(۱۰۷۷)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

و محمد علی و محمد یوسف و جلالدر و اختر محمد و غانشیرین و نور محمد و محمد عظیم و فضل الدین و غلام محمد قوم مصری
خیل ساکنه نوزاد پشت رود و در سلك اهم در تراجع افتاده روی نفاق و شقاق پیر بیرون گذار نهادند و دیگر مردم
آن نواحی هم چند سنتی و چند و چند کردند که ایشانرا از نفاق و شقاوت و شقاق باز دارند نتوانستند تا که از شرارت
و مفسدت ایشان طریق عبور و مرور مردم کوچی و مسافرین و تجار مسدود گشت و حضرت والا از عریضه میرزا
ملك جي خان سر دفتر پشت رود بماجرا آگاه گردیده مولا داد خان حاکم فراه برا فرمان فرستاده نگار داد
که چندی از مردان کار جویان هوشیار را گماشته آن اشرار ستمگار را بهر حیله و وسیله که بداند و بتواند همرا
گرفتار ساخته در قندهار نزد بر کد محمد صادق خان رهسپار سازد که آن سر زمین از فتنه ایشان نهی و عبث
دیگران گردیده که چنین جرأت و جسارت در قلمرو سلطنت نکنند و مولاداد خان موصوف كرنيل محمد خان
و کپتان مهر دل خان و داد گل خان واسد خان را با چهل تن از پیاده کان نظام مأمور آنمقام کرده همه را
بزنجیر روانه قندهار نموده با آنانیکه از ایشان در قندهار محبوس شده بودند ملحق ساخت و مال ومنال همه را
ضبط دیوان سلطنت کرد و مقارن اینحال آخند زاده فقیر محمد خان حاکم و سر حدار به جانسوز بامر و فرمان تهیۀ علوفه
حضرت والا جمعی از اهل کار را بانیز و خوار بار مأمور و امر کرد که برای محمد عمر خان نورزائی و مکمهان انکلیس نمودن و چاه
و سواره و پیاده همرکاب هر دوتن که مأمور تعیین خط و نقاط فاصله دولتین از حد مرغه تا كوه ملك سیاه شده بودند
علوفه و آذوقه مهیا کرده و هم در منازل و فرود گاهائیکه آب میسر نمیشد چاه حفر نمودند و میر معصوم خان حاکم محمد خان در
سیستان آگاه شده نامه نزد آخندزاده مذکور فرستاده پیام داد که از آبادیکه (۱) در اراضی موات واقع طرقو منازل سر حد
و حوض دار که از خاك دولت ایرانست حفر نموده دست تصرف باز داشته آب بر ندارند که موجب نزاع دولتين (۱) آباد جمع
خواهد شد و آخند زاده فقیر محمد خان بپاسخ معقولیکه با و نوشت ساکنش نمود و همدر خلال احو اليكه بشرح بتر بمعنى
رفت هشتاد و هشت و سه هزار و هفتاد و سه روپیه تمبیزی ملافخرالدین و نصر الله خان و سنجش میرزا محمد حسن خان چاه ها
سر دفتر تشخیص قندهار وجه نقد وصی و پنج خروار و شصت من غله بنام میرزا عبدالرسول خان سر دفتر فراه خیانت عمال
و عمالیکه او مأمور کار کرده بود از دفتر روی بروز افتاد و شومنی این خیانت او را با چهل هزار روپیه دیگر از عین دیانت فراه
او در دفتر سنجش کابل فرستادند و میرزا عبدالرسول خان قبل از اینکه این وجوه بنامش حواله شود بمضمون
اطمینان بخانه متوهم گردیده مال و متاع خود را از براه مخفیاً جانب جوین و سیستان حمل و نقل دادن
آغاز نهاد و مولاداد خان حاکم فراه و کرنیل محمد خان افسر فوج پیاده متماری از جسارت و غنیم و ارادت او آگاه
گردیده محبوسش کرده آخر الامر بامر و فرمان حضرت والا او را غل و گردن و بازنجیر در کابل فرستادند و همچنین
ميرزا ملك جي خان میرزا آقا جان خان سر دفتر پشت رود را که خیانت بکار دولت کرده بود با مرو فرمان حضرت والا
مقید ساخت و دو هزار روپیه کلدار انگلیسی و شش هزار و سه صد و پنجاه و هفت روپیه کابل و پنجاه و چهار فلوس
مسكوك بسكه سلطان محمود سبكتگین غزنوی انار الله برهانه را بادو زوج بندان از مال او ضبط کرده همه را
با خوداو محبوساً روانه کابل نمود و از جانب دیگر ملا شاه ملوك خان مفتى محكمه شرعية تالقان باتفاق قاضی اکثر
سجلات و سندات شرعیه را که بشخاصین وبایع ومشتری و غیره میدادند بکاغذ چه مصل دار می نگار داده و بخاتم
بر نهاده محصول کاغذ برا که از جانب دولت باصه وطبع وامر اجرا شده بود خود گرفته ثبت کتاب محکمه نمیکردند
تا که میرزا عبدالرحیم خان سر دفتر قطغن از روی ثبت فروش صكوك باسمه شده دولتی عدم فروش کاغذ محسولی
را معلوم کرده با شرعی از خیانت قاضی ومفتی معروض پایه سریر سلطنت داشت و حضرت والا میرزای مذکور شرح حال
را فرمان تجسس و تفحص نمودن سندات شرعیه که آندو تن داده بودند کرده امر نمود که خیانت و سرقت ایشانرا قاضی و مفتی
از در راستی روی بروز آورده معروض دارد تا بر وفق صواب در تحت عتاب آیند و اوسید عبدالقیوم نام فرخاری محکمه تالقان
را مأمور این امر کرده وی چند قطعه مکتوب بخط و مهر مفتی شاه ملوك بدست آورده نزد میرزا عبدالرحیم خان
حاضر کرد و قاضی و مفتی از ماجرا آگاه شده سید مذکور را در محكمه شرعیه طلبیده بضرب چوب تعزیر کردند


(۱۰۷۸)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
و یداخش را سخن نخستند وسرش را نیز بشکستند بعد میرزا عبدالرحمن خان سبب این لطمه و ضرب را از مجنون
در کتاب سوال وجواب نوشته پرسید و ایشان جواب نوشتند که چون قاضی ومفتی را بخیانت نسبت داده است
شرعاً تعزیر کرده ایم و میرزا عبدالرحمن خان صورت سوال وجواب خودرا بامکتوبات ملیشاء ملوك ارسال پايه
سریر سلطنت نمود و حضرت والا سید شاه جان جنرال را فرمان کرده او بامر حضرت والا سید عبد القيوم
و قاضی را تحت الحفظ بمحافظت پنج سوار انظام بکابل گسیل آورد و در بیان کار مفتی شاه ملوك
محبو س وطلب کابل شد ومحمد بن ايام عريضه زد بخشم محمد بن محمد اسمعیل نام هراتی از توهین در کار خانه دولتی
واقعه قایل کار وشتنگری میگزد بپایه سریرسلطنت رسیده و از مطالعه ساطعه حضرت والا شرف گذارش یافته
بمحمود بن قاضی عبد الرحمن خان خان علوم ۱ فرمان رفت که توهین برضا را نزد خودطلبیده مطابق امر شرع شریف باخارج نفقه
وكسوه وبإطلاق از او گرفته ارسال هرات نماید و شوهران مذکوره که استطاعت و بضاعت نفقه و کسوه دادن را
نداشت طلاق نامه داده خویش را فارغ ساخت و چون این امر در عهد و حضرت والا بخلاف سلاطین سلف افغانستان
بعهده سلطنت خویش در مملکت جاری و ساری ساخته بود از جمله یکی است بکار میشد که دلیل متشرع بودن این پادشاه
سیاسی آگاه اند و هم در انقاصیف واقعاتيکه بشرح رفت سی و دوتن اززیره دستان طوایف موسی خیل وز مری و عیسی
خیل وعده خیل وپلیل خیل وعل خیل ومندی خیل و مياخيل ومقته تی وحزوقی و آره ميل چون لعل خان ودلي
محمد وسعد ت موسى واشرف ورخل وبلا كی غنی ومیان دین من وجمعه خان ومحمد میر وا کبرخان و نظر و خادی
گزی و عیسی و دلوتی و بهادر رحم م ومندی وطورکل وكل محمد و اسلم شاه وصدوگل و دوست محمد و بوستان و جتمامه
ونجيم ومؤمن واز وسپره شاه وطالب خان ومير ولی وشامان وبختيار ومحمد افضل از راه اطاعت ایندولت وارد
کابل شده از تقدیم عقبة غليا مستسعد گشتند ومیر زا محمد حسین خان کوتوال بامر حضرت والا ناروز رخصت
مراجعت یافتن برطبق بزرگان دیگر طوائف ساکنه جيان سرحد از جانب دولت مخارج ایشانرا رسم مهمانی داد
و محمد دین وقوت محمد ونیرخان و محمد امير خان ومحمد قادر خان و جمال شاه و محمد نادرخان ومحمد ناظر خان پسر و برادران
محمد طيب خان شقاقی هم بزادگان نایب سالار پروانه خان مرحوم از راه تقبیل سده علیای سلطنت وارد کابل وشرفیاب
بار شده از جمله محمد نذیر خان از عطای سالی سه صد روپیه و هر واحد از دیگران سه صدو چهل رو پیه و هر یکی از دوتن
خادم ایشان صدو د یه مجموع دوهزارو مجصدو چهل روپیه مستمری سر افراز و بخار گردیده شادخاطر بازگشتند
و محمد دین ایام محمدعثمانخان لاله پسران سردار محمد اسحق خان از سمرقند در بخارا آمده بتوسط ملا رحیمداد
وقایع نگار آنجا وفرنتی عریضه نگار پایه سریر سلطنت شده عفو تقصیر واجازت آمدن کابل خواست و عرضش
پذیرفته کشته با اهل وعيال خویش در کابل آمد و مجدد بنوقت یازده هزار و هفتصد و هفتادو دو روپیه
از باقی و بر جاماندگان مردم موضع سلطان احمد که در وقت بغاوت ايشان صد تن پیاده
نظام را کشته واسلحه همه را غارت کرده بودند باسم تاوان سلاح بحصول پیوست ومقارن اینحال بزرگان
قوم منگل که از قبیله غلجیه مرز امارت مستسعد کشته و چنانچه گذشت هزار تن مرد پیکار برای فوج پیاده
نظام برعهده گرفته مراجعت کرده بودند سر از جیب تمر و تمرد بر آوردند و درم وضع خوله انجمن کشته آماده
فتنه شدند وملا مشك نامی را در کرم نزد مردم طوری فرستاده سلاح جنك ومدد خواستند وطوريان اورا
نزد حاکمیکه از طرف انگلیس در کرم اقامت داشت برده نغان و تفنگ برای اشرار منگل خواهش نمودند واو
ملتمس طوریان وملا مشک را نپذیرفته ليكن تسلی و وعده داد که هر وقت صدمه از جانب دولت افغانستان بر
مردم منگل تنك أيد واز جنك چنانچه باید نتوانسته عاجز آيند داخل خاك مقبوضه دولت انگلیس شوند
هم آئينه ایشا نرا مسكن و ماوی عنایت خواهد شد وملا مشك از سلاح مايوس وازوعده جاو پناه مستظهر وقوی
پشت گردیده باز گشت و مردم منگل از وعده ملنجا دادن دولت انگلیس قوی دل شده و ایلیسی را که بایشان
ترغيب وتحريض نموده بفتنه برانگیخته خجل ومنفعل نکرده خانهای کسانرا که درفتنه با ایشان انباز نشدند

شرح اجرای
حکم شرعی
بمحمود بن
حضرت والا

شرف اندوز
تقبیل سده
علیا شدن
بزرگان قوم
دری

مشمول
احسان
دولت شدن
هم زاده گان
پروانه خان

عفو تقصیر
یافتن محمد
عثمان خان

جریمه شدن
سلطان احمد

تمرد ورزیدن
مردم منگل


(۱۰۷۹)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

آتش زده بسوختند و مال و متاع همه را غارت کردند سپس روی یورش بسوی خاصه داران تحت رایت بیرک
خان نهادند و سردار شیریندلخان راه مبرزفتن آن گروه بدمنش بر گرفته باسپاه کینه خواه آهنگ جنگ کرد
و بساعت دوازده از روز در موضع تنگی واقع متصل درمامدی آتش حرب را مشعله و رساخت تا بساعت پنج
هنگامه کر و دار را برقرار و استوار داشته اشرار را پراکنده کرد و سنگر های ایشانرا قهر اقتدار متصرف
گشت و پنج دربند قلعه را آتش زده بسوخت و اشرار فرار کهسار شده سنگر ها استوار کردند و همچنین روز
دیگر سواره و پیاده نظام بتوپخانه دست بآلات حرب برده مردانه بکوشیدند تا که سه تن از سپاه دولت و یکتن
از اعداد لشکر و رعیت کشته گشته هشت تن جراحت یافته بیست تن از اشرار مقتول و بیست و سه تن مجروح شده
مغلوب گشتند و از جمله اشرار بزرگان باری خیل با حسن زائی از محاربه با دولت حالت خود را در تباهی دیده ملا
مشک نام را که در کرم چنانچه گذشت فرستاده بودند از راه انابت نزد سردار شیریندلخان فرستادند و امان خواسته
پس از یافتن امان مقرر خط فرمان جانده و سردار شیریندل خان بزرگان طوائف میان خیل و زمی خیل و باری خیل
و حسن زائی و بل زائی و باری خیل سکنه تگره کوه و میدان خوله را با بزرگان جانی خیل و موسی خیل امر کرد که ازده
نفر یکنفر را برای فوج پیادۀ نظام منتخب کنند و هم وزیر نام خاجوری و یران نام حاتمخانی صد تن را از راه تسلیت
نزد میر در خاجوری و کیره کور فرستاده همه را بایل نجاتی آورده در تحت فرمان کرد و دو بیست و چهل و نه تن
از مردم منگل برای فوج نظام گرفته با چهل و چهار تن عرضی قوت و فرار فوج جدران مصحوب میجر
مراد علی و محمد شریف دفعه دار بکابل فرستاد و همچنین هشتاد و یکتن دیگر را از مردم منگل از قضای اینان
مصحوب محمد زیدی دفعه دار و میرزا غوث الدین رهنمار بکابل ساخته مردم منگل را تنبیه و تهدید شایان کرد
و از اندوی شهزادۀ سپهر وتساده سردار نصر الله خان که در بحر احمر جاده پیما بود بساعت ده از شب چهار شنبه مراجعت
دوازدهم ماه ذیقعده در مقام دیدس که کوهیست در زیر آب و در سابق چند جهاز در شب بدان تصادم نموده بشکسته سردار نصر
و دولت انگلیس بنا بر دفع مضرتیکه دیده بودند بروج آهنین بران کوه ساخته و از زیر آب را فراخته و شش الله خان در
تن نگاهبانان کاشته که شب هنگام چراغ برافروزند تا جهاز را بمسافت نیم میل از ان کوه دور تر رانند جهاز بحر احمر
شهزاده رسید و بسلامت و عافیت عبور کرد و بساعت دو بعد از نصف النهار روز پنجشنبه سیزدهم ذیقعده جهاز و سفر لندن
شهزادۀ عالی در موضع شدوان (۱) که ابتدای خلیج سویس است شرف وصول افکنده و جانب مغرب دهنۀ این خلیج
کوهی در میان آب و متصل ساحل است که دولت انگلیس بر جها بران افراخته و بزوهر هر برجی چراغ همی افروزند
چه در اکثر شبها بخار از بحر متصاعد شده کوه را از مشاهده مستور میسازد تا جهاز ران چراغ را دیده بداند که
کوهست و جهاز را دور از کوه عبور دهد و از باب المندب که اول بحر احمر است تاسويس يكهزار و ششصد و هفت میل
انگلیسی مسافتست و خلیج سویس نیز از بحر احمر محسوب است و از حد شدوان که اول غبّبه خلیج سویز و خلیج عقبه (۲)
است و در بین ابتداء خلیج کوهی از جانب شمال و مشرق برعایت مقابل ممتداست چنانچه دهنۀ خلیج سویس طرف مغرب
این کوه و خلیج عقبه جانب مشرق اتفاق افتاده است و طول خلیج سویس از حد شدوان تا لنگرگاه جهاز یکصد و
بیست و عرض آن پنجاه میل انگلیسیست و این خلیج از هردو طرف بنظر می آید و در مجا جهاز را بحزم تمام و احتیاط و آرام
میرانند و در سمت مشرق این خلیج بقرب ساحل بحر چراغها معین کرده اند که مواضع مدهشه را دیده جهاز رادور
برانند و جهاز شهزادۀ موصوف بساعت پنج و نیم از عصر روز جمعه چهاردهم ماه مذکور در لنگرگاهیکه مقابل شهر
سويس واقعست بامر حضرت عالی لنگر توقف در بحر انداخت و در کجا کشتی کوچکی که از بخار حرکت میکرد
از طرف حکومت مصر با یکتن داکتر جهت تشخیص مریضانیکه از هیضه و جدری باشند حاضر آمده شخص
(۱) شدوان بزرگ ترین جزیره های مدخل سویس و در نزدیکی ساحل افریقا واقع است و بندر سویز در ساحل بحر
قلزم از نواحی مصر میباشد (۲) بندر عقبه که قد ما آنرا ایله میگفته اند در ساحل بحر قلزم از نزدیکی های شام بايك
اول شام و آخر حجاز اتفاق افتاده است


