(۳۳)
(جلد اول) (ذکر عقیدهٔ سکهه و پیروان نانک و وجه استیلای ایشان) (سراج التواریخ)
اس داس نام مرید خود را خلیفه قرار داد و او بیست و دو سال بعبادت گاه مرشدش نشسته اگرچه فرزند
از خود داشت لیکن رامداس نام داماد خویش را بجای خود نصب کرده بقرار گاه اصلی خود شتافت و او هفت
سال زندگی کرده ار جن نام پسرش مسند نشین پدر خویش گردیده بیست و پنجسال بطریقهٔ پدر بسر برده
بمقر جاوید شد و پس ازو گرو هرگویند نام پسرش سی و هشت سال سالک مسلک پدر بوده از عقب او گرو
هر رای نواده اش بمسند جد خویش جای گزید و هفده سال رهروان این کیش را مقتدائی کرده بجهان
جاودان رفت و بعد ازو هرکشن نام در کودکی برو ساده پدر متکی گشته پس از زندگانی سه سال در گذشت
و بجای او تیغ بهادر پسرکوچک گرو هرگویند نشسته گرو رام را و برادر هر کشن مذکور راه مخالفت باوی
پیش گرفت و در عداوتش همیکوشید تا که پس از یازده سال تیغ بهادر اسیر دست گیر امراء اعلیحضرت عالمگیر شده
در سال ۱۰۸۰هزار و هشتاد هجری بامر اعلیحضرت عالمگیر کشته شد مفصل این مجمل اینکه تیغ بهادر مذکورکه معبدگرن
هشتم نانک بود اتباع وافر فراهم آورده صاحب مکنت و اقتدار شد و جمعیتی بدور ش گرد آمده طریق حیف و میل
مال و منال مردم پیش گرفت و هم از اهل هنود از راه پیری و مریدی زر اخذ می نمود و ازین امر واقعه نگاران
باعلیحضرت عالمگیر آگهی دادند که زود است که تیغ بهادر از تاراج کردن و گرفتن مال مردم اقتداری
بهمرسانیده بر پادشاه خروج نماید و اعلیحضرت عالمگیر از عرض واقعه نگاران بنام صوبه دار لاهور منشور قید و بند
او را صادر فرموده در غل و زنجیرش انداخت و بعد از چند روز بموجب صدور حکم دیگر او را بقتل رسانیده
جسدش را پاره پاره کرده در گذر گاها و بازارها اویخت و پس از و پیروان و مریدانش از هیبت و سطوت پادشاهی
بدون سلاح بطور فقراء گردش میکردند و گرورام را و که معاند تیغ بهادر بود (۱) در سال ۱۰۹۵ هزار و نود و پنج
هجری پانزده سال بعد از وی بدر و وجهان کرد و در میان دیره دون واقع دامن کوه منصوری بقرار کیش هنود
سوخته شد و قبرش بزیر و زبر بر تمام انجام یافته تا حال استوار است و چون دران موضع دیرهٔ از مستحدثات رام راو
است که مسلمانان انرا قبو هنود و ساد گویند در دون میان دو کوه را گویند بدیره دون موسوم گردیده
است و گویند که گرورام را و مهات خودرا العياذ بالله من التشبيه بمثابه کعبه ساخته و در میان برج وسط ان
خاکستر گرورام را و واقعست و چهار پایه را که در زند گانیش بدان میخوابیده متصل قبرش نهاده اند و برقبهٔ سی
و شش کز ارتفاع انست بدرب مقبره او نصب کرده پارچه سرخی بران پوشانیده اند و همه مردان و زنان طایفه سکهه
آن بیرقرا نیایش و ستایش میکنند و روز شادمانی ایشان که روز اول ماه ویساک است مطابق ۱۱ ماه اپریل
انگلیسی و موافق ۲۲ بیست دوم ماه حمل الرسمل شمسی است و لوح تاریخ فوت گرورام را وارستک و جانب شرقی
مقبره وی منصوبست الغرض پس از ارتحال اعلیحضرت عالمگیر در عهد سلطنت اعلیحضرت بهادرشاه و بتوفی در اواخر
زمان اعلیحضرت عالمگیر گرو گوبندین تیغ بهادر مسندنشین مستقر پدرش گشته پرا گندگان فرقه سکهه را بتدریج
جمع کرده اندك اندك مساح ساخت و اسپ و آله حرب بهمرسانیده آغاز ترکتاز کرده کار گذاران پادشاهی اسباب قلع
وقمع وی بیار استند و گرو گویند از خوف جان گریخته بامنی خزیده دو پسرش از دست کارداران پادشاهی بقتل رسید
و خودش پس از خواموش شدن آتش فتنه که افروخته و از جائیکه مأمن کرده بود بجانب منزلگاه اهل و عیال خود
راه مراجعت برگرفت و چون عبورش بواسطهٔ حکام و متصدیان سرحد متعسر بود بوعده و مزده دادن زر بعضی
از افغانان آنسرزمین را بدرقهٔ خود ساخت که او را بعیالش رسانند و آنها بطرز افاغنه آنجا لباس نیلگون
در روی کرده موی سروریشش را بلند گذاشته با خود برداشتند و در عرض راه هرکه از حال او جویا میشد
در جواب میگفتند که پیرزاده اوچه است و آنگاه که بمسکن خویش رسید همان هیئت را که باعث نجاتش شده بود
تغییر نداده پیروان خود را نیز راه نمود که وضع مذکور را اختیار کرده همگی غیر ندهند الحاصل پس از پیوستن بکسان
و نزدیکان خویش آشفته حواس کشته مانند مدهوشان و دیوانگان گردش میکرده با وجود آنحالت در پی انتقام خون
فرزندانش میبود تا که بمرد و این آرزو با خود برد وطایفه سکهه که سالک طریقه اویند موی سروریش نمی تراشند
و شارب نمیرنند وا کثر لباس نیلگون میپوشند و با اسلحه و یراق گردش مینمایند و هرچند از فرق مختلفه واینـد

(۱) بقرار نوشته تاریخ احمدی و غزاله عاصیه


( ٣٤ )
( جلد اول ) ( ذكر عقيده شيك واستيلاى ايشان وافعال اهل هنود با اهل اسلام ) ( سراج التواريخ )
طريقه باشند از جبهة اختيار كردن اين نحله برطبق قاعدة ديرينة اهل هنود از همدیگر اجتناب واحتراز نميكنند
واينطریقه در اواخر عهد پادشاه ذیجاه مرحوم اعلیحضرت اورنگ زیب عالمگیر پیوستة افزايش كرد كويند مذكور است
وپس از وی ندا نام بجايش نشسته مكنت واقتدارکلي بهمرسانید وچون كينة ديرينة كشته شدن تیغ بهادر و هر دو پسر
گر وگوبند را درخاطر داشت در هر قريه ودهی از اهل اسلام که دست ستمش ميرسيد تاخته از سكنة آن هر کرا
ميافت ميكشت حتى از اطفال خورد سال در نميگذشت و بآن هم اکتفا نکرده بطون زنان حامله را دريده
اطفال شان را بیرون کشیده هلاك ميکرد تا که اعلیحضرت بهادر شاه از جود وستم او آگاه کردیده رايت کوشمال وی
برافراخت ومنعم خان خانخانان را باسي هزار سوار مأمور کرده بندا را در کوه کره محصور نمود وبحيله از انجا
بدررفت وبعد ازان محمدامین خان و آصف خان ورستم دل خان وغیره باز اورا محصور نموده کاري از پيش نبردند
وهمچنين اندك اندك مقابل افواج شاهی ميکشت واکثر اوقات بقطاع الطريق وسرقت بسر برده شب بجائی وروز
در مأوائي کذرانيده مقیم مسکن معینی نميبود و در قتل وغارت مسلمین وتخريب مساجد و نبش قبور ایشان مضايقه
نمي نمود واين روش امتداد یافته انقراض نيافته بود که اعلیحضرت بهادرشاه از دنیا انتقال نمود ودر لاهور طرح
نفاق وقدح کين وفق در بين شهزاده کان اتفاق افتاده کسی بکوشمالی وسرزنش سکهان نپرداخت و رفته رفته
بازوی بندا نيروئي يافت تا كه اريكه سلطنت از فرخپوس فرخ سیر زیب وزینت پذیرفته اسلم خان صوبه دار لاهور
به تنبيه بندامأمور كشت وباوی در آویخته مغلوب کردیده بلاهور در آمد وازین فتح بند افزاده تر مغرور شــــده بيش
از پیش دست كينه و آز بآزار جان وتاراج مال مسلمانان دراز کرد وبایزیدخانصوبه دار سرهند بدفع او برخواسته
بالشكر آراسته متهيئى بر اسب ستيز زد ودرلشكرگاه خویش با معدودی در خيمه عليحده مشغول نماز مغرب شد
و در حالت گذاردن نماز يكنتن از اتباع بندا شتابه فدائیان حسن صباح غفلة داخل نماز كاه شده بایزید خان را
در حالت تضرع ونياز اززندگاني بي نياز ساخته سائداً بدر رفت و بهمراهان خود پیوست و این خبر سمر کشته بفرخ سیر
رسید واو عبدالصمد خان بهادر دلیر جنگ تورانی صوبه دار کشمیر را با چند هزار سوار مغولیه بدفع بندا
کماشت و زکریا خان پسرعبدالصمد خان را بجای بایزید خان مقتول بصوبه داری لاهور مأمور کرد و قمرالديخان
بن محمدامین خان اعتمادالدوله را با آصف خان بافوجی دیگر از مغوليه وسوارة نظام وتوبخانه بمعاضدت ومعاونت
عبدالصمد خان گسیل گردانیده عبدالصمد خان حسب الامر پادشاهی عازم لاهور شده بازف خان را بنیابت
پسرش مقرر لاهور کرد وخود رايت ستيز بقاع بندا برافراخته درروی بتاخت ومحاربه سخت روداده
آخر الامر بندا مغلوب کشته منهزماً در قلعه گورداس پور شتافت و درانجا محصور شده از امتداد مدت محاصره
قحط وغلا در لشكرش افتاده كاو واسپ ودیگر اشیائیکه نحله شان ممنوع وحرام بود همیخوردند تا که بسياري از
ایشان از كرسنگي هلاك شده مابقی خواستار امان کردیدند وعبدالصمد خان ملتمس شانو اپذیرفته علمی درمیدان
استوار نموده قرار داد که اسلحه و آلات حرب خود هارا درزير علم کذاشته داخل اردوی اسلام شوند وچون
کار برین قرار گرفت پس ازفراهم شدن ایشان در لشکر اسلام همه را گرفته بقواد سپاه سپرده در کنار رودیکه
ازبین گورداس پور میگذرد سر بریدند و سر کردگان شان را بر اشتان خربان و خران بی پالان غل بگردن و پازنجیر
سوار کرده کلاههای کاغذی بر سرهای شان نهاده از پیش روی لشکر براه انداخته داخل لاهور کردند وبـــد
از چند روز عبدالصمد خان همه را بدستور مذکور درتحت حفاظت قم الدینخان مزبور وزکریا خان پسر خویش
روانه دهلی کرد و آنگاه که بقرب دهلی رسیدند محمدامین خان اعتمادالدوله از حضور فرخ سیر مأمور گشت که
خود بندا راروی سیاه کرده برپشت پیل ودیگرانرا برخر واشتر سوار نموده سرهای کشتکان ایشان را برنوك
سنان افراشته بشهر در آورد وچون بكمال فضیحت بحضور فرخ سير رسيدند بندا و پسرش با دوسه تن معتبردیگر
درزندان ارگ محبوس گشته دیگرانرا حکم شد که در روز صد نفر بمواجهه محكمه كوتوالي درراسته بازار
بقتل رسانند و پس از قتل همة اسراء پسر بندا را سر بزائوی پدر نهاده از دست خود بندا بیا سا رسانیدند


(٣٥)

(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه) (سراج التواریخ)

و از پس پسر پدر را زنجیرهای آهنین پاره پاره کرده حکم پادشاهی اصدار یافت که همچنین در هر جا هر کرا ازین فرقه بیابند بلادرنگ آهنگ قتلش کرده زنده نگذارند و از صدور این حکم همه مردم سکھ بشعب جبال شامخه و تنگنای مغارات ضیقه خزیده پناه گزیدند وزیست مخفیانه اختیار کرده همچنان در مضایق (١) ومخالق (٢) روزگار میگذرانیدند تا که از حملهٔ اعلیحضرت نادر شاه افشار بنیاد سلطنت کورگانیه روی بانهدام و انکسار نهاد باز آن گروه را نیروی درباز و حاصل گشته از کوه فرود آمدند و هنگامه آرای قتال و جدال شده در هند و پنجاپ استیلا یافتند واکثر مساکن و مواطن را خراب و یباب کرده ابواب تاخت و تاراج بکشادند تا که اعلیحضرت احمد شاه درانی را دست حمایت مسلمانی گریبان گیر گردیده چند مرتبه بقراریکه مذکور شده آمد روی انتقام بدانوی آورده جزای کار بکینار آنها نهاد و بغایات و تصرفات مابعد اینطایفه که در عهد اعلیحضرت تیمورشاه و اعلیحضرت شاه زمان و اعلیحضرت شاه شجاع و پسران سردار پاینده خان بوقوع پیوسته مرقوم شده میآید .

(١) جاهای تنگ
(٢) جاهای لغزیدن

—( ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه )—

( ابن اعلیحضرت احمد شاه درانی )

ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه

چون اعلیحضرت احمد شاه قراریکه مذکور گشت از جهان در گذشت شش پسر چون شهزاده تیمور (١) و شهزاده داراب (٢) و شهزاده سلیمان (٣) و شهزاده شهاب (٤) و شهزاده سکندر (٥) و شهزاده پرویز (٦) از وی باز ماندند و از جمله شهزاده تیمور و شهزاده سلیمان پادشاهی کرده دیگران بی نام گذشتند و خاندان این سلطنت را سدوزائی میگویند بدین معنی که اعلیحضرت احمدشاه (١) مرحوم بن محمدزمانخان (٢) بن سرمست خان(٣) بن شیر خان (٤) بن خواجه خضر خان (٥) بن سدو است(٦) و این سدو بقرار ذکر صاحب کتاب حیات افغانی در ماه ذی الحجه سال ٩٦٥ نهصد و شصت و پنج هجری تولد یافته بموجب امر شیخ اکوی زاهد موسوم باسدالله شده به به بود وحشت سالیزندگی کرده نامش بتلفظ عوام معروف بسدو گردیده است و وی بن عمر(٧) بن معروف(٨) بن بهلول(٩) بن کنی(١٠) بن بامی(١١) بن حبیب(١٢) بن پوپل(١٣) بن زیرک است(١٤) و از پنجازیرک و الکو و پوپل منشعب شده‌اند زیرا که همۀ اینان پسران زیرک‌اند و او بن عیسی(١٥) بن رچر (١٦) بن افغان(١٧) بن ترین(١٨) بن شرف الدین (١٩) معروف بشرحیون بن سره بن(٢٠) بن عبد الرشید (٢١) ملقب به پتان است الغرض وزیر شاه ولیخان با سلطنت شهزاده سلیمان داماد خود را مدنظر داشت بعد از طی بساط سوك اعلیحضرت احمد شاه او را بتخت جلوس داد و شهزاده تیمور که متمکن ایالت هرات بود با لشکر آراسته راه قندهار برداشت و مقارن اینحال مدد خان ( اسحق‌زائی ) و غیره چند تن امراء که از تسلط و استعلای وزیر شاه ولیخان آزرده خاطر شده بودند از قندهار رو بجانب هرات آورده بشهزاده تیمور پیوستند و وزیر شاه ولیخان از توجه شهزاده تیمور بطرف قندهار اندوهناك و بیقرار گردیده بمشورت و صوابدید شاه سلیمان با ١٥٠ یکصد و پنجاه سوار از راه خپله بطریق استقبال شهزاده پیش گرفت که شاید او را بفسانه و فسون فریفته بخود مهربان سازد و در فراه بعسکرگاه شهزاده تیمور راه نزديك کرده بخبر داخل اردو شده فرود آمد و شهزاده و سران سپاه از ورود او آگاه گشته همگنان باتفاق قاضی فیض الله خان شهزاده را بمدانمبر آوردند که او را قبل از درك ملاقات بمرگ رسانند تا از فصیح بیانی و شیواز بانی کار را دیگر گون نسازد و شهزاده چون از تخت نشینی برادر كوچك خود سلیمان که بواسطهٔ وزیر شاه ولیخان شده از او آزرده خاطر بود در منزل سیاه آب واقع غربی بکوا انکوخان بامیزائی را مأمور قتل شاه ولیخان کرده و او باتفاق و همدستی اسلامخان ویرا با دو فرزند و دو تن خواهر زادگان از چندق بقتل رسانید درین واقعه بیانیکه محقق و مطابق واقعست اینکه اعلیحضرت بسراج الملة و لدین فرمودند و درج کتاب شده که وزیر شاه ولیخان نظر باینکه مبادا از سبب حاضر نبودن شهزاده تیمور که در هرات بود مردم فتنه جوی نکوهیده خوی دست بتاراج خزاین و کارخانه جات پادشاهی کشوده ناموس دولت بباد رود پس شهزاده سلیمان را برای


