد اول ودوم کتاب مستطاب سراج التواريخ)

صفحه سطر غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
١١١ ٥ پانه پاینده ١٣٦ بحاشیه است اسپ
ايضاً ١٤ ایشانان ایشان ١٤٠ بحاشيه داخل در اصل
ايضاً ٢٦ سراسيمة سراسیمه ١٤١ ١٨ اوليا اولیاء
١١٣ ٢٥ مذكرز مذکور ايضاً ٣٠ هدیه هدیه
١١٥ ٢١ دید دید ١٤٢ ١٢ می مکنان می مکنتان
١١٦ ٣ موعدة موعودة ١٤٣ ١٧ معاهدت ومعاهدت
ايضاً ٩ رانی رأى ١٤٤ ٢٣ ادختد انداختند
ايضاً ٢٢ پیکار پیکار پیکار بيكار ١٤٥ ١٣ ابراهیم ابراهیم
١١٨ ٢٢ خان از زندان خانا را از زندان ايضاً ٢٦ جراءت جرأت
ايضاً ٢٦ مهشد مشهد ايضاً ٣٠ غجانوری چیغانوری
١٢٠ ٣٧ شان شاه ١٤٦ ٣١ کارپردازان کار پردازان
١٢٢ ١٠ محاصره، محاصره ايضاً ٢٦ اثنای اثنای
١٢٦ ٩ دلیرآنه دلیرانه ١٤٧ ٣٧ بافواج بافواج
ايضاً ١٧ از پیش از پیش ١٤٨ ٢٤ پیاده پیاده
ايضاً ٣٧ پذیرقه پذیرفته ١٥٢ ١٣ سرافوزی سرافرازی
١٢٧ ١٢ گذشت گذشت ١٥٤ ٤ سپاه سپاه
ايضاً ٣٧ سکارزا سکارز را ايضاً ٨ گزاران گذاران
١٢٨ ٦ دو آيه دو آبه ١٥٥ ١٧ ورؤسائی ورؤسای
١٣٠ ١٧ کارزار کارزار ١٥٧ ٣٦ کبیر كبير
ايضاً ٣٤ بستن بست تن ١٥٨ ٣٨ آوفت آنوقت
١٣١ ٢ در رسید در رسید ١٦٠ ٣٦ آگاهش آگاهش
ايضاً ٧ بگذارند بگذراند ١٦١ ٨ حالا آنکه حال آنکه
ايضاً ١٠ از در باز از در باز ايضاً ٢٦ بموجب بموجب
ايضاً ٣١ او برداشته او را برداشته ايضاً ٣٣ رهگذاران رهگذران
١٣٢ ٩ دانسته دانسته ١٦٤ ٧ دوانی دولتی
١٣٥ بحاشيه امیرا نیان ایرانیان ايضاً ١٠ نذیر نذیری


(٦)
( جدول صحیح و غلط جلد اول ودوم کتاب مستطاب سراج التواریخ )
صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
١٦٤ | ٢٦ | مذکور بود | مذکور بوده | ١٧٩ | ١٠ | فرساده | فرستاده
ایضاً | ٣٠ | اثر | اثری | ایضاً | ٢٤ | ماجير | ماجرا
١٦٧ | ١٠ | باخود | با خود | ایضاً | ٣١ | تدبير | تدبير
ایضاً | ٢٧ | یکدیگر را | یکدیگر را | ١٨٠ | ٢٨ | عرفاء | عرفاء
١٦٩ | ٣ | خداواند | خداوند | ١٨٢ | ٢ | سلطنت | سلطنت
١٧٠ | ٣٣ | اسكندر | اسکندر | ایضاً | ٢٧ | ايسان | ایشان
١٧١ | ٣ | وزرات | وزارت | ١٨٣ | ١٠ | قضیه | قضیه
ایضاً | ١٠ | ثبت | ثبت | ایضاً | ٣٠ | دخل | داخل
ایضاً | ٢٥ | گفته | گفته | ایضاً | ٣٤ | دواززه | دروازه
١٧٢ | ١٨ | محمد شاه خان | محمد شاه خان | ١٨٥ | ٢ | کنایته | کنایه
ایضاً | ١٩ | ابزی | ابتری | ایضاً | ١٧ | اقرباء | اقربای
١٧٣ | ٥ | انبزی | ابتری | ١٨٧ | ٥ | زمان | زمام
ایضاً | ١٤ | احمد خان | احمد خان | ١٨٨ | ٨ | آزوقه | آزوقه
ایضاً | ١٨ | کرد | کرده | ١٨٩ | ١ | کربده | کریده
١٧٤ | ١٣ | خلاصه | خلاصه | ایضاً | ١٠ | بیام | پیام
١٧٥ | ٢٣ | میافتند | مییافتند | ایضاً | محاشیه | شهزا | شهزاده
١٧٦ | ١ | يا نجال | پانجال | ١٩٠ | ٢٢ | روضه باغ | روضه باغ
ایضاً | ١٠ | محمد شاخان | محمد شاه خان | ١٩١ | ٣ | مراجعتش | مراجعتش
ایضاً | ١٣ | داکتر کروپو | داکتر کروپو | ایضاً | ٩ | هم | هم
ایضاً | ١٨ | فرساده | فرستاده | ١٩٧ | وقات امیر ۲۰ | ۱۲۸۸ | ۱۲۷۸
ایضاً | ٢٠ | نموده اید | نموده آید | ١٩٨ | در پیشانی | جلد اول | جلد دوم
ایضاً | ٢٩ | زخمدارن | زخمداران | ایضاً | ٢٣ | جدان | جدال
١٧٨ | ١٤ | موضع | موضعی | ٢٠٠ | ٥ | اکبر خان | اکرم خان
ایضاً | ١٩ | دقيمة | رقیمه | ٢٠١ | ١ | سياسنك | سياه سنگ
ایضاً | ایضاً | وامافتراة | اما فتراة | ٢٠٢ | ٣ | حمله | حمله
١٧٩ | ٨ | خدع | خداع | ٢٠٣ | ١٠ | سوختنکاه | بسوختنگاه


(۷)
(جدول صحیح وغلط جلد اول ودوم کتاب مستطاب سراج التواريخ)
صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
۲۰۴ | ۳۲ | گیربان | گریبان | ۲۲۵ | ۹ | برفتز | برفتن
ایضاً | ۳۰ | سگها | سگبان | ایضاً | ۲۵ | مشخص | مشخص
ایضاً | ایضاً | قیافت | قیافت | ۲۲۷ | ۳۲ | خصور | حضور
۲۰۵ | ۶ | توانستند | توانستند | ۲۳۱ | ۱۰ | انولایات | انولایت
ایضاً | ۸ | بگشت | بکشت | ایضاً | ۳۲ | تحقیرش | تحقیرش
۲۰۶ | ۱۰ | فرزندان را | فرزندان | ۲۳۲ | ۲۷ | بجانب | بجانب
ایضاً | ۱۳ | فرمانی | فرمای | ۲۳۳ | ۴ | بسرعت شتاب | بسرعت وشتاب
۲۰۸ | ۴ | بعد ازین | بعد ازین | ایضاً | ۳۱ | همرهان | همرهان
ایضاً | ۵ | در نجا | در انجا | ۲۳۴ | ۲۶ | باوریئوز | باوریپوز
۲۰۹ | ۱۵ | میانین | میانین | ۲۳۵ | ۲۶ | از عقب پیش رو | از عقب و پیش رو
۲۱۱ | ۴ | رو برای | روبراه | ۲۳۶ | بحاشیه | محمد عظم خان | محمد اعظم خان
۲۱۲ | ۳۱ | افشال | افشل | ۲۳۷ | ۱ | سجية | سجية
۲۱۴ | ۸ | پیش | پیش | ۲۳۹ | ۳ | بودند | بودند
ایضاً | ۱۷ | برد | برده | ۲۴۳ | ۲۶ | گروه | گروه
۲۱۶ | بحاشیه | صالم | سالم | ۲۴۴ | ۲۲ | برادر سردار ان | برادر سردار
ایضاً | ۲۷ | عريضة | عریضه | ایضاً | ۳۵ | آيشيك | ايشيك
ایضا | ۳۳ | من مسالك | امر مسالك | ۲۴۵ | ۹ | سدوار واستوار | سدوار استوار
۲۱۸ | ۱۶ | نیرین | ونیرین | ایضاً | ۱۲ | گریده | گزید
ایضاً | ۲۳ | دشمنان | و دشمنان | ۲۴۷ | ۲۴ | جنازه برادران | جنازه برادران
۲۲۱ | ۴ | گشته | گشته | ۲۴۸ | ۲۰ | شگر | شکر
ایضاً | ۲۱ | محمد شریف | محمد شریفخان | ۲۴۹ | ۷ | منسوبانش | منسوبانش
۲۲۲ | ۱۸ | میر محمد سعید | میر محمد سعید | ۲۵۰ | ۱۵ | غتوده | غنود
۲۲۳ | ۲۹ | خطبة | خطبه | ایضا | ۲۶ | کرده | کرده اند
۲۲۴ | ۱۷ | بلوچستان | بلوچستان | ۲۵۲ | ۲۸ | یکمنزل | یکمنزل
ایضاً | ۱۹ | عظما | عظمی | ۲۵۴ | ۱۱ | مز پور | مزبور
ایضاً | ۲۱ | دعوت کردند اتحادا | دعوت کردند | ۲۵۵ | ۱۸ | تجعیل | تجعیل