(۱۰۸۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

تا کنار مجهز رفته و قاطنین جهاز را مشاهده باره و از کثرت و عده و متوقف کپتان و پیادگان نظامیه دولت انگلیس
جهة حراست در دفعه کامل سویس اقامت را رواست شرفیاب ملاقات شهزاده شدند و هم چنین از عرصه یکساعت
وزیر مختار دولت انگلیس که در قاهره مصر اقامت داشت بالیوزی را که مأمور بندر سویس بود از طرف خود
بسلام و ملاقات شهزاده فرستاده مراسم تبریک و تهنیت ورود عالی و پژوهش حال سعادت اشتمال او را بتقدیم
رسانید و حضرت عالی نیز از احوال وزیر مختار پرسش نموده تعداد جمعیت نفوس سکنه شهر سویس را از بالیوز
استفسار فرموده وی هجده هزار نفس قاطنین شهر را بعرض رسانیده باز گفت و هم درین لنگرگاه کرنیل تالبیت
مهماندار خبر تلگراف را که از انگلستان در هند بوی سرای رسیده و او از آنجا بوی خبرداد بعرض عالی رسانید
که از سبب بعضی اشکالات رفتن حضرت عالی از راه ایطالیه و فرانس مناسب نیست باید بهمین جهازیکه شرف
اقامت و مخالستراحت دارد از راه بحر تشریف فرمای لندن شوند و نیز گفت که قرار داد دولتی چنانست که
حضرت عالی تا اولنه روی بحر پیما بوده از آنجا در ساحل برآیند و شهزاده پس از شنیدن این خبر جهاز را بساعت
هشت و نیم از شب غره محرم هم باه و هجده اصی حرکت کرده بساعت ده داخل نهر سویس شد و عمارت و کارخانه بنایی را که
دولت فرانس جهة اقامت و تجارت وصناعت در قرب کنار مشرق این نهر بنیاد نهاده آباد کرده است مشاهده نموده علم
حاصل کرد که نهر سویس در تصرف تجارت دولتين انگلیس و فرانس است و عرض نهر سویس ضیق است
و عمق آن یازده ذرع و طولش تاپورت سعید هشتادو شش میل است و شب را تنگه عبور و مرور دو جهاز
پهلوی هم درین نهر متعذر است و وسعت ندارد بفاصله هر سه میل ایست گاهی ساخته و زمین را حفر کرده
نهر ملحق نموده اند تا از حرکت جهاز که از دو طرف اتفاق افتد بذریعه تلگراف ادابست گاهی
ماست گاهی خبر داده جهاز را توقیف دهند که در وسط نهر دو جهاز با هم تصادم و تماس نکنند و از ضرر مأمون
و محفوظ مانند و همة ایست گاه را جانب جنوب نهر تعمیر کرده اند خلاصه جهاز عالی بساعت دوازده از شب مذکور
در پورت سعید لنگر وصول انداخت و هفتاد و شش میل مسافت را بآبناکه خیلی باحیاط و آرامی جهاز را میراندند
بعرصه هفده ساعت قطع کرد و این بندر در بحر ابیض و نقطه فو نهر سویس واقعست و سواد بلده پورت سعید جانب
جنوب بندر واقع و محل اقامت اکثری از تجار یوروپ است و هم متصل بندر عمارات و قونصلخانه جات دول متعدده
واقعند و درین جانب شمال همه معموره این بندر اتفاق افتاده و شهزاده در وقت وصول باین بندر شش جهاز
از دول شش گانه فرانس و ایطالیه و هالیند و تجار ایران و دولت انگلیس و عمان که لنگر توقف انداخته و از جمله
هر دو جهاز دولت عثمان و انگلیس جنگی و دیگران تجارتی بودند مشاهده کرد و بساعت ده از روز شنبه یازدهم
ذیقعده بالیوز دولت انگلیس که در پورت سعید اقامت داشت با تفاق کپتان جهاز مذکوره دولت انگلیس بملاقات
عالی مشرف شدند و حضرت عالی برسطح جهاز صعود نموده بایشان ملاقات دوستانه بتقدیم رسانید و بساعت
دوازده از نصف النهار اینروز کرنیل تالبیت مهماندار حاضر بار شده بعرض رسانید که بذریعه تلگراف از لندن
خبر رسیده است که بساعت چهار بعد از نصف النهار روز بیست و دوم ماه می جهاز شهزاده سپر رساده باید
در بندر گاه پورتسمت لندن نزولوصول افگند و لنگر انداز اجلال شود زیرا که بعضی از ارباب مناصب در شوقف
در بندر مذکور از راه پذیره حاضر خواهند آمد و فردای اینروز جشن میلاد علیا حضرت وکشور بلوعرض
لندن سپاه خواهد بود و ولیعهد انگلستان در پتور ملاقات شهزاده خواهد رسید و محفل دعوت بالی در دفتر
خانه وزارت منعقد خواهد شد و شب در وزارت خانه خارجه مجلس ملاقات آراسته خواهد گشت و این خبر
تلگراف را حضرت عالی امر ترجمه کردن بلفظ فارسی کرده پس از ترجمه شدن آنرا با سر گذشت بحر پیمایی
خویش در کابل تحمیل دو کامهالم پناه نموده تا ساعت دو پس از نصف النهار حضرت عالی تحریر مکتوبات مرسوله
کابل بسر برده بساعت دو نیم مکتوبات را مصحوب محمد ابراهیم خان فراش باشی در پست خانه پورت سعید فرستاد
و پورت سعید در زمستان بمثابه جلال آباد افغانستان گرم و در تابستان چون کابل سرد است و انواع فواکه بزیست بوی چون


( ۱۰۸۱ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
نارنج ولیون و ستره درین بلد بعمل می آید و نفوس سکنه این شهر بیست و پنج هزار تن است و حرفه وران ارارض
اکثر از مردم یوروپ و اقل از اهل هنود هند وغیره مردماند و بساعت سه پس از نصف امروز شهزاده جهاز را نص
حرکت کرده داخل بحر ابیض شد و این بحر را بحر روم نیز میگویند و در ساحل واقع شمال این بحر اكثر خاك
یوروپ واقعست چون اراضی روم و پرتقال و ايطاليا وفرانس و جزيره سيسيل در بحر ابیض واقع و جزیره مالطه
که شصت میل دوره آنست و در بین سیسیل و افریقا اتفاق افتاده است وقتی در تصرف دولت عثمانی بود و بتصرف
فرانس در آمده بعد دولت انگلیس آنرا در سال هزار و دویست و پانزده هجری بحیلت و خدیعت تصاحب کرد
چنانچه سردار محمد حسن خان روزنامه نگار سفر علت تمر کدن شهزاده سپهروساده سردار نصر الله خان می نویسد
که جزیره پریس در بحر ابیض واقعست و سابق جزء خاك مقبوضه دولت عثمانیه بود و در محاربه اخیره روس و ترق
دولت انگلیس بزبان دوستی اظهار کرد که در ظاهر دولت برطانیه بدولت عثمان نمیتواند معاونت کند اما حراست
ولايت دولت موصوفه را میکند و بدین اظهار قوة عسكری و حربی ترک را متوجه بمقابله افواج روس ساخته
ولشکر خود را بنام محافظت داخل آن جزیره کرد و پس از انعقاد رشته صلح دولتین ترک وروس جزیره سلیس
را فرو نگذاشته بدولت عثمان گفت که اهل جزیره حکومت شما را نمیخواهند و نگذار خلت را مبدل باظهار تصرف
ولایت نمود و همچنین عدن را که در بحر عرب بندری ازان مستحکم تر نیست بحیلت تصرف کرد چنانچه نخست
بدولت عثمان اظهار خلت کرده التماس نمود که دولت برطانیه بجهة آباد ساختن ممالک ترکیا تجارت خانه میخواهد
در عدن بنیاد نهاده آباد کند و دولت عثمان از وخامت عاقبت کار نیندیشیده اجازت داد و پس از چندیکه تجارت
خانه را استوار کرده بکار انداخت باز التماس کرد که از جهة داد دهی و غور رسی تجار و اعشار رعایای خویش
میباید در عدن قونسلخانه احداث و آباد کنیم و دولت عثمانى قبول اینمعنی نیز فرموده سپس برطمع خودافزوده
استدعا نمود که چون در اطراف عدن و حشی صفتان اعراب سکنی دارند باید چندتن از سپاهیان نظام
دولت برطانیه جهة حراست قونسل در عدن اقامت ورزیده آیند و وزارت رشوت خوار دولت
عثمانی این امر را نیز پسندیده فوراً تجارت خانه باقامتگاه سپاه صورت تبدیل یافت و سنگر های
متین و انواب خارا شکن برقلل جبال آماده گشت تا اینجا از نوشته روزنامه نگار مذکور ثبت کتاب آمد که شاید
استقصا را از تاریخی در روزنامه شهزاده ممدوح نقل کرده باشد والا جزيرة سيسيل كه بمسافت يكهزار و سه صد ميل
از پورت سعید دور و در شمال بحر ابیض بشكل مثلث اتفاق افتاده از خاك مملکت دولت ایتالیا محسوب است خلاصه
در روز شانزدهم ذیقعده که جهاز شهزاده بحر پیما بود چون چهار روز قبل دریا طوفانی شده و هنوز از تلاطم باز
نمانده بود بعضی از سپاهیان هم رکاب شهزاده را دوران سر روی داد و در روز دوشنبه هفدهم ماه ذیقعده جهاز
عالی که در بحر ابیض آب پیما بود بفاصله صدمیل از جزیره کریت که در تصرف دولت عثمانیست رسیده و عبور کرد
وروز سه شنبه هیجدهم ذیقعده دریا از تموج بازمانده آرام گشت و جهاز عالی بساعت دوازده از شب چهار شنبه
نوزدهم ماه مذکور بفاصله چهارده میل از جزیره مالطه که شرحش گذشت عبور کرد واز مالطه تالندن دوهزار
و دو صد و هشتاد میل مسافت باقی ماند که شهزاده باید آنرا طی نمود و دولت انگلیس موضع مالطه را لشکرگاه محکمی
ساخته اتواب بزرك در آنجا آماده کرده و دو جهاز جنگی برای حراست و كشيك بحر مقرر نموده اند وجهاز
عالی در روز شب مذکور در مقابل نون ویله که از خاک دولت ايطالياست پر تو وصول افگنده و درين جزيره جبال
مرتفعه شامخه معلوم میشد و گویند این جزیره عیون و چشمه سار جاری و عذب(۱)رادارانست و در زمان باستانتش
کوه آتش فشان در آنجا بوده وحالا خاموش شده اند و از دامنه کوه تا قله آن عمارات عالیه ساخته و پرداخته اند
وطول این جزیره از جنوب و مشرق تا شمال و مغرب بیست میل و عرضش هجده میل است و تعدا دنفوس آن ده هزار
ومحیس دولت ايطاليا نیز درین جزیره واقعست و اقسام فوا که دارد و زمینش زرخیز وقابل زراعتست ومردمش
( ۱ )
عذب بمعنی
آب شیرین


(۱۰۸۳)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
در کیش عیسوی در فوم ایتالوی اند الغرض جهاز عالی بساعت چهار و دو دقیقه پس از نصف النهار روز مذکور
در مقابل جبل کیپ بن که بتاری رأس الجن گویند پر تو افگن وصول گشت و طول سلسله این جبل بیست
میل و هلالی شکل افتاده است چنانچه دریا در اندرون آن بشکل قوسی داخل شده خلیج آسا
بنظر میآید و این جبل متصل ساحل افریقا واقع میباشد و در تصرف فرانس است و در کوه واقع مشرق
این جزیره بروج مرتفعه افراخته چراغی برای افروختن در شب در یکی از بروج ساخته اند که اهل
جهاز بتجلی شعاع آن جهاز را از مصادمه کوه محافظت کرده منحرف عبور دهند خلاصه جهاز عالی
بساعت هشت و ده دقیقه از شب پنجشنبه بیستم ماه ذیقعده در حدود تونس که از قسمت مملکت افریقاست شرف
وصول افگند و اینولایت در سابق جزو مملکت دولت عثمانیه بود و حالا در زیر حمایت دولت فرانس است و یوروبینان
بك تونس را بیولس میگویند و مردمش دین و آئین اسلام دارند و در میان دریاسنگ بزرگیست و برجی بر آن ساخته
چراغی بدان برج قرار داده اند که قرب دوازده میل در بحر نور و ضیاء میدهد و دانسته میشود که در مخدوم
کوه زیاد در زیر آبست و بواسطه این چراغ جهاز را در شب بخطی میرانند که با کوه تصادم و تماس ننماید و از
کیپ بن همه جا ساحل افریقا دیده و دانسته میشود و بحسر و تاسف زیاد از دیدن آن سواحل و نواحی دست میدهد
که قبل از ین هزار سال اعراب چه زحمتها کشیده فتوحات باهره حاصل کرده اند و حالا از عدم حمایت و وجود
غفلت گروه اسلام که همه تن پرور و استراحت طلبند مواضعیکه ذکر شده همه در تصرف مخالفان دین احمدی خاتم
آمده و میآید و هنوز فرقه اسلام در خواب متساهلت خود را آرام پنداشته نمیدانند که دوچار مکروهات و مذلات
شده اند و جاهلانه خویش را بدام و کام اژدهای عالم خوار آرمی آزار انداخته و بچشم سر می بینند که چنان
اشیا را خدیعت و حیلت می بلعد و فرو برده و میبرد و رؤسا و بزرگان اسلام که خویش را حامی بیضه اسلام می پندارند
فریفته مکائد و مفاسد مخالفين ملت و آئین متین محمدی شده کردار و گفتار و رفتار ایشانرا نيك و مستحسن
میشمارند و ایشان اسلامیان را گرفتار دام تزویر ساخته جاهل و وحشی بحساب میآرند و اعمال وافعال نيك
ایشانرا که اتفاق و اتحاد و عمل بآیات محکمات قرآن مجید و احادیث نبی مرسل با تکریم و تمجید است در
نظر تا عاقبت بین ایشان زشت می نماینـد و منهيات را جلوه داده بنکو میپسندند طبایع ایشان کرده
و میکنند چنانچه روز نامه نگار شهزاده ممدوح در ذیل کلمات و عبارات حسرت آیات خود بخامۀ
تأسف می نگارد که دولت علیه عثمانی را بقول کردن او امر و نواهی شریعت رسالت پناهی ترغیب
و تحریص نموده قوانین وقواعد فرنگستانی را در مملکتش جاری ساخته کار را بجائی رسانیده
اند که همـان ترکان حنفی مذهب مسلمان را نسبت نصراینت میکنند و اسباب وسامان فراق ملتی را
چنان آماده و استوار گردانیده اند که بجز از فضل و مرحمت خداوند راه چاره و علاج آن مسدود است و ابداً
این جراحت صورت التیام نخواهد پذیرفت مگر خدای که تبارك و تعالی قلم ریشه تفرقه را از دلهای مسلمانان
فرموده رشته اتفاق را مرتبط و مستحکم کند تا خاص اهل قبله یکدل و یکجهت فکری در پاداش کار خویش کرده
دنیا و عقبای خود را ضایع نسازند الغرض جهاز بسرعت و استراحت ممتاز عالی مسافت شش قبل از نصف روز
پنجشنبه بیستم ذیقعده در مقابل خاك الجزاير هم وصول افگند و جانب جنوب بحر ابیض را بسوی خاك الجزاير
خلیجی بمشاهده شهزاده در آورد که در اطراف این خلیج جبال واقعند و در پنجا جهاز شهزاده بفاصله شش
میل از ساحل عبور نمود و الجزائر جز مملکت افریقاست و در سابق از خود حکومت و ریاست جداگانه بوده
و از عرصه چهل سال است که در تصرف دولت فرانس آمده است و مردم سکنه آنجا عرب و مسلمانند و فرانسویها
نخست باظهار دوستی پای تصاحب پیش نهاده حراست ولایت را بر عهده حیات گرفت و در نیاب عهدنامه موفق
نمود که دست تصرف دول را از این جزیره بازدارد و در باطن کار که بنیاد حیلت خود را محکم و استوار ساخت
ربقه انقیاد برقبة قاطنین آنجا انداخته همه را اسیر اطاعت خویش کرد و با آنکه دولت فرانس در استوار داشتن


( ۱۰۸۳ )
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )

میثاق معروف آفاق است نقض معاهده کرده مکافاة خویشتن بیای برد و از بیجاست که یکی از دانایان گفته
(۱)
پای افروزی
پای خطاب
است و معنی
آن چنین
است که وفا
جستن تو از
دشمن مثل
شمع عادت
خانه خود
را از چراغ
گشت افروز
شدن است
و این جمع
ضدین و
محال است

وفا مجوی زدشمن که پرتوی ندهد چو شمع صومعه افروزی (۱) از چراغ کنشت
ورئیس این جزیره عبدالقادر نامی بود که راه کتمانی از سم در ایون جانب دمشق بر گرفته در آنجا اقامت
گزید خلاصه بساعت چهار از بامداد روز جمعه بیست و یکم ذیقعده در حالیکه جهاز شهزاده هنوز در بحر ابیض جاده
پیما بود آب دریا از تموج وتلاطم واضطراب باز ایستاد والجزیره در مابین مراکش وتونس اتفاق افتاده و قسمتی
از ماری تیۀ قدیمست به در وقت استیلای جولیوس سیزر ضمیمۀ ولایت رو میشد و آنرا ماری تنیه سیزرین سیس نامید
وجمعیت آن سی وپنج لك نفس است وجانب شمال آن بحر مداترین یعنی بحرابیض وطرف جنوبش کریت دزرت
یعنی بیابان کور است که صحراش گویند وطول اینولایت از مشرق تا مغرب تخمیناً مجصد و شصت میل است
وسلسله جبال اینولایت که در عرب جبل اطلسیه و بانگلیسی دنت اله میگویند بسلسله جبال اطلس منتهی میشود
وبسبب ارتفاع بعض قلل آن مدت نه ماه و برخی تمام سال زیر برف مستور است و کوه اطلس که ازسلسله
جبال افریقاست بطول ممالك بر براز ساحل اتلنتيك تا حدود مصر امتداد دارد و فزونتر از دوهزار میل امتداد
سلسله این کوه است و جارس حکیم شهنشاه جرمنی هر قدر جد وجهد کرد و خواست که الجزیره را ملك شود
نتوانست و همچنان دولت ( اسپانیا ) سالها لشکر بتسخیر آن گماشت کامیاب نگشت و در ینولایت چندین قصبه
کوچکست و از جمله بلده الجزير پایتخت آنست که تمام ولایت بنام آن الجزیره خوانده میشود و معلوم میشود که
این شهر همان شهر قدیم ( ایکو سیومست ) که اعرابش الجزیره میخوانند وسواد این شهر در دامنه کوهی
بکنار دریا واقعست وخانهای آنبار تماع مؤرب (۲) کوه بالای یکدیگر اتفاق افتاده واز دریا که جانب عمارات آن
دیده شود خیلی باشکوه بنظر می آید الغرض جهاز پرشکوه واعتبار شهزاده بساعت سه پس از نصف النهار
روز شنبه بیست و دوم ذیقعده در مقابل جبل الطارق که اهل اروبا جبرالتارش میخوانند رسید و این کوه جانب
جنوب مملکت مراکش و اسپانیا واقع وقلل شامیه آن هزار و سه صد فت بلند است و در سال هزار و هفتصد
وچهار مسیحی مطابق هزار یکصد و بیست و دوی هجری دولت انگلیس جبل الطارق را بقهر وقسر از دست دولت
اسپانیا کشیده متصرف شد و دولتین اسپانیا و فرانس در سال هزار و یکصد و سی وشش هجری مطابق هزار
و هفتصد و بیست و دوی میلادی بعزم استرداد آن جیش بجنبش آورده بی نیل مقصود باز گشتند و دولت
انگلیس از حزم و احتیاط در استحکام این کوه پرداختند تا که سه صد ضرب توپ بزرك و شش هزار مرد پیکار
در قلعه واقع آنجا باده ساله علوفه آماده ساختند و جبل الطارق که جانب جنوب مراکش واقعست ومراکش
مملکت سلطنت مغرب است که در وقت سید عبدالعزیز نامی زمام مهام سلطنت آنجارا بکف کفایت داشت
وتعداد نفوس این مملکت از ده تاسه کرور نفس بحساب میآید ومالياتش به پنجاه لك پوند میرسد منبع القصه
بندر سیوته که در مقابل جبل الطارق واقعست و بسیار محکم است و از پخا تا لندن یکهزار و دویست و نود و نه میل
مسافت است من المناسب چون نام جبل الطارق در میان لازم بود که شرحی از فتوحات اولیه اسلام را که در آنحدود حاصل
بود بقم تأسف درین تاریخ نگارده دشناید که حسرت را بواسطه اتفاق اکبر خدا بخواهد از آئین قلوب اهل اسلام
نزد ایدو آن اینست که ابو عبدالرحمن موسى بن نصير اللخمی صاحب فتح اندلس که از تابعین و یکی از شجعان و اسخیا
واتقیای آنزمان بود و در هیچ لشکری هزیمت نیافت و خداوند فتح و ظفر را قرین رکاب و عنان او کرده بود وپدرش
نصیر در خدمت حضرت معاویه (ض) رتبه و مقام عالی داشت و لیکن در جنگ صفین از لشکر معاویه (ض) تقاعد ورزیده
مسئول گشت که سبب تقاعد چیست گفت بشکر نعمت تو نمی توانم کفران نعمت منعم حقیقی کنم وحضرت معاویه
سکوت کرده او را هیچ نگفت و زمانیکه خلافت بولید بن عبدالملک رسید بموجود عبدالله بن مروان که حکمران
مصر بود نوشت که موسى بن نصیر را بافریقا گسیل کن چنانچه موسی در سنه هشتاد ونه هجری مطابق هفتصد