(٣٦)
( جلد اول )
( ذکر جلوس اعلیحضرت تیمور شاه )
( سراج التواريخ )
دفع فتنه بر تخت سلطنت جلوس داده خودش چنانچه مذکور است بطریق استقبال بر گرفت نه براه غدر و احتیال
اما امرای رکاب شهزاده تیمور از حسد ورشکی که نسبت بوزیر مکنون ضمیر داشتند خیال شهزاده را بر طبق
مسطور از وی منحرف کردند تا او را بقتل رساند چه اگر زنده بماند زیاده ترسم اعتبارش عروج کرده مکنت
و اقتدار دیگر خواهد یافت خلاصه او را بواسطه و وسیله و حیله بمعرض قتل در آوردند که در صدور این سانحه
نه شهزاده تیمور ملوم است و نه وزیر مشئوم زیرا که وزیر بپاس حفاظت ناموس سلطنت تدبیری اندیشید و از تقدیر
خلاف اندیشه اش دید و شهزاده که در چنین وقت بدون از همان امرای لشکر رکاب که قتل وزیر را صواب پنداشته
بودند دیگر نیروئی در باز و نداشت میبایست در شریعت سلطنت بیرون از پسندیدۀ خاطر آنها کاری نمیکرد و پس
از کشتن آنها شهزاده از آنجا کوچیده و منزل بمنزل بساط راه مجیده وارد قندهار شد و شاه سلیمان که دست
نشانیدۀ وزیر شاه ولیخان بود از راه معذرت باستقبال بر آمده تخت سلطنت را بشهزاده تیمور گذاشته رایت
متابعت افراشت و مورد الطاف بیکرانه گردیده رعب و هراسش از تسلیات برادرانه او زایل گشت
ذکر جلوس اعلیحضرت تیمور شاه
-( ذکر جلوس اعلیحضرت تیمور شاه بر تخت سلطنت )-
در سال ١١٨٦ هزار و یکصدو هشتادو شش هجری مطابق ١٧٧٣ هزار و هفتصدو هفتادو سه میلادی براورنك
فرمان روائی جلوس نموده فص خاتمش را بدین بیت مسجع و منقش ساخت
علم شد از عنایات الهی * بعالم دولت تیمور شاهی
وسجع سکۀ زروسیم را بدین بیت زینت آرا گردانیده مروج ساخت
چرخ میا رد طلا و نقره از خورشید و ماه * تا زند بر چهره نقش سکۀ تیمور شاه
و پس از انجام مراسم جلوس امراء را از عطای خلاع فاخره بخود مأنوس کرده احدیرا مأیوس نگردانید
و ارباب مناصب را که از جانب اعلیحضرت احمد شاه پدرش هر يك بمنصبی افتخار داشت بهمان طور گذاشت
و پس از اقامۀ چندی که کار سلطنتش رونق گرفته امور مهمه قندهار منتظم گشت بعزم ییلاق کابل و ترتیب
و تنظیم امور جزء و کل راه بر گرفت و بعد از وصول در کابل اکثر امرای در انیۀ را که از سبب قتل وزیر
شاه ولیخان نسبت به اعلیحضرت تیمور شاه رنجیده خاطر و دلگیر شده در خلا وملا سخن از معاندت اوی
میراندند و شاه از خبانت و مخالفت ایشان واقف گردیده بود همه را با دیوان بیگی که سر خیل فتنه جویان بود
بموقف سیاست احضار فرموده بپاسارسانید و از وقوع این واقعه در انیائیکه از سبب قتل وزیر شاه ولیخان سر گران
بودند زیاده تر خایف و هراسان شدند و بخود اندیشیده سر از جیب تمرد کشیدند و عبد الخالق خان سدوزائی را که
خود را هم اعلیحضرت احمد شاه می پنداشت اغوا کرده بسالاری برداشتند و او بخیال خام از اجتماع وازدحام
در انیان نیروئی در بازوی خود دیده داعی امر سلطنت شد و باندك فرصتی قریب شصت هزار سوار جمع و بروی
کار آورده بعزم تسخیر کابل و خرابی سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه از قندهار راه بر گرفت و این وقت اعلیحضرت
تیمور شاه زیاده از شش هزار سوار که انهم بعضی را پدر در قندهار و پدر در کابل و برخی را پسر در کابل
و پدر در قندهار بود همراه نداشت لوای مدافعه افراشته از کابل راه قندهار برداشت مقارن این حال چون
توفیق حضرت باری رفیق او بود پاینده خان بارکزائی و محراب خان شیر زائی و دلاورخان اسحق زائی با جمعیت
خودها از عبد الخالق خان روی برتافته بسوی اعلیحضرت تیمور شاه شتافتند و انگاه که جانبین بهم در رسیدند
جنك سخت روی داده قندهاریان مغلوب شده هزیمت یافتند و عبد الخالق خان با جمعی از سران طوایف درانی دستگیر
گشته وی بامر اعلیحضرت تیمور شاه از حلیۀ بصر عاری گردیده دیگران را امرای همرکاب شاه بزر خریده
جانب مساکن شان روان نمودند و پس از حصول این فتح سردار پاینده خان بار کزائی و دلاور خان اسحق
زائی که هر دوتن از عبد الخالق خان رو گردان و باشاه همعنان شده بودند بلقب سرفراز خان و مدد خانی مخاطب
وممتاز گردیدند و اعلیحضرت تیمور شاه از فتح کاه رهسپار قندهار گردیده بعد از ورود در آنجا کسانیرا که بانی


(۴۷)
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه )
( سراج التواريخ )
فساد و مصدر کینه و عناد بودند تجسس و تفحص دستیابی کرده بیاسا رسانید و از انوقت مردم قزلباشیه و مغولیه معروف بهزاره که بدسته غلامان با مزرد بودند معتمد علیهای اعلیحضرت تیمور شاه شدند و مردم درانی که باشاه دعوی همسری و هم چشمی داشتند از نظر مرحمت پادشاهی بیفتادند خلاصه اعلیحضرت تیمور شاه پس از سر زنش مفسده جویان آتولا بکابل مراجعت فرموده رحل اقامت انداخت و بنا بقول مؤلف تاریخ سلطانی از روزیکه پاینده خان بلقب سرفراز خانی مخاطب شد پایه سلم اعتبارش ارتقا یافته رحیمداد خان برادر بزرگش از مدارج علو رتبه خویش فرود آمد و دلیلی دیگر نیز مینویسد که بعضی دیگر برانند که چون رحیمداد خان از عهد اعلیحضرت احمد شاه برتبه سرداری طایفه بارک زائی سرافرازی داشت و لعهدا مور را علیحضرت تیمور شاه در سفر و حضر بذمه وی بود چورانه پا از جاده ادب منحرف نهاده گستاخانه گفتار و رفتار مینمود واگر چه کلمات و حرکات او در طبیعت اعلیحضرت تیمور شاه نا گوارمی بود لیکن از حلم طبیعی و حوصله پادشاهی سکوت کرده چیزی نمیفرمود و از اندیشه صواب پیشه بصلاح وقت حواله مینمود تا بکجا کبار از سر خیلان طایفه اجلیه بارکزائی چون محراب خان و کدو خان و غیرهما از زشت خوئی و درشت گوئی او بستوه (۱) آمده از راه استغاثه شکوه بنزد قاضی فیض الله خان دولت شاهی بردند و او عرض ایشانرا به پیشگاه حضور شاهی رسانیده چون شاه از اوضاع او منقبض خاطر بود این عریضه طایفه بارکزائی را برأی صواب نمای ثابت یافته عارضین را مژده داد که در روز بارعام حاضر آمده بمحضر خواص و عوام عرض پرداز شوند چنانچه همگنان بر طبق امر شاهی شرف بار حاصل کرده از رحیمداد خان بنالیدند و هم بعرض عرض رسانیدند که اگر ما را از روی ذره پروری ببداله روی مملوکتی مأمور فرمایند اقرب بشیوه چاکر نوازی و ابعد از روش زهره گدازی فره مایگان خواهد بود و شاه که از قید واقعه آگاه بود از روی تسلی و دل جوئی فرمود که خدا نکند که زمام مهام قوم خود را بکف غلامی بسپارم اما اگر رحیمداد خان را پسر و یا برادری که شایان امر سروری باشد حاضر بدارید که هم حقوق خدمت اوضایع نشود و هم رعایت و حمایت رعیت میسراید نیکو تر است و چون پاینده خان حاضر بود بیکدل و یکزبان بحصه اظهار و بیان آوردند که اینک پاینده خان برادر کهتر او که از ناصیه حالش اثار بزرگی هویدا و دامن خیالش از آلایش بد سلوکی پاک و میراست بامامت پس اعلیحضرت تیمور شاه بپیکر خجسته اختر او را بخلعت فاخره سرداری قوم بارک زائی بیار است و رحیمداد خان که انوقت از باعث استعفا در بلخ طالب دار السلطنه شده بود ازین ماجرا آگاه گشته لا و نعمی نگفت و همیچون سردار پاینده خان و دلاور خان که بتقریب مذکور کشت شیخ عبد اللطیف که از تبایر شیخ احمد زنده پیل بود بمنصب وکالت و اخذ مالیات دیوانی منسوب و مأمور گردید و التفات خان خواجه سرا بخزانه داری معین گشت و نور محمد خان بابری بصاحب کاری ممالک محروسه افتخار حاصل کرد و بخطاب امین الملکی مخاطب شده دخترش را اعلیحضرت تیمور شاه برای خود خطبه نکاح فرموده در سلک بانوان حرم محترم شاهی انعقاد داد و فتح الله خان سدوزائی که بتازگی از ملتان آمده شرف دست بوسی حاصل کرده بود بندیمی خاص اختصاص یافت و میر هزار خان الکوزائی بمنصب سرداری قوم خویش سر افراز شد و قاضی فیض الله خان دولت شاهی مدار المهام سلطنت و مشیر و مدیر مملکت قرار داده شد و امور دیوان و دفتر را بدست قزلباشیه سپرد و ملا عبد الغفار خان جدید الاسلام که از اهل هنود و بملت اسلام در آمده باعلیحضرت احمد شاه درین مملکت آمده کسب و تحصیل علوم دینیه کرده بود بمنصب استیفای دیوان مملکت ممتاز گشت و اعلیحضرت تیمور شاه پس از بر گزیدن اعیان مذکوره را بر مناصب مزبوره بعزم قشلاق ایام زمستان در پشاور رفت

( ذکر فتنه فیض الله خان خلیل در پشاور و کشته شدن وی )

این شخص رئیس زمینداران و مرجع ومآب روستائیان نواحی پشاور بود و از خیال خام بطمع سلطنت درپی جمعیت ایام افتاده یاقوت خان خواجه سرا را که معتمد علیه شاه بود با چندی دیگر از سرداران با خود متفق ساخته در قتل شاه همداستان شدند و باتفاق اسد الله خان که نیز از نخبه زمینداران علاقه پشاور بود و هم زبانی

(۱) ملول و سنگین بار و عاجز و خسته و دل تنك و بستوه آمدن دلتنك شدن
ذکر فتنه فیض الله خان خلیل
خلیل يك قوم کلان افغان مقیم اطراف پشاور میباشند چنانچه بسلسله ونسب قوم مذکور دراتی میرسد


(۳۸)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه) (سراج التواریخ)

سرداران از راه حمیه بعرض پادشاهی رسانیدند که مردم سکهہ انجمن کشته آهنگ ایذا و اضرار مسلمانان پنجاب
(۱) مهمند دارند اگر اجازت باشد بجمعیتی از قبایل خلیل ومهمند (۱) وغیره بتدمیر (۲) آنها برخواسته ولایات پنجاب را
مثل خلیل که از وجود آن گروه پاک ساخته بمملکت پنجاب را که متصرف شده اند باز بتصرف کار کنان سلطنت آریم
ذکر گشت و اعلیحضرت تیمور شاه که از کید ایشان آگاه نبود ملتمس شان را منظور فرمود وفیض الله خان خلیل بهانه
(۲) بدور اینکه برفق ذکر صاحب تاریخ سلطانی بیست هزار وبرطبق بیان مؤلف تاریخ احمدی بیست وپنجهزار پیاده وسوار
کردن از مردم اسلامیه پشاور ونواحی کشمیر فراهم آورده مترصد فرصت روز بسر میبرد تا که روزی اعلیحضرت
تیمور شاه پس از صرف نهاری بحرم خواب در بالا حصار تشریف برده بر بستر استراحت بغنود انوقت را
فیض الله خان خلیل و همرا هانش غنیمت شمرده بهانه عرض دادن پیاده وسوار داخل بالا حصار شدند
و کشکچیان ومحرمان سرابرده مانع آمده هرچند گفتند که شاه بخوابست نشنفته پاسخ میدادند که ما را شاه
جهت عرض دیدن این سپاه طلب حضور فرموده است و هنوز در محـل مقصـود نرسیده از سبب دستوری
ندادن وممانعت نمودن حاجبان تیغ جفا کاری کشیده بقتل دربانان پرداختند و چند تن افغانرا که در مطبخ شاهی
برای تناول غذا در آمده بودند نیز با ناظر کارخانه طباخی مجروح نمودند و در بحال پرستاران مغسول،وضوئیه
وغلمانیکه که در کشکخانه قریب حرم محترم شاهی بپا ایستاده بودند حشر و ازدحام افغانان تبعه فیض الله خان
خلیل را دیده شاه را از خواب بیدار نمودند وشاه از هجوم شرارت لزوم گروه ظلوم هراسیده بر زیر عمارتیکه
طرف فصیل ضلع جنوبی بالاحصار واقعست صعود داده نردبان بالا کشید و بدسته غلمانان که گروه قزلباشیه بودند
وغیره مستحفظین اطراف بالا حصارامر نمود که بقتل گروه بغات پردازند چنانچه ایشان بقتل پرداخته بعضی از
(۳) دثار هر مردم شهری را نیز از سبب شهامت نیامده وپتره را گروه شرارت دثار (۳) بخاك هلاك انداختند و مسافت هفت گروه
جامه که به ایشانرا زد، و کشته از پیش راندند و آنقدر کشتند که صحن قلعه وحوالی حرم سرای شاهی از اجساد کشتگان
بدن ملصق جای ننهادن خالی نبود و تعداد مقتولان ۶۰۰۰ ششسزار تن بحساب آمد و خود فیض الله خان خلیل با پسرش
نباشد وانرا گرفتار گردیده بیاسا رسیدند وهم معلوم و مفهوم گردید که پیرزاده میان محمد بن شیخ عمر نیز با مخالفان
جامه دیگر انباز ودمساز بود حکم تاراج قریه چمکنی از مضافات پشاور که مسکن او بود صادر شده پس از اندك غارتی
پوشند بشفاعت سرداران از نهب وغارت باز ماند ویاقوت خان خواجه سرای که درین فتنه شريك فیض الله مذکور
و باوی قرار داده بود که از دروازه قلعه تا خوابگاه شاه او برنج پاشیده ایشان از اثر آن رفته کار خویش
که در پیش دارند بانجام رسانند بمكافات كردار گرفتار واز ذیمت گاه زندکانی نکو نسار گشت و صاحب تاریخ
سلطانی اینرا زیاده از تاریخ احمدی مینویسد که اکثر از اشرار مخالفت آثار را امیر اصلا نجان جوانشیر که
(۴) بست بجهت اتلاف (۴) مال دیوانی مقید بود بکشت چنانچه از زندان خود سر بانه برآمده دست کشتار از آستین پیکار
کردن وهلاك برآورد و شاهش در بین غلطانیدن وبخون کشیدن او مشاهده کرده آخرالامر که از بالاحصار فرود آمد
کردن اورا در بغل گرفته نوازش فرمود وتمام مال دیوانی را که تلف کرده بود بخشید و هم بعطای خلعت فاخره
سرافرازش نمود واسد الله خان مهمند جانب لعل پوره و کوهستان باجور کریخته جان بسلامت برد
واعلیحضرت تیمور شاه پس از اطفای این نایره جانکاه از پشاور در کابل مراجعت کرده بنا بر آنکه اکثر امور
سلطنت خودرا بمردم قزلباشیه تفویض فرموده ایشانرا پرورش میداد وهم از جهت اینکه کابل در وسط ممالک
واقعست وبهر ولایت که کاری رو دهد زود تر بمقام مقصود می تواند رسید ترك اقامه قندهار کرده کابل را
دارالسلطنه قرار داد .