( ۸ )
( جدول صحيح وغلط جلد اول ودوم کتاب مستطاب سراج التواريخ )
صفحه سطر
غلط
صحيح
صفحه سطر
غلط
صحیح
٢٥٥ ٢٦
ناهنجار
ناهنجار
ايضاً ٣٣
پیوده
پیموده
٢٥٦ ١١
آشفته
آشفته
٢٦٨ ٣
تاشقرغان
تاشقرغان
ايضاً ٢٢
قدیر
غدیری
ايضاً ١٣
رفته
رفته
ايضاً ٣٢
در منزن
در منزل
ايضاً ١٤
شیر خان
شیرعلیخان
٢٥٧ ٢١
شکرانه
شکرانه
ايضاً ٢٠
امیر
امیر
ايضاً ٢٥
من شک
من شبک
ايضاً ٢٥
ناگوا
ناگوار
٢٥٨ ١٣
که
که
٢٦٩ ١
بود
بود
ايضاً ١٧
روضه باغ
روضه باغ
ايضاً ٣٢
برگشته
برگشته
ايضاً ٢٩
(۱) ارسلان
ارسلان بالاصلاح
٢٧٤ ٢٢
حکران
حکمران
٢٥٩ ٧
فرستاده
فرستاده
ايضاً ٣٠
محمد خان
محمدخان
ايضاً ١٣
خواجه چست
خواجه چشت
ايضاً ٣٢
پیش
پیش
٢٦٠ ١٤
نزد
نزد
ايضاً ايضاً
ازین
ازین
ايضاً ٢٢
رفته
رفته
٢٧٥ ٣٠
اطواب
اقواب
ايضاً ٢٣
بیعب
بیعت
٢٧٦ ١١
مزبور
مزبور
٢٦١ ١١
بازگشت
بازگشت
ايضاً ١٢
سحن
سخن
ايضاً ١٨
رشته
رشته
ايضاً ١٨
علیخان
علیخان
٢٦٢ ٣٧
همراهش
همراهانش
ايضاً ٢١
هزاره
هزاره
٢٦٤ ٢
خویش
خویش
ايضاً ٣٤
نزردیکتر
نزدیکتر
ايضاً ٢٧
پرداخته
پرداخته
٢٧٧ ١٤
باول
باول
ايضاً ٣٦
جاده پیمای
جاده پیمای
٢٧٨ ١٢
خیر
خیر
٢٦٥ ١
معرز
معزز
ايضاً ٣٦
یگفته
بگفته
ايضاً ٣
توجه
توجه
ايضاً ايضاً
والا تبار
والاتبار
ايضاً ١٢
بودند
بودند
٢٧٩ ١٢
اساحه
اسلحه
ايضاً ١٦
بیزارند
بیزارند
٢٨٠ ١٧
ببرون
بیرون
ايضاً ٢١
رفتش
رفتش
ايضاً حاشیه
مخالفت
مخالفت
٢٦٦ ١٦
قره کتل
قره کتل
٢٨٢ ١١
گشت
گذاشته

(۱) در لغت ترکی رسلان است ومعنی شیر درنده اما بحسب اصطلاح مملکت افغانستان ارسلان با ارسلاح مشهور است.


( ٩ )
( جدول صحيح وغلط جلد اول ودوم کتاب مستطاب سراج التواريخ )
صفحه | سطر | غلط | صحيح | | صفحه | سطر | غلط | صحيح
۲۸۳ | ٥ | بسلاری | بسالاری | | ۲۹۸ | ١٤ | غوغا است | غوغاست
ايضاً | ۱۳ | طوب | توپ | | ٣٠٠ | ٢ | خواجم | خواجه
۲۸۳ | ٢٤ | مقيمة | مقيمه | | ايضاً | ۲۷ | برزمه | پرزمه
٢٨٤ | ٤ | ودولتخواهان | دولتخواهان | | ٣٠١ | ٢ | بود | بود
ايضاً | ٤ | کريم | گزیم | | ٣٠٢ | ١٥ | تصویریکه | تصویریکه
ايضاً | ١٥ | مانع | مانعی | | ايضاً | ١٩ | از انجا | از انجا
ايضاً | ١٨ | محمد اعظم | محمد اعظم خان | | ايضاً | ٣٣ | فعه | قلعه
ايضاً | ٢١ | جلا آباد | جلال آباد | | ٣٠٣ | ٣٠ | نمود | نموده
ايضاً | ٢٣ | توب | توپ | | ايضاً | ٣١ | راه کهمرد | راه کهمرد
ايضاً | ٢٥ | موضح | موضع | | ٣٠٤ | ۲۸ | محابه | محاربه
ايضاً | ٣٣ | محابه | محاربه | | ايضاً | حاشيه | سوران | سواران
۲۸۵ | ١٩ | سیر | شیر | | ٣٠٠ | ٥ | بقيه | بقيه
ايضاً | ٢٩ | نداشت | بداشت | | ٣٠٦ | ١٧ | چنایچه | چنانچه
۲۸۹ | ۲۸ | طبع | تبع | | ٣٠٧ | ١٣ | اسیرانرا | اسیرانرا
۲۹۱ | ١٨ | يبادة | پیاده | | ٣٠٨ | ٥ | فردو | فرود
۲۹۲ | ۳۸ | پیاده | پیاده | | ٣٠٩ | ١١ | بنويشاور | بنويشاور
۲۹۳ | ٧ | لشکرش | لشکرش | | ايضاً | ١٥ | بیاد آورده | بیاداو آورده
ايضاً | ٣١ | برتو | پرتو | | ايضاً | ٣١ | ازنجا | ازانجا
٢٩٤ | ٦ | خانه توست | خانه تست | | ۳۱۰ | ٣ | از همیکی | ازهمیکی
ايضاً | ٢٥ | مکر | مگر | | ايضاً | ١٧ | فرود كاه | فرود گاه
ايضاً | ۲۷ | نزديك | نزديك | | ٣١١ | حاشيه | جوشی | جوش
ايضاً | ٣١ | که ایواب | ابواب | | ايضاً | ايضاً | لکلدزين | لکلدزن
ايضاً | حاشيه | بخشم | بخشم | | ايضاً | ١٦ | قلعه | قلعه
۲۹۵ | ٢٥ | جمعة | جمعه | | ٣١٢ | ٢٦ | عبدالرحمن | عبدالرحمن
۲۹۷ | ٢٦ | قلعه کیان | قلعه کیان | | ۳۱۳ | حاشیه | ذكر | ذاکر
ايضاً | ٣٠ | نجمد | نجمد | | ايضاً | ١٩ | نزد | نزد


(۱۰)
(جدول صحیح و غلط جزء اول و دوم کتاب مستطاب سراج التواریخ )
صفحه سطر غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
۳۱٥ ۱۸ بزرگان بزرگان ایضاً ۱۹ حاکم حاکم آنجا
ایضاً ۲۱ خودرا خود را ایضاً ۲۰ و وهنتار و او هنتار
ایضاً ۳۰ جهت جهت ایضاً ٣٤ فرخ فال فرخ‌فال
۳۱٦ ٢٦ باخو باخود ۳۳۰ حاشیه ۱٦۹۰ ۱۲۹۰
۳۱۷ ١٤ وسواس وساوس ایضاً ١٥ جانب جانب
۳۱۸ ۲۱ مجروبیه مجروبیه ایضاً ۲٥ یزد دستی بژدا دستی
۳۱۹ ۲۱ افاق اتفاق ایضاً ۲۸ در زیر در زیر
۳۲۰ ۲٥ عبدالرحمن خان عبدالرحمن خانا ٣٣٦ ۸ در دروازه دروازه
۳۲۱ ۲۲ پسرراد پسردار ایضاً ٢٤ دستارا دوستا را
۳۲۲ ۸ زیاد زیاده ایضاً ۲٥ پاینده پاینده
ایضاً ۲۲ باستيعاد باستبعاد ایضاً ٣٤ لیستین لیقین
۳۲۳ ٤ اشتر نپرا اشتر نپرا ۳۳۷ پیشانی شیر علیخان خان شیر علیخان
ایضاً ه وجائیکه و در جائیکه ایضاً ه لیستین لیقین
٣٢٤ ۲٥ دولت دولت روس ایضاً ۱۱ لیستین لیقین
٣٢٥ ۱ پیش پیش ۳۳۹ ٤ مسلمانا را مسلمان و
٣٢٦ ۲۰ سردر سردار ٣٤٢ ١٥ گذار انیده گذرانیده
۳۲۷ ۹ پر بر ایضاً ۲۸ سرداد سردار
ایضاً حاشیه محاصر محاصره ٣٤٥ ۱۷ تخته پل تخته پل
۳۲۸ ٥ شهریاران شهریار ٣٤٦ ۱۲ سردار سردار را
ایضاً ۱۸ نامتزل نامنزل ٣٤٩ ٥ ناشکند ناشکند
۳۲۹ ١٥ غرق غریق ایضاً ۲۲ اروا اورا
۳۳۰ ۲۳ با اینکه باینکه ٣٥٠ ١٤ پذیرفته پذیرفت
۳۳۱ ۱۱ ماجده ماجده ٣٥٣ ۱٦ پیام پیام
۳۳۲ ۳۳ باریافتنش نیز باریافتنش ٣٥٤ ۲۳ پردهش پرده اش
٣٣٤ ۱ دیرباز دیرباز ٣٦٠ ۲۱ ارائیه ارائه
ایضاً ۱۸ محمد حـ محمد حسن خان ٣٦٣ ۲ امانات اصانات


(۱۱)
( جدول صحیح و غلط جلد اول و دوم کتاب مستطاب سراج التواريخ )
صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
٣٦٣ | ٣ | شش | شش | ٣٦٧ | ٣٥ | جه | جاء
٣٦٤ | ١٠ | اطاطت | اطاعت | ٣٧٤ | ٣ | جمع غفير | جم غفير
٣٦٧ | ١٣ | بازرگان | بازرگان | ٣٧٦ | ٨ | لعافت | لعاقب