(۲) مؤرب
یعنی کج شد


( ١٠٨٤ )
فتح طارق بن زیاد سر عسکر موسی بن نصیر اندلس را در سال ۹۲ هجری در زمان خلافت ولید بن عبدالملک
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
شش مسیحی جانب افریقا ومغرب زمین شتافت و در نهب وقتل واسر هیچ صرفه ومضایقه نکرد چنانچه
نوشته اند که در هیچ عصری باندازهٔ سبایای افریقا اسیر نیاوردند و از جمله دو تن پسر خود عبدالله ودیگری را
مأمور فتح بلاد نمود و همیک از جای صد هزار اسیر آورد سوای آنکه خودش اسیر کرده بود وبمحل سبایا
بشصت هزار رسید و بدین سبب افریقا خراب شده قحط دران مملکت ظاهر گشت وموسی بأسوس آن بتاخت
وطوایف بربر هم که باقی مانده بود ناچار از در استیمان پیش آمد وموسی بر ایشان حاکم گذاشت و چندان را بتعلیم
قرآن وفرایض اسلام مأمور کرد وغلام خود طارق بن زیاد بربری را بحکومت طنجه واعمال آن نصب فرمود
ولشکر طارق همه از اهل بربر وجدیدالاسلام و در غزا وجهاد مجاهد وساعی بودند خلاصه موسی مظفر ومنصور بافریقا
باز گشت و پس از انتظام مهام مملکت بطارق فرمان فرستاده حکم داد که در بلاد اندلس بشتابد وبجد وجهد
در جهاد مواظب شود وطارق با یازده هزار ونهصد و هشتاد سوار که اکثر از دلیران بربر واقل از شجعان عرب
بودند سوار سفاین شده داخل خاك اندلس شد و بر کوهیکه اکنون جبل طارق وقرار وبابان الجوانتار
گویند بروز دوشنبه پنجم رجب سال نود و دوی هجری مطابق هشتصد وده مسیحی صعود نمود وصاحب مملکت
که در بیلوقت لذریق نامی بود در تولطولم افتاد وطارق پس از فراز شدن بکوه مذکور خدمت موسی عریضه از وصول
خود در مملکت اندلس فرستاده آگهی داد و موسی دانست که طارق آن مملکت را فتح خواهد کرد وظفر
بنام او سمر خواهد گشت پس بتعجیل هرچه تمامتر باحضار لشکر فرمان داد و پسر خود عبدالله را در قیروان
بنیابت ایالت گذاشته براه اندلس بر گرفت و وقتی داخل خاك اسپانیا شد که طارق فتح حاصل کرده بود
بالجمله چون طارق از کوه سرازیر شد بضباط عمال وحکام لذریق که زبان اهل یوروپ او را رادر یك خوانند بعرض
وی رسانیدند که جمعی بانهماد خاك ما شده که نمیدانیم از آسمان فرود آمده یا از زمین روئیده اند ولذریق
باهفتاد هزار سوار رهسپار دفع طارق شد و برسریر که آنرا بدواسب بسته و بالای آن قبه مکلل از جواهر نگارنك
افراشته بودند برنشست وطارق لشکر خصم را آراسته دیده سپاه خویش را گرد آورده خطبه بس بلیغ وفصیح
قرأت کرد و لشکریانش پس از ختم خطبه بمتفق القول جواب دادند که تا جان در بدن داریم در ارتقای مدارج
اسلام واعتلای رایت شریعت حضرت خیرالانام علیه الصلواة والسلام استوار قیام خواهیم نمود وشب را جانبخش
بحراست روز رسانیده با مدادان لذریق بترتیب صفوف وتوافق دفوف دست زده بر سریر خویش نشست
وچتری از دیباج بالای تاج خود فراز داد وطارق نیز قله قلبهٔ خود را آراسته و برریان شیعهٔ او بدمست و مخممان
باشمشیر آخته برقلب سپاه لذریق بتاختند و طارق چتر پادشاه را هدف تیرنگاه ساخته خودرا بر سریر وی رسانید
وشمشیری برفرق پادشاه مملکت استبداد حواله کرده بقتل رسانید ولشکر او پس از مشاهده این حالت تاب مقاومت
نیاورده رو بهزیمت نهادند وطارق از حصول این فتح مستعجلاً بموسی خبرداد وموسی از دریا گذشته چون وارد
اندلس شد طارق بخدمتش رسیده موسی گفت ای طارق ولید بن عبدالملك بجائزهٔ خدماتت اینقدر احسان نمیکرد
که اندلس را بتوعطا کرده است حکومت اينملك حق ترا مسلم است طارق عرض کرد ای امیر بخداوند کبیر قسم
یاد کرده ام که از همین خود باز نگردم تا بحر شمالی برسم واسپ خود را در میان دریا رانم وترا نیز هراز بنده سپهر
و فروزنده ماه ومهر وروان دهنده پشه و پیل وروان کننده دجله ونيل وروزی ده رایگان وراز شنونده از یکان
یگان وفریاد رس بیکسان سوگند میدهم که مرا ازین عزیمت باز نداری کارخش کین بتازم و درفش دین بر افرازم
وموسی را این کلام او خوش آمد و او در خدمت موسی بفتح بلاد مشغول بود تا بخلیفه که در ساحل بحرمحیط
است رسید وحیدی صاحب جذوة المقتبس چنین نوشته است که موسی بر طارق غضب کرد که چرا بی اذن او محاربه
کرائی ده است واورا حبس کرده ارادهٔ قتلش نیز داشت تا که حکم ولید رسید و اورا رها نمود وموسی با طارق در
سال نودو پنجم هجری مطابق هشتصد و چهارده مسیحی از اندلس باز گردیده بدمشق خدمت خلیفه شتافتند و آنقدر


(۱۰۸۰)
( جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیرعبدالرحمن خان ) (سراج التواریخ)

از نفایس ذخائر وزواهر جواهر با خود آورده کینان و اناعیل کثیات از خداوند آن قاصر بوده سی هزار تن اسیر از
دختران زیبا و غلامان غلمان آسا همراه داشتند که در حسن وجمال چنان بودند که هرکه میدید میگفت این جامه
پوشانند نه از نژادگان انسان وکرنه این همه دختران سیمین بر و پسران ماه منظر از کجا در یکجا فراهم
آمده اند این روز واقعه فتح اندلس که طارق ساحل کرد فقط و ارپنسوی جهاز شهزاده آزاده بساعت چهار
بعد از نصف النهار روز یکشنبه بیست و سوم ذیقعده در مقابل کیپ سنت که ابتدای خاک پرتگال است دوشق وصول
افکند و این بحر را اطلنتيك میگویند و با انگلستان اتصال دارد و در ساحل این بحر مملکت پورتگال است و کیپ
سنت در قرب بحر واقع و قلعه قوی دران احداث و آباد کرده اند و درینجا بعد از ساعت هشت شب دریا بغایت
تلاطم و تموج داشت و اینوضع پرتلاطم را خلیج بن آف بيك میگویند و از طرف امریکا و یورپ شدت تموج
درینجا روی میدهد و دایم دریا در تلاطم است چنانجا روز دوشنبه بیست و چهارم و سه شنبه بیست و پنجم ماه
مذکور پيك متواله دریا در تلاطم بود و جهاز خیلی تزلزل داشت و حرکات باهوار میکرد تا که در ساعت هفت
روز چهار شنبه بیست و ششم در بقدری آرام گردیده وزنه رفته خیلی آرام گشت و جهاز بخوبی و آرامی
بجریان بود و بساعت ده ازینروز جهاز عالی در مقابل اسنت که ابتدای خاك مملكت فرانس است بوقوع صول افکند
و جانب غرب است و بحر اطلنتيك اتصال دارد و درین جزیره چندی از بناهی کهران سمن دارند و دو منار بفاصله
دو هزار ذرع از هم دور بقرب ساحل منظر همی آمدند و بدرجه دورین درین جزیره درختان زیاد بشکل جنگل
دیده میشد و بساعت پنج و نیم عصر سفاین كوچك ماهی گیران که دایم از انگلستان درینحدود از راه صید ماهی
میآیند مشاهده شهزاده دنیا غرض افتاد که جانب غرب جهاز عالی در گردش بودند و چپ و راست بحر را
می پویدند و بساعت نه قبل از نصف النهار پنجشنبه بیست و هفتم ماه ذیقعده جہاز شهزاده سپهر انداره در مقابل شهر
پلمتد که محبس مجرمان دولت انگلیس است بر تو افق وصول گشت و این شهر و جزیره یکی از جزائر سه گانه انگلستان
وقيد كاه خطاکارانست ومحل تعمیر این شهر در سابق جزیره بوده اند که اندک مسافت و يك بآب بحر ریخته مخروزه لندن ملحق
نموده شهری بران احداث و آباد کرده اند که از جمله شهرهای معمور و معتبر انگلستان شمرده میشود الغرض بساعت
يك پس از نصف روز مذکور جہاز عالی در مقابل جزیره آف وان که بومی است و در بین دريا واقعست شرف افق وصول
شد و قصر ابرین و اسام علیا حضرت وکشور یاد درین جزیره برافراخته و بغایت خوش و دلکش ساخته اند و این جزیره را
باغ انگلستان میخوانند و این کوه از دور خیلی باريك بشكل سوزن بنظر میآید ولیکن انتهاییش نسبت بابتدائیش
عریض است و در بین انگلند و این جزیره هفت میل مسافتست و بپس و مال وقایع و سر گذشت و شرق وصول افگندن
شهزاده در بندر پورتسمتیه و رفتن افراشتگان در لندن انشاءالله تعالی در مجلس سمت ترقیم و تحریر خواهدیافت
و ازینسوی در خلال سفر تشنت شهزاده ممدوح که بشرح رفت حضرت والا خير با ملك محمد خان سر دفتر پشت
رود را فرمان کرد که دست باستحکام قلعه كوشك كشوده لاشلق يك رويه صرف پاره و بروج و خندق آن کرده
انجام حصار هراتش محکم و استوار سازد و هم از عرض و استدعای خود دویست و شصت و پنج سوار گشاده هرات
که از چند سال در جلال آباد مأمور اقامت خدمت بودند حضرت والا ایشانرا عوض و رخصت هرات فرموده
سعدالله خان حکمران آنجا را فرمان کرد که دو صدو شصت و پنج سوار دیگر از آنجا بزمبیل مبادله سال بحال
کابیل جلال آباد نماید تا از حقوق شرعیه اهل و عیال خود باز نمانده در توالد و تناسل ایشان نقص روی ندهد
و ازینروز ببعد این امر تبدیل بسواران کشاده و غیره جاری و ساری گشت و همدرین ایام غلام رضاخان بن ولی محمد
خان جمشیدی که چندی بحکومت تالقان روز خدمت بسر برده و از آنجا تغیر یافته در کابل آمده بود از عرض و استدعای
خودش رخصت مراجعت جانب هرات یافته و با سواران کشاده خویش در آنجا رفته مأمور سرحد داری شد
وهمدریوقت هفتاد هزار و هشتصد و ده روپیه کابلی از وجه تنخواه یکماهه فوج نظام هرات که همه مواجب خواران

وقات
متفرقه که
در ایام سفر
شهزاده بوقوع
آمد

۱۰۸۱


(١٠٨٦)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
خوان احسان دولت برای خریدن آلات حرب طوعاً چنانچه گذشت بطریق معاونت وعده داده بودند تحویل
خزانه آگاهاند و همدرین هنگام دولت ایران قلعه در هريك از عرض وطول دوصد ذرع و پهنای دیوار آن
پنج ذرع در موضع هشتادان بنیاد نهاده بانمام آنرا محمد امین ختم آباد کردن کرد و حضرت والا از عريضه غلام محمد
خان حاکم غوریان ویار محمد خان سارجي برهنمون دولت مذکوره آگاه شده حکمران هرات و سپهالار فرامرز
خان را فرمان کرد که در مقابل قلعة مستحدثه آندولت قلعة در هريك از عرض وطول شصت ذرع احداث
و آباد کنند و نیز از عریضه حکمران آنجا و حاجی میرزا محمد ابراهیم خان سر دفتر بیست و چهار تن محمد وزن
و پسر و دختر از منسوبان فتح الله بيك شرير فيروز کوهی را که در بادغیس بود و از آنجا در او به آورده جا داده بودند
طلب کابل فرموده زمان جوان ایشان را که خواهش شوهر داشتند بشوهر داد و هم درینوقت علی محمد خان
سرپرست معادن بدخشان از پیشکاران ملا اویس الدرخان تالقانی از تغیر محمد کریم خان و میرزا حمیدالله خان عامل
و ضابط زرشوی و طلابات مأمور کار مذکور نیز گردیده آندوتن از راه قطع محاسبه زمان کارداری ایشان در کابل
آمدند و همدر خلال احوالیکه بشرح رفت آقسقلان و منگباشیان وموز باشيان وياولان ونائبان وقاضی و مفتی
قرنجات تالقان و طوائف يلبكی و پراکنده غوری وطقل ومردم سكنة فرنك و اندراب و خنجان و خان آباد
وکچکی و غوری و مردم ده مرده و دوشی و بنون و بفلان وكلف كان و حضرت امام و ورسچ ونمك آب و نهرين
وحسن تال وقندز و چال و اشتمش و چیل داغ وفلول وفاران وقوم مغول وقوم تتای وغیره رعایای قطغن چشم
غریمال ومنال ضعفا و زیردستان خویش باز کرده دست ستم بآزار واذیت ایشان در از نمودند واکثراز جور بیدکان
اقامت را در مأوی و مسکن خود دشوار دیده ناچار فرار اختیار کرده جانب ماوراء النهر و دیگر گوشه و کنار
خزیدند تا که ماجرا از عرایض وقایع نگاران آنجا بسمع فيض مجمع حضرت والا رسيده بمرتضت واز مضمون
(الاكلكم راع وكلكم مسئول عن رعيته) یعنی بدانید و آگاه باشید ای گروه امت که همه شما شبان و نگهبان زیردستان
خود هستید و همه شما از احوال زیر دست خود مسئولید فقط بخاطر عاطر آورده یکصد و پنجاه و نه تن از جورکیشان
صنوف را که بلقب یادشده آمد فرمان کرده طلب کابل فرمود و در پلپلی کار که ایشان در غیاب بارشدند بعرضض
رسانیده همه جور وستمی را که نسبت برعایا کرده ایشانرا فرار وادی ادبار نموده بودند محوالجهات دفتریان سنجش
کابل حواله کرده از مواخذه و عتاب ایمن کردیدند و مأمور شدند که فراریانرا بنوید مهلت وقسط تسلیت داده
بموطن ایشان بازگردانند و بمرور ومدارا وجوه بقایاى بيت المال را از ایشان محصول رسانند و هم دين محمد خان
حاكم خوست وفرنك كه نسبت برعایا جور و ستم کرده با کسانیکه از ستم او عریضه کرده بودند طلب کابل شده از
حکومت معزول گشت و همدرین ایام داراب شاه خان شغنانی از حضور انور والا مأمور حکومت شغنان شده
ششصد و چهل روپیه براصل تنخواه او که در سالی سه صد وشصت روپیه بود افزوده چهارصد روپیه بنام خرج
سفره حکومت انعام فرموده مجموع در سالی هزارو چهار صد روپیه مرحمت نمود و برای هر واحدی
از عبدالرحمن ومبارك شاه نامان منسوبان او ششصد روپيه مجموع هزار و دوصد روپیه عنایت کرد
وششصد و چهل روپیه برای قربان بيك وصياد ومحمد نبی و عزيز بيك از قرار هر واحدی در سالی یکصد و شصت
روپیه و چهار صد و هشتاد روپیه برای ملا محمد ناظر و محمد خان رقم وسالم بيك آقسقالان شغنان که با او
آمده بودند از قرار هر واحدی در سالی یکصد و بیست روپیه تنخواه معین فرمود و یکرأس اسب قطغنی بلجام نقره
نخود او و چهارده رأس برای آقسقالانیکه با او همراه بودند از اصطبل شاهی پانصد روپیه نقد از خزانه جبهة
زادراه بخشود و هم چهارصد و پنجاه وسه روپیه برای نوکران او از قرار هر واحدی در ماهی از شانزده روپیه
و دولشت یکروپیه تا بیست و پنجر و پیه مواجب معین نمود و کتابچه دستور العمل حکومت و سرحد داری حدود
شغنان را بخط خاص مزین و تسلیم وی کرده رخصت رفتن داد و همدرین هنگام سر حداران چاه طلب و هنگامه