ذکر توجه اعلیحضرت تیمور شاه
[ جانب ملتان وتنبیه وتأدیب سکهان ]

ذكر توجه
اعلیحضرت
تیمور شاه
جانب ملتان

بعد ازفوت اعلیحضرت احمد شاه طایفه سکیه هنگامه افراشته شهر ملتان ومضا فاتش را متصرف شدند


(۲۹)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعليحضرت تیمور شاه ) ( سراج التواريخ )
و اعلیحضرت تیمور شاه اگر چه ازین قضیه آگاه شد ولی بنابر اختلال داخله مملکت تغافل نموده سرزنش
و گوشمال آنها را موقوف بفرصت گذاشت تا که بعزم قشلاق از کابل در پشاور نهضت فرما گشته رحل اقامت
انداخت وشنید که مردم سکه تقریباً شصت هزار تن فراهم گردیده از نهر چناب و دریای راوی گذشته قصد
تصرف درۀ اسمعیل خان و دیرۀ غازیخان و غیره را دارند و هم غرم نموده‌اند که پس از تسخیر درجات ولایت سند را
نیز متصرف گشته از دست کار گذاران دولت درانیه بیرون کشند پس اعلیحضرت تیمورشاه نخست سردار حاجی
علیجان نامی را برطبق شریعت سلطنت برسم رسالت نزد سکهان فرستاد که ایشانرا بلطف زبان و عذوبت بیان
مستمال سازد اما ایشان از وفور جمعیت وغرور ونخوتيكه داشتند فرستادۀ شاه را بدرختی بسته مدتی گلوکه تفنگ
ساختند و باخود همی گفتند که اعلیحضرت تیمورشاه بما خوف و بیم نشان میدهد و حال آنکه خودش از ما
خایف وهراسناك است و چون اینخبر را همراهان حاجی علی خان که گریخته جان بسلامت آوردند بشاه رسانیدند
وشاه غضب ناك گشته تن بلباس سرخ كه علامه خون ریزیست بیاراست و قواد سپاه را مسلح بحضور خواسته
ترتیب صفوف عسکر وصنوف لشکر فرمود وانگاه که فوج آراسته گشت و دو صف پیراسته شده بپا ایستادند
واعلیحضرت تیمورشاه برپشت پیل نشسته بعرض دیدن لشکر پرداخت و در اثنای ملاحظه ومشاهدۀ سپاه نگاهش
بسردار مددخان ووكیل الرعایا که صاحب یازده هزار سوار بود افتاده هر دو تن را در سایه اسپان شان نشسته
مشاهده کرد و نسقچیانرا امر نموده هریك را ده ضرب چوب ادب فرمود و همچنین هريك که بسایه جاگزیده بود
از ضرب چوب و تازیانه تنبیه شد و ازین تادیب و تهدید فاضل از علمای رکاب که رتبه همدمی شاه داشت قدم
جسارت پیش گذاشته بعرض رسانید که تنبیه و تهدید اینگونه سرداران بخوب البته هم غضب حکمی و عتوب
موعظی خواهد بود شاه فرمود که آری تمام سپاه درین حرارت آفتاب بپا ایستاده ایشان که از صنادیدند اگر
استراحت جویند افراد لشکر البته طریق خدمت نبوشته خصو صاً درینوقت که همۀ غزا در پیش واراده جهاد
بیش از پیش است استراحت نباید طلبید بلکه زحمت باید کشید لهذا بضرب ادب فرمودم و تسلی ایشانرا فردا بعطای
خلعت خواهم نمود القرض هژده هزار سوار جرار از افغان ومغول وقزلباش برگزیده در تحت رایت زنگی خان
سرجی باشی قرار داده فرمود که بطریق ایلغار راه جهاد کفار برگزید و هم ایشانرا اندرز نمود که در عرض راه
باهم تکلم نکنند و دشنام بزبان نرانند که منافی ثواب غزاست پس زنگی خان سه دفعه بدور پیلیکه شاه برپشت آن
نشسته بود طواف کرده هنگام عصر براه افتاد واز عقب او خود اعلیحضرت تیمورشاه نیز رو براه نهاد وزنگی خان
اسپ رانده از نهر نیلاب عبور کرده تمام شب را باعصر روز دیگر راه نوردیده بفاصله مسافت هشت کروه از
لشکر گاه مخالف رسیده از اسپ فرود آمد و اسپانرا آب و علف وجو داده بعد بمسافت وفاصله هردو کروه
سواران محافظ تعین کرد که کسی را از رهسپاران جانب سکهان نگذارند و نزد خود نگهدارند تا لشکر خصم
از رسیدن سپاه اسلام آگاه نشوند وكانك اخير شب درنگ کرده پس از حصول رفع خسته گی مرد و مرکب
سوار مغوليه وقزلباشیه را جانب دست راست وسواران درانیه را طرف دست چپ قرار داده خود با پنجهزار
سوار از مردم یوسف زائی وبقیه درانیه قندهار در میان جاگرفته حرکت کردند و بامدادان بفاصلۀ دو کروه
از گروه سکهان رسیده نماز صبح را گذاریده حمله کردند وهنوز مردم سکه نظر ببعد پشاور و دشوار بودن
عبور از رود اتك که در تصور داشتند بخبر از نزول لشكر وغافل از حكم قضا وقدر بودند که اسلامیان چون
بلای ناگهان دررسیدند و سکهان بقدر سد کام از لشکر گاه شان پیش آمده خود را بدم تیغ غازیان دادند چنانچه
دلیران اسلام بنیروی بازوی دین داری وعون ویاری حضرت باری دست بسیف وسنان برده بکشش و کوشش
قتال وجدال پرداختند و بيك حمله بسیار تن از پیروان برهمن را بخاك هلاك انداختند و در خلال اشتعال نائره قتال
زنگی خان سر برهنه کرده پیشانی خویش بقرپوس(۱) زین نهاده از ناصر حقیقی مددطلبیده بعد دلیران وجوانان
قشون را بمحاربه ومضاربه تحریض وترغیب همی کرد تا که هزیمت بجمعیت خصم روی داده پشت بجنك نهادند

(۱) قرپوس
قادش بلندی
پیش زین


(٤٠)
(جلد اول)
(ذكر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه)
(سراج التواريخ)

و اسلامیان تعاقب نموده انقدر بکشتند و بگرفتند که شمار کشتگان در محشر که سی هزار تن بحساب آمد و بعضی
از سوار ایشان که فرار کرده اسپ بدریا زده بود از ضرب گلوله متعاقبین غریق لجه فنا شده طریق آخرت پیمود
و از تمام جمعیت و حشر لشکر سکه دو هزار سوار جان بسلامت برده دیگران همه کشته گشتند و سرهای کشتگان را
بریده بر اشتران بار کرده در روز چهارم از حرکت کردن ایشان از پشاور مراجعت کرده بفیض رکاب بوس
شاهی واصل شدند و سی هزار سرخاک پای وی ریخته مورد تحسین و آفرین گردیدند و زنگی خان و شاه ولی خان
بن فاتح خان کماندائی و بهادر خان بن فیض طلب خان محمد زائی و سران قوم یوسف زائی و اعیان مغلولیه وقزلباشیه
که شرکاء فتح بودند همه از عطای خلاع فاخره سرفرازی یافتند و اعلیحضرت تیمورشاه همچنانکه براه افتاده بود
وارد ملتان شده شهر را بمحاصره انداخت و سکهان تاب مقاومت و توان مدافعت در خود ندیده طالب امان شدند
و کلید قلعه را بکفر کنان پادشاهی سپرده سلامتی جان و مال یافتند و اعلیحضرت تیمور شاه پس از انجام مهام انجا
حکومت ملتان را بشجاع خان سدوزائی تفویض نموده خود لوای مراجعت بجانب پشاور افراشت و پس از چندی
سردار مددخان اسحق زائی را بالتماس حاکم شکارپور به تنبیه و تهدید سندیان که تمرد ورزیده بودند تاخت داد و ارد
محال سند شده پس از استیصال متمردان و استمال دیگران ایشان همه را بحاکم شکار پور مرجوع داشته خود
عقب عنان کرده برکاب فیض انتساب شاهی پیوست بعد اعلیحضرت تیمور شاه رایت مراجعت از پشاور بطرف
کابل افراشته با تجمل شایان وارد شد
ذکر توجه اعلیحضرت تیمور شاه

(دفعه دوم بجانب ملتان و تسخیر ولایت بهاول پور وغیره)

توجه
اعلیحضرت
تیمور شاه
جانب ملتان
و تسخیر بهاول
پور وغیره

منفصل اینمجمل اینکه رکن الدین محمد بهاول خان نبیره عباسی و نصرت جنك حافظ الملك سردار قوم داؤد پوتره
(۱) برکته بسیاری از مضافات سند وملتان را متصرف گشته بدون مزاحمت يك دیگر هريك حکمرانی برکته (۱) پرداخته اند
زمینی که و باج دهی و خراج گذاری را از سپردن بکار کنان پادشاهی باز داشته هر دوتن خود را حاکم مستقل ساختند
از ان مال و اعلیحضرت تیمورشاه از کردار آنها خاطر گران گردیده تصمیم عزم کرد که ایشان را گوشمال داده ولایت
و خراج گیرند متصرفه شان را در قید اطاعت سلطنت آرد پس با عساکر منصوره حرکت کرده داخل ملتان شد و بهاول خان
از ورود شاه در آنجا آگاه کشته از بلده بهاول پور که تقریباً بفاصله ٣٥ سی و پنج کروه بجانب شرقی جنوبی ملتان
واقع است بر آمده با عیال و اطفال و احمال و اثقالش راه قلعه که در ریگستان بی آب برای چنین روز خود بنیاد
و آباد کرده بود برگرفته پناه گزید و ازین سو قراول لشکر اعلیحضرت تیمورشاه که بجانب بهاول پور ره نورد بود داخل
آن بلده شده دست بتاراج کشودند و بسیار عمارات را آتش زده سوزانیدند و خود اعلیحضرت تیمور شاه نیز
از عقب بالشكُر در رسیده بقیۀ مال و منال بهاول خان را ضبط دیوان خاص فرمود و سردار مدد خان اسحق زائی را
با ۲۰۰۰۰ بیست هزار سوار امر نمود که سه روزه آب و علوفه برداشته روی بسوی قلعه که بهاول خان پناه گاه خود
ساخته بود آورده و تا سه روز او را بمحاصره بدارد بعد لشکر درین رفته او مراجعت نماید اما مددخان قبل از بسر
آمدن مدت و معاودت بجانب کنده اردو را از احتیاج آب رهانده قلعه را هدف گلوله توپ ساخت و از کثرت
گلوله اندازی ابواب صاعقه بار آتش طوبخانه اندرون قلعه افتاده از صدمه باروت رخنه در دیوارش رو داد
و لشکر شاهی یورش برده کلید فتح بدست آوردند و مال و منال بهاول خان بتاراج رفته خود و پسرش جبین ضراعت
بخاك انابت مالیده معفو گشت و خراج آن محال را بذمه گرفته تعهد نمود که همه ساله بکار گذاران پادشاهی رساند
و نیز قرارداد که در اوقاتی که شاه رایت تنبیه و سرزنش سکهان شقه کشا نماید و متوجه لاهور شود با ایل و الوس
خود راه معاونت پیماید و بعد از موثق داشتن میثاق از حضور شاه بخلعت و حکومت آنجا سر افراز شده خود
اعلیحضرت تیمور شاه راه معاودت دار السلطنه کابل بر گرفته با حشمت و شوکت هر چه تمام تروارد کابل گردید


( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه ) ( سراج التواریخ )

( ذکر تنبیه و سرزنش شاه مراد بی حکمران بخارا )

در خلال احوالیکه مرقوم شده آمد شاه مراد بی از گرفتاری شاه محمود غیاب وسند فرصت یافته اراضی خراسان و ترکستان متعلقه افغانستان را جولانگاه تاخت و تاز ساخت و مال و منال رعایا را غارت کرده شور و آشوب در انداخت و اعلیحضرت تیمور شاه برعایت موادعت درملت از کردار او تغافل نموده کار دیگر ممالك محروسه راست می فرمود تا که در هنگام توجه موکب شاهی بجانب بهاول پور شاه مرادبی بعزم نهب و غارت خراسان لشکر کشیده مرو را متصرف شد و سکانش را تاراج کرده سی هزار تن را از آنجا کوچ داده در نواحی بخارا برده مسکن داد و بعوض آنها از رؤسای شهر سبز و بخارا جمعی را اقامه مرو گماشته بنیاد تعمیر و ترمیم آنرا برای مردم رعایای خود نهاد وانگهی پس از مراجعت سفر ملتان سمرگشته با اعلیحضرت تیمور شاه رسید واو نخست باستصواب آرای اراکین سلطنت خویش مکتوب هدایت اسلوبی مرقوم فرموده نزد شاه مراد بی فرستاد تا از جاده جهالت عنان باز کشد و کار بخونش دادن جوش نبخشد اما او نامه شاه را نپذیرفته بل جواب هم نگفته رد کرد و اعلیحضرت تیمور شاه عزم سفر ترکستان را شهرت داده بآئلی بنیاد حرکت بجانب آن بلاد نهاد که شاید شاه مرادبی از آوازه لشکر کشی وی آگاه شده بدون خون ریزی راه چاره خجلت شود و طریق سعادت پوید تا که آهسته آهسته اسب رانده در ماندنی مچ وارد آقچه شد و از انسوی شاه مرادبی با پنجاه هزار سوار روی بمقابله نهاده در برابر اردوی شاهی صف آرا گشت و بومیّه جنگ قراول (۱) باهراول (۲) روی نمیداد تا که روزی شاه مراد بی برادر خودر اباسی هزار سوار بعزم شبیخون از نهر جیحون عبور داد که در عقب لشکر اعلیحضرت تیمور شاه خویشتن را رسانیده شبانگاه (۳) رسوا و نا سازند و اعلیحضرت تیمور شاه آگاه گشته دلیران را بآراستن سلاح امر کرده هنگام عصر سر راه بر گرفته جنگ در پیوست و جانبین بکشش و کوشش پرداخته خون همدیگر را ریخته آخر الامر افاغنه چیره دست گشته بخارائیان شکست یافتند و شش هزار تن از اوزبکان وجهی از افغانان کشته شده شاه مرادبی ازین هزیمت خوفناك گردیده یکی از اجله علمای عصر را از بخارا خواسته بعذر خواهی نزد اعلیحضرت تیمور شاه فرستاده پیام داد که پس ازین مصدر امری که موجب عتاب شاه باشد نخواهد شد و بیرون از اطاعت و انقیاد راهی نخواهد پیمود و شاه عذر او را پذیرفته موقوف بدین شرط گذاشت که نادم و ایسین برین گفته خود راسخ و بوثابت قدم بوده عدول و نکول ننماید و الا جزای کارش بکنارش نهاده آید پس شاه مرادبی انکشت اطاعت بر دیده قبول گذاشته عدول از سخن خویش را ناقض عهد انگاشته عهد نامه با تحفه و تشوق بسیار برسم پیش کش فرستاد و شاه از عطای خلع فاخره خسروانه اور اسرافراز فرموده نقاط فاصله بین مملکتین را معین نموده مراجعت کرد و در وقت عبور از کتل هندوکش اکثردواب و استر بی از سپاهیان بر کاب ظفر انتساب قتیل دست برد برد گشت

ذکر تنبیه و سرزنش شاه مرادبی

(۱) قراول پیش رو لشکر و هم فوجی که برای تعیین موضع جنات معین میشود

(۲) هراول فوجی که از همه پیش باشد

(۳) یعنی شب هنگام

ذکر فتنه آزاد خان صوبه دار کشمیر

ذکر فتنه آزاد خان بن حاجی کریمداد خان صوبه دار کشمیر

توضیح این مقال اینکه حاجی کریمداد خان عرض بیکی از حضور اعلیحضرت احمد شاه بحکومت کشمیر مأمور شده پس از فوت او آزاد خان پسر کهترش از طرف پادشاهی مسند نشین حکومت پدر خویش شده دیگر برادران خود را از کشمیر بیرون کرده و ایشان راه درگاه شاه پیش گرفته از حضور پادشاهی نوازش یافتند و خود آزاد خان بحکومت پرداخته مالیات آنولایت را در کیسه و گنجینه آمال خود نهاده اعیان سپاه را از عطای زر و دادن خلعت بهره ور گردانیده سه هزار نفر از مردم سکهه وغیره نوکر گرفته داخل لشکر کرد بعد از ان از رسانیدن مالیات کشمیر سرباز زده گردن بغی برافراخت و اعلیحضرت تیمور شاه ازین کار او بر آشفته نخست میر محمد علی خان مخاطب بكفايت خان موسوی را بدلالت و هدایت او از کابل مأمور نمود که او را زبان استمالت نماید تا کار بشمشیر وسنان نکراید و او وارد کشمیر شده با وجود سفاکی و بیباکی آزاد خان دلیرانه زبان باندر زاو کشوده تخویف و تحذیرش نموده


(٤٢)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه) (سراج التواریخ)
سه لك روپیه نقد وجنس عوض مالیات کشمیر که نداده وخود تصرف کرده بود گرفته ظاهراً پاراستن اسباب
مراجعت کابل پرداخته باطناً بقرار نوشته صاحب تاریخ سلطانی از شرارت او که از ناصیه حالش هویدا بود عرض
پرداز حضور شاه شد وشاه عبدللهی خان و زمان خان برادران بژك آزاد خانراکه از وی بسبب بیرون کردن از کشمیر
رنجیده بودند باسی هزار مرد پیکار کین آن دیار فرمود وهنوز میر محمد علی خان در کشمیر بود که ایشان بقصبه
پکلی واقع قرب کشمیر رسیده فرود آمدند واین وقت آزاد خان نیز در قصبه مذکوره بخانه خسر خود بود چنانچه
از ورود لشکر خبر شده بکنار دریائیکه فاصل بین او وجنود شاهی بود آمده بایستاد وچشم تماشا کشوده نگاه کرد
درین حال رجال اردوی شاهی بالمشاهده ازوی پرسیدند که کیستی و ایستاده برای چیستی آزادخان پاسخ داد که پدر شمایم
و نام خویش گفته بضرب تفنك زده راه مراجعت پیش گرفت و روزدیگر محاربه صعب رخ داده ملا اعظم خان
امیر لشکر آزاد خان کشته گشت وافواج پادشاهی غالب گردیده نیمه آزاد خان مغلوب و دو هزار تن بآب مظفر آباد
غریق ومنکوب شدند وخود آزاد خان خواست که در کشتی نشسته فرار نماید اما پهلوان خان عموزاده او مانع آمده
بوی گفت که در حین اختیار کردن بغاوت سخن را نشنیده شیوه خلاف صداقت بر گزیدی اکنون اقامه نمای
و به ثبات گرای تا من مردانه کوشیده شاید رنگی روی کار آرم چنانچه او را از گریختن بازداشته لشکری فراهم کرده
سامان جنك ساز کرد و بالشکر شاهی در آویخته هزیمت داد و برهان خان فوفل زائی را دستگیر ساخته لوای فتح
وظفر افراخت و با آزاد خان مشعوفانه داخل کشمیر شد وعساکر شاهی بازتن بسلاح آراسته ساز جنك با واز
در آوردند و یورش برده کشش و کوشش بسیار روی کار آورده شکست یافتند وروی از پیکار برتافته سه تن
از سرداران با بسیاری از افراد سپاه اسیر و دستگیر گشته جانب ژوايه کتامی شتافتند در خلال این سال سیدی
از سادات متوطنه قوم یوسف زائی تن تنها پایداری کرده در مدافعه استواری نموده پسندیده نظر آزاد خان آمد
وامر کرد که او را زنده بر گرفته بنزدش آرند و هر چند مأمورین آزاد خان او را مژده خواستن داده اساس ترك
مقاتله اش نهادند دست از جنك برنگرفته تا که هندولی شمشیر حواله دست شجاعت پیوستش نموده مجروحش ساخت
بازهم تیغ بدست گرفته روش مردی را رایگان بینداخت و بمأمورین آزاد خان نعره زده گفت که همگنان بشما
در ندهم مگر اینکه مرا واگذارید که همچنین صمصام خون آشام بدست نزد آزاد خان شوم ناچار ایشان او را
راه دادند که همچنان سواره و شمشیر برهنه بر کف نزد آزاد خان شده سلامی گفته پیش روی صف بایستاد
و در جواب پژوهش نام و مقام خود بآزاد خان گفت که سیدم وعثول شاه نام دارم و در قریه افغان خیل یوسف زائی
مسکن ومقام و سيادتش بواسطه روشناسی نجیب الله خان به یقین پیوسته صدر وپیه ماهانه وجراح جهت التیام زخمش
مقرر گردید و پس از صحت یافتن غیصد روپیه دیگر انعام باوفرموده نوید داد که بواسطه او هر که از مردم یوسف زائی
هوای ملازمت در سر داشته باشد حاضر آمده مواجب مقرره دریابد و ١٥٠٠ و هزار و پانصد نفر اسیرانی را که
دست گیر شده بودند نیز تکلیف ملازمت کرده ایشان نپذیرفته از نزد آزادخان ظاهراً رخصت انصراف یافتند وباطناً
کشی بانان دریای مظفر آباد را امرکرد که دروقت عبورهمه را غریق بحه فنا نموده از کسوت حیات عاری ساختند
توجه نمودن خود اعلیحضرت تیمور شاه
بالشکر جانب کشمير ودفع نمودن فتنه آزاد خان و انجام کار آن
لشکر
فرستادن
اعلیحضرت
تیمور شاه
بمعاونت سپاه
خویش
چون شاه از هزیمت سپاهش آگاه گشت خود بالشکر منتظم راه پشاور بر گرفت و وارد آنجا شده سردار
مدد خان اسحق زائی را با چندی دیگر از سرداران و فوج شایان بقلع ریشه فتنه وفساد آزاد خان جانب کشمیر
روان کرد و ایشان از گذر گاه اتك عبور کرده چون بقرب کشمیر رسیده فرود آمدند آزاد خان بمدافعه
بر خواسته بجنك قراولی پرداخت و چندی بمحاربه قراولی روز جانبین بسر برفته اخر الامر مدد خان چندتن
از کسان آزاد خان را چون احمد خان وغیره بنوید عطای زر و بیم دادن از خشم شاه والا گهر باخود متجد