نبر (۱) پشتی چرمی چرم نسواری دانه دار کابلی پخت چهار حاشیه جدول طلا پرکار نشان دولت و اسم
کتاب از ورق طلای اصل جزو بندی شده قیمت شانزده روپیه پخته کابلی
نبر (۲) پشتی مقوی رویه کپره ماشی چهار کنج وزیر چرم قرمه سیاه حاشیه واسم کتاب و نشان دولت
ورق طلاہ جته جزو بندی شده قیمت سیزده روپیه پخته کابلی
نبر (۳) پشتی مقوی رویه کپره لاجوردی چهار کنج وزیر چرم میشی سرخه کابلی پخت حاشیه واسم
کتاب و نشان دولت ورق طلاہ جته جزو بندی شده یازده روپیه پخته کابلی و ده شاهی
نبر (٤) پشتی مقوی رویه ابری چهار کنج وزیر چرم میشی سرخه حاشیه واسم کتاب و نشان دولت ورق
طلاء جته كوك بندى شده ده روپیه پخته کابلی و سه شاهی
نبر (ه) پشتی مقوی رویه ابری سرخ چهار کنج وزیر کپره سیاه واسم کتاب و نشان دولت از ورق طلا،
جته كوك بندى شده نه روپیه پخته کابلی و یازده شاهی


[BLANK PAGE]


[ILL]


( ۲۷۸ )
( جلد سوم ) ( دیباچۀ کتاب مستطاب ) ( سراج التواریخ )
هو الله تعالی
بسم الله الرحمن الرحیم

پرستش پادشاه کارساز بی انبازی را سزاست که سوانح دهور واعوام از سلطنتش چیزیست ووقائع شهور
وایام از مکنتش اثری وجود هر موجود را پیرایه ازوست بود ونبود هر پست وکشود را سرمایه ازو از درك ساحت
( ۱ ) مملکتش اوهام غول قصر وازفهم وسعت ملكتش افکار قوی العقول عاثر (۱) نه خیال را دربارگاه عظمتش
عاثر بمعنی راهی و نه حساب را در تعداد نعمتش انتهائی هر روز او را شأنیست و در هر آن احسانی روان برفلك شوكت عزتش
لغزیده و بسر کشان برزمین دامن رحمتش سر پادشاهان گردن فراز بدرگاه او برزمین نیاز وستایش سالار انبیاء وتاج دار
در افتاده لی مع الله و آل واصحاب اورازیبا واجری است که از پرتو ماهچۀ لوای نبوتش بسیط زمین روشن وازنور حدیقۀ
شریعتش ریاض خضیرین گلشن است محمد شفیع سیاه و سپید گرو پشت بر کوه دارد امید اما بعد چون بتائید
قادر ذو الجلال وتيسير ميامن اقبال عد ومال خديو فرخنده مآل ستوده خصال آرایش ده اریکه جهانبانی
برازنده دیهیم کیانی ستائی شایسته افسر و تخت شهریار جوان جوان بخت اعلحضرت ( سراج الملة و الدین )
که جهان را نقش در زر نگین باد نگارنده بی بضاعت وبندۀ كثير الخطاي قليل الاستطاعت فيض
محمد کاتب را از ترقیم جلد اول و دوم کتاب میمنت انتساب سراج التواریخ نعمت فراغت حاصل گشت
بخار کی و سعادت و خرمی و مسرت بتحریر جلد سوم پرداخت


( ۲۷۹ )
( جلد سوم ) ( ذکر وقائع سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

ذکر سلطنت
اعلیحضرت
امیر عبد
الرحمن خان
(۱) اقطار
بمعنی اطراف
(۲) وقع
بالفتح جای
بلند و مجازاً
بمعنی اعتبار
وعزت
(۳) تلئیم
بمعنی رسیدن
(٤) متعسر
دشوار
(٥) متعذر
غیر ممکن
ذکر واقعـات
صوب قندهار
و هرات

ذکر سلطنت اعلیحضرت امیر کشور کبیر امیر عبد الرحمن خان

این پادشاه ترقی خواه ملت و رونق افزای انتظام سپاه ورعیت شخص از قریش رواین فرقة جلیله
محمدزائی از شعبه شجره بر ثمرۀ مارکژائیست و از آنجا که فراز و نشیب جهان را دیده وزحمات در محاربات کشیده
واز کثرت گیتی نوردی چنانچه در جلد دوم بشرح رفت گرم و سرد روزگار را بسیار چشیده و تجارب ژرف رزه
را نیکو حاصل کرده روز پنجم ماه رمضان سال ۱۲۹۷ هزار و دو صد و نود و هفت هجری پای اورنگ جهانبانی نهاد و از
تدابیر صائبه ومساعی جمیله که در تعمیر مملکت و ترتیب سپاه وتربیت رعیت روی کار آورد افاضه و تملک ایشانرا
عظمی در اقطار (۱) ووقعی ( ۲ ) در انظار داد که انشاءالله تعالی خوانند کان این کتاب از اوصاف حمیده وافعال
پسندیده او انکار نموده بلکه در نظم و نسق مملکت داری وفرمان گذاری او تصدیق واقرار خواهند کرد باری چون
بالا حصار کابل را انگلیسان از سبب قتل کیوناری خراب کرده بودند چندی بدروازۀ سعید شیرپور جای گزیده
ابتدای سلطنت وافتتاح حکومتش را بآراستن سپاه مصروف فرموده جوانانی را که از سیمای ایشان آثار شجاعت
هویدا بود همه روزه داخل فوج نظام نموده با وجود تهی بودن خزانه از زریک روپیه از مخواه مقرره امیر شیر
علیخان مرحوم که در ماهی هفت روپیه بود افزوده احاد و افراد پیاده نظام را ماهانه هشت روپیه وسواره را
بیست روپیه معین ومقرر فرمود و مقارن اینحال اعیان و اشراف اطراف مملکت که از صدمات دولت انگلیس
ودست برد و تاراج خود ایشان که از سبب نبودن پادشاه در بین طوائف بپای رفته و از چپ و یورش همدیگر خسته شده
بودند دسته دسته از راه اطاعت روبدرگاه نهاده در تا سعادت تلئیم (۳) عتبة علیا نموده هرگاه مفتخر ومخلع جامه مقدم
خویش با ومیکشت واول تدبیریکه اعلیحضرتش بروی کار آورده اجرا فرمود این بود که تمامت مردم افغانستان را که با هم در
آویخته وخونها ریخته بودند قدغن نموده بزبان مبارک راند که تا کنون هر قتل وجرح وغارت و تاراجی که درمیان
قبائل سکنه مملکت افغانستان واقع کشته پرسیده وشنیده نمیشود زیرا که همری باید تا تصفیه این امور را کرده
دست از مهمات سلطنتی ومکالمات دولتی بازداشت واین متعسر (٤) بل متعذر (٥) است ولیکن پس ازینروز
هر که مرتکب امرنا شایست گردد البته مورد بازخواست خواهد شد و از صدور اینحکم همه منازعات و مناقشات
که باعث کینه و عناد بود دفع شد ومردم افغان وهزاره وترک و تاجيك كه با زکین یکدیگر در تاریك بودند و هرگز
بخاطرها نمی گنجید که با هم نزديك خواهند گشت از راه آشتی با همدرا میختند و در خلال اینحال از حضور فیض
گنجور اعلیحضرت والا سردار عبدالرسول خان در جلال آباد وسردار محمد سرور خان در غزنین ونائب سلطان
خان افشار در هزاره دای زنگی ودای کندی ومحمد حسین خان فرازی قوم جوانشیر در هزاره بهسود و احمد جان
خان توخی در قلات و دلاور خان در هزاره جاغوری و عبدالحق خان در نجراب وغلام قادر خان در تگیشو و صاحب
زاده میرآقا در خوست مأمور حکومت گشتند وهمچنین در تمام ولایات ومحالات حکام و عمال مقرر گردید و در ایام
توقف دروازۀ سید باس اعلیحضرت والا سرای میرزا محمد حسن خان دبیرالملك واقع محله مرادخانی را با آنکه
گنجایش تمکن حرم محترم را نداشت برای رفع حاجت چندی مرمت نموده دیوان خانه خاص و عام افراخته
گشت بعد جناب قمر نقاب بانوی مشکوی سلطنت صبیه مرضیه میر عتیق الله خان مرحوم را که از جانب ما در نسب
او با علیحضرت امیرکبیر می پیوست بعقد نکاح در آورده مراسم سور وسرور شاهانه بپای برده سرای مذکور
را از تمکن خویش زیب و زینت داد زیرا که از دروازه سید در انجا نقل مکان فرموده بامور سلطنت پرداخت
و در دیوان خانه عام که حال محکمه شرعیه است میر محمد حسین خان مستوفی الممالک را باهل دیوان جای کار کردن داد

وقائع سال هزار و دوصدو نودو هشت هجری
( وسوانح قند هار و هرات وغیره واقعات که بدانصوب رخ داد )
و حضرت والا پس از سه ماه که بدار السلطنۀ کابل نزول اجلال فرموده تخت سلطنت آبائی خویش را زیب
وزینت بخشید خواجه احمدی نام را که از نوکران قدیمی بود از حضور مأمور تا کشیده کرد که بشهزادهای والاگه را


( ۳۸۰ )