(۱۰۸۷)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
جوی نکوهیده خوی دولت روس شرحی بخامه کذب نگار کشان دولت خویش نگار داده از افسران مقیم
سرحد افغانی شکایت کردند که جمعی از مردم دادی تعلق روس وسکنهٔ قرب سرحد را افسران افغانی غارت
و تاراج کرده اند تا شاید باین حیله و بهانه عکسی از جانب دولت حاصل کرده آتش افروز فتنه و فساد وکینه وعناد
شده مجادله ومنازعه یی روی روز آرند اما کار گذاران دولت مذکوره بخلاف پندار سرحد داران فتنه جوی
خویش بسفیر مقیم لندن خود خبر داده و او که دولت افغانستارا بادولت انگلیس دوست ومتفق میدانست تلگرافاً
بایسرای کشور هند آگهی داد و وی نامه ارسال پایه سریر امارت افغانستان داشته حضرت والا بذریعه فرمان
از جنرال تاج محمد خان مقیم بدخشان صدق و کذب ماجرا پرسیده و او از عدم وقوع واقعه مذکوره وقریه (۱) قریه (۱) قریه
سرحدداران روس عرضداشت نموده حضرت والا از کذب و بهانه جوئی سرحد داران روسیه وایسرا نوشته با سمرقند روغ
و بهتان از مکاتبه ومذاکره ساکتش ساخت و سرحد داران دولت روس از اتهامیکه بسرحد داران دولت افغانی بسته
بودند خجل ومنفعل گردیده رای رفع خجالت خویش آهنگ فتنه کرده در حدود محافظ خانه موضع کاکل
سرحد داران افغانرا چوجی هدف گلوله تفنگ ساختندکه شاید نزاعی روی کار آورده دروغی را که گفته بودند
راست نمایند اماسرحد داران افغان مباشر امر خلافی نشده ماجرا بجنرال تاج محمد خان نوشتند و او معروض
پایه سریر سلطنت داشته حضرت والا وایسرا و نگاشت و او بذریعه تلگراف درلندن باقونسل دولت روس مخابره
ومذاکره کرده سرحدداران روسیه را از حرکات ناهنجار ایشان بازداشت و همدرین وقت چهل و چهار مثقال
وهجده نخود لعل ریزه دانه اعلی از جمله یکدانه بوزن چهار مثقال و دو نخود کم رنگ و یکصد و چهار مثقال
و چهارده نخود اوسط و ادنی از عمل سه ماه و یکروز معدن بدخشان حاصل و تحویل خزانه گنجبامند
و هم دو خروار وشصت سیر قطعات بزرگ و كوچك سنك لاجورد و چهار خروار و هشت سیر سرب
مصفا از عمل شش ماهه معدن سرب ولاجورد آنجا حاصل آمد وچون دریاب معدن لعل مابين دولت افغانستان
ودولت روس نزاع بود و پس از تعیین حدود دولت روس آنرا از خود میدانست حضرت والا جنرال تاج محمد
خانرا فرمان کردکه روسیانرا از تصرف آن مانع شود واگر آهنگ جنك كنند بلادرنك دست بآلات حرب برد
واو از صدور این فرمان صدتن پیاده نظام در خود معدن و دویست تن در موضع زيبك وسه صد تن در پایان آب
کوهیکه معدن دران واقعست مأمور اقامت کرده مهیای مخالفت ومحاربت روسیان شد و در پایان کار چنانچه
بیاید معدن مذكور داخل خاك مقبوضه دولت روس آمده دولت افغانستان بدون منازعه ومحاربه آنرا فرو گذاشت
و مقارن اینحال هفت لک و نودو چهار هزار و هفتصد و پنجاه و هفت تنکه از وجوه مالیات وفروعات و غيره معاملات
سال گذشته میمنه که از مصارف نظامی وملکی و میر مدی آنجا افزون آمده بود واصل وعائد خزانه کابل شد
و همدر خلال احواليكه بشرح رفت محمدعظیم نامی از فرومایگان ودنی زادگان هزاره چهار دسته غزنین برای
مزدوری وتحصيل معيشت در هندوغه و بدربوزه از هزار گانیکه جدید ملازمت سپاه نظام دولت انگلیس اختیار
کرده بودند زاد و توشه و او بحری بمداد وعتبات عالیات ضرایح(۲) ایمه سبعه که در عراق عرب مدفونندحاصل کرده (۲) ضرایح
از هند درآنجاشد ومكشوفى از ميرزا حسن شیرازی مجتهد فرقه امامیه در باب امامت خود بنام عموم فرقه اثنا ضاد معجمه
عشریه بدست آورده ازآنجا در طهران رفت و خود را پسر سردار شیر علیخان هزاره جاغوری خوانده ونزد جمع ضريح
يعني قبر هر يك از اهل پاره و حرفه و وبازار از ظلم وستم افغان نسبت بقوم هزاره قصبها بزبان رانده مبلغ گزافی حاصل و مدفن
کرد و از آنجا شهر بشهر و ديار بديار داخل وخارج شده وارد بخارا شد و قوش بیکی بخارا که مذهب امامیه داشت
او را بواسطه حاجی ذوالفقار نامی که سرپی حال آن نیکوهیده افعال شد نيك بنواخت و در خانه حاجی مذکور
امر اقامت فرمود تا که بداصلی و ناپاکی خودرا ظاهر کرده و چشم از حقوق احسان حاجی ذوالفقار پوشیده او را
متهم بدزدیدن جیغه مکلل بالماس كرد واظهار نمود كه آنرا امیر شیرعلیخان بپدرم سردار شیرعلیخان داده بود


( ۱۰۸۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
هشتاد هزار روپیه بهای آنست و اینوا گفته حاجی ذوالفقار را بضرب مار و گفت و کفتار مرافعه
و دعوی کشید و او را بسیار اذیت و آزار داده در پایان کار خجل و شرمسار کردید اثر عذها را در سمرقند
بمردن وزد سردار محمد اسحق خان قرار گرفته در پایان کار با او درشتی کرده دشنام داده از دست او کشته
(۱) سالدات کشت و هم بد در تضاعف واقعه اینکه در حج وقت شتران او سالدات (۱) روسیه که از مرو جانب شیخ جنید
سپاهیان نظام رهسپار بودند بایگدنفر ترکمان مسلمان که با دوتن پسر و دوتن دختر وزوجهٔ خویش جاده پیمای سفر
بود در عرض راه بموضعی که جز خدا دیگری حاضر و ناظر نبود دوچار شده عزم تصرف دختران و زوجهٔ آن
ناتوان کردند و ایشان فریاد واغوثا ووا احمدا ووا محمدا (ص) بر آورد متن با سرنیزه و سنین قصد آن دانشمند دیندار نمود
با کار همتش تن بسمل وار آغشتهٔ خون خویش کشته کشتند و مردم ترکمان نزد حاکم شیخ جنید شده داد
خواستند و او به این که روسیان دارند و اینگونه امور را که از ایشان نسبت بمسلمانان بصدور میرسد بازخواست
نمیکنند ترکمانان را هیچ پاسخ نداد و مجددا در هنگام هزاران پل تك ها روسیه که کار گذاران قندهار از وجوه
دیوات حیف و میل کرده بودند بساعی میرزا محمد حسن خان بروی روز آمده بر ذمهٔ ایشان ثابت و حواله شد
و اکثر ایشان بعزم اینکه وجه ذمهٔ که خود را ندهند پناه بخرقهٔ مبارکهٔ حضرت رسول مقبول (ص) در دست
نشین شدند و حضرت والا از عریضهٔ حکمران قندهار بر ماجرا آگاه گردیده در روز بیست و هشتم ماه ذیقعده
که روز وصول شهزاده آزاده سردار نصر الله خان در مقابل شهر پوت لیند بود این اشتهار را بنام حاکم
نقل اشتهاری بنام و عمال و ضباط و عموم مردم سکنهٔ قندهار اصدار فرموده انکار و اقتدار داد که در بتوقت شنیده شد که اکثر
بنام مردم از عمال و ضباط خیانت پیشه غدر اندیشه که خود را در ظاهر امین بیت المال قرار داده ماه و ماه و روز ب روز در نیتی بشوند
قندهار دار اندیشهٔ ناصوابی که در باطن دارند چشم از حق پوشیده با فعالیکه موجب باز خواست روز جزا وسزاش
اصدار یافت نمودن در رسیدن سرکار والا در دنیا اند کوشیده دست خیانت عمال حداد در سواد دراز میکنند و تاحتم اند
وجوه بیت المال را دزدیده در حیف و میل نمودن آن دریغ و اندیشه نکرده خود را مسلمان و پیرو دین پیغمبر
آخر الزمان عليه الصلوة الله الملك المنان می پندارند و از خداوند تبارك و تعالى و عتاب پادشاه اندیشه در دل راه
میدهند تا که در معرض محاسبه آمده عمل ناصواب و زبان کاری ایشان مکشوف میگردد و رسوائی و روسیاهی
ایشان غصهٔ ظهور میرسد و هزارها پل لنکها روپیه بر ذمهٔ ایشان ثابت و واجب الادا میشود و محصل لمحصول
آن مامور کردیده ایشان محصل را دیده و از خانهٔ خود بیرون گردیده در احاطهٔ خرقهٔ مبارکه شده پناه می گزینند
و با خود میگویند که مال خدا را خورده پناهه گاه و خطا بخانهٔ رسول در آمده ایم که آن را نیز ملوث ساخته
مال خدا را ندهیم پس بنابرین محزم وا هتك آنها می نگاریم که عجب است از این سخن که خود را مسلمان
دانسته و معتقد چنین عقیده شده و عصیان ورزیده ادعای چنین امر میکنند آیا حضرت رسول کریم اینگونه
اشخاص را جا و پناه خواهد داد و ایشان را در جوار خود راه خواهد نمود نه والله ایندین دشمن خدا و خصم
رسولند و کسیکه مسلمان باشم هرگز رضا نمیدهد که اینگونه اشخاص چنین جای متبرك را مناص قرار داده از
وجود ناپاك خود آنرا ملوث سازد و هیهات که رضا دهد و مشتی در فراهم آوردن و گرد کردن وجوه بیت المال
وصیانت مملکت و حمایت ملت اسلام تاپ رسوم حکم میکنم که چنین اشخاص را که زبان کنندهٔ وجوه بیت المال
مسلمانانند از دایرهٔ خرقهٔ شریفه برآورده مال خدا و رسول را که حق ملت اسلامست از ایشان حصول کنند
تا پس ازین کسی چنین ظفر نعمتی دربارهٔ ملت اسلام اختیار نکرده خسارت را شعار خود نسازد و ا گر من
غفلت نموده بازخواست حق مسلمانانرا نکنم هر آینه تقصیر در امر خدا و رسول کرده خواهم بود و جواب همه
را بخدا و رسول خواهم داد و هرگز در عدم بازخواست جرأت و جسارت و تقود را جوابده آخرت نخواهم بود
و برعلاوه از آنچه نگار فرمودم مردم قندهار را عموماً خبر میدهم که هرگاه بعضی از مزدورا در امری غیراز امر


(۱۰۸۹)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

دولتی بملاقات مدعوین بروند و بنام بخرقه مبارکه برو قندهار حصصتی برعایا مقرر کوایدی خرقه اورا عفو کند از در آمدن در حایط مرقد منبع یمن و مخزن ضبط و امرائی وزانی و قندار و کشاه کاشغرخی و دواتی اگر مداخل بدست خرقه شوند حتماً بر وفق نمایند و بقرار شرح ضمیمه وموجب حساب و ثبوت اردی بازخواست کنند
شرح ورود سردار نصرالله خان در بندر پورتسمته
اشرق واز اندوی جهاز شهزاده رفیع قدر سردار نصرالله خان بساعت یازده از روز جمعه بیست و هشتم ماه ذیقعده مطابق روز بیست و چهارم ماه می سال هزار و هشتصد و نود و پنج مسیحی در بندر پورتسمته که از انجا تالندن یکصد و بیست میل مسافتست لنگر افگن وصول شده کارکنان دولت انگلیس بیست و یکضرب توپ از قلعه بندر و بیست و یکضرب از دو جهاز جنگی که در قرب بندر لنگر اقامت در بحر انداخته داشتند بجهت تبريك مقدم شهزاده ممدوح كشاد دادند و هم سپاهیان نظامیه که در هردو جهاز مذکور مقیم بودند شليك تفنك کردند و جنرالیکه مقیم اینبندر بود با نائب وزارت و غیره افسران و صاحب منصبان ملکی و نظامی که در بندر بودند مراسم پذیر نجای آورده ملاقات حاصل کردند و انگاه که از جهاز فرود شدند شهزاده سپهروساده با ملازمین رکاب بسعادت انتساب راه استاسیون که حاضر آمده بودند جلوس فرموده و از انگلیسان (سرقو جنرال سرجان) با جنرال دروین امیر بحر و حاکم (لارد میار) و یکتن نائب امیر بحر که باستقبال بر خاسته شرف اندوز ملاقات شده بودند مهمانان را بمقر اعدگاه سپاه نظام برگرفتند و بمحرد ورود شهزاده در میدان مشق سپاه بیست و یکضرب توپ سلامی كشاد دادند و افواج بری و بحری که بچهار هزار تن و با دو توپخانه رمی يك توپخانه بحری صف استقبال کشیده بودند شليك تبريك مقدم عالی بتقدیم رسانیدند و انگاه که شهزاده از سلامی گرفتن و مشاهده کردن سپاه فارغ شد ساعت یکی پس از نصف روز بود و چون قرار داد دولتی چنان بود که شهزاده پس از ساعت دو از بندر پورتسمته بسواری ریل تشریف فرما و متوجه جای لندن شود جنرال نظامی که مهماندار شهزاده اختیار کرده بود شهزاده را بمقام خویش دعوت آشامیدن چای کرد و شهزاده دعوت او را اجابت فرموده خودش در خانه ملاقات و منصبداران رکابش در خانه ملیحده تشریف برده صرف چای نموده نیم ساعت را در جای جنرال موصوف کذاینیده بعد جانب جهاز بازگشته نماز ظهر را در جهاز ادا کرد و در اخیر ساعت دو از بندر پورتسمته جالس ریل شده ره نورد لندن گشت واز روز ورود شهزاده در بندر مذکور ادارات اخبارات انگلیستان چون مدیر اخبار (تایمز) و (مارنك ايدورتایزر) و (مانچسترکاردیان) و (مانچستر کوری ار) و (کلوب) و (لید مرکری) و (دیلی نیوز) و (ساوتك ليدر) و (لیورپول مرکری) و (ویست منسقركزت) و (دیلی ترا یکل) و (دیلی كرافك) و (سنيت جيمزز كزت) و (پالممال كزت) و (مارنيك پوست) و (يسترن مارنيك نيوزوكورت جرنل) و (يسترن دیلی مرکری) و (برستل تایمز ايندرمر) و (ایکو) و (مدرس فیلد گرانیکل) و (پیل) و (دیلی تیلگراف) و (ايوننك تيلگرافي پندست) و (لندن شیرايكو) و (سیتی پریس) و (پورتسمته میل) و (دندی کوری ار) و (مارنك) و (ورلد) و (ایت هاندربویو) و (ایوننك نیوز) و (مانچسترايوننك میل) و (سنيت جيمزز بجت) و (نوتس ایکس‌پرس) و (ايوننك ستيندارد) (کنتری جنتلمن) و (ستیندارد) و (ستی ليدر) و (اولدهام ستيندارد) و (جنتنل) و (من لندن) و (ستردی بویو) و (برمنگهم آتركس) و (الستريتد سپورت ايند دريمتك) و (ادب زرور) و (پالممال دیلی ستينداردد) و (تایمزگوايكو) و (برادفوردتيلگراف) و (برادفورد ابزروور) و (سوتهامپتز دیلی ستار) و (نواشن انگلیش نیوز) و (يورك شیر پوست) و (ستی پریس لندن) بنشر فوائد و منافع این سفر شهزاده پرداخته بعبارات سیاسی و پلتکی نتیجه وثمره وداد و اتحاد دولتین افغانستان و انگلیس را شمردن آغاز نهادند و در تمامت قارات خمسه چون آسیا و افریقا و استرالیه و اروپا و امریکا دوستی هردو دولت را سمر و مشتهر ساختند و تاروز دوازدهم ماه جون که بیست روز میشود مقالها درج صحایف اخبار همی نمودند و فوائد دوستی دولت انگلیس را نسبت بافغانستان بختامه پلتیکی نگارش می دادند بعد بانتشار اخبار رسمی دست بردند مع‌القصه شهزاده موصوف که از