( ٤٣ )
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه ) ( سراج التواريخ )

ساخت مقارن ایحال آزاد خان شادنجانرا بشبخون نامزد کرده سردار مدد خان آگاه کشته بخود داری و پاسداری
پرداخت چنانچه در زمان حمله شب بازان محاربه سخت رو داده خود آزاد خان نیز از عقب لشکرش در رسیده
جد و جهد بسیار نمود اما کاری از پیش نبرده بی نیل مرام بمقام خود معاودت کرد و همیشه کار زدو خورد
بهمین وتیره پیشه شان بود و هیچیگ فتح حاصل نمی نمود تا که آزاد خان از پیوستن ومتفق شدن سران لشکر
خویش با سردار مدد خان خبر یافته روی از حرب برتافته جانب پتیش شتافت و جنگ کنان با چند تن از همراهانش
در کوهستان آنجا که بسی دشوار گذر بود درآمده بخانه راجه رستم خان خسر خود پناه گزید و وی باعزاز
و اکرام او گرائیده در هیچ چیز از اسباب عزت داری مضایقه نکرد و در اخیر که پیام عاجزانه سردار مددخان
بدو رسید که با او در يك كليم خواهد مجید و نیز ازو هراس داشت که علاقه مملوکه او را متصرف خواهد گردید
بس تحبیبه و تدبیر اسلحه همراهانش را با سلاح خودش تمام گرفته الا تفنگچه که در کمر داشت وا نگذاشت
و روزیکه آزاد خان در حجره بخواب بود درب خوابگاهش را بربسته قفل زد و کس نزد سردار مدد خان فرستاده
از کار خویش آگاهش کرد و او اسلام خانرا با دو هزار سوار كماشت که رفته آزاد خانرا گرفته با خود در آورده
آورد و آنگاه که وی بیدار شده در را بالای خود بسته یافت خودکشی اختیار کرده بضرب تفنگچه که با خود داشت
جانش را از زحمت سیاست برهانید وقبل از انكه قالبش از روح تهی شود اسلام خان رسیده در بکشود و چشمش را
ازین برآورد و در چنین حالت اسلام خانرا دشنام داده گفت که اگر سلاح و حربه داشتمی ترا زنده نگذاشتمی
و اسلام خان دیگر فرصت سخن گفتنش نداده سرش ببرید و بحضور اعلیحضرت تیمور شاه فرستاد و شاه با وجودیکه
از شورش و بی طاقتی و متوهم بود نظر بهمت و شجاعتش متاسف گشته امر دفنش فرمود و مادر او را بفرمان طلب
از قندهار خواست و او از اندوخته پسرش دولت روپیه پیش کشیده مورد الطاف شاهانه شد و هم تکليف شوهر
گرفتنش نموده از حقیقت مذموم بودن شوی نخواستن تهه بل عموم زنان بر طبق شریعت سید انس و جان نصیحت
و اندرزش کرد اما نپذیرفته باندازه کفایت مؤنت و معیشتش از حضور شاه تنخواه برایش معین گردیده بافتح
جنگ نام پسر خورد سال آزاد خان رخصت انصراف قندهار حاصل کرد و آخر الامر در سلك بانوان حرم محترم
شاهی منسلک شده از هم بستر گردیدن باشاه سر افراز گشت
( ذکر فتنه ارسلا خان مهمند و کشته شدن او )
ذكر فتنه
ارسلا خان
مهمند
این ارسلان خان بقول صاحب تاریخ سلطانی اسدالله خان نامیست که در عهد اعلیحضرت احمد شاه بصوبه داری
سرهند مامور شده بود و اینوقت شیوه نمک حرامی اختیار کرده رهسپار وادی ضلالت گشت و درقلعه خود
که در موضع دکه واقع دهن خیبر بود نشسته از اقوام افریدی و مهمند جمعی را با خود متفق وهمداستان ساخته
در مخالفت عبور و مرور افواج شاهی وقوافل ازدره خیبر و غیره طرق پرداخت چنانچه هر که بطرق خواهش او
چیزی باسم باج و خراج میداد از تاراج مال ایمن گردیده بیدزقه گی یکی از همراهان او از دره مذکور و دیگر راهی
که پیش داشت سالم میگذشت و دیگر کسی را راه عبور نمیداد و چند بارلشکر پادشاهی پسرزنش او مأمور گشته
از صعوبت راه که در بین جبال شامخه واقع بود بروی ظفر نیافته مراجعت نمود و آخرالامر اعلیحضرت تیمورشاه
از سبب عدم استيلا بآن قطاع الطريق رنجیده خاطر گردیده کار گذاران پایه سریر سلطنت را عتاب و اتهام نمود
که بدست نیاوردن دزدی با اسباب سلطنت چه معنی دارد و قاضی فیض الله خان از راه تسکین نایره غضب شاه که
ملتهب گردیده بود زانو زده بعرض رسانید و آوردن ارسلا را بعهده گرفته او را بخزمه امان جان و تاکید ایمان
تسلی داده نزد خود آورده بند بزبانش نهاد بعد بحضور شاه حاضرش کرده بنابر امان دادن قاضی فیض الله خان
شاه بالفعل از خونش در گذشته آخرالامر از کثرت عرایض ستم دیدگان دست او امر بقتلش صادر گردیده پس از
کشتنش بپای پیل بسته جسدش را شهر گرد کردند و همچنین فتح خان یوسفزائی که بجاده پیمای طریق گمراهی شده
ریاست مظفر آباد را متصرف گردیده طرق کشمیر را بر روی کار گذاران شاهی بسته بود ولشکر پادشاهی بتنبیه


(٤٤)
( جلد اول ) ( ذکر فوت اعلیحضرت تیمور شاه ) ( سراج التواریخ )
وتهدید او مأمور گردیده بروی ظفر نیافت تا که بواسطه فیض طلب خان محمد زائی حاضر دربار شاهی آمده
بکشیدن طناب ویافتن مدگلو هلاك گشت وظفرخان پسرش پس از مرګ پدر بجایش مقرر ګردید تاسال ١٢١٣
هزار ودویست و سیزده هجری طریق اطاعت پیموده ابدأ بکسی نرسانید وازمظفرآباد تاحسن ابدال در تصرفش بوده
مال دیوانی را بتماما جایگیر خود صرف نموده بعمال دیوان سلطنت نمیداد واز خوف یاسارسیدن بدرش حاضر
پایه سریر سلطنت نیز نشد.

ذکر فوت
اعلیحضرت
تیمور شاه
ذکر فوت اعلیحضرت تیمورشاه
بن اعلیحضرت احمد شاه
چون عجوزه دهر همواره چهره حیات هر نيك وبد را بناخن مصیبت میخراشد و هريك از شاه و گدا را امید
زندگی جاوید هرګز نبوده ونباشد درهنگام قشلاق کردن اعلیحضرت تیمورشاه در پشاور که اکثر شهزادگان
كوچك حاضر رکاب وشهزاده همایون حکمران قندهار وشهزاده محمود بحکومت هرات مأمور بودند و شهزاده
زمان ولیعهد بدار السلطنه کابل اقامه داشت مزاج شاه ازسبب انهماك در مأکولات تغیریافته بمرض مراق گرفتار
گشت وازعلاج اطبای حاضره رکاب صحت پذیرنشده از عرض والتماس ایشان که آکوار بودن هوای پشاور را
در معالجه خود عذر نهادند با تب تاب راه کابل برګرفت و چون در منزل چهار باغ جلال آباد نزول فرمود
شهزاده زمان که از ناخوشی شاه آگاه شده راه عیادت پیش گرفته بود در منزل شرف دست بوس حاصل کرد
وشاه جبینش را بوسه داده بعوض دو رأس اسپ سواری او که از شدت راه پیمودن سقط شده بودند دو راس
از اسپان خاصه يرك يازین و یراق طلا بشهزاده عطا فرمود و از انجا با هم روانه شده شبی در منزلی شاه خوابی
دیده بشهزاده زمان و قاضی فیض الله خان که هردو حاضر بالین وی بودندبیان نمود که درعالم رویا چندتن پیش آمده
تاج شاهی را ازتارکم برداشته برفرق این فرزندم که حاضر است نهادند وتعبیرش را نیزخود گفت که آفتاب عمرم را
وقت غروب است وبریدن طایرروحم از قفس تن مطلوب وازبیان این خواب وتعبیر بااضطراب شهزاده وحاضرین
همدیکریه درآمده از گریه وناله آنها دراشك بيحيمر شاه نم غاطان کثٹ واصبحث واندرز چند بفرزند ار جمندش
فرموده ازانجا کوچیده چون داخل کابل شد در روز یکشنبه هفتم ماه شوال سال ١٢٠٧ هزارو دویست وهفت
هجری ایام عمرش سپری گشته روحش بفردوس برین درشد و بعداز سلطنت بیست و دوسال پدرود تاج وتخت
نموده ماده تاریخ فوت او و جلوس شاهزمان را میرزا محمد نام فروغی تخلص استرآبی برسبیل تعمیه برشته نظم
در آورده وآن اینست.
رونقش چو دخوابود چو جانکاه نشست خورشید برآمد از افق ماه نشست
از گردش مهروماه تیمور زتخت برخوإسته نواب زمان شاه نشست
بکم کردن عدد جملی تیمور ازعددتخت وافزودن عدد نواب زمان بران مطابق سال فوت اوست الغرض بیست و چهار فرزند
چون همایون (١) ومحمود (٢) واحمد (٣) وزمان (٤) وسلطان (٥) ونور ده (٦) وملک گوهر (٧) واکبر (٨)
وحسین (٩) وحسن (١٠) وعباس (١١) وبلند اختر (١٢) وشاهرخ (١٣) وشاه بور (١٤) وجهان والا (١٥)
وفیروز الدين (١٦) و ابرا هیم (١٧) وفرخ (١٨) وشجاع الملک (١٩) وخاور (٢٠) وايوب (٢١)
ومیرزا میران (٢٢) ومیرزا کہندل (٢٣) ونادر (٢٤) از او ماندند واعيلحضرت تیمور شاه مرحوم وضع
سلطنت خویش را برطبق سلاطين بزرك نهاده جیغه مکال از الماس بسر میزد وحمایل مکال بدوش می آویخت
وبالا پوش خود را بجواهر ثمین می آراست و کوه نور را بساعد راست وفخزاج را ببازوی چپ می بست
وهردو قطعه چنانچه رقم شده آمد از زوجه اعلیحضرت نادر شاه باعلیحضرت احمدشاه رسیده بودند و دیګر جيفه
مكل بجواهر بفرق اسپش نصب میکرد وازسبب پست قامتی کرسی مکان جهت سوارشدن ساخته بوقت سواری


(٤٥)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه زمان) (سراج التواریخ)

یاران نهاده بر اسب می نشست و بسیار استراحت طلب و عیش گزین بود و با وجود آن از احوال رعیت و سپاه آگاه
بوده مردم را بار عرض میداد و درنگ و توقف در کار دولت و رعیت لازم نشمرده فوراً اجرا میفرمود و کار
گذاران سلطنتش بر طبق دستورالعملیکه عطا میشدند مطلق العنان می بودند

(ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه زمان)

ذکر سلطنت
اعلیحضرت
شاه زمان

چون امراء از فوت اعلیحضرت تیمور شاه آگاه شدند هریک قاضی فیض الله خان دولت شاهی و سردار
پاینده خان ملقب بسرفراز خان بارك زائی و نور محمد خان امین الملک بابری وملا عبد الغفار خان جديد الاسلام
و فتح الله خان سدوزائی ملتانی و اختر محمد خان نورزائی وامیر اصلان خان جوان شیر و جعفر خان قزلباش
و غیره حاضر شده باستصواب رأی یکدیگر نخست فوت شاه را اخفا نموده تمام اعیان و سران بار و سپاه را
از جانب پادشاهی اعلام حاضر شدن حضور دادند وقتیکه که همگنان بموجب طلب حاضر آمدند انتقال شاه را
ازین سرای پرعنا ابراز داده افشاء کردند و در و ازهای انحصار را بر بسته عهد اتحاد و اتفاق انعقاد داده جسد
شاه را در چهار باغ وسط شهر دفن کرده باشهرزادگان امر فاتحه و تعزیه را بدوان خاص انجام نمودند بعد متفق
الكلمه برطبق عهد يکه منعقد داشته بودند بهمه شهزادگان سخن سلطنت در میان آورده يك زبان در معرض بیان
رسانیدند که امر سلطنت منوط بوجود شخص واحد و مشروط بپذیرفتن جمعی از اما جداست که شما و امراء باشید
پس هر که را از شهزاده گان منتخب نموده اختیار کنید البته امر خطیر جهانبانی را سزاوار خواهد بود و شهزادگان
كثير الخيل خاطر امراء بجانب شهزاده زمان بودند هریک که نیروئی در بازوی خود داشت بطمع خام خیال سلطنت پختن
آغاز کرد و از همه شهزاده عباس که در اواخر عهد پدر بایالت پشاور مقرر گردیده بود بیشتر هوای سروری در سر داشت
خلاصه هر کدام بمقامی کلام رانده امراء را از نزاع ایشان دانا شده پس از قیل و قال بسیار داخل کشکخانه شدند
و شهزاده زمان بسرای خویشتن رفته رأی دیگران برامارت شهزاده عباس قرار گرفته از کشکخانه برآمدند
و در جای وی در آمدند که بسلطنتش برارند و امراء فرصت را غنیمت شمرده در به سرای شهزاده عباس که همه شهزادگان
در آنجا بودند بسته و مردم جو انشیر تبعه امیر اصلانخان را بحفاظت گماشتند که ایشانرا راه بیرون شدن ندهند و خود
شان نزد شهزاده زمان رفته او را که قدم بمرجله بیست ساله گی گذاشته بود بسلطنت برداشتند و هر کدام از
امراء فراخور حال خویش تعارفی پیش کشیده خلعت و منصبی یافت و وجوه درهم و دینار بدین بیت درجه اعتبار
و رواج گرفت

طراز یافت بحکم خدای هر دو جهان رواج سکه دولت بنام شاه زمان

و مهر فرامین و احکام بدین سجع زینت بخش صحایف وارقام گشت
قرار داد زالطاف خویشتن یزدان نگین حکم جهان را بنام شاه زمان

و مساعی جمیله که سردار پاینده خان در باب سلطنت او بکار برده بر تخت سلطنتش قرار داد ان شاء الله تعالی
در جلد دوم این خجسته کتاب مرقوم شده می آید که وی از روی صداقت و اخلاص چه خدمت بتقديم رسانید
و چگونه پاداش کردارش را دید.