( جلد سوم ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

باسرادق حرم محترم از آنجا در کابل بیاورد چنانچه مشارالیه رهسپار منزل مقصود شده چندی در مزار شریف
درنك نمود بعد از آنجا راه برگرفته شرفیاب حضور شهزادگان رفیع مکان شده سعادت دست بوس حاصل کرد
وپس ازورود او میرزا عبدالحمید خان که در بیات وسبقت خدمت منزلتی داشت و بخدمت هردو شهزاده آزاده
واهتمام خدمت اهل حرم محترم مامور بود از امر اعلیحضرت والا که درباب حرکت کردن شهزادها واهل حرم
محترم وخدمة ایشان صادر شده بود بکا پتان كبورنار وفرمان فرمای ترکستان متعلقه دولت روس خبرداد واو
امر والارا پذیرفته اول هردوتن شهزاده را دعوت مهمانی کرده بزم شاهانه بتقدیم رسانید وهم افواج مقيمه
آنجارا باصنوف آراسته غـــم عرض بینی ازملاحظۀ شهزادها گذارش داده بعض از کار خانه جات دولتی واقع
آنجارا نیز از ملاحظه ومشاهده ایشان قرین تمکین ساخت بعد شهزادها واهل حرم را بااعزاز وا کرام بجانب
افغانستان رخصت دادو چندتن ازافسران را باسواران نظام جهت حفاظت وپاسداری باایشان مامور کردو ایشان
از تاشکند جانب افغانستان راه برگرفته واز گذر کلف از نهر جیحون عبور کرده بمیمنت ومبارکی در مزار
شریف پرتو نزول افکندند و محافظین دولت روس را که باایشان تا آنجا همعنان بودند رخصت مراجعت داده
خودهر دو شهزاده بااهل حرم محترم شاهی وخدم وحشم خویش از مزار شریف مرحله پیمای کابل شدند ودر
روز بیست و پنجم ماه رجب سال هزار ودویصدونود وهشت هجری درکابل نزول اجلال فرموده تمام اعیان واشراف
شهر وسپاه نظام مراسم پذیره بجای آوردند وشهزادگان رفیع مکان شرفیاب حضور اقدس گشته شرفدست بوس
حاصل کردند و در خلال احوال مذکوره این سال سردار اليــاه خان نامی که ازسبب لشکر کشیدن سردار محمد
ايوب خان قوم وقبيله اش را فروهشته چنانچه از پیش رقم كشت در باغستان فیروز کوه پناه گزیده بود از جلوس
میمنت مانوس اعلیحضرت اميـر عبدالرحمن خان بتخت امارت افغانستان و مراجعت سپاه دولت انگلیس
در هندوستان آگاه گشته عريضه مبنی براطاعت نگار داده باقاقي بعضي از مردم تایمنی وفیروز کوهی بافراش شریف
که همگنان در حاشیه آن از راه معاهده مهر پرنهاده بودند مصحوب خواجه مجنون نام چشتی در مزار شریف
وکسان نزد سردار محمد اسحق خان فرستاد و همچنین محمد امین خان و پلنگ پوش خان پسران خان آقای
جمشیدی نیز از میمنه عریضه بسردار مذ کور نگار داده واو عرایض مسطوره وکلام مجید را در کابل
بحضور فيض دستور اعلیحضرت امير عبدالرحمن خان ارسال داشت ومقارن این حال سردار محمد ایوب خان
باچهارده فوج پیاده نظام وسواران نظامی وهيئتي وغيره از هرات راه تسخیر قندهار بر گرفته از قندهار غلام
حیدرخان وقاضی سعدالدین خان با لشکر گران رهسپار مدافعه او شدند ومقارن اینحال عرایض مذکوره وقرآن
شریف که سردار محمد اسحق خان فرستاده بود بحضور اقدس والا رسیده فرمانی بنام سردار موصوف اصدار
فرمود که شخص دانسته را با پانصد سوار از ترکستان درعلاقه تایمنی وفيروز کوه بگمار د نامبر آ نهارفته بامردم
هر دو موضع در اطراف هرات شورش اندازد تا سردار محمد ايوب خان را که عازم قندهار گردیده است دل ازجای
شده یاازداخل شدن قندهار بازدارد واو پس از وصول این حکم سردار عبدالقدوس خان را که در تاشقرغان مامور
حکومت کرده بود نزد خود طلبیده فرمان را بوی نموده تکليف بدین امر فرمود واو که قدم بمرحله بیست
و هفت سالگی نهاده بود انگشت قبول بردیده نهاده التماس کرد که سردار محمدحسن خان باچیزی ازفوج پیاده
نظام وتوپخانه از قعایم بعقب داری مامور گردد واو این خواهش سردار عبدالقدوس خانرا معروض پايه سرير
سلطنت داشته امر والا نفاذ یافت که تا قندهار لشکر شایان مامور دفع سردار محمد ایوب خان و تصرف نمودن
هرات ره نورد آن مقام گردیده است که کار سردار عبدالقدوس خان محض شور انگیزی دران حدود است
نه بدتر هرات رفتن که از عقب او توپ وپلتن مامور شود وسردار محمد اسحق خان ازوصول این فرمان سه صد
سوار بااو همراه کرده در روز پانزدهم ماه شعبان سال ۱۲۹۸ هزار ودویست ونود وهشت هجری جانب هرات
رهسپار ساخت واو از راه کاشان وسیید میدان و سرجنگل اسب رانده ازجبال دشوار گذر عبور کرده چون
وارد سرجنگل شد نائب سلطان خان افشار که بحکومت هزاره دای زنگی ودای كندی مامور بود محمد علی خان


(۳۸۱)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
پسر خود را بامر پادشاهی حکومت کاپیسه خود برکاب عبدالقدوس خان پیوست و ملازمت خدمت او را
اختیار کرده از امر والا آگاهش نمود که حکم اقدس شرف صدور یافته است که با چهار هزار سوار از مردم
هزاره طریق خدمت سپارم چنانچه هر دو تن باهم مشغول فراهم نمودن سواران هزاره بودند که سردار محمد
ایوب خان باسپاه قندهار مقابل گردیده غالب وفتحیاب شده قندهار را متصرف گشت و سردار عبدالقدوس خان
از شنیدن این خبر و اینکه مردم هزاره را شور چشم و خیره سر میدانست سوارانرا که برکابش جمع
گردیده بودند مرخص داده و از خبر قندهار هیچ اظهار نکرده بسرعت و شتاب در بین مردم
تایمنی وفیروز کوهی در آمد و بالائی ناوره که سردار عبدالوهاب خان در تصرف داشت حمله برده او را
باهمراهانش محصور ساخت و پس از هفت روز آب را برسردار عبدالوهاب خان وقلعکیان بسته کار را برایشان
بغایت دشوار گردانید و اواز در ضراعت قرآن شریف را بشفاعت نزد سردار عبدالقدوس خان فرستاده امان
جان خواست و او عذر والتماس او را پذیرفته در حاشیه قرآن مجید ازوی رقمیه عهد گرفت که پیرامون مخالفت
نگشته قلعه را بفرو هشته بهر جائی که خواهد برود چنانچه قلعه را در ماه رمضان تسلیم کرده بااهل وعيالش
در مملکت ایران رفت و سردار عبدالقدوس خان قلعه وولایت متصرفه را سپرد سردار انبیاء خان کرده مسموع
گشت که سردار محمد حسن خان بالشكری گران بامر سردار محمد ایوب خان از راه پشت رود بعزم مدافعه
او رهسپار ناوره گردیده بتعجیل و شتاب خواهد رسید و همچنین خوشدل خان لوی ناب با سردار عبدالسلام
خان حاکم اسفزار ومير عطا خان و تند وفتح الله بيك فيروز کوهی و غيره خوانین اسفزاری وادرس کنی
باهفت بیرق پیاده ساخلو ويك فوج پیاده نظام ودوضرب توپ وچند هزار سوار از هرات راه مدافعه سردار
عبدالقدوس خان برگرفتند و او سردار انبیاء خان را برای مقابله سردار محمد حسن خان گذاشته خودراه مقابله
خوشدل خان لوی ناب و سردار عبدالسلام خان برگرفت و جانبین در موضع شاکی یسار باهم ملاقی شده محاربه
سخت روی داد و سردار عبدالسلام خان زخم برداشته با چهل تن از بزرگان رکابش دستگیر گشت و مابقی رو
بهزیمت نهاده پیادگان ساخلو و پیادگان نظام باهردو توپ در زیر رایت سردار عبدالقدوس خان قرار یافته ملازم
رکاب شدند و چون از علاقه هزاره های دایزنگی فتح قندهار را که سردار محمد ایوب خان حاصل کرد، و او بسردار
محمد اسحق خان حکمران ترکستان خبرداده واو يکصد وسى سواره نظام و دویست تن پیاده ساخلو باده ضرب
توپ بمعاونت فرستاده ونیز نگاشته بود که سردار محمد حسن خان برادر خود را بايك فوج پیاده نظام وشش
عراده توپ متعاقباً میفرستم چنانچه معاونین اولین درین جنگ که با فیروزمند باعث نصرتش شده فتحیاب گشت
خلاصه از حصول این فتح قوت و مکنتی یافته روی تسخیر بسوی هرات نهاد و سواران هزاره از شنیدن خبر
تصرف نمودن سردار محمد ایوب خان قندهار را در غور از سردار عبدالقدوس خان روبرتافته با غنیمتیکه از حریفان
موضع یسار حاصل کرده بودند جانب مساکن خویش شتافتند و سردار عبدالقدوس خان که عازم هرات کرده
بود سردار عبدالسلام خان را محبوساً نزد سردار محمد اسحق خان در مزار شریف فرستاده او بکابلش روان
کرد و باقی اسیران را نظر باینکه قوم دار و با اعتبار بودند تسلی و دل جوئی نموده رخصت انصراف جانب
اوطان شان داد
ذکر توجه اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان
( جانب قندهار وفتحياب شدنش )
چون سردار محمد ایوب خان داخل قندهار شده رایت تصرف برافراخت بعزم اینکه مردم شهر واطراف
را روی دل جانب خود کرده بمخالفت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان بر انگیزد علمای شهر و اطراف را
انجمن ساخته در باب معاونت خویش ومحاربت باامير موصوف فتوی خواست و از جمله آخوند زاده عبدالرحیم خان
کاکری که معلم شهزاده عبدالله خان ولیعهد اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم بود با چندتن دیگر از علما
که در علم وفضل زمان زد روزگار ومعتمد صغار وکبار بودند فتوی دادند که یاری دادن سردار محمد ایوب خان
ذکر توجه
اعلیحضرت
امیر عبد
الرحمن خان
جانب قندهار