(۱۰۹۰)
(جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) (سراج التواریخ )
بندر پور تستمه صبحله چای ورود لندد شده بود مسافت یکصد وبیست میل راه را در عرصه سه ساعت قطع نموده
بساعت پنج در ایست گاه وکتوریه رونق افزای وصول گردید و اعیان و وزرائیکه برای پذیره ایستاده بودند
( چون لاردکرنکٹن ) و(سرآچ اچ فاولر ) و(لاردرى ) و(لارد متبیوتن )و( آی کتورت)و(وای کٹو نیس
دلکثینن ) (ولارد کانسلو)(ولاردر چردنوله) و غیره انگلیسان چون(سرجینولن سان‌بن‌فین) و سرستوارت بیلی
نائب الوزارت هند و کرنيل(و يو جى کائول) و(مستر جارج کرزن) و(مسز کرزن) و(دأ نتوبری)(وسر آروزلورنوی)
و لارد چمبرلين ايديک آقائى حضور عليا حضرت ملکه و کتوریه و غیره وسواران رساله لایف کارد مراسم استقبال
بجای آورده بیست ویکضرب توپ جهت تبریک ورود شهزاده معظم کشاد دادند و شهزاده بکالسکه خاصه تیار
اسبه و منصمداران رکاب میمنت اقتسابش بکالسکهائی دو اسپه که در ایست گاه مذکور حاضر آورده بودند نشسته
پس ازطی مسافتی در عمارت (دارجستر هوس) که یکی از عمارات عالیات لندن است رونق افزای وصول شده فرود
آمد و( کرایه يك هفته این عمارت یکهزار مهر یحیی پوند است ) (و سر فلتر جنرال مهماندار) بايكنفر کپتان تأليت
ترجمان شهزاده واتباعش را بجهان نوازی هرچه تمامتر در عمارت مذکور جای دادند و در روز شنبه بیست و نهم
هم جایکه لفظ ذیقعده شهزاده محترم بالتماس جناب( پرنس آف ویلس) بجهة مشاهده سپاه نظام در قصر ماريل هوس تشریف فرما
آف است اگر شده در بیرون قصر با(پرلس آ ف ويلس) و(ديوك آ ف كنات) و غیره شهزادگان ملاقات کرد و باسپان سواریکه
آوف بواو
مجهول حاضر بودند سوار شده همعنان هر دو شهزاده مذکور بنظاره لشکر رفته دو فوج پیاده و یک فوج سواره لایف
خوانده شود کارد مخصوص شاهی را که در لندن فوجی آراسته ترازان نیست و نبود و دسته موزيك چیان این فوج سواره
هم صحیح است شیپورهای بزرك در گردن ودوش خود انداخته يك طبل بخانه فوج سواره دولت افغانستان نیز داشتند واز
و يازرالقن بهرخانه درین نمایش گاه هیچ شبهاه از نظر مشاهده نگذرانیده با شهزادگان انگلیس تاحد قصر مذکورا سپ راند
فرزند بزرك و در(مرلس آف و پلس)و(دیوک آف كنات)و غیره شهزادگان از شهزاده رخصت مفارقت حاصل کرده از جمله (دیوک آ ف
وارشد پادشاه
انگلستان است کمبرج) تا حد قصر (بيکهم پلس) که مخصوص ذات عليا حضرت وکتو ریه است باشہزاده طریق مشایعت سپوده
از آنجا وداع مفارقت گفته شهزاده آزاده تشریف فرمای منزل معین خویش شد و بساعت يك پس از نصف
النهار (پرنس آف ویلس) (وديوك آف يارك) پسر اواز در بازدید بمنزل شہزاده شده صحبت طویلی نمودند و از هردو
(۱) پرنس جانب اظهارات دوستانه بمیان رفته باز گشتند و پس از مراجعت این پدر و پسر (ديوك آف ننات) وو ديوك آف سكس
شهزاده را كوبرك و كوتها ) بملاقات شهزاده آمدند و چون باز گشتند شہزادۀ عالی نیاز دید (پرلس آف ویلس) (۱) تشریف برده
گویند در منزل پسر دوم علیا حضرت وکتوریه اورا دیده باز گشت سپس(ديوك آف نيمبرج) پسر عم عليا حضرت موصوفه
که منصب سپهسالاری انگلستان داشت بملاقات شهزاده رسیده چون باز گردید شهزاده ببازدید او رفته درك
ملاقات دوستانه کرد و شب تشریف فرمای وزارت(۲) خانه هند که مجلس دعوت دران آراسته بودند شد و و زیر (۲) قصر اهد
آوفس هند بپیش کالسکه پذیره نموده با هم داخل عمارت شدند واعیان و بزرگانیکه برای شرکت مهمانی شهزاده موصوف
دعوت شده بودند ایستاده با دردهای عمارت تهنیت ورود گفتند بعد در خانه که کرسی و میز طعام چیده بودند
درشده صرف طعام فرمود و در میان کار وزیر هند بپا برخاسته زبان لشکر بدوستی و وداد دولتین افغانستان
وانگلستان کشوده کویای اینمقالی گشت که دولت انگلیس و دولت افغانستان چون باهم متحد و دوستند ما خیال
داشتیم که بایند عوت خود اعلیحضرت امیر افغانستان تشریف فرما و رونق افزای انگلستان خواهند شد
واز جانب دولت انگلیس احترامات شاهانه برای تبريك مقدم خسر وانه بتقديم خواهد رسید وحالا که فرزند
برومند محترم خود را برهبری این سفر علت نمر فرموده است تفاوتی ندارد و میهمان محترم دولت ماست واز
ورود مسعود فرزند محبت آمودش خیل مسرور و مشعوف شدیم و تبريك می نمائيم وتهنيت ميکوئيم واوکه سخن
را بدینجا رسانیده دم در کشید و ساکت شد شہزاده ممدوح برخاسته زبان بگفتار کشوده گفت که چون مزاج


(۱۰۹۱)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

و حاج حضرت قبلهٔ اقدم کمالت داشت همرا از راه اجابت ایندعوت علیا حضرت ملکهٔ معظمه مامور کرد
که استحکامات دوستی و اتحاد دولتین پیش از پیش مرتبط و استوار گردد و مایقای دولت و سلطنت علیا حضرت
ملکه را خواهشمند و آرزو مندیم و اینرا گفته ختم کلام نمود و بالقاس پرنس آف ویلس در عمارت (برگی هوس)
که خانهٔ (لیدی نوی دوهته) است تشریف برده با دو پسر دیگر ملکهٔ معظمه و بعضی از وزیران و وزر مختاران
دولت انگلیس و دول عثمانی و روس و فرانس ملاقات کرد و تا ساعت دو پس از نصف شب بخر می گذرانیده بعد
در منزل خویش بازگشت و روز یکشنبه غرهٔ ذیحجه ترک سیر و کردش فرموده استراحت نمود و روز دوم بخواهش
علیا حضرت ویکتوریه در قلعهٔ وندزر که اکش ملکهٔ معظمه در آنجا مسکن میکرد و از لندن تا آنجا سی میل
مسافتست روی تشریف بردن نهاد و بساعت ده و ده دقیقه از روز مذکور با (سر جان امینل) و کرنل (تالبیت)
ترجمان و سردار محمد حسن خان و سردار محمد اکرم خان بکالسکیهای شاهی زینت افزای جلوس شد و یکدسته از
سوار مخصوص شاهی در جلو و عقب کالسکهٔ شهزاده ره نورد اعزاز و اکرام گردیده‌چون در ایست کادویل واقع
عریض راه لندن و قصر وندزر برنو وصول افگند کپتان (کلرس بلو) و میجر (فر کوسان) و (مستر هنری لفیپ برت)
و جنرال (مینجر آق دی بیلی دی) و (مسترهارت) و (مستر رود) افسران نظام و ویل و ایست گاه که باصدی از سواران
فوج لایف کارد و صدی از فوج پیادهٔ نظام در قرب ایستگاه صف پذیره کشیده بپا ایستاده بودند مراسم اعزاز
و احترام بپای بردند و شهزاده موصوف در ویل قرار گرفت و افسران مذکور با (ارل آف سکبور دن) سر کردهٔ
این سواران که در ایستگاه پذیره شهزاده کردند بسواری ریل بقصر علیا حضرت ملکهٔ معظمه راه مشایعت مقدم
محترم شهزاده مکرم سپردند و شهزاده موصوف از ریل فرود آمده سواره و پیادهٔ نظامی که ردهٔ پذیره کشیده
ایستاده بودند مراسم سلام و احترام بجای آوردند بعد بکالسکه‌ئیکه احضار نموده بودند نشسته راه قصر
وندزر در نوشت و آنگاه که شرف بخش وصول درب عمارت قصر مذکور شده از کالسکه فرود لخت (دوک آف
کبنات) و (پرنس هنری آف بین رك) داماد علیا حضرت ملکه باقامت افسران درجهٔ اعلای بارگاه حشمت پایگاه که
بپای استقبال ایستاده بودند اعزاز و اکرام شایسته بتقديم رسانیده موزيك چیان فوج خاصهٔ شاهی و یکدسته
از فوج پیاده که درب بار ایستاده بودند ساز سلامی در نواز آورده دست تعظیم بسوی سر بردند سپس (دوك آف
کبنات) و (پرنس آف هنری بین رك) با شهزاده موصوف مصافحه کرده داخل بارشدند و چون شهزاده سپهر وساده
با یوانقرب ترمی ملکهٔ محتشمه شد علیا حضرت موصوفه بپای برخاسته و دست بدست وی داده بر کرسی دست
راست کرسی خویش که دیگری در بین جای نشستن نداشت تمکن داد و پژوهش حال و پرسش احوال حضرت
والاعود و شهزاده در حالتیکه شهزاده (لوئیس) و شهزاده (بیترس) ترمی نشین پهلوی چپ ملکه و سردار محمد حسن خان
با سردار محمد اکرم خان و مستر مارتین خادم دولت افغانستان پیش روی و خدمهٔ زنانه بارگاه عقب سر ملکه و شهزاده
بپای ادب ایستاده بودند پاسخ ستوده داده بعد بپای خلت برخاسته از جانب والد ماجد خویش نسبت بملکهٔ معظمه
زبان تعظیم بپیام کشاد شد که حضرت قبلهٔ اقدمم همبکمال تمین و ملت افغان از الطاف و اعطاف علیا حضرت ملکهٔ
معظمه و ملت انگلیس رضا مند و خرسندیم و هر دو ملت افغانرا دوست راست و درست علیا حضرت و ملت انگلیس میدانیم
و نیز غنیم داشت که ایندعوت دوستانهٔ علیا حضرت را اجابت نموده خودش محفلجهای بزم موالات و ملاقات شود
ولیکن کسالت مزاج باعث فسخ عزمش گردیده مرا که فرزند دومین ایشانم از راه استرضای خاطر علیا حضرت
و خشنود نمودن ملت انگلیس کعیل این بارگاه فرمود که استحکام و تشیید مبانی دوستی و اتحاد دولتین مدام محکم
و استوار باشد و اینرا گفته از احترام و اکرامیهاییکه امنای مقیمهٔ هند و لندن بدولت نسبت بذات وی بتقديم
رسانیده بودند اظهار ممنونیت کرد و گفت که خصوص از بخلافات مشفقانهٔ علیا حضرت که در بارگاه غیر رسمی
و گاه سفر دعوت ملاقاتم نموده و در برنالس چیز یعنی در بار هال دعوتم کرد بغایت مشعوف و خرسندم ساخت
و بازای این الطاف طول عمر و بقای دولت علیا حضرت و استحکام داعی حصار دوستی هردو دولت را خواهانم


(جلد سوم) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) (سراج التواریخ)
و علیا حضرت ملکه معظمه در هر فصلی از کلام شهزاده ندام کار ادا نمود دست تعظیم بسینه نهاده از جای حرکت
نمیکرد و پس از ختم سخنان شهزاده گفت که من نیز خواهش مند این امرم که دوستی دولتین مستحکم و بر قرار و بودام
باشد و شهزاده پس از اظهار خشنودی ازادیکه علیا حضرت ملکه معظمه او را بحضور محب ظهوری دوستوری
تشریف بردن در خانه دیگر از قصر (باکنکهام) (دیوك اف كنت) (پرنس هنری)صرف چای نموده بودند درین
مجلس (لارد چبرلن) و (دچس آف كنات) وغیره نیز حاضر بود ـ خلاصه در ساعت دوی بعداز نصف اخیر در پرنس قد
ویلز) در عمارت (مارل برلس آف ویلز) و(پرنسس هند ق ویلز) و(ديوك اف يارك) و(دچس اف يارك) و(ديوك
اف مکس كمبرك) و (كونها و ديوك آف كيمبرج) و(ديوك اف كنات) و(دچس اف كنات)و (پرنسس لوئيس دچشس
آف آرون) و(پرنس ليده الپس آف تک) و(پرنس كرسچين) و ١١ر خاندان شاهی در عمارت مقد م شده اسباب
مارا راسته بود دعوت کرده جمعی از بزرگان باز و اعیان اهل کار چون (لارد كاسلو) و( اسكونت دنبكنيان) و (لارد هنری
تهول) و(سرا رما بوی) و(مستر سیمی میکری)را جهت استقبال شهزاده سردار نصرالله خان بدرب بار اس ستادن
نموده هم چندی ١١ امراء چون(ديوك آف ديست منستر) و(لا ر دماربور) و(لارد كونتزی) و (لارد لمدی کید
و کین)و(لارد توتول) و(لارد كورن) و(امير دوله دچ) وسفير دولت فرانس و (لارد وليدی دارن) و(لارد سلك)
و(مستر هنری چپلیین) را بار داده شهزاده ممدوح را دعوت کرد و در صدر انمحفل بزرك كه تمامت اعیان انگلستان
زکشوری و لشکری و وزیر مختارهای اکتر دول حاضر بود (پرنس آف ویلز) بر کرسی جلالت جای کرده شهزاده را
بر کرسی جانب راست خویش جای نشستن داد و در پهلوی چپ پسر دوم ملکه قرار گرفته ( ديوك آف كنات)
و دیگر شهزادگان در جانب چپ کرسی پسر دوم ملكه صف کشیده طرف راست شهزاده معزی الیه وزیر اعظم ولارد
چمبرلئن وايتيك آقایان همه بپا ایستادند بعد دعوت شدگان و بار یافتگان به هريك دوتک یکی جهت دخول
و دیگری برای خروج بدست داشت از حضور پرنس آف ویلز و شهزادهٔ شهر وساده راه عبور کردن
برگرفته وصف وزیر مختارها که سردار محمد حسن خان کرنیل و سردار محمد اکرم خان از خدمهٔ شهزاده
نیز داخل و در وسط صف ایشان بودند مقدم از دیگران از يك در داخل و از دیگر درب خارج شدند بعد اعیان
کشوری و افسران لشکری از پی وزیر مختارها گذشته و در حین عبور از حضور پرنس آف ویلز و شهزاده سردار
نصرالله خان سرگوزاش تعظیم فرود میکردند و از ساعت دو تا ساعت چهار در گذشتن صفوف بزرگان باز از
نظر پرنس اف ویلز و شهزاده والا تبار بسر فته اهالی بار رخصت مراجعت یافتند و نخست پرنس آف ویلز پای
خروج از بارگاه بیرون نهاده از قفای او کالسکه شهزاده را بدرب بار حاضر آورده لارد چمبر لئن و ديوك آف كنات
با شهزاد گان حاضرهٔ بار تا دم عراده مشایعتش کردند هنگام بمقام خویشتن بازگشت و شهزاده تشریف فرمای
منزل خود شد و پس از پرتو وصول وشرف نزول افكنده اش پرنس كرسچين و پرنس هنری هر دو تن داماد علیا حضرت
ملکه معظمه از دربار دید تشریفاب ملاقات شهزاده شده مراجعت کردند و شهزاده روز سه شنبه سوم ذیحجه را
در منزل خویش بسر برده بساعت سه پس از نصف اینروز لارد را پرنس و سر ویلسن استوارت سپهسالاران سابق
کشور هند فیضیاب ملاقات شهزاده کردیده معاودت کردند و بساعت چهار شهزاده آزاده آهنگ تفرج وسیر
شهر لندن نموده باسردار محمد حسن خان و سردار محمد اکرم خان ومیرزا عبدالرؤف خان بسواری کالسکه شاهی
تا حدود رودخانه تایمس وعمارت پارلنت که یکی از عمارات عالیه وعجیبه روز کار است و بچهار جانب آن چهار
برج برافراخته و در هر برجی ساعت چهار رویه ساخته و نصب کرده اند گردش کرده جانب منزل خویش باز گردید
و در روز چهار شنبه چهارم ذیحجه باقاص پرنس اف ویلز بابگتن چوال و جنرال میهماندار و کرنیل ٹالبت ترجمان
و سردار محمد حسن خان كرنيل وسردار محمد اکرم خان کپتان وميرزا عبد لرؤف خان كپدان ودوتن پیشخدمت
و محمد ابراهیم خان فراش باشی و غلام محی الدینخان آبدار باشی بسواری کالسگهای شاهی روانه تماشای اسپ دوانی


(۱۰۹۳)
( جلد سوم) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
گشت و چون در ایستگاه موسوم بوکتوریه پرنس آف ویلز نیز با جمعی از خاندان شاهی در ایست گاه تشریف داشتند
و همه ایشان بايك دست مصافحه بپشیرازه داده و در خانه از ریل که پرنس آف ویلز با دیگر شهزادگان جای نشستن گزید
برای شهزاده نیز خانه خاصی را آراسته او را با عزاز هر چه تمامتر جای دادند و از ایستگاه ریل بعرصه چهل دقیقه
وارد ایستگاه واقع قرب عمارت اسپ دوانی شده همگنیان از ریل فرود گفته بسواری کالسکه روی
بسوی تماشای اسپ تازی نهادند و شهزاده در حجره از عمارت مذکور که برایش آرایش داده بودند
داخل شده پس از نشستن یکساعت و تماشای اسپ تاختن که انواع لعب درعین تاختن اسپ روی کار آوردند پرنس
آف ویلز او را بدیگر خانه که خودش نشسته بود تکلیف صرف طعام نمود و در بخانه جمعی از مردان وزنان خاندان
شاهی که حاضر بودند در مجلس خوردن طعام شرکت ورزیدند و تا ساعت چهار از روز مشاهده اسپ دوانی کرده
سه دسته اسپ تاخته شد و درین بزم تماشا عظم قرب بیست هزار تن از مرد وزن جمع آمده روز تماشا بسر بردند
و تخمیناً دو کرور روپیه صرف باختن و بردن گشت و جایهای عمارت این تماشا گاه دو طبقه و چوب پوش است
ودر طبقه علیا جای نشستن پرنس آف ویلز و در طبقه سفلی که هر حجره زیاده از ده تن گنجایش ندارد و هر يك سه
هزار روپیه کرایه دارد محل دیگر تماشائیانست و پس از تماشای اسپ دوانی پرنس آف ویلز در ایست گاه ریل باز
گردیده و شهزاده نیز با (سر سالتراین)(۱) خادر دولت انگلستان که درین کتاب بنام مستر این جابجا رقم گردیده است
روی مراجعت بسوی ایستگاه ریل نهاده بسواری همان ریلیکه تشریف برده بود در منزل خویش باز گشت و بساعت
سه بعد از نصف روز (لارد دابی) از راه ملاقات حاضر منزل شهزاده شده معاودت کرد و در شب جمعه ششم ذیحجه
(پرنس آف ویلز) در قصر بکنگهم پیلیس محفل بزم رقصی آراسته شهزاده را بتماشا دعوت کرد و شهزاده اجابت نموده
بسواری کالسکهای شاهی که بدرب منزل حاضر آورده بودند بطریق تماشای رقص گاه مذکور برگرفت و دسته
از سواران مخصوصه شاهی از منزل شهزاده تاقصر بکنگهم شاه ملازمت رکاب در نوشت و در وقت ورود موکب
شهزاده بمحل مقصود دسته سوارانیکه در بیرون قصر صف پذیره کشیده بودند بحیاسم سلام و استقبال بجای آوردند
و همچنین دسته از پیادگان که با موزيك در حوالی قصر مترصد وصول شهزاده بپا ایستاده بودند ساز سلامی در نواز
آوردند و آنگاه که شهزاده داخل اندرون عمارت شد ديوك آف كنات بر رسوم عليا حضرت ملکه معظمه
استقبالش کرد و او نخست در مقصوره که (پرنس) و (پرنسس آف ویلز) با جمعی از شهزادگان انگلستان چون (پرنسس)
و کتوریه و (پرنسس) ماد اف (ویلز) و (کریند ديوك) و (دچس آف میکلین برك ستر يلتز) و (ديوك آف سبکس)
(کورک) و (كوتها) و (ديوك) و (دچس آف كنات) و (پرنسس کرسچین) و (پرنسس و كتوريه آف) شليزوك) هولبشن
و پرنسس لوئیس و ماركواس آف لورن و پرنسس هنری آف بیٹن برك و ديوك دچس آف و دچزرك و ديوك و دچس اف فایف
و ديوك اف كمبرج و ديوك و دچس اف تيك وپرنس و پرنسس اید وارد اف سبکس و بمر و کنونت ایند كنتو تاس كليشن
و بسیاری از امراء وارکان دولت و اعیان مملکت نشسته بود تشریف برده و نیم ساعت بملاقات بسر برد
بعد شهزاده خانمها از جلو و شهزادگان از عقب راه بخانه رقص برگرفتند و شهزاده نیز با ایشان بیرون شده بعمارت
اینرقص گاه از قصور مشهور دنیاست و هزاران چراغ برق شعله زا و روشنی افزای این عمارت بود وطول اینعمارت
تخمیناً یکصد ذوع و عرضش شصت ذرعست و درین شب قرب سه هزار تن از مردان و زنان اعیان انگلستان حاضر
این مجمع بودند که رقاصان پری وش سپهر ماه منظر برقاصی پرداخته تا ساعت دو بعد از نصف شب انواع ملاعبه
وشعبده روی کار آوردند بعد منتشر گردیده هر کدام راه مقام خویش پیش گرفتند و شهزاده با پرنس آف ویلز
وداع کرده پرتو افگن وصول منزل خویش شد و روز جمعه باوقت نماز تر لسبز و تفرج کرده پس از ادای نما
در هنگام عصر سیرو تفرجی کرده بازگشت که انشاالله تعالی سرگذشت شهزاده از روز شنبه هفتم ذیحجه وما بعد
آن در موقعش بشرح خواهد رفت وقلمزن كلك بیان خواهد گشت و از ماسوی در خلال سوانح و رود سر دار
(۱)
در هر جای
ازین کتاب
نام مستر این
رقم شده
تا قایمیکه در
میان توقف
سر دار نصر
الله خان
در لندن
با فغانستان
رو داد
1-900