(ذکر منتخب کردن و لقب دادن اعلیحضرت شاه زمان مر امراء را)

ذکر قید
شاهزادها
و غالب داران
ایشان
و منصب دادن
امراء

چون اعلیحضرت شاه زمان جالس اریکه سلطنت شد کسانی را که بیاد شاهی او رضا نبودند و جانب دار
دیگری از شهزادگان بودند همه را باشهرزاده ها در بالا حصار بالا برده راه بیرون شدن روی شان بربست
و از انجمله شهزاده شجاع الملک برادر اعیانی خود را امر کرد که اگر چه بسن رشد نرسیده و مراحق است
در سفر وحضر مقرب بارگاه جای زیست داشته مقیر دیگر نگزیند و امرای طرف دار خویش را پیش خوانده


(٤٦)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواريخ )
نيك بنواخت و هريك را بخطابي سربلند ساخت چنانچه رحمت الله خان كامران خيل سدوزائی را بخطاب معتمدالدوله
ولقب وفا دار بهادر وحافظ شير محمد خان بن شاه ولیخان وزیر که بعد از کشته شدن پدرش گوشه نشین وزاویه
گزین بود بخطاب اشرف الوزراء مفتخر شده نور محمد خان امين الملك با برى بهمان منصب و کار خود پسندیده
آمد و آخر الامر دخترش پرده نشین مشکوی عفت واحترام شاهی گشته شرف صهریت شاه نیز حاصل کرد
وقاضی فیض الله خان بسبب امرى مقيد وزندانی گرديده مال ومتاعش همه قيد ضبط در آمد ومقارن اينحال
محمد حسين خان قرا كوزلوی همدانی بانامه تبريك سلطنت از طرف آقا محمد خان قاجار حکمران ایران بپایه
سریر سلطنت رسیده هدایای شاهانه پیش کشیده مورد الطاف شاهانه شده کدوخان از راه رسالت در ایران
رفته با تحف وتسوقات مراجعت کرد
ذکر بغاوت شهزاده همایون والی قندهار -
ذکر بغاوت
شهزاده ولشکر کشیدن اعلیحضرت شاهزمان
همایون
چون اعلیحضرت شاهزمان از انتظام مهام دار السلطنه کابل فراغت یافت منشوری بنام شهزاده همایون
والی قندهار صادر فرمود که او را بپادشاهی شناخته کر اطاعت بر میان متابعت بر بندد واو در جواب شاه
نوشت که ولایت قندهار از جانب پدر تاج دارش مفوض بوی است و هم در سن از شاه زه ترپس برسبیل ارث
میباید که صاحب تاج وافسر بوده بمطاوعت کردن انقیاد نخواهد نهاد و اعلیحضرت شاهزمان ازین مکتوب او
بر آشفته با لشکر بسیار آهنگ قندهار کرد وازانسوی شهزاده همایون بمدافعه بر خواسته جانبين در منزل باغ
نهرو واقع دو کروهی قلات بهم رسیده صف بیار استند و نخست سردار پاینده خان ملغب بسر فراز خان با میر آخور
مهر علیخان که هر دو تن از هر دو جانب مأمور قراول بودند با هم دو چار گشته مهر علیخان بدلالت و هدایت
سردار پاینده خان طریق اطاعت اعلیحضرت شاهزمان پیش گرفت و بآردوی شاهی ملحق شده ازین معنی پای
ثبات شهزاده همایون لغزیده قرار بر فرار اختیار کرد و پادشاه خان خسرش راه قندهار برداشت و در آنجا نیز
درنگ نکرده آهنك بلوچستان نموده بنصیر خان بلوچ پناه برد و اعلیحضرت شاهزمان آلات وادوات و سپاه
او را متصرف گشته داخل قندهار شد و مخالفان سلطنت خویش را از راه سیاست پیش خوانده باخذ جرايم
تهدید و تو بیخ فرمود و پس از نظم ونسق قندهار شهزاده قیصر پسر خورد سال خود را بایالت آن دیار مأمور
فرموده عبد الله خان نور زائی را بنيابتش كماشت و خود خواست که لوای ظفر التوا از عقب شهزاده همایون
جانب بلوچستان شقه کشا نماید ليكن قبل از انکه حرکت کند عریضه نصیر خان از راه معذرت وضراعت مشتمل
بر شفاعت شهزاده همایون بپایه سریر سلطنت رسیده معروض داشته بود که اگر چه شهزاده باغوای مصاحبان
خويش عنيت واحترامش را برباد داده روی پناه بخانه چاکر شاه نهاده است و در فرستادن او بعتبه عليا ابا
وامتناعی نیست اما از شئون مردمی بعید می نماید لہذا بعرض پرداخته التماس عفو تقصیر وی نمود و اعلیحضرت
شاهزمان نظر بر خدمت سابقه نصیر خان فسخ عزیم بلوچستان کرده قصد رفتن دارالنصرت هرات کرد
ذکر توجه اعلیحضرت شاهزمان -
ذکر توجه
اعلیحضرت
( از قندهار بجانب هرات ) شاه زمان
بجانب هرات بقرار بیان صاحب روضة الصفای ناصری چون شهزاده محمود والی هرات از آهنگ اعلیحضرت شاهزمان
بدان سو آگاه گشت کر مدافعه تنک بر بسته حفاظت قلعة هرات را بقليج خان تيمورى سپرده خود راه جنك
جانب اعلیحضرت شاهزمان بر گرفت و در عرض راه آگاه شد که قلیج خان طریق اطاعت اعلیحضرت شاهزمان
پیش گرفته با وی طرح مراوده انداخته است بنابران معاودت کرده چون بنزديك هرات رسید قلیج خان ابواب


(٤٧)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (سراج التواریخ)

شهر را برویش بر بسته بمدافعهٔ شهزاده در پس دیوار مخالفت نشست تا که شهزاده بمحاصره پرداخته رخنه در
حصار ثبات وی انداخت چنانچه خودرا مغلوب مشاهده کرده از راه فرار داخل نارین حصار شد وشهزاده
هرات را متصرف گردیده عريضة محتوی بر عجز وانکسار نزد اعلیحضرت شاهزمان ارسال داشت ودر منزل
کشک نخود بمطالعهٔ کارکنان رکاب شاهی پیوسته از منزل مذکور عطف عنان کرده بعزم سفر هند جانب کابل
مراجعت نمود وهرات را بترحیم برادری وطریقهٔ ذوی الارحامی همچنان بشهزاده محمود گذاشت
مأمور شدن
اشرف الوزراء
در بلوچستان

(ذکر مأمور شدن شیر محمد خان اشرف الوزراء)-
( در بلوچستان برای تهدید شهزاده همایون )
چون اعلیحضرت شاهزمان درکابل رسیده رحل اقامت انداخت از عرایض واقعه نگاران بلوچستان بمسع
فیض مجمش رسید که نصیر خان بلوچ وفات یافته وبرادر زاده اش هوای آن در سر دارد که محمود خان پسر
صغیر اورا که دیگر فرزندی بجز او ندارد از بلوچستان بیرون کرده خود ریاست پردازد وهم شهزاده همایون
را اغوا نموده تحریض وترغیب میکند که تخت سلطنت تراشاید که طوایف درانیّه را فراهم آورده قصد تسخیر
قندهار نمائی واعلیحضرت شاهزمان بعد از شنیدن این خبر فوراً حافظ شیر محمد خان اشرف الوزراء را بامید
خداداد خان فوفلزایی ولشکر آراسته جانب بلوچستان نامزد فرموده امر کرد که بهر اسم ورسم وحیله وتدبیریکه
بتوانند شهزاده همایون را باطمینان خاطر داده با خود بیاورند وخودش از کابل بعزم قشلاق رام پشاور بر گرفته
درانجا رحل اقامت کشود واشرف الوزراء داخل بلوچستان شده شهزاده را تسلی ومطیوبی داده از جانب
شاه نیز تسکین در خاطرش نهاده او را همراه گرفته مراجعت کرد و در عرض راه سید خداداد خان با شهزاده
همایون در ساخته طرح مخالفت شاه بینداخت واورا بمژده اینکه تاج شاهی بر سرش گذارد ومجازه آن پس
از تقرر بر تخت سلطنت وی وزیر ومشیرش باشد اغوا کرده همداستان شدند واشرف الوزراء ازمکایده ومعاهدهٔ
ایشان خبر گشته زجر وتوبیخ هر دو تن را برعایت شهزاده کی وسیادت شان دور از صواب دانسته ظاهراً
خودرا بتغافل زده معروض پایه سریر سلطنت نمود که سید خداداد شهزاده را بتأنی و آهسته کی با خود شرف
اندوز حضور می نماید اگر اجازت باشد چاکر درگاه پایلغار وشب گیر خودرا بپایه سریر رساند زیرا که امری
در عرض راه نیست که انجام نموده آید واعلیحضرت شاهزمان ملتمس او را با جابت مقرون فرموده وی سد بیرون
شدن خودرا از مفسده حاصل نموده بر طبق حکم شاه راه تقبیل عتبهٔ علیا بر گرفت وانگاه که شرف جبهه سائی
سده سنیه عظمی در یافت اعلیحضرت شاهزمان را بر کنه معامله ومکایده شهزاده همایون وسید خداداد زبانی
آگاهی داد
رسیدن
شهزاده
همایون در
قندهار وفتنه
انگیزی او

ذکر رسیدن شهزاده همایون -
( در قندهار وفتنه انگیزی او )
چون اشرف الوزراء ازان دوتن جداشده رهسپار حضور شاه گشت ایشان باده مرام خویش را در جام
پل در کام دیده بمردم اطراف را خواسته لشکری بیار آستند و روی ستیز بجانب قندهار نهادند وازین سو
سردار پاینده خان بارك زائی با کدوخان که در قندهار بودند از عزم مشار اليهما خبر گردیده حراست شهر را
بیار محمد خان سدوزائی سپرده خود ایشان شهزاده قیصر والی قندهار را که قدم بمرحلهٔ هفت سالکی نهاده
بود برداشته لوای مدافعه افراشتند و بقول صاحب تاریخ احمدی در حین تلاقی فریقین یار محمد خان مذکور که
بقول صاحب تاریخ سلطانی بمحافظت شهر مأمور بود با٥٠٠ نچصد سوار جهت حمایت تخت رایت شهزاده قرار
گرفت و دیگران با خصم در آویخته لشکر شهزاده همایون را هزیمت دادند و دست بتاراج بنه و آغروق اردوی
او کشوده بتعاقب هزیمتیان افتادند ودران میان خود شهزاده همایون که در مقابل شهزاده قیصر ایستاده بود


( ٤٨ )
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواریخ )

با وجود شکست یافتن لشکرش دل از دست نداده جنگ کنان خودرا نزدیک شهزاده قیصر رسانید و کسانیکه
بدور اوقیام داشتند شهزاده همایون را نشناخته بنظر بشهزاده گی از قتل ومنعش دست باز داشته عنان عزیمت
افراشته شهزاده قیصر را تنها گذاشتند و آن سنگدل رحم گسل بشهزاده قیصر رسیده شمشیر حواله تارکش
نموده سرش را با انگشتان دستش جراحت رسانید درینوقت شهزاده احمد فرزند شهزاده همایون را گریه رخ
داده با چشم اشکبار بپدرش عرض واظهار کرد که زخم زدن باین طفل كوچك كه برادر زاده و بمثابه فرزند
شما است دور از طریقه مروت وحیا است شهزاده همایون استیلای غضب خویش را عذر نهاده از اسپ فرود
آمده او را در بغل گرفت و رویش را بوسیده جراح را امر کرد که بمرهم گذاری والتام زخم او پردازد واز
مجروح و دستگیر شدن شهزاده قیصر سردارانیکه سر گرم غارت مال واسباب وتعاقب نمودن شکستیان بودند
شنیده عنان فتح از دست داده رو بفرار نهادند واز جمله سران لشکر سردار پاینده خان بارك زائی وفتح خان
پسر او وعبد الله خان نور زائی ویحیی خان نسقچی باشی وکدوخان بارك زائی راه پشاور پیش گرفتند وشرفیاب
حضور شاه شدند دیگر سرداران وافواج شاهی همه رشته اطاعت شهزاده همایون را بگردن نهاده همرکاب او
داخل شهر قندهار گردیدند وشهزاده همایون پس از ورود در قندهار خودرا پادشاه خوانده سکه زر وخطبه
زیر منبر را بنامش جاری ساخت مقارن اینحال سردار احمد خان نور زائی که احرام بند طواف بارگاه شاهی
ومرحلة پیمای پشاور گردیده در وسط راه هرات وقندهار رسیده بود از فتنه انگیختن شهزاده همایون ودستگیر
شدن شهزاده قیصر خبر گشته با هدف جنگ شهزاده همایون راه قندهار بر گرفت وشهزاده نیز از راه مدافعه
با لشکر از شهر بیرون شده احمد خان طریق تدبیر پیش گرفته از راه دیگر وارد قندهار شد که شهر را تصرف
نماید وليكن عبد الکریم خان بن رحیمداد خان بارکزائی که از طرف شهزاده بمحافظت شهر و حراست ابواب
آن قیام واقدام داشت مانع گردیده نگذاشت که داخل شهر شود وشهزاده همایون از كاهي حال آگاهی یافته از
موضعیکه رسیده بود بجانب قندهار مراجعت کرد و در موضع کوهکران با احمد خان ولشکرش که روی بامید از
دخول شهر بر گردانیده بودند ملاقی گشته آتش حرب شعله ورشد وجنگ سخت رویداده کار بکار دوخنجر
رسید وسید خداداد فوشنجی با ملا خداداد از همراهان شهزاده ويوسف خان مهماندار باشی از پیروان احمد
خان زخم برداشته یوسف خان دستگیر شد چنانچه شهزاده همایون قصد هلاك او کرده باستشفاع سرداران جانب
دار شهزاده امان جان یافت وخود سردار احمد خان ایضاً دو زخم از ضرب تفنگچه و تفنگ برداشته از حربگاه
فرار کرد و این گریختن او از سبب آن بود که اکثر از همراهانش از قبیلۀ طوایف درانی و یا متابعان شهزاده
هم قبیله بودند مخوف اینکه مبادا او را بدست شهزاده دهند طریق فرار اختیار کرد ومسافت شش کروه اسپ
رانده از کثرت خون که از جراحتش ریخته بود مدهوش شده از زین زمین سرنگون گشت وملا حسن نام
درویش او را برداشته بخانه خویش بردوشهزاده همایون مسافت دوکروه از عقب او اسپ تاخته بی نیل مرام
مراجعت کرده داخل قندهار شده رحل اقامت وطرح حکومت انداخت و روز دیگری از بودن سردار احمد
خان در خانۀ ملای مذکور واقف گردیده طلب حضورش کرده تحت حکم قتلش نموده بعد بشفاعت سادات
وعلماء وفقراء قندهار امان جان داد واو ظاهراً بپاداش این احسان وباطناً ازبیم جان رشته اطاعت شهزاده را
بگردن نهاده پیمان مؤکد بایمان در بین قرار داد که بدون از یاری واجلاس شعاری او راه دیگر نپوید وبجز در
راستی سختی ازباب خلاف در حق شهزاده نگوید

ذکر توجه
اعلیحضرت
شاه زمان
بجانب قندهار

ذکر توجه اعلیحضرت شاه زمان
از پشاور بجانب قندهار برای دفع فتنه شهزاده همایون
اعلیحضرت شاه زمان از کردار برادرش آشفته خاطر شده بعزم تنبیه و سزایش او از پشاور برخواسته وارد
کابل شد ودرخلال این احوال بعضی از مردم قندهار از راه خفاء بشرف حضور اعلیحضرت شاه زمان می پیوستند


(٤٩)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواريخ )
وشاه پس از رسیدن بکابل بالشکر آراسته روی بسوی قندهار آورده بمسافت و فاصله چهل کروه از قندهار
نرسیده سردار پاینده خان ملقب بسرفراز خان بارک زائی را پیشر و سپاه خویش قرارداد وازانسو شهزاده همایون
نیز بمدافعه و خواسته سردار احمدخان را که هنوز بجراحتش التیام نیافته و در همان عهدیکه از وی گرفته و پذیرفته بود
اطمینان نموده بقراول کماشت و دیگر اعیان معتمد خویش را پیش خود نگاهداشت و بدنبال لشکر جای گزید و چون
هر دو سالار جانبین که مأمور قراولی بودند با هم ملاقی شدند سردار احمدخان که با شهزاده همایون عهد توریه (۱) نموده (۱)
بود از شهزاده رو برتافته با سردار پاینده خان نزد اعلیحضرت شاهزمان آمد و شهزاده را از بنقضیه پای ثبات توریه پنهان
لغزیده شب هنگام با معتمدین خویش راه فرار بجانب هرات پیش گرفته نزد شهزاده محمود والی آنجارفت و خبر گریختن کردن چیزی
او بقندهار رسیده زوجه سردار پاینده خان که با دلیران وقت و مردان زمان توامان بود شمشیری حمایل انداخته و بر خلاف آن
و برفع برو کشیده سوار اسب شده شهزاده قیصر را از زندان بر آورده برمسند حکومتش بنشاند الحق که آن عفیفه کردن
جلیله زاینده شجعان میدان جنگ و آورنده مردان ناموس وننگ بوده ( فرد )
زنی از بسی مرد چالاکتر بکوهن زدریا بسی پاکتر
و پس از انکه شهزاده را بمسند حکومت قندهار استقرار داد منادی را امر کرد که ندای سلطنت
اعلیحضرت شاه زمان را بگوش هوش مردم شهر و بازار برساند و در خلال این حال مهر فتحی خان داماد سردار
پاینده خان خواست که در فتنه باز کند و دست تاراج بدکا کین شهر دراز آن بانوی مشکوی عصمت و عفاف تیغ
انصاف از غلاف برآورده بزخدارش نموده پای اعتسافش (۲) را بزنجیر بست تا که با لتماس عبدالستار شاه نام فقیر او را (۲) اعتساف
از قید و زنجیر رها داد و فردای آن اعلیحضرت شاهزمان با اردویئش داخل قندهار شده فتح خان میر آخور بن سردار یعنی بکراهی
پاینده خان مذکور را بتولیت صاب تاریخ احمدی بتعاقب شهزاده گماشت و چون او از دست رفته بود مسافتی قطع کرده
بی نیل مقصود مراجعت نمود و اعلیحضرت شاه زمان منشوری بنام شهزاده محمود والی هرات اصدار فرمود که
او را روانه حضور نماید و شهزاده محمود عرضداشت نمود که ویرا از فرستادن شهزاده همایون بهانه سرد ساختت
معاف دارد و بقول صاحب تاریخ سلطانی شهزاده همایون از فراه عطف عنان جانب ریگستان کرده داخل بلوچستان
و از انجا روانه ملتان شد و اعلیحضرت شاه زمان بطرائق قندهار و محالاتی را نظم و نسق تازه داده شهزاده قیصر
پسر خود را بخطاب ولیعهدی و ایالت قندهار چنانچه بود مفتخر ساخت و حافظ شیر محمد خان مختار الدوله را
از عرایض محمود خان پسر نصیر خان بلوچ که مهرابخان دست او را از حکومت بلوچستان باز داشته خود متصرف شده
ووی عرض برد از حضور شاه گردیده بخدمتش میبه پیانه حریر ساخته فرستاده بود بالشکر مأمور بلوچستان نمود
که آنولایت را از تصرف برادر زاده نصیر خان کشیده سپرد محمود خان نماید و خود اعلیحضرت شاه زمان از قندهار
حرکت کرده وارد دار السلطنه کابل گشت و شیر محمد خان مختار الدوله داخل بلوچستان شده پس از محاربات
شدیده و قتل و جرح متعدده داخل قلات نصیر گردید و محمود خان را بمسند ایالت پدرش نصب کرده سرکشان بلوچ را
را مطیع و منقاد وی ساخت و بلوچستان را نظم و نسق داده بعد محمود خان را از راه تقیل عتبه علیای سلطنت با خود
برداشته بحضور اعلیحضرت شاه زمان آورد و وی مورد الطاف شاهانه گشته رخصت انصراف یافته در بلوچستان
رفت و بحکومت موروثی خویش پرداخته شش هزار سوار از مردم بلوچیه برای ملازمت رکاب شاهی مرتب ساخته
داخل سپاه دولت کرد و تا که زنده بود از شاهراه سلطنت و اطاعت پادشاهان درانیه عدول نمود
ذکر توجه اعلیحضرت شاه زمان (ذکر توجه)
( جانب پنجاب و انجام کار همایون از دست محمد خان بلوچ ) (اعلیحضرت)
(شاه زمان)
از گرفتاری اعلیحضرت شاه زمان با مور شهزاده همایون و غیره که مرقوم گشت گروه سکھه در لاهور (جانب پنجاب)
آتش فتنه بر افروخته خود سری آغاز کردند و وی در سال ۱۲۱۰ هزار و دویست و ده هجری لوای تنبیه
و سرزنش آن گروه بر افراشته از کابل حرکت کرد و از گذرگاه اتك عبور کرده وارد سر زمین حسن ابدال