( ۳۸۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
معاونت در دین است و پیکار ومصاف دادن باامیر عبدالرحمن خان ولشکریکه حفظ شریعت سیدالمرسلین زیرا که
اورا انگلیسان امیر خوانده وسردار محمد ایوب خان احرام جهاد بسته چنانچه در محاربه میوند سپاه دولت
انگلیس را شکسته از پیش براند الغرض ازین فتوی بمساحت مردم قندهار و نواحی آن انجمن گشته لشکر بی
وسری در تحت رایت او گرد آمده قوت و مکنت زیاد از برای او آماده و استوار گردید و ازین گیر و دار او
اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان تکیه بر عون ونصرت کردگار کرده سردار احمد خان و پروانه خان را که بامر
کوتوالی وغیره امور مأمور بود با میرزا عبدالحمید خان وقاضی عبدالرحمن خان ومیر احمد شاه خان وغلام رضا
خان ومحمد شاه خان تکابی که با مردم تکاب بامر حفاظت شهر اقامت داشت ومحمد افضل خان قرت و خان بابا خان
جوانشیر و مهر علیخان مرادخانی را در تحت امراو بحفاظت شهر کاشته و خان محمد خان بابیگر خیل وغیره را
نیز مأمور پیش کاری شهزاده آزاده سردار حبیب الله خان و شهزاده رفیع مکان سردار نصرالله خان که از سمرقند
جدید وارد کابل شده بودند گذاشته و میر ابوالحسن خان پدر میر محمد حسین خان را بدفتر داری شهزادگان
سعادت توامان نامزد فرموده بعد از تهیه سامان سفر و فراهم نمودن لشکر از کابل رهسپار قندهار شده در ظاهر
شهر افواج قاهره را آماده جنك ساخته باسپاه سردار محمد ایوب خان دوچار پیکار گردید ومحاربه سخت روی
داده آخر الامر اختر طالع سردار مذکور را وقت زوال رسیده رو در بادیه فرار نهاد و اعلیحضرت والا
فتحباب گشته جنرال فرامرز خان را باهزار سوار بتعاقب او کاشت وامر کرد که چون سردار محمد ایوب خان
راه فرار جانب قاین وخواف و باخرز اختیار کرده است تا سرحد رفته مکشوف دارد که اگر حکام قائنات اورا
در ولایت محکومه خویش جای زیستن وتوقف نداد فهو المراد والا حمله کرده او را در هر جا که بیابد دست گیرش
سازد وخوداعلیحضرت والا در ماه شوال سال ۱۲۹۸ هزارو دویست ونود وهشت هجری قرین فتح و فیروزی داخل
شهر قندهار شده ملا عبدالرحیم آخوند زاده کاکری وملا عبدالاحد قوطی زائی که فتوی بر تکفیر سپاه کابل
داده بودند بپاسا رسانید و دیگر مردم شهر و اطراف را از الطاف شاهانه دل بجای آورد وسردار محمد یوسف
خان را بحکومت فراه و پشت رود سرافراز نمود
* ذکر فتح هرات
(۱)
عبارت ناظم
در بارهرات
خط کشیده
ندم بود چون
فرماهای بند
آن خود
اعلیحضرت
سراج الملة
والدين بنام
ناظمی او نیز
شرف اصدار
یافته بود صحیح
دانسته خط
محو آن حك
شد فقط
* ذکر فتح نمودن سردار عبدالقدوس خان هرات را *
در اثنای حوادث مزبوره سردار عبدالقدوس خان که روی تسخیر جانب هرات نهاده بود در موضع شاغلان
رسیده از فتح قندهار و شکست سردار محمد ایوب خان آگاه گشته خواست که تا قوت واقتدار شایسته نیابد
وسردار محمد محسن خان که سردار محمد اسحق خان چنانچه مذکور شد از فرستادن او بالشکر بمعاونت وی خبر
داده بود بدو نرسد آهنگ جنك نکند چنانچه جانب مردم جمشیدی راه برگرفت و در وقت طلوع آفتاب باجنرال
عبدالرحمن خان و رکابدارگل خان و محمد خان رئیس هزاره قلعه نوو بزرگان غوریان وکوهسان که با دوفوج پیاده
و پنج ضرب توپ و دوهزار سوار روی ستیز بسوی او نهاده بودند دوچار گشته باهم در آویختند و تا هنگام ظهر
آتش حرب در التهاب واستوار مانده در پایان کار شکست بلشکر مخالف افتاده پشت بجنك داده هزیمت یافتند
و در آن میان محمد خان رئیس هزاره از دست سردار مذکور زخمدار گشته و فتح نصیب سردار موصوف شد
و چون شکست یافتگان باین خسته وعنان گسسته داخل هرات شدند افواج مقیمه آنجا باتفاق میرعطا خان برتکد
روز دیگر از در پذیره بیرون شده در موضع داشان و پخنی بسلام سردار موصوف واصل گردیدند واو احادو افراد
پیادگان نظام را که هفت فوج و پراگنده شده بودند همه را جمع کرده مظفرانه روز چهاردهم ماه ذی
قعده داخل قلعه هرات گشت و نامه مژده فتح را مصحوب نور محمد خان بن نجف علی خان قزلباش
حال ناظم (۱) در بارهرات در قندهار بحضور اقدس والا فرستاد و درین حال خوشدل خان لوی ناب و لاله محمد یوسف
خان و قاضی ملا عبدالسلام خان وغیره بزرگانيكه نيك خواه اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم وهوا خواه
سردار محمد ایوب خان بودند محمد موسی خان بن امير محمد یعقوب خان را با خود ها برداشته وعیال های سردار
محمد ایوب خان را در بست کازرگاه گذاشته از هرات راه فرار جانب مشهد مقدس برداشتند و در روز ورود


(۳۸۳)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ )
سردار عبد القدوس خان بهرات سردار محمد ایوب خان که از قندهار عزیمت یافته راه هرات بر گرفته بود وارد
ده مغلان اسفزار شده از توجه سردار عبدالقدوس خان بجانب هرات آگاه گشته چنانچه از پیش اشارت رفت
از انجا رهسپار قاین و بیرجند شد و اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان با آنکه جنرال فرامرز خانرا باهزار سوار
بتعاقب او گماشته بود بدان اکتفا نفرموده در روز دوازدهم ماه ذی الحجه سال ۱۲۹۸ هزار و دوصد ونود وهشت
هجری سردار محمد یوسف خان حاکم فراه را فرمان کرد که سپاه نظام مقیم فراه را در هرات فرستاده خودش
با خوانین آنجا بمحافظت سرحد مواظب باشد و نیز جنرال فرامرز خانرا که از تعاقب سردار محمد ایوب خان بی نیل
مقصود مراجعت کرده بود امر شد که در فراه اقامت گزیند و مقارن اینحال سردار محمد حسن خان را که با يك
فوج پیاده و دو ضرب توپ از ترکستان رهسپار معاونت سردار عبدالقدوس خان شده پس از فتح هرات وارد آن
بلده مینو نهاد گشته بود حکم شد که با فوج و توپکه همراه دارد از هرات جانب مزار شریف مراجعت کند و
او قبل از انکه حکم والاپرتو وصول افکند در قندهار وارد گشته درك سعادت دیدار حضرت والا نموده بسپاهیکه
با او همراه بود مأمور هرات گشت
ذكر فتنه انگیزی سردار سکندر خان )
بن سردار سلطان احمدخان مرحوم وغیره سوانح هرات و دیگر مرزوبوم )
در خلال واقعات مذکوره سردار سکندر خان از مشهد مقدس دامن زن آتش فتنه شده مکتوبی به بزرگان
هرات فرستاده اغوا نمودن آغاز نهاد که بر سردار عبد القدوس خان شوریده او را از میان بردارند که خود او
وارد هرات کشته بر مسند حکومت جد خویش متمکن شود و این مکتوب او بدست سردار عبدالقدوس خان افتاده
او در قندهار بحضور اقدس والا فرستاد و از حضور سعادت دستور سردار مذکور را امر شد که متعلقان
و هوا خواهان سردار محمد ایوب خانرا از هرات بیرون کرده بکابل راهرو نگذارد که در خفیه و علانیه در آنجا باشند
و او چون در وقت فتح هرات با بعضی از ایشان عهد کرده و قرار داده بود که از راه شفاعت عرض پرداز
حضور اعلیحضرت گشته عفو تقصیر بخواهد بارسال عرایض و شفاعت خواهی پرداخت و از جمله سردار نور محمد
خان سرتیپ را که حکم مؤکد باخراجش صادر شده بود بشفاعت او از اخراج شدن عفو فرموده در هرات
بازماند دیگران همه از مملکت بیرون فرستاده شدند تا که سردار سکندر خان مذکور که تا اینوقت عموم هرات را
بر خلاف اطاعت دلالت کرده اغوا مینمود و ازین در تیر مدعایش بهدف تمنا راست نیفتاد طریق دولت خواهی
پیش گرفته عریضه مشتمل بر نقایص وقایع از بودن سردار نور محمد خان سرتیپ در هرات گسیل در گاه عالم
پناه کرد و اعلیحضرت والا از عرض او فرمان مؤکد صادر فرموده از خاک هرات اخراجش ساخت و پس
از بیرون شدن او سردار عبد القدوس خان آخوند زاده نظام الدین خان را با دویست تن از سواران ترل که واوز
بكية آنچله و دوصد تن پیاده ساخلو و دو ضرب توپ قاطری مأمور باقامه کوهسان نمود که بمحافظت سرحد مواظبت
نماید وحدود غوریان و کوهسان و غیره را پاسداری و حراست کند مقارن اینحال از حضور اعلیحضرت والا
سالیانه سدتومان صرف سفره از خوان احسان پادشاهی اضافه از مواجب سر و سوار برای نائب سلطان خان
افشار مرحمت گردیده سزاوار افتخار شد
ذکر وصول نامه ورسول خان خوارزم در هرات )
و همدرین هنگام ایشان میرزای قراول یکی با نامه از خان اور گنج وارد هرات شده سردار عبد القدوس
خان فرستاده مذکور را باعزاز و اکرام نزد خویش توقف داده نامه را که آورده بود بحضور حضرت والا
فرستاد و چون مشتمل بر بیزاری از دولت روس و اطاعت خان بدولت افغانستان بود که بمعاونت این دولت
با دولت روس در آویخته کار اقدام خویش را بكمك لشكر افغان پیش برده بعد باملت خود طریق انقیاد
و اتحاد سپرد از حضور اقدس والا در روز دوشنبه بیست و یکم ماه ذی الحجه سال ۱۲۹۸ هزار و دویست و نود
وهشت هجری برسردار عبد القدوس خان را فرمان شد که فرستاده خان خوارزم را نیکو نوازش نماید