( ۱۰٩٤ )
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)
نصر الله خان در لندن که مذکور شد میرزا صالح محمد خان از حضور انور والا بسر دفتری نظام هرات سرافراز
و ممتاز گردیده چون از کابل در آنجا رفت در کات بیرون نویس زمان سر دفتری میرزا محمد رضا خان را در تحت نظر
ملاحظه آورده بعضی را که سند داشت مسترد کرده برخی را قلم محت گذاشت و حواله کرد که تحویل خزانه نماید
و هم مقارن اینحال دو نیم سوار محمد یعقوب خان الکوزائی که فوت شده بود از حضور انور بنام محمد ایوبخان
برادرش رحال گردید و همچنین ده سوار نوروز خان میرگنی بنام سمراد خان پسر زرکش وده سوار محمد صدیق
خان بنام حبیب الله خان پسر صغیرش بر حال شده فرمان رفت که تا زمان بزرك كرديدن او شريك غلام محي الدينخان
ونور محمد خان بنیابت او روز خدمت بجانبازی بسر برند و هم دو نیم سوار آقابيك قپچاق بنام احمد بيك برادر
زاده اش رحال کشته دو نیم سوار جدید بنام قرار بيك برادر دیگرش مرحمت شد ودو نيم سوار ولى محمد خان
اسحق زائی بنام عطاء الله خان پسرش و چهار سوار مقام خان شیرین بنام امیر محمد خان پسر او رحال گردیده همه
بسر افرازی در هرات رفتند و همدر خلال این احوال محمد صدیق خان خوافی که قبلبرین در زمانیکه کار گذاران
دولت ایران دست تصرف در موضعی از هشتادان که حق وحصه دولت افغانستانست دراز کرده بودند خودرا در
نزد سر حد داران ایندولت از هوا خواهان نموده و در موضع خوشآبه دست بکار برده و گفته بود که آنرا آباد کرده
مالیه اش را بعمال افغانی میدهم و آخر الامر که بیعانهي از مین را آباد کرده قابل زراعت ساخت از دادن مالیه اش
سرباز زده گفت که از خاك مملكت دولت ایرانست و از این اظهار و گفتار او قاضی سعد الدینخان حکمران فوراً
در موضع مو بهی قلعه واقع آنسوی زمین خوشابه محافظ کاشت که آنرا چنانچه بود داخل خاك افغانستان نمايد
و از این تصرف کردن محمد صدیق خان مذکور در زمین مزبور و محافظ کاشتن حکمران هرات نزاع روی
داده جنرال مکلین انگلیس چنانچه گذشت مامور رفع نزاع وفصل زمین هشتادان گردیده از تصرف ومداخلت
کردن محمد صدیق خان در موضع خوشابه بپرسید و او اظهار کرد که از جانب دولت ایران مامور حراست هشتادانم
وبدیگر مواضع دخل ندارم وسخن بدینجا رسیده رفع نزاع بروی روز آمد تا که در خلال وتضاعيف وقایع ایام
و شهور اینسال باز محمد صدیق خان موصوف بهمان گفتار و اظهار یگه دست بکار بتعمیر موضع خوشا به برده
بود مومی قلعه را خواست که تصرف کند و حکمران هرات آگاه شده محاکم غوریان نوشت که او را از کار
و تصرف مومی قلعه باز دارد تا نزاعی روی روز نیارد و هم از مختم محمد صدیق خان بحضرت والا آگهی داده
از حضور انور مکتوبی بنام والی خراسان شرف ارقام و عتم ارسال یافت که محمد صدیق را از تصرف مومی قلعه
مانع شود اما او قبل از انکه امری از والی خراسان بنامش صادر کردد از منع کردن حاکم غوریان که بمکتوب
حکمران هرات او را مانع گشت ماجرا بوالی خراسان نوشت و او بجنرال قونسل دولت انگلیس گفته وی بحکمران
هرات نوشت و او معروض پایه سر پر سلطنت داشت و حضرت والا نقشه را که قبل ازین حکمران هرات فرستاده
و آن مشتمل بر نقاط فاصله سرحد بود کپیل هیات فرمود و هم اصل نقشه آن حدود را که امضا ومحت دولتی
یافته بود از ویسبرای کشور هند خواسته بر طبق آن دعوی مومی قلعه را فیصل داد و همدرینوقت هفت سوار
کشادۀ عبد المجید خان اسحق زائی که خودش فوت شده بود بنام عبدالرشید خان پسرش بر حال گشت و همچنین
هفت سوار از جمله ده سوار غلام محمد خان نورزائی بنام محمد افضل خان پسرش برحال گردیده سه سوار آن
بسعيد محمد خان عنایت شد و هم مقارن اینحال عبد الكريم خان حاكم يكه اولنك هزاره دای زنگی که با میرزا گل
امیرنام عامل آنجا چنانچه گذشت راه معاندت برگرفته بود خواست که سلمان بيك بن حسين على بيك رئيس
مردم سر جنگل را که میرزای مذکور بغلامی خویش نگاهداشته بود کپیل کابل نماید و میرزا گل امیر ازین
خيال وارادۀ عبد الکریم خان بستیزه برخاسته و شهاب الدینخان سرتیپ را بلطائف الحيل با خود يار ومدد كار
ساخته با تفاق صد تن پیاده ساخلو که در تحت رایت سرتیپ مذکور طریق خدمت می سپردند برجای نشیمن
عبدالکریم خان تاخته و بزد جوب انداخته سخت مخنقد و دو نفر عمله اش را نیز بشکستند و خابین عریضه


(۱۰۹۰)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)
نگاشته از راه الزام یکدیگر ارسال پایه سریر سلطنت داشتند و چون هر یکی شرحی از بد کرداری و ناهنجاری
دیگری نوشته بود حضرت والا هر دو تن حاکم و عامل را از راه باز خواست طلب کابل فرموده چنانچه بیا مدند اگر
حاکم و عامل مأمور یکه از قلک خود و محمد یعقوب حضرت والا شش يك روپیه بخواهش بارز تاجر قندهار که بامر
و فرمان حضرت والا برای ترقی دادن ممر تجارت در کابل آمده بودند باسم تقاوی به بیجاه و بغبن از تجار آنجا
از خزانه دولت عنایت فرمود و در خلال احوال مسطوره از عریضه سردار نصر الله خان که مراجعت خود را
از لندن براه قندهار نگار داده بود با آقای باز شهزاده آزاده ستوده کار سعادت شعار سردار حبیب الله خان
فرستاده و استدعا کرده بود که فوج هم رکاب او را که نادکه رفته و از آنجا با کرنیل محمد علی خان در کابل باز کشته اند
از کابل بسبیل قندهار کنند و شهزاده ممدوح حاجی اسد خانرا بجهة تهیه علوفه و آزوقه منازل این اردو مأمور
قندهار کرده مصحوب او فرمانی بنام حکمران قندهار فرستاد چنانچه حکمران آنجا میمنده خان الکوزائی را
با جمعی از سواران نظام مأمور کرده منزل بمنزل تا حدود غزنین علوفه آماده نمود و همچنین از مقر تا حدود کابل
حاکم غزنین علوفه منازل را فراهم آورده و اردوی مذکور را شهزاده مزبور از کابل کوچ داد و در روز
جمعه ششم ذیحجه وارد منزل باغ قندهار شده و از آنجا در موضع سرمه از غنداب رفته تا زمان پر تو وصول یافتن قدم
موكب سعادت کوکب سردار نصر الله خان در آنجا فروکش کرد و حاجی اسدخان در باغ سردار امیر افضل خان منزل
گزید و هم مقارن اینحال میرزا محمد حسن خان بفرمان حضرت والا مأمور سر دفتری تشخیص قندهار شده بیست
هزار و یکصد و هفتاد روپیه از غین و خیانت میرزا غلام صدیق خان و دیوان سندسد وغیره بروی روز آورده
تحصلی برگند محمد صادق خان حواله و مقول کرد و هم محمد یوسف خان برادر سردار عبدالله خان حکمران
سابق قندهار که از غین و خیانت برادرش چنانچه گذشت محبوس شده بود از بند بر آمد محمد صادق خان با یک تن
سواره نظام و یکنفر نوکر خود فرار کرده راه شالکوت بر گرفت و در منزل مبل گرفتار دست خادمان دولت
شده چون در قندهارش باز گردانیدند پناه به پست خرفه منبر که برده بر کند محمد صادق خانش با مر اشتهاریکه
در باب پست نشینان بخرقه موسومه چنانچه گذشت اصدار یافته بود از پست بر آورده نزد خود برد و در پایان کار
بامر حضرت والا میل در چشم او کشیده نابینا ساخت و همدر تضاعیف سوانحیکه بشرح رفت فیض محمد نامی
از غلجایین موضع بازار کی واقع قرب تنهای شالکوت مصدر خیانتی شده و سپاهیان پولیس انگلیس قصد گرفتن
او کرده وی با شش تن هم زاده گان خویش سپاهیان پولیس انگلیس را مقتول رسانیده از بازار کی فرار کرد
و در نواحی مدفن و مضجع دارونگه قرار گرفت و کار گذار دولت انگلیس نه در شالکوت حکم فرما بود نامه نزد
حکمران قندهار فرستاده پیام داد که هر گاه فیض محمد را گرفتار ساخته بهواخواهان دولت انگلیس سپارد یکهزار
روپیه کلدار از دولت انگلیس انعام یابد داده خواهد شد و حکمران قندهار از وصول این نامه هفت تن از سواران
نظام را مأمور دست گیر نمودن او کرده خواست که در قندهار آورده بموجب قانون و قرارداد دولتی نگاهداشته
بکار کنان آندولت نسپرد و هم محفوظش نماید که همزهتک و مباثر دیگر جنایتی نگردد که باعث مذاکره و مکالمه دولتی
گردد اما قبل از وصول این سواران بپامول گذر گرم تکاپوی حصول مطلب خویش بودند و هنوز از فیض محمد
سراغی نداشتند که اسپوت نام انگلیس با صدتن سواره نظام از راه تجسس و تفحص مسافت یکمنزل داخل خاك
افغانستان شده او را در چادر (۱) موئین یکی از افغانان کوچی بضرب گلوله تفنك هلاک کرده جسدش را
برداشته با خود برد و حکمران قندهار ازین قضیه آگاه گردیده بنابر بیقانونی که اسپوت مذکور کرده از خط
فاصل سرحد گذشته بود دو تن صوبه دار فوج پیاده نظام انگلیس را که از راه رخصت در قندهار بخانه
خود آمده و از افاغنه آنجا بودند محبوس و بتفویض حسام الدینخان کوتوال کرد و وقایع نگار دولت انگلیس که
در قندهار اقامت داشت ضامن هر دو تن شده از حبس رها داد که تا معلوم شدن احوال ایشان از حضور انور والا
(۱) چادر
غار می خیمه
را گویند


(١٠٩٦)

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

مجلل شدند و حضرت والا از عریضه حسام الدینخان کوتوال بماجرا انزابدا قاعا آگاه گردیده فرمان کرد که بدرقه
و محافظ با هم دون کاسته بکار آلمان سرحد دولت انگلیس رسانند که افغانان عرض راه قندهار وموضع چمن
ایشانرا از وضع لباس وکلاه ودستار نوکر دولت انگلیس دانسته ضایع نسازند چنانچه مردم تن پس از وصول
اینمنشور سالماً بامر حد رسانیده شدند

شرح سرگذشت سردار نصرالله خان در لندن

شرح سرگذشت سردار نصرالله خان درلندن از روزهفتم ذیحجه و مابعد آن

و از ان سوی شهزاده بلند اقبال سردار نصرالله خان در روز شنبه هفتم ذیحجه که از پیش وعده نکر آن داده شد
بالباس (پرنس آف ویلز) عنیم تماشای (ملتری تور نمنت ) تماشا خانه فوجیی که مبنایست در طول دویست ذرع و در
عرض شصت ذرع و چهار دروازه بآن قرار داده سقفش را آهن پوشانیده و در يك طرف آن کوه مصنوعی
ساخته و مغاره دران کوه پرداخته اند که کسی فرق طبعی و مصنوعی بودن آنرا نمیتوان کرد فرمود و بساعت یازده
از روز مذکور با مهماندار وکرنیل تالبیت ترجمان و كرنيل سردار محمد حسن خان و سردار محمدا كرم خان كپيتان
و میرزا عبدالفتاح خان طبیب ومیرزا عبدالرؤف خان کپیتان بسواری کالسکههای شاهی بطریق تماشای ملتری تور
نمنت پر گرفت و دروقت وصول وی بقرب دروازه تماشا گاه فوجی یکی از شهزاد گان انگلستان پذیره اش کرده
دست بدست سردار عالی تبار داده باهم داخل عمارت مذکوره شدند وقریب هشت هزار تن از مرد وزن را
بدرجات وطبقاتیکه برای نشستن رفیع و وسیع از تماشاییان در اضلاع جا کانه اندرون اینعمارت ساخته اند نشسته
دیدند و شهزاده برکرسی جای گزیده بعد (پرنس آف ویلز) بساعت دوازده از روز بازن و دختران خود وزوجه
(ديوك آف قايف) وارد شده هنگشان دست مصافحه بدست سردار والا تبار داده خود (پرنس آف ویلز) وزن ودخترا
اش بر کرسیها قرار گرفتند سپس جوقی جوق ودسته دسته از سوار و پیاده داخل تماشا خانه شده هنرهای قواعد
جناستك روی کار آوردند و نخست قبل از ورود (پرنس آف ویلز) درین تماشا گاه دسته پیاده بلباس فوجی دولت
علیه بمانی بقواعد جناستك پرداخته چهار قسم لعب بكار برده چهار قلعه چهار برجه مرتبط ساخته و یکی
بدوش دیگری پا نهاده و راست ایستاده برجها از اجساد خویش ترتیب و تشکیل دادند و پس از آنکه پرنس مذکور
داخل شد همان ملاعبیه نخستین را اعاده نمودند و از قفای ایندسته جوق دیگر از سواره و پیاده بلباس و سلاح
سابق خود ایشان که در ازمنه ماضیه میداشته اند ملاعبت بپای بردند واز پس ایشان دیار دستهای سواره و پیاده
بالباسیکه حالا دارند و تن بدان میآرایند ملاعبات غریبه روی کار آوردند که بدون مشاهده انواع آن ملاعبه
باوجود روز بان خامه كلك نگارش زبان ستایش از بیان ومکاتیبه آن قاصراند و در خاتمه قواعد وملاعبة
جناستك هنگامه حرب بپای ساخته صحن عمارت را مصاف گاه اردوی خویش و کوه مصنوعی را یکی از جبال
افریقا قرار دادند وسنگری از جوالهای پرخاك وريك وتخته های چوب پیش روی اردوی خود بیاراستند
و در پیش روی سنگر سیم برقی در زمین باندازه طول سنگر زير خاك پنهان کرده سد هلاك خصم قرار دادند چنانچه
اول که دست بآلات محاربه بردند سپاه افریقه روی حمله ویورش بسوی سنگر اردوی انگلیس آورده چون
پای ببالای سیم برقی نهادند جمعی از صدمة آن بخاك هلاك مصنوعی افتادند واز ضرب گلوله توپ و تفنگ جان
بدادند واگرچه این مصاف مصنوعی صوری بود اما در نظر حرب حقیقی می نمود و نیز چنان بنظر می آمد
که اهل افریقا اسلحه واسباب مکمل و درستی با خود نداشتند و با تیر و سنان کارزار میکردند آنگاه که ملاعبة
جنگ بپای رفت (پرنس آف ویلز) روی بسوی سردار نصر الله خان کرده گفت محاربة خونیند وی پاسخ داد که
مقابلة با تیر و سنان در مقابلة تفنگهای مخزن فشنگ دار وآتوپ آتشبار خیلی مشکل است (و پرنس آف ویلز)
تصدیق سخن او کرد خلاصه از ابتدای ملاعبه جمناستک این روز تا انتهای آن بیست ويك قسم لعب بروی
روز آوردند و پس از ساعت دو شهزادۀ موصوف (پرنس آف ویلزرا) وداع گفته با (سرفتر جیرالد) مهماندار و افسران
همرکاب خویش راه تماشای ملاعبه گوی و چوگان بر گرفت و بخیمۀ خاصی که در میدان چوگان گاه افراشته و آراسته