(٥٠)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (سراج التواریخ)
و نواحی رهاس شده چند روز را بسیر و شکار بسر برد واحمد خان شاهنچی باشی بارک زائی را با بهادر خان محمد زائی وغیره و هفت هزار سوار مقرر فرمود که ولایت میان دو آبه جیمر و چناب را بتصرف آرند مقارن اعمال شهزاده همایون از جایکه سکنا داشت بنا بر خوفیکه بواسطه کردارش در ضمیرش بود با صد سوار از همراهان وسلطان احمد خان پسر خویش راه فرار پیش گرفته داخل ریگستان لیه که بفاصله بیست و پنج گروه از ملتان جانب دیره اسمعیل خان و در بین آب جیمر و سند واقعست گردید و باراده اینکه بهر وسیله و واسطه که باشد خود را به کشمیر برساند و برای رفع خستگی با پسر و همراهانش در سایه درختی راحت گزید و در ینوقت محمد خان حاکم لیه با دیگر هواخواهان اعلیحضرت شاهزمان که بذریعه فرامین دستگیر نمودن شهزاده همایون آگاهی داده شده بودند و از انجماله محمد خان از ورود شهزاده در موضع مذکور آگاه گشته با ۵۰۰ پخصد سوار قصد گرفتن وی کرد وچون بوی رسیده تکلیف کرد که با او در شهر شده استراحت حاصل کند و شهزاده از ناصیه حال محمد خان خلاف انچه میگفت مشاهده نموده باسپ نیز بر نشست و باتفاق همراهانش کمر جنگ بر بسته دست باسلحه محاربه برده باهم در آویختند و اکثر از همراهانش مقتول و مجروح گردیده پسرش نیز زخم گلوله تفنگ برداشت واز زین بر زمین غلطیده هلاک گشت و خودش نعش پسر را آغشته بخون دیده دستش از کار رفته دستگیر شد و محمد خان او را باخود در قصبه لیه آورده به اعلیحضرت شاهزمان آگهی داد و او حسن خان قزلباش پیشخدمت باشی حضور خود را امر نموده که رفته اول اورا از حلیه بصر عاری ساخته بعد در پالکی انداخته روانه کابل نماید و او حسب الامر چشمش را میل کشیده با خود نزد اعلیحضرت شاهزمان آورده شاهش بکابل فرستاده حکم کرد که با دیگر شهزادگان محبوس زندان باشد و سر داران و سوارانیکه مأمور میان دو آبه شده بودند در خلال احوال مذکوره از آب جهلم عبور کرده با سکهان بمحاربه گرائیدند وچند دفعه جمعیت سکهه را پراکنده ساخته باز فراهم گشته باهم می آویختند تا که بقرب گجرات میان دوله جنگ شدید روی داده از ان میان احمد خان کشش و کوشش مردانه بتقديم رسانیده آخر الامر از سستی لشکر درانیه و عدم اتفاق سرداران متیقن گشت که کاری از پیش نتوان برد پس جنگ کنان خودرا از میدان بیرون کشیده با آلات و اسبابیکه باخود داشت باردوی شاهی پیوست و درینحال مکتوبی مشتمل بر التهاب ورود اعلیحضرت شاهزمان در دهلی از اعلیحضرت شاه عالم ثانی کوهی بن اعلیحضرت عزیزالدین عالمگیر ثانی بملاحظه شاهی رسیده چون در ینوقت از عرایض واقعه نگاران بسمع فیض مجمع رسیده بود که شهزاده محمود با جنود و افز دراه انتقام چشم شهزاده همایون برادر اعیانی خود را که بتقریب مذکور شد پیش گرفته برایت فساد افراشته است شدت گرمای هندرا در جواب نامه شاه دهلی عذر نهاده از حسن ابدالواء مراجعت را اعتلا داده وارد دار السلطنه کابل شد

(ذکر توجه اعلیحضرت شاهزمان)
(جانب قندهار بعزم رزم شهزاده محمود)
از فتنه انگیزی شهزاده محمود که اعلیحضرت شاهزمان خاطر گران شده بود پس از رسیدن بکابل بالفکر آراسته را بقندهار برگرفت و از انجا بدون درنگ آهنگ هرات نموده چون وارد میوند یامیمند شد از السوی شهزاده محمود از رود هیرمند باسپاه کینه خواه عبور کرده محمد عظیم خان بن مهر هزار خان الکوزائی را با جمعی پیش رو لشکرش قرار داده از جانب اعلیحضرت شاهزمان میر آخور مهر علیخان مأمور قراولی گشت و جانین در موضع خاکریز باهم دوچار گردیده بازار کارزار رواج گرفت و افواج شهزاده محمود هجوم آورده فوج قراول شاهی را هزیمت دادند و توپهای شانرا متصرف شدند و اعلیحضرت شاهزمان از عقب در رسیده حال را بدانمنوال مشاهده کرده تاج مکلل ومرصع از زمرد والماس را که مرتب بجهار جیغه و پرسرش بود برداشته کلاه ساده بر سر نهاد و دست تضرع بدرگاه حضرت اله برافراشته التماس فتح و نصرت نمود و حاضرین رکاب از دیدن اینحالت در یمان و اضطراب افتادند که شاه راه فرار اختیار خواهد کرد پس ناچار زانوزده استغار تغییر لباس از شاه

ذکر توجه اعلیحضرت شاهزمان جانب قندهار بعزم رزم شهزاده محمود


(٥١)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (- اج التواريخ)
بوده مجاب شدند که تبدیل لباس از بهر آنست که در حین پیکار از شناختن خصم برکنار باشم وتیادل از دست نداده
مردانه بکار زار بکوشید چون سخن بدینجا رسید سپاه شهزاده یورش آورده لشکر پادشاهی را از پیش برداشتند
واعلیحضرت شاهزمان زبان هل من ناصر ينصرنى (١) کشوده نواب خان ايشيك آقاسي قوم الکوزائی وتوكل خان (١) آیا باری
وکشن خان سرداران قلماق از دسته غلامان که در عهد اعلیحضرت تیمور شاه مسلمان شده بودند از شنیدن دهند نصرت
آواز شاه از راه یاری پیش آمده از میان توکل خان لب جسارت کشاده گفت که این مغلوبيه شدن نتيجه همان کلام که یاری
دهد مرا
برداشتن شاهست و شاه جواب اولیرا پاسخ داده ایشان دعای تیغ و ظفر گرفته اسپ همت بتاختند و همراهان مجدد عظیم
خار را باخودش چنان هزیمت داده در تشویش انداختن که مثلا تهی کشته راه هرات را فراموش کرده جانب
قندهار طریق فرار اختیار کردند و در قریه ذا کرد واقع پنج کروهی شهر قندهار رسیده در خانه میان عبدالمجید
درویش پناه گزید چنانچه او پس از فیصله دعوی از راه شفاعت ملا جان محمد پسر خود را باوی نزد
اعلیحضرت شاهزمان فرستاد و آنگاه که شرف وصول حضور یافت باشمشیریکه در دست و کفنیکه بگردن آویخته
داشت عرض کرد که سزاوار آنم که بدین تیغ سر ببریده و بدین کفن تکفینیده آید و شاه عفو تقصیر فرموده بعطائی
خلعت و اسپ و شمشیر بنواخت القصه شهزاده محمود پس از گریختن محمد عظیم خان شکست یافته متوهمانه با محمدخان
هزاره که سردار با اقتداری بود بمشاوره پرداخته صلاح کار از وی جست و او تسلی داده باهم روانه هرات شدند
و دیگر سران و سردارانیکه راه سازش با کارگذاران شاهی داشتند بپای خدمت ایستاده عنان از رفتن با شهزاده
بازداشتند و پلنگ توش خان جمشیدی که از قرار داد ایشان آگاه نبود استفسار نمود که چرا از عقب شهزاده
راه نه پيوندند در محال که هنوز جواب نگفته بودند نور محمد خان امین الملك باشاره اعلیحضرت شاهزمان
اسپ جانب شان تاخته از حرکت دادن شان بدیشان فهمانید که آهنگ جنگ ندارد و خود را نزد ایشان رسانیده
زمانخان و دیگر سرداران را با خود برداشته نزد شاه آورد و شاه همه را عفو فرموده عهد نامه مؤکد بسوگند
از ایشان گرفت که پس ازین مصدر خطا و خیانتی نسبت بسلطنت نشوند و از انجمله پلنگ توشخان سوگند
بر توثیق عهد یاد نکرده بعرض رسانید که بدون سوگند بعهدیکه کرده ام راسخ دم و ثابت قدمم و دیگران که عهد
خویش را بسوگند مبرم ساخته اند البته از در کذب خواهد بود و ایشان بجواب این سخن او معروض داشتند
که ما بعهد خویش استواریم و این برادر ما نیز خلاف پیمان ما را همی نخواهد نمود پس اعلیحضرت شاهزمان
همه را بعطای خلعت و رخصت مراجعت بمساكن شان خورسند فرموده قرار داد که پس از بازدید خویشان
ورفع خستگی و حصول استراحت بفرمان طلب حاضر خدمت آیند و ایشان دعای بقای سلطنت شاه را نموده
نخست باهم احرام طواف مزار فیض آثار خواجگان چشت علیهم الرحمه والرضوان بربسته و از در آن مقام سعادت
ارتسام شدند و در شب وصول آن مضجع مغفرت موصول عرضه پررد ونقض عهد اعلیحضرت شاهزمان و قبول
اطاعت شهزاده محمود در هرات نزد شهزاده فرستادند که عهدیکه باشاه منعقد نموده اند از راه فریب است نه از طریقه
صدق و شکیب زیرا که چاکران شهزاده اند و از قید عهد آزادند و شهزاده از این رقیمه ایشان شادمان گشته بقبول نامه
همکنان را طلب نموده تجدید عهد سابق فرمود و درین جا نیز پلنگ توش خان سوگند بزبان نراند بعد هر کدام بمقامی
که داشت برفت و شهزاده محمود والده ماجده اش را با عریضه مشتمل بر عجز وانکسار والتماس عفو کردار ناهنجار
خویش کبیل درگاه شاهذیجاه نموده معفو گردید و هم باستدعای آن عفیفه عالیه یگانه کوهر درج شاهی را به پسر شهزاده
محمود ودختر او را باختر برج سپهر سلطنت تزویج فرموده بامر والا شرف نفاذ یافت و بآن مخدره سفارش رفت
که نخست پسرعالی گهر شهزاده محمود حاضر پیشگاه شاه شده با سور و سرور عروسی او بپای برده شود و والده
عفت وساده او انگشت قبول بردیده منت نهاده بعد با منشور عطای هرات بشهزاده محمود رخصت انصراف حاصل
کرده مراجعت کرد و شهزاده محمود را اندرز نموده گفت که بهمین احسانی که از شاه نسبت بتو شده است قناعت
ورزیده اکتفانمائی و راه دیگر جز رضای خدا و اطاعت شاه نه پیمائی و او نصیحت مادرش را پذیرفته کار حکومت
خویش پیش گرفت و اعلیحضرت شاه زمان که حرکات مخالفانه شهزاده محمود را از تحریص و ترغیب آقا محمد خان


(٥٢)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (سراج التواریخ)

قاجار فرمان فرمای ایران میدانست نفهمید او را که مکنون خاطر داشت ابراز داده در افواه انداخت که
لوای کوشمال آقا محمد خان را برافراخته جیش جنه مخالبک ایران در جنبش آرد و ایقلیم سمرقند ، بکوش هوش
آقا محمد خان رسید و او محمد حسین خان قراگوزلوی همدانی را برسم سفارت فرستاد بخلاف بیان صاحب روضة
الصفای ناصری که اینواقعه را چنانچه رقم گردیده است از پیش بجانب داری دولت متبوعه خویش ذکر نموده و حال
آنکه در نیوقت مشارالیه بامکتوب مواددت اسلوب وانواع تحف وهدايا مأمور افغانستان شده شرف اندوز پایه
سریر سلطنت گشت و اعلیحضرت شاه زمان قبل از ورود فرستاده مذکور افواج خویش را بالسلحه و توپخانه
ترتیب داده بمواجهه او عرض (۱) دید تاوی عساکر پادشاهی را مشاهده کرده آقا محمد خان را از مکنت و حشمت
افاغنه بیاگاهاندو هم کدوخان بارك زائی را مأمور سفارت ایران فرموده باسفیر شاه ایران روانه ساخت که پاسخ
بگذارد چنانچه وی رقم اطمینان خاطر وتحفه وخلعت شاهانه را بآقا محمد خان رسانیده از توجه شاهی بجانب ایران
آسوده ساخته مراجعت کرد و اعلیحضرت شاه زمان پس از فرستادن رسول مذکور از قندهار حرکت فرموده
وارد کابل شد بعد أهنك تسخير هند کرده امنای دولتش بنابر فتنه جوئی شهزاده محمود امروزفتن هندوستان را
پسندیده بعرض رسانیدند که شاه را ازین سفر باز دارند و اعلیحضرت شاه زمان قطر بفرستادن او مادر خود را
بحضور که بتقریب مسطور گشته آمد عرض امرا را نپذیرفته فسخ عزم سفر هند نفرمود و گفت که شهزاده محمود
هرگز طریق خلاف نخواهد پیمود

توجه موکب (ذکر توجه اعلیحضرت شاهزمان) شاهی جانب (بجانب پنجاب و هندوستان)

چون مردم سکهه سر از جیب تمرد برآورده مصدر فتنه و فساد شده طریق کینه وعناد می پیمودند ناچار شاه
والا جاه سفر پنجاب و هند اختیار کرده از کابل بالشکر شایان راه بر گرفته وارد پشاور گشت و از انجا در ماه
جمادى الاخر سال ١٢١١ هزار و دویست یازده هجری شیر محمد خان مختار الدوله را با بیست هزار سوار پیش
رو لشکر قرار داده امر کرد که مسافت دوازده گروه پیشتر از سپاه ملازم رکاب شاهی رهسپر بوده دست
اتلاف بمزارع ومسافات(١) اطراف راه نیکشاید واو از گذرگاه اتك گذشته از راه حسن ابدال وراول پندی
ورهتاس قطع مراحل نموده بساحل دریای جهلم فرود آمد و از عقیش شاه با سپاه کینه خواه بر طبق قرار داد
مذکور طی طریق میفرمود تا که شیر محمد خان مختار الدوله از آب جهلم و جناب عبور کرده از جاده کجران
واله و امین آباد حرکت کرده از قرب لاهور گذشته در شاه دره واقع فاصله سه کروهی جانب غربی شهر که
نهر راوی در بین آن وبلدة لاهور حایل است فرود آمد و مردم سکهه از ورود عساکر شاهی جان خود را در
تباهی دیده سرای کانی والنكای میان دو آبه جيلم وجناب وراوی را از وجود خودها خالی گذاشته از هیلت
افواج شاهی راه فرار برداشتند و داخل علاقه مانجه واقع جنب شهر امرت سر وبنین میان دو آبه بیاه وستلج
شده در لکی جنگل پناه گزیدند وعيال واطفال واجمال واثقال خود را بمضايق جبال کشیدند و حافظ شیر محمد
خان انگاه که از نهر راوی گذشته در جنب لاهور فروکش کرد لها سنگهه حاکم لاهور كليد قلعه را بجناب
میان شاه چراغ صاحب سلطان پوری که سلسله نسبش بحضرت وجید عارفین ربانی شیخ عبد القادر جیلانی قدس
سره میرسد سپرده خود راه فرار اختیار کرد و حافظ شیر محمد خان مختار الدوله بامر شاه والاجاه پس از در آمدن
بشهر آئین بندی نموده سه شب شهر و بازار را چراغان فرمود وذات محاسن صفات شاه در روزغرة ماه رجب
سال مذکور داخل لاهور شده پانزده هزار سوار از عساکر فیروزی مآثر مقرر فرمود که بفاصلة ده گروه
از شهر دور در شب و روز گردش و مرور داشته باشند تا اگر خصم عزم شهر لاهور نمایند ایشان بمدافعه
گرابشند ودر روز دوم یا سوم از ورود کوکبة شاهی در لاهور از عرایض کار پردازان حضور بمسمع فیض