ذكر
فتنه انگیزی
سردار سکندر
خان

ذکر رسیدن
نامه خان
خوارزم


(۳۸۴)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )
رسیدن نامۀ
کرنیل سنجان
انگلیس
اما بشيوه و روشی که کسی از آمدن او و نامۀ خان آگاه نگردد زیرا که امور مکتومۀ خاطر والارا دیگری نمیداند
و مصلحت دانستن و فاش شدن ندارد واگر کسی بپرسد پاسخ دهد که جهت تهنیت و تبريك فتح هرات هم آینه
همسایگان نزديك قاصد و نامه ارسال میدارند چنانچه این شخص را خان خوارزم فرستاده است و هم خان موصوف
را مژده وعده بوقت داده بسید رحیم خان و غیره بزرگان خوارزم نیز که در عریضه باخان انباز بودند بر طبق
نامۀ خان شکار فرمود و این منشور مواخذت دستور را با دو توپ ایرۀ کشمیری و دو طاقه شال خلیل خانی و دو
توپ کمخواب مکرانی مصحوب عبدالکریم خان چاپار در هرات فرستاده از آنجا حامل عریضۀ خان با خود برده تارك
خان را باوج اعتبار برافراشت
ذكر نامۀ كرنيل سنجان انگلیس
( که در باب سردار محمد ایوب خان نگار داده است )
در خلال احوال مذکوره نامۀ كرنيل سنجان انگلیس از شالکوت بمطالعۀ كار كنان حضور اعلیحضرت والا
پیوسته نوشته بود که جناب ویس ای بذریعة تلگراف خبر داده است که حضرت والا را آگاه کنم ازینکه اعلیحضرت
ناصرالدین شاه امنای دولت انگلیس را در باب سردار محمد ایوب خان پذیرفته است که نه در خراسان توقف
نماید و نه در سرحدات افغانستان اقامت گزیند چنانچه محمد موسی خان پسر امیر محمد یعقوب خانرا کارکنان
دولت ایران از موضع جام پیش نگذاشته و رخصت مراجعت نیز نداده اند و چنانچه باید اعزاز و احترامش نیز
نموده زیاده بر ششب مصارف مهمانی نسبت بدو نکرده اند فقط و حصرت والا ازین نامۀ سنجان سردار عبدالقدوس
خان حکمران هرات را آگاه فرموده بعد عبداللطيف خان بن سردار میرا فضل خانرا که در قندهار بود از راه
اخراب نزد سردار محمد یوسف خان در فراه فرستاد و او بامر والا در طبس نزد پدرش که بامر نایب نور محمد خان
با ایتوقت در آنجا بود روانه ساخت و خاطر خطير جهان بان والا از خار خار خصم بکلی بپرداخت
ذکر فتنه سعدوی کرو خیل
( و بغى مردم نجراب ونجشير و تنبيه و تهديد آنان )
ذکر فتنۀ سعدوی
و مردم نجراب
و پنجشیر
چون سعدوى کروخیل موکب والا را جانب قندهار رهسپار دید چند تن از اشرار را که پیشۀ دزدی و راهزنی
در نهاد و اندیشه داشتند با خویش یار ساخته بنهب وتاراج قوافل تجار وغیره پرداخت و راه جلال آباد و کابل از
جور و تطاول او مسدود گشته عبور قوافل وتجار محال ودشوار گرديد وپروانه خان حارس دارالسلطنه بمشورت
وصوابديد كار گذاران شهزاده آزاده سردار حبیب الله خان كه قدم بترجمۀ ٴ ممالكي نهاده و از ينوقت تکیه بر چار
بالش حکومت داده بود لشکر در مجلغو کاشته قلعۀ او را خراب کرده مال و منال واهل و عيالش را بحضور
شهزاده آوردند و خود او از راه فرار در کوهستان هزار درخت ومنگل رفته با ملکان جاجم ومنگل در شرارت
وطغيان همدست و همداستان گشت و دوباره طریق راهزنی بر گرفته فریق کاروانهارا غارت وتاراج کردن گرفت
و از حضور شهزاده موصوف دوست محمد خان و محمد اکرم خان صدباشی با پیادگان ساخلو که در تحت رایت داشتند
مامور باقامة تتزين ومنزل چك دك شدند که بمحافظت راه ودفع سعدو و در دان جاجم ومنگل پردازند و مقارن
اینحال عبد الرحیم خان پرک از کابل فرار اختیار کرده پروانه خان بامر شهزاده سوار بتعاقب او کاشته بدست
نیامد و مالش ضبط ديوان سلطنت گردیده عیالش در تحت نظر حفاظت در آمد و همچنین نمامت اعیان بار گاه
و افسران سپاه اعلیحضرت امیر شیر علیخان بدون اینکه تکلیف از جانب پادشاهی بایشان فرموده شود طريق گریز
بر گرفته بعضی با احمال و اثقال واهل و عیال و برخی تهی دست از مملکت بیرون رفتند و هم درینوقت مردم پنجشیر
سر از جیب تمرد بر آورده غلام قادر خان حاکم را اول جواب داده پس از فتح قندهار بی زحمت اشکر بر خط
فرمان سر نهاده با حاكم مذكور ، اباب حضور شهزاده حبیب الله خان شدند و تسلی و دلجوئی یافته از راه مراجعت
در پنجشیر رفتند و همدرين آوان مردم قریهٴ پشه و پتراب سه دره نجراب بغی ورزیده با میر عبدالحق خان حاكم
ان راه ستیز در آویختند و او را زخمدار ساخته چند تن از همراهانش گرفتار همراهان حاکم شدند و در بیان کاروان سرکشی


(۳۸۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

را در نیروی بازوی خودندیده بشفاعت قرآن مجید عفو تقصیر خواستند و برعایت قرآن شریف مورد عفو گردیده
اسلحه آلات خودرا بکارکنان پادشاهی سپرده مطیع و منقاد گردیدند و مقارن این حال جعفر علیخان بیات سی هزار
روپیه از باقیات مالیات سنه توشقان ئیل هزاره جات حصول کرده شرفیاب حضور شهزاده حبیب الله خان شده چند راس
اسپ از خود برسم هدیه پیش کشید و شیزاده اسپان او را در قندهار بحضور حضرت والا فرستاده خودش را بتحصیل وجوه
بقایای شهر و اطراف دارالسلطنة کابل مامور فرموده نوازشش نمود

ذکر گرفتن اتواب پادشاهی را
(از پسران سردار شیرعلیخان جاغوری)