(۱۰۹۷)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

بودند فرود کلث وجمع کثير وجم غفیری که از مردان و زنان سکنه لندن آرزومند دیدار شهزاده موصوف بودند
و قبل از ورود مسعود در آنجا فراهم آمده انجمن شده بودند بر مرام خویش فائز گشتند و جماعه از جوانان نجیب
زادگان لندن و پسران افسران وصاحب منصبان که برای چوگان زدن وگوی راندن حاضر آمده بودند ساعتی
را بملاعبه چوگان وگوی وتکاپوی بسر برده شهزاده موصوف تماشا همی نمود و آنگاه که از ملاعبه فارغ شدند
يک يک از پیش روی شهزاده اعظم کشان عبور کرده رسوم و آدابی که داشتند بپای بردند بعد کرنيل تالبیت
ترجمان شهزاده را در خیمه دیگر تکلیف صرف چای کرد و او تشریف برده وصرف چای وغوا که فرموده
از آنجا بسواری کالسکه مرحلیه را در رنق افزای باغچه که دران به تفنگ آماج میزدند گشت وتفنک چپان چابک
دست که در آنجا بودند نخست یکدانه سیب زمینی یعنی آلوی زمینی بر فرق شخصی نهاده بگلوله تفنگش دور بردند
بعد شخصی دیگر قلیه سکریت را در دهن گرفته آنرا هدف گلوله ساخته بنداختند در دفعه سوم آلوی را از زیر
چه الا انداخته در وقت فرود آمدن آنرا بگلوله تفنک از جو هوا برداشته فرود شدن بزمین نگذاشتند
و شهزاده این فن اتکلیا را تحسین و آفرین زیاد فرموده بساخت هفت اخیر روز در منزل خویش مراجعت نمود
وبساعت دو بعد از نصف النهار یکشنبه هشتم ماه ذیحجه الخماس (پرنس آف ویلز) هم تماشای باغ وحش که هزاران
تن از مردان و زنان بآرزوی دیدار روی شهزاده در ان مجمع کرد آمده بودند کرده با منصبداران رکاب سعادت
انتساب خویش ومهماندار و ترجمان بسواری کالسکه های مخصوصه شاهی جاده پیما وتشریف فرمای باغ مذکور
شد و از اقسام وحش وطیری که در آنجا بود همه را مشاهده کرد و از جمله بدین حیوانیکه آئین وشطیر هیکل کوتاه
پای بزرگ جثه ایست و دهان کشاده و دندانهای از هم منحرف دارد و بپیمایش بچه و پرده دار ودم دراز چوبدارد
ومخلف خوان است متعجب گشت الغرض شهزاده آزاده پس از تماشای وحوش وطیور تشریف فرمای منزل
خویش شد و در روز دوشنبه نهم ذیحجه در خیمه خاصی که پیش روی باغ کلخانه جهت تماشای اسپان بزرك
هیراده کش افراخته و مرتب ساخته بودند بالتمس دولت تشریف فرما شد و رباجین این کلخانه را بجار تربیت
میکنند و در بترون که شهر اندر ادر آنجا دعوت نمودند جمع کثیری از مرد وزن جویای تماشای او انجمن گشتند و شهزاده
ممدوح با مهماندار وترجمان وافسران همسفر خویش بسواری عراده شاهی و ار زخیمه مذکوره کردید و مجالس کرمی
گشت و نخست کالسکهای چهار اسپه را بترتیب پیش کشیده و از قفای آن سه اسپه و دو اسپه را از نظر شهزاده
گذرانیدند و اسپانیکه در کالسکهابسته بودند در الطف زيندگان هیکل وجثه کمتر از هیکل و بزركی پیل نمی نمودند خلاصه
چون اسپان بزرك كالسكه از نظر شهزاده گذشته تمام گشت مجری که مأمور بكار کردن هیرادها واسپان بود از جابرخاسته
حاضرین و ناظرین را که انجمن بودند مخاطب ساخته بآواز بلند گفت که حضرت عالی میهمان محترم دولت ما و پسر امیر
محتشم افغانستاست و امروز برای ملاحظه اسپان تشریف فرمای انجمن وضع ومکان کردیده بر ما لازم کردانیده است که
شکرانه مقدم اورا ادا نمائیم وحاضرین فریاد شکرانه بر آورده حضرت عالی نیز در پاسخ تشکر ایشان اظهار خرسندی
نموده آهنگ تماشای گلخانه فرمود و لحظه بمشاهده کل و ریاحین بسر برده بمنزل خویش بازگشت و در روز سه شنبه
دهم ذيحجه نماز عید سعید اضحی را در مسجد داکتر لیدنز ملقب بعبد الرشید که در موضع (دو كينك) خارج
از شهر لندن واقعست ادا کرد تبعه سفیر دولت عاليه عثمانی همه مسلمان بودند و از خود امام نماز جماعت داشتند
و خود سفیر نصرانی بود شهزاده با تبعه خود و همه مسلمانانیکه در لندن بودند نماز عید را اقتدا بامام تبعه سفير
مذکور کرده ادا نمود و پس از ادای نماز باستدعای عبدالرشید مذکور که دعوت صرف چای نمود در جای
او شده پس از تجرع چای بمحمد بوند انگلیسی که مساوی پانزده هزار روپیه کابلی بود برای مصارف مسجد
مذکور بیانی مزبور آن بذل فرمود و از آنجا تا ایستگاه ریل بسواری کالسکه قطع مسافت کرده از آنجا بسواری
ریل تشریف فرمای منزل خویش شد و در روز چهارشنبه یازدهم ماه مذکور شهزاده ممدوح بالتمس کار پردازان


( ۱۰۹۸ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

دولت فخیمه برطانیه با کرنیل محمد حسن خان و میرزا عبد الرؤف خان بمیدان سوار کالسکه خاصه شاهی شده بعزم تماشای افواج راه (آلدرشات) که اقامت و عرض گاه تمامت سپاه لندن است بر گرفت و این عرض گاه سپاه موضعیست که همواره سان لشکریرا در آنجامى بینند و هم اکثر لشکر مأمور رفتن در جایى کنند نخست اعداد سپاه از دیگر مواضع در آنجا گرد آمده بعد مکمل و مسلح ساخته میفرستند و چون کالسکه شاهی بر تو وصول افکن ایستگاه ریل شد ( پرنس آف ویلز ) نیز وارد گردید. و باهم دست ملاقات داده او و شهزاده نصر الله خان و (دیوک آف کیمبرج) سپهسالار در یک خانه ریل با هم نشسته و افسران همسفر شهزاده در دیگر خانه قرار گرفته بعرصه چهل و یکدقیقه از لندن بسواری ریل در ( آلدرشات ) رسیده فرود آمدند و سردار نصر الله خان با (پرنس آف ویلز) دريك کالسکه نشسته راه اقامت گاه (دیوك آف كنات) كه جنرال افواج آلدرشات و فرزند سوم علیا حضرت وکتوریه است برگرفت و چون بقرب جای او رسید بیست و یکضرب توپ جهة احترام و تبريك مقدم سردار والاتبار کشاددادند و بر اسبانیکه حاضر آورده بودند او و ( پرنس آف ویلز ) و ( ديوك آف کیمبرج ) و (ديوك آف كنات) و تمامت منصبداران همسفر شهزاده و افسران انکلیسیه برنشسته جانب میدان عرض گاه سپاه شدند و هفتم تماشای پانزده فوج پیاده و دو هزار و هشتصد تن سواره نظام و شصت ضرب توپ که صفوف سان دادن آراسته بانتظام تمام قیام داشتند کردند و چون وارد میدان عرض گاه شدند تمامت سپاه مراسم سلام بپای برده بعد سردار ستوده اطوار با (پرنس آف ویلز) و دیگر شهزاد گان انکلیس از پیش روی صفوف سپاه آهسته آهسته اسپ تماشا رانده وبتمالك از سواره و پیاده و توپخانه را از مشاهده نظر گذرانیده در طرف اخیر صفوف همچنان سوار اسپ بایستاد و صفوف سپاه از پیش روی او و شهزادگان انکلیس طریق عبور بر گرفته نخست صدصد تن پیهم گذشته بعد فوج وج و توپخانه توپخانه و برکديست بر کديست همی گذشته در پایان کار هم تمام از افواج سواره و پیاده و توپخانه جدا ایستاده سه صف پیار استند و قواعد نظامی پرداخته لحظه را بمشق قواعد بسر بردند و (ديوك آف كنات) كه جنرال این افواج بود با جنرال و با پرنس سپهسالار سابق سپاه نظام کشور هند در خاتمه قواعد سلام نظامی ادا کرده سپس بمهماندار نمکوکردار با(پرنس آف ویلز) درمنزل (ديوك آف كنات) که ایشانرا بصرف طعام دعوت کرد تشریف برده و با شهزاد کانیکه حاضر بودند صرف نهار فرمود و تا ساعت چهار و بیست دقیقه پس از نصف النهار در منزل (ديوك آف كنات ) بسر برده بعد با( پرنس آف ویلز ) در يك كالسكه نشسته ره نورد مراجعت گشت و در وقت حرکت باسعاد تش بیست و یکضرب توپ وداع کشاد دادند و چون در ایستگاه ریل برتوصول افکند از کالسکه نزول فرموده و با (پرنس آف ویلز) در يك خانه ریل جالس کرسی عزیمت شده در ایستگاه واقع شهرلندن فرود آمده ازینجا او بمنزل خویش و شهزاده بمهبط خویش رفتند و بگر استراحت غنودند *

ذکر واقعات افغانستان که در زمان توقف سردار نصر الله خان در لندن بوقوع یافتند

( ذکر وقایعیكه در زمان توقف سردار نصر الله خان در لندن )
( در افغانستان بوقوع یافته و بپای رفتند )

و ازینشوى در خلال احوالیکه بشرح رفت يوسف واسدالله وقتال نامان چپول وطائفه فراری نصرتی و فراری پنجده که دزدان معروف و در کهسار چارصده مشغول سرقت و رهزنی بودند و چندبار گرفتار گردیده و بزجر و توبیخ دیده رها گشته بودند بازدست بسرقت دراز کرده اشتران مردم افغان سکنه مرغاب را که از راه ییلاق در موضع قیصار شده چرایش میکردند دزدیده گرفتار و بامر حضرت والا در میمنه بدار سیاست کشیده شده بیا سار سیدند و همدرين ایام یساول نامی که با سردار محمد اسحق خان فرار کرده و باصیاء پادوش از اشرار میمنه بخدمت دولت روس اختیار نمود و هم بسے تن از راه جاسوسی وارد شکاب شیرین از نواحی میمنه شده گرفتار دست عبد الرحمن خان اسحق زائی وسعيد محمد خان بارکزائی گشتند و جنرال غوث الدین خان هر سه تن را بفرمان حضرت والا در کابل فرستاده بیا سار سیدند و همچنین آته مرادنامی از ترکمنة


(۱۰۹۹)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ)

نجده بمعرفت وواسطه طاهر قل نامی نجسد و پنجاه و دو پوست قره کلی را که از جانب دولت بفروختن آن بجز
از کارکنان سلطنت بدیگران قدغن بود از رمه داران میمنه خریده گرفتار دست میرزا فتح محمد خان عامل
سایر آنجا گشت و او همه پوستها را ضبط کرده خود آن صیاد وطاهر قل را دراند خود نزد میر ابو طالب خان
ضابط خرید پوست قره کلی صفحه ترکستان فرستاده واو هر دوتن را غل بگردن پاس و فرمان حضرت والا
بکابل کابل کرد و هم شش تن از پیادگان محکمه کوتوالی وسواران نظام فوج ترکستان که در مزار شریف
بدزدی گرفتار سلاسل واغلال شده بودند حکمران آنجا پاس و فرمان حضرت والا دوتن را بدر دروازه شهر
آویخته و چهار تن را بدار سیاست کشیده هلاك ساخت بعد بفرمانیکه بنامش شرف اصدار یافته بود راه مشاهده
معدن نمك كه رمضان نام عطار کشمیری در کوه البرز دیده بود برگرفت و در غیاب او با وجود اینقدر کشتار که
از قوه بفعل آمده و می آمد شبی دزدان بخانه او شده مال ومتاعش را بسرقت بردند واز عریضه او حضرت والا
بر ماجرا آگاه گردیده بخامه تنبیه و تهدید رقم فرمود که بار بار و بتکرارت خبر داده امر رهوشداری و پاسداری
شهر و اطراف فرمودم که از خواب غفلت بیدار شو و از ترك باده مستی هوشیار بندم نشنیدی و از پاسداری
عصای رعیت خودرا بریستی و مسند استراحت کشیدی و باصدور فرامین عدیده در باز خواست را بسته آرام
نشستی تا که آتش شرارت دزدان بخانه خودت افتاده بگفتار آمدی و بخامه شکایت عریضه نگار شدی باشد
که خودت را دزد ببرد و خبر نشوی زنهار از خواب بیدار و از جهل هوشیار شو و هم در بنوقت جنرال
غوث الدینخان بیست و پنج خانوار از مردم چارصده را که از وقت تمرد وبغاوت ایشان بدست سپاه دولت فتاده
و در میان مردم میمنه جای داده شده بودند بفرمان حضرت والا در قندز قطغن فرستاد که روز معیشت بفلاحت
بسر برند و همدرین ایام از تغیر محمد شریف خان ایل بیگی اند خود که آباد و انسراد رعایا را تحقیر می نمود
و بدشتی و زشتی با ایشان سخن میراند و با آنکه از ایشان چیزی و پشیزی نگرفته و نخورده بود از عریضه و استدعای
میرابوطالب خان ورضاء رعیت مندور منصب ایل بیگی بنام عبدالله بای شرف صدور یافت و همدرین هنگام
دو لك و هفتاد و پنجهزار و چهار صد و چهل و چهار تنگه نقره بامر و هزار دانه طلای بخاری که میرزا شاه محمدخان
و میرزا محمد حسین خان هروی کاشانگان ایندولت طلا را هر واحدی به بیست و نه تنگه که در بنوقت در کابل بچهارده
روپیه مروج بود خریده از بخارا ارسال داشته بودند و اصل خزانه عامره شد و همدرین احیان حضرت والا بمكتوب
چوخه زرین و یکطاقه شال خلیل خانی از لباس خانه لطف و مرحمت برای ملا محمد ظفر خان منگباشی تراکمه اقچه
بنام خلعت ارسال فرموده در بین امائل واقرانش ممتاز وسر افراز نمود و هم در خلال احواليكه بشرح رفت
شمس الدینخان کلانتر هفتاد هزار تنگه غبن عبدالمنزل خان حاکم سرشاهی بلخ را که بشراکت میرزا محمد نعیم تاجيك غبن بين
وسر دفتر مزار شریف در کیسه خیانت انداخته و اندوخته بودند ادعای اثبات کرده سند شرعی داد که اگر
بثبوت نرسانید از خود بدولت بدهد و همچنین شیر علیخان حاکم نهر سیاه کرد چهل هزار تنگه زیان و خسارت
عبدالغفور خان حاکم بلخ را ادعا نموده هر دو تن بثبوت رسانیده حواله و محصل شد ومقارن اینحال جلال الدینخان
رساله دار محافظه در بخآب دوازده هزار تنگه که از درك ایصال بندر مذکور باسه هزار تنگه دیگر از دخل زمین
واقع برچك عمل کرده بود معروض پایه سریر خلافت نمود وحضرت والا سبب این محصول جدید را که از بندر
مزبور پدید گشت از حکمران ترکستان وميرزا محمد نعیم خان سر دفتر بذریعه فرمان بپرسید وایشان از خلاف الدینخان
استفسار نموده وی بنوشت که از عرصه پنجسال است که محافظین این بندر این محصول را از عابرین میگرفته و بچون
از جانب دولت کمر بند درنجا معین نبوده خود صرف کرده اند و هم عطا خان نامی دخل زمین مزبوره را در سالی
دوصد تنگه نقد و دوازده من ماش و دو من پنبه بدفتر آقچه نشان داده وباقی را از قلم انداخته صرف
خویشتن نموده است و هم از هر گوسپندی که از بندر مسطور برای تجارت عبور داده شده سه تنگه خراج


(۱۱۰۰)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و از هر آدمی که کشته، نصف تنکه بنام تذکره باج گرفته است و محمد رحیم خان ازین نوشته علاؤ الدینخان
دخل بندر مذکور را بخامه شمار سنجیده از قرار محصولیکه در عرصه مجسال از آدم و گوسپند گرفته شده بود
با دخل زمین واقع برجك يك لك وشصت و نه هزار و هفتصد و بیست تنگه بمیزان رفت و بامر و فرمان حضرت والا
از محافظین سابقه بندر که عمل و دخل کرده بودند حصول و تحویل خزانه نمودند و ازینروز بندر مذکور نیز
محل خراج قرار داده شد و انجدمت را علاؤ الدینخان رساله دار بدولت کرد و همدر اوائل سال قوئیل شمسی مردم
کوچی افغان از خط و حد فاصلیکه حضرت والا در بین مردم هزاره مالستان وافغان کوچی قرار داده وسنك نصب
کرده قدغن فرموده بود تجاوز کرده بادواب و مواشی خویش از دشت و مرغزار و جبال ناهور که چرا گاه
اسبان و اشتران دولت گذشته و همه را تلف و علف و پامال رمه و گله نموده داخل موضع کندلی شدند و هزار گان
از غلام محی الدینخان حاکم مالستان داد خواسته وی ممانعت افغانان برخاسته ایشانرا بموجب قرار داد دولت
ملزم ساخته باز گردانید و افغانان از نچشی بر گشته برهزار گان تهمت بستند که فیروز شاه نامی از افغانانرا کشته
و نیز سی راس گوسپند ایشانرا سرقت کرده اند و ازین اتهام عریضه نگار پیشگاه اریکه سلطنت شده داد طلبیدند
و حضرت والا از حاکم مالستان پرسیده او با آنکه افغان و از مردم میدان کابل بود تکذیب عریضه افغانان نموده
حواله براتهام کرد و رفع مخاصمه قتل نفس و سرقت گوسپندان را بروی روز آورده هزار کارا بهره زساخت
وافغانان کوچی ازینرو رنجید رفته رفته از راه تغلب مراتع و مزارع و جبال و قفار واودیه و مرغزارهای تمامت
هزاره دای زنگی و دای کندی و بهسود و ناهور و مالستان و جا غوری را ییلاق گاه قرار داده عرصه زیست
و معیشت هزار گانرا تنك ساختند و همدرین ایام جنرال شیر محمد خان مقیم ارز گان یکصد و بیست خاك كليم و چهل
و چهار توپ نمد و سه تخته شالکی و سه خله پوست پلنگ و پنجهزار اسب که بزرگان ایلی مانده هزاره بوی تعارف نموده
بودند بنا بر اشتهاری که تمام عامه حکام وعمال وضباط واهل دیوان و قضاه کشوری وافسران نظامی همه ولایات داخله
مملکت اصدار و انتشار یافته بود که چون تنخواه از بیت المال می برند مال و متاع و نقد و جنسی که رعایا بایشان تحفه و هدیه
میدهند همه را از احترام دولت دانسته و حرمت و همیت را بذات خود نبسته همه را بسیل درگاه عالم پناه نمایند
ارسال کابل داشته تحویل کارکنان پادشاهی شد و همدرین ایام غلام حسین خان پیشخدمت باشی بن سردار شکر الله خان
محمدزائی که از تغیر سردار عبد الله خان بن عبد الرحیم خان توخی مأمور سر پرستی دواب و مواشی دولت شده بود تمامت
نایبان و اصیل داران شاهی را از ولایات و اطراف در کابل طلبیده بسنجش و مساعی میرزا میراحمد نامی از مردم
قلعه قاضی کابل ذمه هر یکی از ده تابیست هزار روپیه از درنك و وت که وجوه که برای هراسپی از اسبان یکسیر الی پنج
چارك بوزن کابل کاه و نيمسير الى سه چارك جو در شب و روزی از جانب دولت معین و مقرر بود و او از پنجچاو
الی نیمسیر جو و سه چارك کاه را مکفی پسندیده و هم از درك جل و افسار و نعل حواله کرد و چون اکثر این مردم
از هزاره بودند و توان و استعداد ادای این حواله را نداشتند از قوم و قبیله ایشان محصول رسانید و باعت فرار
و جلای وطن اکثر ایشان گشت و همدر خلال احوال مذکور جنرال شیر محمد خان بزرگان هزاره سپید بز را که
با اشرار همدست و همداستان بودند بفرمان حضرت والا محبوس وروانه کابل نمود و هم معدتی از بزرگان هزاره
جاغوری را که نایب پادشاه کل تسلیم کمیذان کرده و نایبز مان در نزد او بودند از قفای پیشینگان ایشان بگیل کابل
کرد و هفتادتن دیگر از ایشانرا که مریض و غائب بودند معطل بصحت یافتن و حاضر شدن گذاشت و هم هفتاد
و هشت زن و پسر و دختر چهل و يکتن محبوس اشرار هزاره قلندر و قوم آته را بفرمانی که میرزا محمد حسین خان
کوتوال که مردان ایشان در نزد او محبوس بودند فرستاد بگیل کابل نمود و برخی از اشرار و رؤساء وسادات
و کر بلائیان و زوّاران هزاره که تا اینوقت و بعد ازین پی هم در کابل آمده و می آمدند و بجای ارقام نرسیده و میگردد
بجزای اعمال و افعال خویش رسیده زنان و دختران و پسران ایشان باسیری و کنیزی و غلامی رفتند و بعضی که