(۱) عرض سان دیدن لشکر را گویند
(۱) مسافات کشت هائیکه آب داده میشود


(٥٣)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (سراج التواریخ)
مجمع رسید که مردم سکنه شهر از هندو ومسلمان صد دکاکین نموده با تمکده در آمده اند وشاه از شنیدن این
ماجرا برآشفته امر کرد که هر چند مردم این شهر بمکافات چنین کار ناسزا وار شایان قتل عامند ولی صدور
اینگونه امور از دستور مملکت داری دور است پس میباید جزیه از ایشان گرفته شود وکار گذاران حضور
محصلان شدید الوصول تحصیل وجه جزیه گماشته از هندو ومسلمان نقدینه همیگرفتند تا که بگوش دادنیوش شاه
رسیده مسلمانان از دادن جزیه امان یافتند واز هندو که جزیه ده بودند چندین از سخت گیری محصل خودرا
در چاه آب انداخته هلاك ساختند و مقارن اعمال مردم محال پنجاب که از ورود شاه آگاه شده بودند اعیان فرقه اسلام
چون جلال بنی ونظام الدین خان رئیس قصور وغیره زمینداران علاقه جات واضلاع ولایات حاضر بار شده مخمر
رکاب بوسی در یافتند ومورد الطاف شاهانه گشته طریق خدمت پیش گرفتند و با ایل والوس خودها در تحت
رایت مختار الدوله جا گزیده در قتال و جدال معاند اردوی او گردیدند و از افواج شاهی که با مختار الدوله
بودند هر روز جمعی بتاخت و تاز پرداخته چهل تن از گروه سکهه را بخاك هلاك انداخته سرهای شانرا بریده
از راه استمرار بحضور شاه میفرستادند تا که خبر شرارت و بغاوت شهزاده محمود گوش خراش شاه شده دست
از غارت حکیان ونهب شهر امرت سر که در خاطرش بود باز داشت وگوش بانتظار رسیدن خبر دوم از جانب
شهزاده محمود گذاشت و درین فرصت مردم سکهه بتصور اینکه شاه از عدم استطاعت دست از قتل و غارت شان
کشیده است دیسه هزار نفر در قلعه شیخپوره واقع یازده کروهی جانب غربی شهر لاهور فراهم گشته لوای
فساد افراشتند ومختار الدوله باچند ضرب توپ از حضور تخریب قلعه مذکور مأمور گردیده محاصره اش کرد
وآخر الامر سکهان که در اندرون قلعه بودند بتنك آمده طالب امان شدند و بواسطه ملا عبد الغفار جديد
الاسلام ملتمس شان پذیرفته آمده باج وخراج بعهده گرفته فرمان پذیر گردیدند انگاه اعلیحضرت شاهزمان
که مکنون خاطرش پس از تنبیه وتهدید سکهان چنان بود که عازم شاهجهان آباد شده گردن کشان مرهته
وقوم جات را سرزنش فرموده بافغانستان مراجعت نماید اما تقدیر با تدبیر او موافقت نکرده از سبب بغی شهزاده
محمود که آنفاً (۱) مذکور گشت از لاهور رایت مراجعت جانب کابل افراشت

(۱)
آنفاً یعنی
فی الحال
ذکر مراجعت
شاه از پنجاب

ذکر مراجعت اعلیحضرت شاهزمان
(از سبب فتنه شهزاده محمود)

مفصل المجمل اینکه در هنگام توجه شاه جانب پنجاب عطا محمد خان بامی زائی فرصت یافته پشینواز خانه وار
را از قندهار ونواحی آن کوچ داده با خود در هرات نزد شهزاده محمود برد و او را اغوا کرده بسخنان چرب وشیرین
مایل بدعوی سلطنت ساخت و بعهده گرفت که مردم درانی و عساکر شاهی را بهر حیلت که باشد با شهزاده همداستان
واز اعلیحضرت شاهزمان روگردان نماید چنانچه باندك زمان بیست هزار مرد برای نبرد جمع آورده آهنگ تسخیر
قندهار کرد واز التهاب آتش این فتنه زمان خان بن حاجی کریمداد خان وغیره هواخواهان با علیحضرت شاهزمان
بذریعه عریضه آگهی دادند و شاه در غره ماه شعبان سال ۱۲۱۱ هزار و دویست یازده هجری لوای مراجعت افراشته
ازنهر راوی بجسر واز آب چناب بگذرگاه سودره واقع دو گروهی وزیر آباداسپ زده بگذشت و در منزل گجرات
بجهاد نفر از درانیان را بواسطه غارت کردن قریه سادات شكم بدرید بعد از آب جیلم نیز عبور کرده فرود آمد و درین
فرودگاه سه روز درنك كرده احمد خان بارکزائی را بحکومت میان دو آب جلم و سنده سرافرازی بخشیده محمدخان
محمدزائی را با مجدد سوار و بوستان خان ابدال را از و نورالله خان ختک را بپانصد سوار قوم خودش وسه صد سوار
قوم ختک کوهاتی و دویست سوار از قوم یوسف زایی و دو هزار سواره کشادۀ خودش که مجموع هشت هزار سوار میشدند
با صد زنبورك وچهار عراده توپ و يك لك روپيه وجه نقد از مالیات لاهور معین ومقرر کرد که با حاکم مزبور بوده بحراست
سرحد وثغور پردازد و حسن خان قزلباش را که چهار هزار سوار غلام خانه در تحت رایتش بوده امور فرمود


( ٥٤ )
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواريخ )
که میان دو آبه راوی و چناب را منظم ساخته و قلعه پند داور خان واقع کنار نهر جیلم را نیز مسخر کرده
بعد شرفیاب حضور شود و خود علم سعادت بمرج برافشته کشا فرموده روز بیست و هفتم شعبان وارد پشاور گشت
واز انجا حرکت کرده روز هجدهم ماه رمضان داخل کابل شد و بترتیب لشکر و سامان سفر قندهار پرداخته ساز
و برگ خویش ساز میکرد که باز کار گذاران قندهار عرض پرداز شده از توجه عطا محمد خان بجانب قندهار خبر
(۱) کیفر دادند و اعلیحضرت شاهزمان محمد زمان خانرا امر کرد که کسی را از راه خفا فرستاده کیفر(۱)کار عطا محمد خانرا
بمعنی مکافات در کنارش نهاده هلاکش سازد و او ملك نام افغان را مأمور این مذكور كرده از عقبش شاه با سپاه رو بسوی
قندهار آورده وارد آبدبار شد و ملك با چند تن از افغانان خود را در اردوی عطا محمد خان رسانیده مسافر آسا روز
را بشب برده شب هنگام در مقامیکه عطا محمد خان خفته بود خویش را نزدیک کرده بضرب تیغ دمار از
روز کارش برآورد و از سنوح این سانحه شهزاده محمود با لشکرش که قلعه داری هرات را قلیچ خان تیموری
سپرده خودش راه قندهار پیش گرفته بود هراسیده عریضه مبنی بر عجز و انکسار نگار داده ضمناً خواستار آن
شد که در سالی مبلغ دو لك روپیه از زمان اعلیحضرت تیمور شاه مرحوم برای کفایت مؤنت وی مقرر بود
و پس از ان وظیفه مستمره مذکوره قطع گردیده است میباید در صورت انقیاد و انشر ا د فتنـه و فساد مبلغ مذکور
از روز معطلی عنایت ابدی شود و شاه مسئول او را از روز وصول عریضه اش قبول نموده قبل از آن را عطا نفرمود
و شهزاده محمود باینعطیه قناعت نورزیده طریق خلاف شریعت سلطنت گزید و با مید اینکه اکثری از مردم درانی
باوی مودت و مواحدت نهانی داشتند و او را بفتنه انگیزی ترغیب و تحریص مینمودند رایت مجادله افراشت
و اعلیحضرت شاهزمان ناچار مرحبه جای جاده پیکار شده شهزاده قیصر پسر خودرا با سردار احمد خان میرآخور
و چند تن دیگر از اعیان و فوج گران پیش روی لشکر خویش قرار داده فرمود که در فراه رفته اقامه نمایند
و ازان سو شهزاده محمود نیز فوجی را بمقدمه الجيش مأمور كرده تلاقی جانین در عرض راه اتفاق افتاده محار به رخ
داد و تا زمان ورود کوکبه شاهی در فراه غالب و مغلوب هيچيك از طرفين معلوم نشد مگر از قلت علوفه و ترسیدن
تخواه بسپاه شاه روز اردوی شاهی بصدرت و ذلت بسر میبرفت
ذکر هزیمت ( ذکر هزیمت شهزاده و پناه بردنش بکوهستان )
یافتن شهزاده
محمود اشگاه که منزل فراه فرودگاه سپاه شاه شد والده ماجده شهزاده محمود از راه عذر خواهی حاضر محفل حضور شاهی گشته
خواست که باز التماس عفو تقصیر پسرش را نموده آبی بروی کارش آرد اما از سبب مخالفت قلیچ خان تیموری
که نسبت باشهزاده داشت و هم از جانب او بقلعه داری هرات مأمور بود و باشاه طریقه عهد پیشین می پیمود
بنی نیل مرام مراجعت کرد و شهزاده که بعد از فرستادن مادرش بنزد شاه راه معاودت بجانب شهر هرات
بر گرفته بود قلعه دارش نخست از دخول شهر مانع آمده در برویش بر بست و بعد باتفاق صادق خان سپهسالار
لشکر شهزاده و میرزا ابراهیم خان مختار شهزاده را بفریب در شهر در آورده محبوس کرد و سپاه وی که بیرون
شهر هرات بودند از حقیقت حال شهزاده آگاه گشته هر کدام راه مسکن و مقام خویشتن بر گرفت و شهزاده
بوسایط و وسایل از زندان برآمده باشهزاده فیروز الدین برادر اعیانی و اهل وعيال خویش و دویست سوار براه
(۲) جبال فرار پیش گرفته بجبال باذخه(۲) پناه گزید و اعلیحضرت شاهزمان از فراه کوچیده چون داخل شهر هرات شد
باذخه کوههای
بلند حافظ شير محمد خان مختار الدوله را بتعاقب شهزاده کاشت که دستگیرش نماید و اورفته شهزاده را نیافته معاودت
نمود و شهزاده قیصر که ولیعهد پدرش بود بایالت هرات مأمور گردیده مشکی خان خواجه سرا بسر کردگی کارخانه جات
او سر افراز گشت و سردار احمد خان نورزائی و زمان خان بالشکری شایان باقامت و حراست هرات مقرر شده کلید
قلعه داری آن بقلیچ خان مفوض آمد و دیگر اعیان و اشراف از عطای خلاع فاخره امتیاز یافته کسوت مباهات
بدوش انداختند و مقارن اینحال کدو خان که بسفارت نزد آقا محمد خان حکمران ایران رفته بود مراجعت کرده


(٥٥)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواريخ )

شرف دست بوس حاصل کرد وداستانی از استراحت جوئی وضعف وکمالت خولی آقا محمدخان بعرض رسانیده
خواستار آن شد که دوازده هزار سوار بسالاری او مأمور تسخیر مملکت ایران شود تا آن مرزوبوم را فتح
نموده ضمیمه مملکت افغانستان نماید وهنوز این سخن ورد زبان ودر میان بود که خبر رسید که آقا محمد خان
باشاره برادرزاده اش بابا علیجان ازدست غلامی در روزچهاردهم محرم سال ۱۲۱۲ هزار ودویست ودوازده هجری بپرب
قلعه شیشه واقع سرحد مملکت دولت روس مقتول شد و اعلیحضرت شاهزمان پس از شنیدن اینخبر حافظ شیر
محمد خان را امر نمود که شهزاده عباس میرزا و نادر میرزا پسران شاهرخ میرزا نواده اعلیحضرت نادرشاه را که ایشان
از جور آقا محمدخان ازمشهد گریخته پناه بدرگاه شاه آورده بودند باخود برداشته ودر مشهد مقدس برده برسند
ایالت شان متمکن بدارد واو هردو تن شهزاده را در مشهد برده بر سریر حکومت آنجا نصب کرده بر گشت
سپس اعلیحضرت شاهزمان از مردم او یماق وهزاره وتایمنی و تیله نامه مشتمل براینکه اگر شهزاده محمود بایماد
خاك هرات شود منعش نمایند واگر در مخالفت وی غفلت و کمالت ورزند سزاوار سیاست آیند گرفته وده هزار
خانه وار از هواخواهان شهزاده محمود را از هرات ونواحی آن با خود گرفته روی بسوی کابل آورده در ماه رجب
سال ۱۲۱۲ هزار ودویست ودوازده هجری وارد کابل شد ومقارن اینحال نواب غلام محمد خان بن فیض الله خان بن
علی محمد خان روهیله رامپوری که شرح حال این علی محمدخان در تضاعیف (۱) توجهات اعلیحضرت احمد شاه (۱) تضاعیف
خلد آرامگاه بجانب هند رقم کشته آمد از چنگ مردم فرنگ خودرا بحیله وبهانه رها داده بطواف کعبه تو پها وقاتها
شریفه مشرف کشته و از انجا معاودت نموده براه دکهن و بحر تمگر و ملتان ومکهد وکوهات و پشاور بادویست
سوار و پیاده و پنجاه نفر اشتر حامل اثقال خویشتن بواسطه وفادارخان بهادر وارد کابل گردیده شرفیاب حاصل
کرد و مورد الطاف شاهانه شده بعطای خلعت میر افزاری یافته در خانه وکیل الرعایا جای داده آمد و پس
از حصول استراحت عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده در باب استرداد ولایت وحکومتش از حضور شاه التماس
كمك ومعاونت کرد و عرضش پذیرفته خاطر شاهی کشته امر اقدس اصدار یافت که عساکر منصوره از راه
پشاور بدانصوی روی آرند اما فعلا از جهت خستگی سپاه که براه هرات دیده ونو بکابل رسیده بودند از التماس
امنای دولت معطل گشت تا رفع ذلت نموده بعد حرکت نمایند وعمال وضباط برای وصول مالیات ولایت کشمیر
وسند از حضور مأمور شده بدیشان تأکید رفت که آلات و ادوات حرب را نیز نیکو مرتب سازند که در وقت
حرکت بجانب هند بکار پردازند و از دیگر افواج قاهره باز نمانند

( ذکرکار پردازان عهد سلطنت اعلیحضرت شاهزمان )

اول رحمت الله خان سدوزائی کامران خیل که نخبه مشیران پایه سریر سلطنت و بلقب وفادار خان معتمدالدوله
ممتاز بوده پدرش فتح الله خان نیز در عهد اعلیحضرت احمدشاه مبرور خطاب وفادار خانی داشته و تا اواسط سلطنت
اعلیحضرت تیمورشاه مغفور بعزت زیسته بعد وفات یافت ودختر این رحمت الله خان هم خوابه شهزاده شجاع الملك
بود دیگر حافظ شیر محمد خان بن اشرف الوزراء شاه ولیخان با میزائی که پس از قتل پدرش بحکم اعلیحضرت
تیمورشاه که از پیش مرقوم گشت زاویه گزین شده و در عهد اعلیحضرت شاهزمان نوازش یافته بخطاب مختارالدوله
ورتبه وزارت و منصب سرداری کل طوایف درانی سرافراز گشت دیگر نور محمد خان امین الملك بابری که از زمان
سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه مهتمم همه دفاتر و دیوان مملکت بود و سرکرده گی چهار هزار نفر از غلامان نیز
داشت ودخترش بانوی مشکوی حرم محترم اعلیحضرت شاهزمان بود دیگر میرزا علی رضا خان قوم قزلباش که از عهد
اعلیحضرت احمدشاه تا اینوقت منصب استیفای دیوان اعلی داشت دیگر میرزا میرا براهیم خان موسوی مشرف
که بخطاب مشرف خان سربلند بود دیگر میر محمد علیخان موسوی بن میرزا هادیخان که از لقب کفایت خانی
برومند بود و پدرش نیز از منشیان با کفایت و درایت عهد اعلیحضرت احمد شاه و اعلیحضرت تیمورشاه بوده

ذکر کار
پردازان عهد
اعلیحضرت
شاه زمان


(٥٦)
( جلداول )
( ذكر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان )
( سراج التواريخ )
ا شیوا زبان
فصیح بیان را
گویند
ذکر تعداد
لشکر
اعلیحضرت
شاه زمان
ذکر حکام
عهد
اعلیحضرت
شاه زمان

خودش در زمان سلطنت اعلیحضرت شاهزمان پس از فوت پدرش بلقب مذکور ومنصب منشى باشى حضور
افتخار حاصيل كرده وهم وقتى مأمور مملکت پیشاور وکشمیر شده رعایا را از حسن سلوك رضامند و خودرسمند
نمود و در زیست روز گارعباس و شیوازبان(١)وسخی وبدربار پادشاه در فن خود لافانی بود چنانچه از جسارت و پیش
زبانی وگستاخی که باوقا دارخان کرد پایه اقتدارش کاسته باز در سال هزارو دویست ودوازده هجری بشفاعت مریم
درانی مادر اعلیحضرت شاهزمان بسلم اعتبار اول بار ارتقایافت وبخانه زادخان مخاطب گردید دیگر میرزا میراحمد
خان برادر میر محمدعلی مذکور دیگر میرزا شریف خان قزلباش منشی باشی بوده است دیگر میرهوتک خان بن
زمانخان برادرزاده سردار جهانخان خان خانان که منصب دارو غگی دفتر واخبار و هر کاره باشی گری کل ممالك بوی
مفوض بود دیگر التفات خان سركرده خواجه سرایان که یوسف علیخان خواجه سرا از دست گرفتگان او واز
خاندان نواب شجاع الدوله هندی بود و باین واسطه و دیگر خدمات لقب التفات خان یافت