در خلال احوال مذکوره که اعلیحضرت والا از کابل نهضت فرمای قندهار شدند صفدرعلیخان واحمد علیخان
و غیره پسران و نبیرگان و منسوبان سردار شیرعلیخان هزاره که از يك خوارگی امیر شیر علیخان مرحوم دم اخلاص
وقدم خدمت واختصاص میزدند از ناصیه حال ایشان مکشوف کار گذاران پایه سریر سلطنت افتاد که راه اطاعت
برنگرفته گوش بآواز فتح و شکست سردار محمد ایوب خان بوده وعلاوه بر ان چشم از یمال ضعفاء باز کرده
مال ومنال هر کرا خواستند دست انداز بودند تا اگر سردار محمد ایوب خان مغلوب گردد در باغستان هزاره شده
دست مایه داشته باشند وازین امریازعلیخان برادر شیرعلیخان هر چندایشانرا منع کرده ازسیاست پادشاهی تخویف
و تحذیر نمود نشنیده دست از کاریکه پیشنهاد خاطر داشتند باز نداشتند تا که سردار محمد سرور خان حکمران غزنین
از همراهی بازعلیخان پسر خودرا باده بیست تن از پیاده شانخلو ومردم الوسی تاجیکه و هزاره محمد خواجه و چهار
دسته وجيغتو و دوشرب توپ مأمور جاغوری کرد چنانچه او رفته دو پسر و مادر سردار صفدر علیخانرا بدست
آورده دیگر خانواده و بنی اعمام و برادران و منسوبانش ازست کهاننه گریخته در بین مردم هزاره پشه پناه گزیدند
و خود صفدر علیخان واحمد علیخان کرنیل برادرش را با مادر و هردو پسرش وشش ضرب اتواب قاطری که از
اتواب پادشاهی بامر امیر شیر علیخان مرحوم بپدر ایشان تفویض شده بودند و سه صد و پنجاه وشش ميل تفنك
با قور خانه که اینهمه را امیر مرحوم مذکور عنایت فرموده بود و بیست راس مادیان و بخراس قاطر وسیزده نفر شتر
ازمال میرزا حبیب الله خان مستوفی که نگاهداشت در نزد ایشان بودند همه را برداشته با خود در غزنین آورد و همچنین
یکہزار وهفتصد و چهل وهشت ميل تفنك دنباله رو و هن پر با سر نیزه و توشدان از پیادگان سپاه نظام امیر شیرعلیخان
مغفور که باخود برده بودند ازمردم اندری ووردك كه در لشکر نظام ملازمت داشتند و دروقت استیلای دولت انگلیس
در مساکن خودشده بودند گرفته همه را در کابل حمل و نقل داده بسپاه نظام جدید دادند و مقارن اینحال مردم
نوروز خیل ترکی باتفاق ملك طوطی وملك حكومت وميرولی واکروو شیردل و نورالله نامان کوچی در شب قلعه
تخنی هزاره قراباغ ریخته هفده نفر زنان ودختران مردم قلعه را باسیری بردند و حکمران غزنین بفرمان اعلیحضرت
والا که از عرض و استغاثه هزارگان شرف صدور یافت اقدام در بازخواست کرده سه تن ازملکان نوروز خیل را
که بانی این امر بودند محبوس کرده روانه قندهار ساخت و پس از تحقیق و جستجو چهار تن از زنانرا که در قندهار
فروخته بودند با دو تن زن و يك دختر که سردار گل محمد خان خریده بود بامر پادشاهی بشوهران و کسان ایشان
سپرده شده ده تن دیگر دستیاب نگشت

ذكر رو برتافتن سید محمود کنری و محمد اکبر خان لعل پوره و غیره
(از دربار معدلت و بارگاه سلطنت)

وهمدر حین توجه موکب همایون از دارالسلطنة کابل جانب قندهار سید محمود کنری واکبر خان مهمند لعل
پوره با از طریق خدمت کشیده ازملازمت رکاب اعلیحضرت والا تقاعد ورزیدند و چشم انتظار براه فتح و شکست
اردوی معلی که رهسپار قندهار گردیده بود داشته هر چند فرامین طلب بنام ایشان صادر گردیده بتوسط سردار
عبدالرسول خان حکمران جلال آباد پرتو وصول افکند بگوش قبول جانداده بهانه همی آوردند و شرفیاب حضور
اقدس نشدند وعیال و اطفال عصمت الله خان جبار خیل غلجائی نیز رو از دولت و سعادت برتافته با احمال واثقال

ذکر گرفتن
اتواب و اسلحه
پادشاهی از
پسران شیر
علیخان

ذکر
رو برتافتن
سید محمود
کنری واکبر
خان لعل
پوره


( ٣٨٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
جانب جبال باغستان شتافتند و ازین خیانت خسارت عائد حال شان گشته قلعه و ملك ایشان بتمام ضبط دیوان سلطنت گردید و مقارن این حال چند روپیه يك مثقاله که بدارالنصرت هرات بنام اعلیحضرت والا مسكوك و مروج گردیده وسردار عبدالقدوس خان ارسال داشته بود شرف گذارش از حضور فیض گنجور یافته مطبوع و منظور افتاد و با وجود اینکه بدار الضرب هرات سکه زر رواج یافته و باج و خراج داخل خزانه آنجا بقدر احتیاج میشد بفرمان اعلیحضرت والا دوازده هزار روپیه از ترکستان و چهل هزار روپیه از خزانه رکاب و شش هزار روپیه از تحویل سردار محمد محسن خان که از ترکستان با خود برداشته در قندهار نهاد همه را از راه حزم و احتیاط در هرات فرستادند
ذکر مراجعت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان
( از قندهار بکابل )
و انگاه که اعلیحضرت والا بقرار رقيمة كرنيل سنجان انگلیس که از پیش مذکور گشت از سردار محمد ایوب خان و تکاپوی وی آسوده خاطر شد چهار فوج پیاده نظام کابلی و دو فوج پیاده نظام قندهاری را با هزار سوار نظامی و توپخانه وقورخانه شایان مأمور اقامت قندهار فرموده سپهسالار غلام حیدر خان توخی را بسالاری ایشان گماشت و هم جنرال فرامرز خان را از فراه بفرمان طلب در قندهار خواسته با جنرال شیر محمد خان اندری و جنرال علی عسکر خان بیات در آنجا گذاشت و ملا یوسف خان رستاقی را بکوتوالی شهر و ملا سعدالدین خان را باخبار و آگاهی دادن کوائف واحوال دور و نزديك قندهار و قضاوت محکمه شرعیه آن دیار سر افراز فرموده همه را اطقم و نوازش نموده در روز پنجشنبه بیست و چهارم ماه ذی الحجه سال ١٢٩٨هزار و دویست و نود و هشت هجری رایات منصوره را از قندهار جانب کابل شقه گشا ساخته در ده خواجه پر تو نزول انداخت و سردار عبدالرسول خان حاکم جلال آباد را بایالت قندهار در غیابش کردن مباهات برافراخته از فرودگاه مذکور فرمان حکومت آن متاعش شرف صدور یافت که بجلدی رهسپار قندهار شود و سردار عبدالغفور خان برادر اورا مأمور حکومت جلال آباد کرد و هم درده مذکور مهردل خان و رحمدل خان نوکران اقدس شهریاری که در سمرقند باز مانده و از قفای اعلیحضرت والا برخصت کار گذاران دولت علیه روس روی بآستان معلی نهاده بودند وارد گشته شرف رکاب بوس حاصل کرده هريك با رجاع خدمتی سرفلند شدند و در افغان نام فرستاده سردار محمد اسحق خان که با عريضه تبريك فتح قندهار از ترکستان ره نورد گردیده باریاب شده بود رخصت مراجعت یافت و اعلیحضرت والا بپای سعادت انتما محلقه ركاب حرکت نهاد
ذکر مراجعت اعلیحضرت والا از قندهار
وقایع سال ١٢٩٩ هجری سالم
وقایع سال هزار و دو صد و نود و نه هجری
و در روز جمعه دوم ماه محرم سال ۱۲۹۹هزار و دو صد و نود و نه هجری قلات غلجائی را از وصول موکب همایونی رونق افزا فرموده چون در منزل مقر پر تو نزول افگنده سید فقیر از تگابور احمد خانجان توخی بحکومت قلات و فضل الدیخان بحکومت مقر مأمور گردید و در منزل نانی سردار محمد سرور خان حکمران غزنین از راه پذیره شرف رکاب بوس حاصل کرده مورد الطاف شاهانه شد و موکب سعادت کوکب همایونی از آنجا در غزنین پر تو وصول انداخته میدان زیر هردو منار را از شرف ورودش مزین ساخت و دوروز در يك فرموده سردار عبدالرسول خان که از جهت مأمور شدنش بحکومت قندهار بفرمان طلب از جلال آباد رهسپار گشته و در کابل درك سعادت ملاقات شهزاده حبیب الله خان را نموده طریق قندهار پر گرفته بود در روز توقف غزنين شرف دست بوس حاصل کرده از شرارت و عدم اطاعت سید محمود کنری واکبر خان لعل پوره و فرار کردن عیال و منسوبان عصمت الله خان جبار خیل و بقید ضبط در آوردن ملک او داستانی بعرض رسانیده رخصت قندهاریافته و در انجامیته بکار حکومت پرداخت و اعلیحضرت والا از غزنین حرکت فرموده در روز پنجشنبه بیست و دوم ماه محرم سنه ۱۲۹۹ دارالسلطنه کابل را از وصول سعادت موصول زیب و آرایش دادو در حین ورود موكب مسعود شهزاده حبیب الله خان


( ۳۸۷ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

وشهزاده نصرالله خان بامران لشکر و اعیان شهر و غامت بزرگان بوم و بر که در کابل بودند در میدان کنار ده
مزنگ مراسم پذیره بتقدیم رسانیدند و اعلیحضرت والا دربار گاهیکه بروانه خان بامر شهزاده حبیب الله خان از
چوب در میدان مذکور برافراخته و بغایت مطبوع ساخته بود از اسپ فرود گشته غامت بزرگان را بزبان لطف
و مرحمت پرسش حال و پژوهش احوال فرموده بعد در دولتخانه شاهی که مهبط و آستانه الطاف الهیست شرف
وصول افگندند در باب يك لك و یازده هزار روپیه که از تاجران قندهار قرض کرده و بنام کار گذاران دولت
انگلیس ایشانرا حواله داده بود فرمان کرد که جنرال میراحمد خان سفیر دولت خداداد از وجوه قرار داد دولت
مذکوره گرفته بتاجران برساند و چون انگلیسان وجوه قرار داد خود را قبل از وصول این فرمان بملا ابوبکر
ده افغان کاشته دولت خداداد سپرده بودند تاجران قندهار وجوه خود را بر طبق فرمان مبارک و مکتوب جنرال
میراحمد خان سفیر از ملا ابوبکر گرفته بحق خود رسیدند