(۱۱۰۱)
( جلدسوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ)

پس از تفحص و تجسس زیاد مکشوف گشت که داخل بغاوت و جنك نبوده اند در موضع اشپان جلال آباد و بگرام
کوهستان کابل مزرعه و کلاته داده شدند که روز معیشت بفلاحت بگذرانند و بقیۀ مشمول عواطف شهریار
بحرم بخش خطا پوش اعنی اعلیحضرت سراج الملۀ والدین گردیده چنانچه در جلد چهارم رقم خواهد گشت
رخصت و اجازت رفتن موطن و مسکن خویش یافته پسران و برادران ایشان بیکی بخدمات دیگری بدستۀ
میراسیور شرف اختصاص و السلاك یافتند و در زمرۀ مرتکبان ذات پادشاه ممدوح ره نورد خدمت شدند
شرح اعزاز و احترام امنای دولت انگلیس که نسبت بشهزاده
( آزاده سردار نصر الله خان بجای بردند )

و از آنسوی شهزاده سردار نصر الله خان که در لندن روز محنت و شب راحت بسر می برد و وعدۀ تکریم گذشت سرگذشت سردار نصر الله خان از روز دواز دهم ذیحجه و ما بعد ها در لندن
ابد از پیش داده شد در روز پنجشنبه دوازدهم ماه ذیحجه دولت انگلیس در قصر (گلدھال) دعوت مہمانی کرد
و او بساعت سه قبل از نصف النہار روز مذکور که مطابق بود بروز ششم ماه جون سال هزار و هشتصد و نود و پنج
عیسوی با کرنیل سردار محمد حسن خان و کپتان سردار محمد اکرم خان و میرزا عبد الرؤف خان و ده تن مهماندار و ترجمان
انگلیس بسواری کالسکه شاهی و جمعی از رساله شاهی افغانستانیان و یکدسته از سواران اردل شاهی
انگلستان که در عقب و جلو کالسکه راه میگرفتند روی بسوی قصر پرشکوہ مذکور نهاد و از درب منزل شهزاده
تا قصر مزبور که مسافت دو میل راه بود در هر دو طرف راہ جمہوری از عوام متصل هم صف کشیده بپای تماشا
ایستاده بودند که کالسکه شهزاده عبور کرد و تماشائیان دسته دسته آواز خرمی بر آورده مراسم تبريك و تہنیت ادا
نمودند و در وقت رونق وصول افکندن شهزاده بدرب عمارت موصوفه جمعی از سواران مخصوصۀ رکاب حشمت
انتساب شاهی و دسته از فوج پیاده که با موزیک نظامی بپای پذیره ایستاده بودند مراسم سلامی بتقدیم رسانیدند
و (لارد میار) و غیره اعیان و بزرگان شہر لندن که حاضر ایندعوتگاه شدہ بودند بتعظیم ھرچہ تمامتر استقبال مقدم
شهزاده نمودند و چون شهزاده پایه ها و دہلیز قصر مذکور که محکمۀ اعیان ملتی و محل انتظام و اجرای امور صفائی
شهر لندن است شد نخست در خانه ملاقات که دو کرسی خاص دران گذاشته بودند داخل گردیده بیکی از دو کرسی
شهزاده جلوس فرموده بر دیگری (لارد میار) قرار گرفت و نامه تبريك مقدم شهزاده را که از راه اتحاد و وداد در لنین
افغانستان و انگلستان نهضت فرمایده در لندن پرتو وصول افکنده بود از جانب دولت انگلیس روی دست گرفته
قرائت کرد و شہزاده در پاسخ آن اظہار خوشی و خرمی از مهمان نوازی ملت انگلیس نسبت بخود نموده سخنان
چند در اثبات دوستی داعی دولت افغانستان و انگلیس بزبان راند و اطوار و کردار دوستانۀ اعلیحضرت قبلۀ
امجد خود را که نسبت بدولت انگلیس از قوه بفعل آورده بود تمام برشمرده بعد برخاسته در خانه وسیع دیگر که
خوان طعام روی میز های احترام گسترده و قریب چهار هزار تن از عهد و زن بر کرسیهای طعام خوردن نشسته
و سقف این خانه را بکمانهای آہنین برافراشته گنبد آسا از آهن پوشانیده و آینہای بزرگ بدیوار های اندرون
آن نصب کرده اند در آمد و اقسام خوردنی و انواع آشامیدنی که روی میز ها چیده مشاهده کرده از جمله طعام ماهی
دست میل کشوده با نیمۀ خویش چیزی دیگر نخورد و پس از صرف طعام (لارد میار) بپای خاسته پیاله شراب ناب از
روی میز برداشته و تمامت حاضرین مجلس بمتابعت او برخاستند و همعنان پیاله شراب بدست گرفته و بآواز بلند
مرامیر افغانستان را سلامت باد گفته باده نوش مرام خویش شدند و این خطاب مرا که از جانب جمهور انگلیسان رقم
کرده بودند بخواندند که از جائیکه ملت انگلیس باملت افغانستان دوست یکدل و یکجهت است اعلیحضرت امیر
افغانستان پسر خود را بطریق نایب مناب کسبل انگلستان فرموده و اينك او را خير مقدم وتبريك و تہنیت میگوئيم
و رجای واثق از موافقت اعلیحضرت امیر افغانستان که در تدابیر آنتی ویرکار وحید روزگار است نسبت بدولت
و ملت خود داریم که توجهات شاهانه اش مصروف استحکام سرحد و ثغور کشور ہند که درین بهائى و عديم المثالی


(۱۱۰۲)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
چون تاج وهاج علیا حضرت وکتوریه درشهار می آید هست فقط وشهزاده آزاده پس از اصفای کلمات
مذکوره راست ایستاده ساقیکینی (۱) که براز شربت لیموو برسر میز پیش رویش بود برداشته بیاد صحت ذات
حشمت سمات علیا حضرت وکتوریه نوشید وزبان شیوا بیان کشوده در پاسخ خطابه که (لارد می ار) از جانب
دولت وملت انگلیس قرائت کرد گفت که اعلیحضرت قبله المپندم باینکه درینکه دولت وملت انگلستان بمود خودش
تشریف فرما ورونق افزای اینجا میشد ولیکن از کمالت مزاج وعلالت طبع وحاج معذور گردیده مرا که در یمین
فرزند ایشانم از راه خلت واجابت دعوت مأمور این مملکت فرمود تامنبت دوستی دولتین گردد و در پاسخ اینکه
(لاردمی)ارافغانستانرا نسبت بمملکت روس سرحد کشور هند قرارداده بکنایه گفت که توجیهات شاهانه امیر
افغانستان مصروف استحکام سرحد کشورهند است شهزاده این کنایه او را زبان استبعاد وصراحه گفت که
ازتقسیم وتعیین حدود سرحد که دربین افغانستان و هندوستان فیصل یافته خط ونقاط فاصله معین شد استحکام
دوستی طرفین را واضح ومبرهن ساخته است که شک وریب را دران راه نیست واینرا گفته تمامت انگلیسیان
حاضره مجلس بعادت مرسومه خویش اوازهورا بر آورده کف بشاشت بهم زدند وشهزاده بساعت پنج از روز
مذکورا ز بزم دعوت که ببای رفت برخاسته تشریف فرمای منزل خویش گشت و ( مسترفولی) وزیر هندحاضر منزل
شهزاده معزی الیه شده شرف ملاقات حاصل کرد وشهزاده شب را براحت بسر برده درروز جمعه سیزدهم ذیحجه
بدعوت پی ایمند او کمپنی که باشاره دولت اورا بتماشای جهارات وصنائع واختراعات بحری دعوت نمود باکرنیل
تالبیت ترجمان وافسران تبعه خویش بسواری کالسکهای شاهی تابیست گاه ریل طی مسافت نموده وازآنجا باکتار
رودخانه تامز بسواری ریل تشریف برده بعد در جهاز کوچکی که نهرچای رود خانه مذکور بود نشسته جانب
بندر حرکت فرمود وپل آهنین را که بزنجر تامیتر بسته اندوازهم کشوده وباز بسته میشود مشاهده کرده چون
به بندر گاه بحر رونق افزای وصول کشت تمامت جهازاتیکہ در قرب بندر لنگر در بحر انداخته بودند وهمه طنابها
و تیرهای بادثانها را به بیرقهای كوچك ورنكارنك آرایش داده بودند اعلام پذیره برافراختند و شهزاده از جمله
جهازات کمپنی پی – ایمند – او که لنگر افکن بندر بود در گذشته و همه را بچشم تماشا دیده در جهاز (کلدانی) نام
که بزركتر از همه بود تشریف برده جماعة ازمردان وزنان اجله واعاظم لند نرا که بطغیل شهزاده دعوت شده و درین
جهاز گرد آمده بودند ملاقات کرده وایشان تعظیم وتکریم پذیره بیسای بردند و شهزاده نخست بقد م
تماشا برسطح جهاز گردش نموده بعد درخانه وسط جهاز که وسیع و بشکل مربع ساخته سقفش را
بآیینه پوشیده وبرداخته اند و کرسی ومیز طعام را دران چیده بودند تشریف فرمادند وقرب دوهزارتن ازمرد
وزن که از راه دعوت شهزاده فراهم آمده بودند با او صرف طعام کردند ودرخاتمه تناول غداسرکرده پی امنداو
کمپنی برپای خاسته وپیاله شراب در دست گرفته وهمه مجلس بغیر ازشهزاده وتبعه اش در پیاله برداشتن متابعت او
کرده واز جای برخاسته بیاد ذات ستوده صفات اعلیحضرت امیر افغانستان جرعه نوش باده اتحاد ووداد شده
بآواز بلند «هلوهای سلامتی شهریار دوست نواز دشمن گداز گفتند وشهزاده آزاده بپای پاسخ برخاسته اظهار
خوشی از پی ایمند او کمپنی نمود وبساعت پنج بعد از نصف النهار در منزل خودباز گشت وبساعت چهار پس از نصف
النهار روزشنبه چهاردهم ذیحجه بسواری کالسکه راه تماشای عمارت (بکنگم پلیس) بر گرفت واین بکنگم پلیس
یکی ازقصور مشهور انگلیستان ومخصوص پادشاه انگلیه است ودربروز (لاردچمبرلین) بابعضی دیگر از خاصان
محفل علیا حضرت و کتوریه حاضر بودند که شهزاده بنای تماشا در صحن عمارت موصوفه نهاد و آنرا که مشتمل
بردویست حجره متوسط وهشت خانه وسیع بزرك كه یكی ازخانهای بزرك مخصوص ملاعبة تياتر ودیگری مخصوص
دعوت دولتست مشاهده نمود وتمامت چراغها وقندیلها ئیکه درهمه خانها آویخته ونصب کرده اند از برفست وظروف
و آلات وادواتیکه در آنها برای زینت نهاده اند همه چینی اصیل کرانهاء وزرینابند ودردهلیزهای خانهای اینعمارت

(۱)
ساقیکین
پیاله بزرك
که پرکرده
بیاد دوستی
از دوستان
حاضر بالحلب
نوشند


(۱۱۰۳)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)

مجسمۀ کبوتر پادشاهان سالفۀ انگلستانرا قائم کرده اند و در حجرۀ کوچکی از حجرات کرسی چند با چند کوچ که از عاج
ساخته و از مشك پرداخته نهاده بودند بنظر شهزاده افتاد و لارد چمبر لین بعرض شهزاده رسانید که این کرسیها و کوچها
در وقت محاربۀ هند و برمن از خیمۀ سلطان تیپو بدست هواخواهان دولت انگلیس افتاده اند خلاصه شهزاده
رفیع منزلت بساعت شش پس از نصف روز مذکور از تماشای قصر مزبور فارغ گشته بمنزل شخصی وزیر هند شده
بازدید نمود و ساعتی درنك فرموده بعد از صرف چای و میوه در منزل خویش مراجعت کرد و بساعت چهار بعد از نصف
النهار یکشنبه یازدهم ذیحجه بالتماس کارگزاران دولت فخیمۀ برطانیه که ده روز را برای سیر اطراف فرنگستان معین کرده
بودند با مهماندار و ترجمان و افسران ممتحن و تبعۀ خویش و چهل تن خدمۀ رکاب سعادت انتساب بسواری کالسکه راه تماشای
کارگاهای صنائع جدیده که واقع اطراف لندند در گرفته چون در ایستگاه ریل رونق افزای وصول گشت سوار ریل گردیده
منزل اول شهر (برمنگهم) را که بفاصلۀ یکصد و بیست میل از لندن دور واقعست قرار داده بساعت هفت در ایستگاه
ریل شهر مذکور رسید و رؤسای شهر که از راه پذیره در ایستگاه حاضر آمده بودند مراسم استقبال بجای آورده
مقدم او را گرامی داشتند و چون یکشنبه و روز تعطیل ایشان بود توپ تبريك ورود گشاد ندادند و پس از ملاقات
رؤساء شهزاده سپهر وساده با مهماندار و ترجمان و (لاردمی ار) رئیس عمومی شهر در کالسکه جارا سبه نشسته و دیگر
منصبداران و چاکران بدیگر کالسکهها سوار گردیده در اوتل (دارجسترهوس) که منزلگاه (پرنس آف ویلز)
و دیگر شهزادگان انگلستان در وقت رفتن بشهر (برمنگهم) بود و کرایه طرف چهل و پنجروزه آنرا از جانب دولت چهار
هزار پوند معین کرده بودند فرود آمد شهزاده موصوف بساعت ده قبل از نصف روز دوشنبه شانزدهم ذیحجه بعزم
تماشای کارخانۀ تفنك و تفنگاق و فشنك سازی بکالسکه برنشسته و سواران نظام در عقب و جلو کالسکه طریق اهتزاز
واکرام بر گرفته چون رونق افزای وصول کارخانۀ مذکور شد توپچیان توپخانه که در میدان قرب راه عبور
حاضر آورده شده بود بیست و یکضرب توپ تبريك گشاد دادند و شهزاده تا ساعت يك بعد از نصف روز مذکور
در کارخانه مزبور گردش و تماشا کرده بعد در محکمه عمومی که در بنوقت (لارد می ار) در آن مقر داشت و قونسل
هاوس نام آلست و او را در آنجا دعوت کرده و اسباب میهمانی فراهم آورده بود تشریف برده اکثر از اجله شهر
(برمنگهم) را که دران مجمع حاضر بودند ملاقات کرد و خطابه در این مودت تبیین از طرفین قرائت شد و شهزاده
پس از صرف نهار تا ساعت سه زینت بخش آن محفل بود و این شهر دارای هشت لك نفوس و مردمش نسبت بقاطنین
لندن وضع و غیر محترمست واکثر مزدور کارکاهها و شوخگین لباسند و عمارات عمومیه شهر با عمارات لندن فرق
و مبانیتی ندارد الغرض شهزادۀ رفیع وساده بعزم سیر و سیاحت شهر (مانچستر) بساعت سه سوار ریل گردید و بیست
و یکضرب توپ وداع گشاد داده شد و اعیان و بزرگان شهر که تا ایستگاه ریل و متور و مشایعت آمده بودند مراسم وداع
بجای بردند و شهزاده بساعت هفت پس از نصف روز مذکور پر تو افکن وصول ایستگاه ریل شهر (مانچستر) گشت
و رئیس انجمن و رؤسای آن شهر را که بادستۀ از سواره و پیادۀ نظام خاص شاهی از راه پذیره و احترام مقدم شهزاده
حاضر آمده بودند ملاقات کرده ایشان مراسم تبريك ورود بجای آوردند و چون درین امصار که شهزاده رهسپار
سیر آنهاست عمارات پاد شاهانه تعمیر نیافته و اقامت شهزادگان و بزرگان در اوتل باز نزول و هبوط میگشایند
و اوتلها هم بآرایش کمتر از عمارات شاهی نیست شهزاده را در اوتل (مال کولین) نام که آنرا جای فرود شدن ملکه
قرار داده اند فرود آوردند و شهزاده شب را در آنجا بسر برده روز سه شنبه هفدهم ذیحجه سواران نظام و کالسکهها
حاضر آمده شهزاده و افسران رکاب بسواری کالسکه راه تماشای کارگاه گل سازی و شعر بافی در نوشت و پس از
مشاهدۀ کارگاه مذکور در عمارت عمومی که مجلس دعوت در آن آراسته و مرتب ساخته بودند تشریف فرما شده
رونق افزای بزم دعوت گشت و دسته از سوار و پیاده که بتقرب ده هزار تن از مردم عامه شهر بدرب عمارت گرد
آمده بودند مراسم احترام و اکرام بجای آورده ادای سلام نمودند و شهزاده داخل عامه که میزها چیده بودند
گردیده در خانۀ مجلس از طرف عموم ملت خطابۀ تبريك و تهنیت مقدم او را خوانده باستهای ستوده شنیدند