ذکر گریختن سردار صفدر علی خان
( و کرنیل احمد علیخان از غزنین )

و همدر ماه محرم مذکور صفدر علی خان واحمد علیخان پسران سردار شیر علیخان هزاره که در غزنین نظربند
بودند از کردار خویش خوفناك گشته طریق فرار پیش گرفتند و حکمران غزنین سوار در تعاقب ایشان کاشته
بدست نیامدند و بکش سید از همراهان ایشان که بازمانده بود گرفته حاکم غزنینش از بارقه انحصار فرود انداخته
هلاك كرد و صفدر علیخان با برادرش داخل هزاره جاغوری شده دستگیر گردید چنانچه دلاور خان حاکم آنجا
هردو تن ترا با بعضی از عیال واطفال ایشان که تا اینوقت در بین مردم جاغوری مخفی و پنهان مانده بودند در غزنین
فرستاد و عیال سلطان علی خان پسر سردار شیر علیخان را با چند تن از نوکرانش نگاهداشته حواله را با برادرانش
که بغزنین گسیل داشته بود بامر اعلیحضرت والا با احمد علیخان در کابل فرستاده صفدر علیخان را با عیالش
در غزنین جای نشستن دادند و پس از چندی سلطان علیخان بدون اجازت و رخصت از راه خود سری
در جاغوری رفته با نوکران خویش طریق مصاحبت و مجالست با دلاور خان حاکم پیش گرفت و او که از خودسر
رفتن سلطان علیخان آگاه نبود بالقا وتعظيم او مردم جاغوری را بدر بار علیخان که از جانب پادشاهی بپاتوشیهی
حاكم مامور بود برانگیخت چنانچه ملکان هزاره جاغوری از جور و تعدی با رعلیخان عرض پرداز پایه سریر
سلطنت شدند و از انجا که ضمیر منیر اعلیحضرت والا آیینه جهان نما و محك امتحان هريك و بود از فراست حل
بالقا کرده حکمران غزنین را فرمان کرد که منسوبان صفدر علی خان را با خود او در جاغوری و غزنین نگذاشته
همه را در کابل روانه دارد و قوامی را آنرا معمول داشته صفدر علی خان و عیالش را که با خود داشت در کابل فرستاد
و سلطان علیخان از امر پادشاهی سر بر تافته با عیال و نوکرانش در علاقه هزاره پیشه رفت و پس از وی دلاورخان حاکم
جاغوری از سبب مواحدتش با سلطان علیخان از حکومت معزول شده محمد صدیق خان توخی از حضور اعلیحضرت
والا بحكومت آنجا سرافراز گشت و پس از وصول او در سنگماشه جاغوری با رعلیخان یکصد و بیست میل
تفك از مال خود پسران سردار شیر علیخان که بکار گذاران دولت نسپرده بودند بدست آورده بتوسط حاکم مذکور
روانه حضور کرد و اعلیحضرت والا با این سیاه چشمیها و خطا کاریها که از پسران سردار شیر علیخان مشاهده
فرمود از مراحم ملوکانه بند در پای ایشان نگذاشته بعزت باقامت کابل مامور نمود

ذکر عرض کردن سردار محمد اسحق خان
( در باب سردار عبدالقدوس خان و پذیرفته نشدن آن )

و در خلال احوال مذکوره سردار محمد اسحق خان حکمران ترکستان بتحريك و اغماض سردار عبدالقدوس
خان حکمران هرات عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده استدعا کرد که سردار عبدالقدوس خان را در کار
حکومت بتامۀ خود او مطلق العنان فرموده آید که هر چه خیر دولت و رونق مملکت باشد و بفکر خویش آن را

ذکر گریختن
سردار صفدر
علی خان
و کرنیل احمد
علیخان از
غزنین

ذکر عریضه
سردار محمد
اسحق خان
در باب سردار
عبدالقدوس
خان


( ٣٨٨ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

نيكو داند از قوه بفعل آرد و از اجرا و انجام آن بحضور اقدس والا آگاهى دهد واين عرض او بسمع قبول
اصغا نگرديده حكم اشرف والا صادر گشت كه او را درجه ومقام نها يست و از خيالات شما تامقالات او فرق
و امتياز بسيار است چنانچه شما را بحسن رأى وتيزنيگ از بدخل خود ميدانم كه كار تركستان را بشما وا گذاشته
ام ديگر حكام را همين قدر ومنزلت كافيست كه خوب وبد امور را معروض حضور داشته دستورى بخواهند
نه اينكه بفكر صواب يا خطاى خود رفتار كنند وسردار محمد اسحق خان از وصول اينفرمان لقب استيفاء را
از ميرزا سيدال خان سلب كرده بخطاب سردفتر داده عريضه نگار حضور انور والا شد واز عرض او كه مطبوع
طبع گهر سنج والا آمد بزبان مبارك راند كه بمملكت افغانستان كنجايش مستوفيان متعدد را ندارد مناسباست
كه دفتر داران بزرك بخطاب سردفتر وسر رشته دارنام بردارشوند چنانچه ازينوقت بزرگان اهل ديوان ولايات
باين دو خطاب مخاطب گرديده نام استيفاء از اقواه بيفتاد الامير محمد حسين خان كه بلقب استيفاء برحال ماند

ذكر عريضه مخدوم قلي خان مروى
ذكر وصول عريضه مخدوم قليخان مروى بپایه سریر سلطنت

و همدرين هنگام از عريضه مخدوم قليخان رئيس مرو بسمع فيض مجمع والا رسيد كه ولايت مرور ابتوجهات
شاهانه ضميمه مملكت افغانستان فرمايند واعضيحضرت والا در جواب او نگار فرمودند كه علاقه مرو از خاك
مقبوضه حاليه افغانستان دور افتاده همقدم آنجا را لازم است كه با دولت روس و يا ايران باقضاى وقت سلوك و رفتار
نمايند و اين قسم خيرالشر از سبب آن درج اين خجسته تاريخ ميشود كه جهانيان بدانند كه ملت اسلام در هر مملكت
كه باشند از مو اخدت ومعاونت ملت خويش روى بر نخواهند تافت وهم بفهمند كه اعليحضرت امير عبد الرحمن
خان در اعطاى ايكونه آتنيها كوشش دارد اگر نه بر طبق اقتضاى آراى اسلاميه سكنه ممالك خارجه رفتار
نمايد يك روز بدون پيكار وكارزار بسر نخواهد رفت و همواره ابواب منازعه ومناقشه مفتوح خواهد گشت
ومقارن اين احوال كار گذاران دولت ایران سردار محمد ایوب خان را با تعلقاتش با مر ناصر الدين شاه از خواف
در مشهد مقدس برده قرارى از جانب دولت در مؤنتش نهادند و همدرین وقت اعليحضرت والا از عرايض
سردار عبد القدوس خان حكمران هرات كه درباب خدمت گذارى وهواخواهى سردارأنبياء خان تيمينى معروض
پيشگاه حضور انورش نموده بود باين نتيجه اش سر بلندى بخشيد كه شما در دولت افغانستان برتبه و پايه دوم
شخص اول و اول شخص سوم بوده صدق مقال شما باسوگند ديگران موازنه ومعادله خواهد داشت واز
وصول اين رقم مفاخرت موصول سردار إثنياء خان را نرد بان اعتبار باوج افتخار رسيد

ذكر واقعات سيستان و قندهار وهرات
ذكر اسمالت سردار ابراهيم خان بلوچ

( و واردات سيستان وقندهار و هرات كه دراين سال بيپاى رفت )

وهم در خلال احوال مسطوره سردار محمد یوسف خان حكمران فراه بامر حضرت والا در استمالت سردار
ابراهيم خان بلوچ اقدام كرده نخست بارسال رسائل او را بشاهراه اطاعت دلالت نموده بعد محمد اكرم خان
بابكر خيل را بخواهش خود او كه تسليتش كرده مطمئن خاطر سازد نزد اوفرستاد و پيام داد كه از راه راست
دولتخواهى منحرف نگشته طريق اطاعت بپود و او ملك خان پسر خودرا باتحفه و هديه شایان نزد سردار محمد
يوسف خان گسيل داشته اوروانه حضور فيض گنجور والا نموده از شرف باريابى وعطاى خلعت قرين مفاخرت
گرديده رخصت مراجعت حاصل كرده نزدپدرش رفت و پس از اطاعت كردن سردار ابراهيم خان مذكور محمد
اكرم خان كه مهتمم امر مزبور بود از حضور حضرت والا بذریعه منشور جهت تصفیه بعضی امور كه در بین
مردم سيستان متعلقه دولت إيران وبلوچیه و چخانسور وغيره رعاياى دولت افغانستان رخ داده و يكى مال ومواشى
ديگری را غارت و تاراج كرده بودند مأمور سيستان شد كه با امير علم خان حكمران قائن وسيستان رفع نزاع
ودفع گفتگوى مال ومنال ومتاع منهوبه جانبين را كرده قرارى در ترقه حال رعايا طرفين گذارد تاديگر مناقشه و منازعة
روى ندهد چنانچه مشاراليه نزد امير علم خان شده پس از فيصله منازعات و استرداد اموال منهوبات رعايا طرفين بمدارى
روى كار ننهاده امير علم خان با زای این رفتار وكردار دوستانه شهر بار والا تبار ميرزا ربيع نام تاجر را بالتحف و هداياى