( ذكرتعداد افواج اعلیحضرت شاهزمان )
( ومبلغ ومقدار تنخواه ایشان )
عمده وزبده افواج پادشاهی دوازده هزار سوار دستهای غلامان بود که اکثرش از مردم مغول وقزلباش
واقل از دیگر طوایف بودند ومخرم قزلباش را اعلیحضرت احمدشاه از ایران درافغانستان آورده موسوم بغلام
خانه ساخته و بازمان سلطنت اعلیحضرت شاهزمان اندك شده اولاد واعقاب بسیار از ایشان بازمانده در سلك خدام
دولت منسلك بودند و سوارۀ هر دو طایفۀ قزلباشيه ومغولیه در تحت رایت نور محمد خان امین الملك و حسن خان وصادق
خان والتفات خان خزانه دار ومشکی خان قرار داشتند واکثر ایشان از دفتر نظام مواجب نقدی میگرفتند
وادنى مراتب تنخواه هريك ايشان از ده الی پانزده تومان مشخص سالیانه بود و دوازده هزار سوار دیگر نیز از
هر دو طایفه وغیره تحت الوية ديگرسرداران قیام داشتند که همیشه ملازم رکاب شاهی ومحافظ خلوتگاه و سر اپرده
ظل الهی بوده بفاصلۀ سیصد ذرعه از سراپردۀ شاهی فرود میآمدند واین دوازده هزار سوار اکثر نقد واقل
نصف نقد و نیم جایگیر داشته اند ومنصب داران ایشان ازقبیل دهباشی و مینگباشی وفر آقاسی بوده و باقزوقی تیول
وسيورغال افتخار داشته اند ودیگر سی هزار سوار ازدرانیه قندهار ودیگر طوایف سكند آن دیار در زیر بیرق
سردار قوم خود طریق خدمت می پيمودند و ديگر سواران قبایل ترین و بلوچ وهو تك وتوخى وتركي واندرى
وعلى خيل بودند که مدام بملازمت ركاب شاهی روز بسر می بردند و مجموع سپاه منصوره غیر از شتر سواران
وسی هزار و نهصد پیاده هشتادوشش هزار سوار رهسپار میدان کارزار بوده اند وعلاوه بران پانزده هزارسواره
و پیاده در سند وملتان و دره جات از مردم خود آنولایات بوده که در اسفار هند حاضر رکاب شاهان افغان میشدند
چنانچه عدد صفوف صنوف لشکر در سفرهای هندوستان بیرون از پیاده بيك لك سوار جرار کار گذار
سلاح دار میرسید

( ذکر حکام ووالیان ومالیات عهد اعلیحضرت شاهزمان )
عبد الله خان مخلص الدوله محكومت كشمير تنبر افرازی داشته وبيست و چهار لك روپیه از اجارۀ آنولایت
عاید دیوان سلطنت میشد اما اکثر بمواجب عمال وضباط مجرى گشته شش هفت لك روپیه بخزانۀ پادشاهی
میرسید ومظفر خان بهادر صفدر جنك سدوزائى بايلات ملتان مأمور بوده و اکثر از مضافات آن در عهد سلطنت
اعلیحضرت تیمور شاه بتصرف بهاول خان چنانچه مذکور شده آمد و حصه بدست سکهان در آمد ودخل ولایت
جهنك سیال نیز که حاصلش چند لك روپيه واز توابع حکومت ملتان بود در کیسهٔ سکهان میرفت و بقیه اضلاع
ملتان بجایگیران مردم سدوزائی بوده در سالى سه لك روپيه عايد خزانۀ شاهی میگشت و دیره غازی خان بامواجب


(٥٧)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (سراج التواريخ)
مردم خدمتکار آن که از محصول آنجا مجری می بردند هفت صد هزار روپیه اجاره بود و دره اسمعیل خان بدویست هزار روپیه در اجاره عبد الرحیم خان هوتکی بود و دختر این عبد الرحیم خان در سلك زوجات اعلیحضرت شاهزمان انسلاك داشت و میر فتحعلی خان سندی حکمران تهته و بهکر که شهر حیدر آباد دار الحکومتس بود خراج میفرستاد و حکام بلوچستان نیز سکه و خطبه بنام سلاطین درانیہ اجرا داده و میخواندند و بعوض خراج آن مملکت حکمرانش با ششهزار سوار همیشه حاضر رکاب فیض انتساب شاهی می بود و پشاور با مضافاتش تا سال ۱۲۱۲ هزار و دویست و دوازده بهفت لك روپيه اجاره بوده در سال مذکور زیر داد خان فوفل زائی از حضور بحکومت آن مأمور کشت و عبد الله خان مخاطب بجان نثار خان بحکومت کابل اقدام داشت و محمد خان امین الدوله سدوزائی بحکومت لیه مفتخر بوده بسیاری از سرداران درانی را که با شهزاده همایون طریق موافقت پیموده بودند از دست محمد خان مزبور بپاسدار سیدند و از جفتی اکثر از مردم درانی در صدد قتل او بودند و شاهش بنا بنقاهر خواطر درانیان از مشرف شدن حضور منع فرموده باریاب نمیشد و حکومت هرات بشهزاده قیصر و از قندهار بشهزاده حیدر مفوض و مضافات قندهار جایگیر اعیان درانی بودند و بلخ و توابع آن اگر چه داخل مملکت محروسه بود اما از خراج چیزی و پشیزی از ان عاید خزانه سلطنت نمیشد و بصرف میران ولایات آن میرسید بلکه چیزی از خزانه دولت برای کفایت مهمات آن میرفت و خود اعلیحضرت شاهزمان با وجودیکه در سال هزار و دویست و دوازده هجری صلی الله علیه وسلم قدم بمرحله سی سالگی نهاده بود در عنفوان شباب داد هر يك از ستمدیدکان را بوجه صواب داده بعدالت حکمرانی و سیاست میفرمود و ظالمانرا شکم میدرید و بینی می برید کویا موافق طبیعت مردم رفتار میکرد

(ذکر سرگذشت اعلیحضرت شاهزمان)—
(بعد از سنه مذکور تا انجام کارش)
چون شهزاده محمود بقراریکه مذکور شد از هرات کریخته در جبال پناه گزید و در مأمن خویش روز بهی ندیده بمشهد برفت و اعلیحضرت شاهزمان بنابر عده که بنواب غلام محمد خان در باب استرداد ولایت و استقرار حکومتش داده بود در روز چهاردهم ماه شعبان سنه ۱۲۱۲ هزار و دو صد و دوازده از کابل لوای سر فراش مهابت بسنگهه و غیره سکهان برافراشته راه پشاور آهنگ لاهور کرد و از هبوط کوکبه شاهی در لاهور مهابت سکهة مذکور واقف کشته از عدم نیروی مدافعه بلا توقف جای درنك خودرا فرو گذاشته راه فرار بجانب جبال سوالك برداشت و اعلیحضرت شاهزمان میدان کار زار را خالی از اغیار دیده عبد الله خان مختار الدوله الکوزائی را بحکومت کشمیر مأمور فرمود و ایالت لاهور را بدستوریکه بود با احمد خان و اكذاشته قوت استخلاص ولایت محكومة نواب غلام محمد خان را از چنگ فرنگ در بازوی خود ندیده بکابل مراجعت نمود و پس از رسیدن در کابل از عرایض شهزاده قیصر وزمانخان بگوش داد نیوشش رسید که شهزاده محمود با مداد و كمك اعلیحضرت فتحعلی شاه روی بتسخیر بـوی هـرات نهاده و ایشان بافواج مقيمه هرات بعزم مدافعه از شهر بیرون شده اند

ذكر سرگذشت
اعلیحضرت
شاهزمان از
سنه ۱۲۱۲ تا
آخر سلطنتش

(ذکر توجه اعلیحضرت شاهزمان)
(بجانب هرات بعزم دفع شهزاده محمود)
مفصل این مجمل اینکه چون شهزاده محمود بقراریکه مرقوم کشت وارد مشهد مقدس شد عرض پرداز پایه سریر سلطنت شاه ایران کشته بر وفق بیان صاحب روضة الصفای ناصری التماس شرفیابی بارگاه اعلیحضرت فتحعلی شاه نمود و عرضش منظور کردیده اسمعیل آقای مکری بساول دربار خاص وی مأمور و حکام اصفهان و کاشان

ذکر توجه
اعلیحضرت
شاهزمان
بجانب هرات


(۵۸)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواریخ )
را مشهور شد که شهزاده را باعزاز واکرام بدار السلطنه طهران رسانند چنانچه بر طبق امر پادشاهی او را
در روز بیست و هشتم ماه رمضان سنه ١٢١٢ هزار و دو صد و دوازده باحترام تام وارد شهر طهران کردند و از
جانب شاه ایران چراغ علیخان باستقبال شهزاده محمود وفيروز الدین و کامران برادر و پسرش بیرون شده مراسم
(۱)
پذیزه یعنی
استقبال
و پیش باز
(۲)
پذیره(۱) بتقديم رسانید و همچنین حاجی ابراهیم خان شیرازی اعتماد الدوله ووزیر اعظم با جماعتی از اعیان و اشراف
بتقريب شهر طهران ایشانرا استقبال کردند و در عمارتی از عمارات شاهی فرود آورده منزل دادند و همه امرای
بار بملاقات ایشان رسیده شرایط ادب بجای آوردند و پس از چند روز شرفیاب ملاقات شاه شده مورد تفقدات
خسروانه گشتند و بعد از توقف یکماه در طهران بسکونت کاشان مأمور گردیدند واسد الله خان بن حاجی
ابراهیم خان صدر اعظم حاکم کاشان بامر پادشاهی شروط مهمانداری را نسبت بایشان بجا آورد و شهزاده محمود که
هوای سلطنت در سرداشت پس از حصول استراحت عریضه مشتمل بر استمداد و متضمن بر ترخیص وی جانب
هرات نزد شاه ایران فرستاد و مستدعایش با جابت مقرون گردیده رخصت انصراف بجانب هرات حاصل آمد و آقا
بابا خان بساول لك بمهمانداری او مقرر شده میر حسن خان طبسی و امیر علیخان عرب(۲) خزیمه و مصطفی خان
خزیمه قبیله و اسحق خان ترشیزی را فرمان شد که بايك هزار سوار گزیده ملازم رکاب شهزاده محمود بوده از متکفلین
است از عرب تجاوز نکنند چنانچه شهزاده بقرار بیان صاحب تاریخ سلطانی با خوانین مذکوره وسواره ایشان از یزد براه
فراه روی بسوی هرات آورده فراه را متصرف شد و از انجا عازم اسفزار گشت و شهزاده قیصر که با زمانخان
بعزم مدافعه از هرات بیرون شده بودند پیش آمده در منزل عمارت واقع سمت جنوبی قلعه اسفزار با هم مقابل
گشته جنك در پیوست و شهزاده قیصر شکست یافته بشهر هرات در شده محصور گشت و شهزاده محمود بکنار سنگ
هرات را لشکرگاه قرار داده بمحاصره پرداخت و ازین سبب اعلیحضرت شاهزمان چنانچه اشارت رفت از مضمون
عرض شهزاده قیصر راه هرات برگرفته بقرب هرات رسید و محمد زمانخان همدم بوم قزل باشیه هرات را نظر بجانب
داری فتحعلی شاه قاجار هواخواه شهزاده محمود پنداشته تدبیری اندیشید و آن این بود که مکتوبی بامیبر علیخان
قاینی و میر حسن خان طبسی که بامر شاه قاجار درین مرحله شهزاده محمود را مددکار بودند نوشت و فرستاد که
عهد نامه که در باب دستگیر کردن شهزاده محمود خواسته بودید اينك در حاشیه کتاب مجید بخط ومهر شهزاده
نوشته و مهر نهاده روانه شد تا که ایشان مطابق التماس خویش شهزاده محمود را گرفته با دست بسته پیش ما
فرستند هر آینه ممنون احسان شان شده بجایزه این خدمت حکومت خراسان خواهند یافت و حامل این قرآن
شریف را تعلیم کرد که شب هنگام راه پیموده وضعی کنند که خود را گرفتار کشکچیان سرا پرده خود شهزاده محمود
نماید تا تیر مدعا بر هدف نفاذ است افتد چنانچه فرستاده او در کنار پل مالان گرفتار پاسبانان شهزاده مذکور گشته نزد
شهزاده اش بردند و او رقيمه مزبوره را مطالعه کرده هراسنال شد و با سردار حمدا کرم خان کشته از وی صلاح کار
جست و هر دو تن این سخن را حمل بر صدق کرده رأی زدند که خود را از ان ورطه بیرون کشند و امیر علیخان
و حسن خان که از جانب شاه ایران مامور با عانت شهزاده بودند ازین کید آگاه شده هر چند سوگند یاد کردند که
(۳) این سخن از حیله و شید(۳) است شهزاده را باور نیامده بسیاق اذاجاء القدر عمى البصر، در همان تاریکی شب با شهزاده
شيد مكر فيروز الدین و شهزاده کامران برادر و پسر خویش زه سپروادی در لنج و تعب گردید و راه فراز جانب بوره گبو توخان
پیش گرفت و از انجا برادر و پسرش را گسیل در گاه اعلیحضرت فتحعلی شاه کرده خود روی امید بسوی بخارا نهاد و شهزاده
وجه
قیصر بازمان خان از گریختن ایشان خبر یافته با جمعی از شهر هرات بیرون گشته با امیر علیخان و حسن خان و جمعیت
ایشان در اویختند و خون اکثر از تبعه هر دو تن سردار را بریختند و بقیه السیف با سرداران خویش ره نورد بادیه
هزیمت شده جانب قاین رفتند و اعلیحضرت شاهزمان که برای دفع این غائله از کابل راه برگرفته بود وارد هرات
شده زمانخانرا از تدبیری که اندیشده و شهزاده محمود را از مملکت بیرون کشیده بود مورد الطاف شاهانه فرمود
و از انسوی شهزاده محمود وارد بخار اشده با شاه مراد بی حکمران بخارا ملاقات کرد و اعزاز و اکرام یافت و ازین


(٥٤)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان ) ( سراج التواريخ )

کردار شاه مرادبی اعلیحضرت شاه زمان آگاه گشته ملا عبدالخالق نامی را با منشوری نزد شاه بخارا فرستاد که شهزاده
محمود را همدست وی گسیل درگاه عالم پناه نماید و یا کرفرستادنش را ننگ ایالت خویش میداند اخراج الیه اش فرماید
و ادریس اثر وصول این نامه ورسول نخست قصد حبس وی کرده بعد بشفاعت بعضی از علماء و اینکه اظهار مخزن
سفریت الله نمود رخصت یافت و از بخارا بیرون شده نزد محمود حیم خان حکمران اور گنج رفته از وی نیز حمایت
وعنایتی ندیده راه طهران بر گرفت و فرستادۀ شاه زمان بالیل مقصود از نزدشاه مرادبی مراجعت نمودو آنگاه که
شهزاده محمود وارد طهران شد از اعلیحضرت فتحعلی شاه محبت واحترام دیده در سرای میرزا محمد شفیع خان
صدراعظم منزل برایش معین گشت که انشاء الله تعالی در موقعش مذکور میشود .

ذکر توجه اعلیحضرت شاه زمان جانب لاهور برای دفع فتنه سکهان

تفصیل اجمال اینکه در خلال احوال مذکوره کروه سکهان باغوای مهابت سنگهه راه فتنه و فساد پیش
گرفته با احمد خان بارکزائی حاکم لاهور بجنگ گرائیدند واحمدخان را بقتل رسانیده لاهور را متصرف شدند
واین ماجرا از عرایض واقعه نگاران و کاربرد ازان پنجاب بگوش شاه زمان رسیده از هرات بکابل مراجعت کرد
و پنه و آشروق را از راه قندهار فرستاده شهزاده قیصر را بدستور سابق بحکومت هرات گذاشته میر افضل خان
بن مدد خان اسحق زائی را بنیابتش بگماشت وزمان خان را با خود برداشته از راه هزاره جات وارد كابل شد
و از انجا با ساز و برگ آراسته راه لاهور بر گرفت و گروه سکهه از توجه کوکبۀ شاهی آگاهی یافته از طریق خوف
وحذرد بر سو شده متقشر کشتند و شاه پس از ورود مسعود در لاهور بنا بر آنکه قوم سکیه همواره مصدر فتنه
وفساد شده ولایت پنجاب را خراب میکردند لاجرم با خود اندیشیده این امر را صواب دید که یکی ازان کروه
را بحکومت لاهور بگزیند که دیگر تاخت و فساد سکهان چره خرمن مملکت را نخراشد پس مهاراجه رنجیت سنگهه را
که بامهابت سنگهه عناد داشت پیش خوانده بحکومت لاهور بکاشت وخود ولایت پشاور اعظم ونسق داده لوای
مراجعت بجانب کابل افراشت و در وقت عبور از آب نهرجلم اکثر توپخانه و بنه و قورخانه اش غرق شده بکابل
بی نطامی و نامر انجامی بکابل رسید و حاکومت پشاور را بشاهزاده شجاع الملك برادر خویش مفوض نموده روانه قندهار
شد و در انجا از سبب قتل سردارن درانی عموماً واز کشتن سردار پاینده خان خصوصاً اساس سلطنتش را از بن
براندخت چنانچه رقم شده می آید .

ذکر قتل سرداران باعتبار درانیه وغیره

این قضیۀ نامرضیه از سبب غرور و پندار رحمت الله خان بن فتح الله خان سدوزائی بصدور پیوست زیرا که مشارالیه
پس از فوت پدرش بواسطه سردار پاینده خان قرب بارگاه و رفت و آمد درگاه شاهی یافت و در ابتدای کار که سردار مذکور
برای او شرف باریحاصل میکرددیگر بزرگانش از تحصیل غلورنیه او مانع آمده همی گفتند که او را راه بار ندهد که باعث
ادبار دیگران خواهد شد وسردار پاینده خان که عربی حال و کفیل احوال او بود تبسم کرده جواب میگفت که از
نیروی بازوی او چه بظهور خواهد آمد و در اخیر چنان شد که دیگران گفته بودند چنانچه رفته رفته کار رحمت الله خان
بزرگی گرفته برتبه وزرات ومختاریت کل امور سلطنت رسید و اکثر امراء خصوص سردار پاینده خان را بچشم
حقارت میدید و هیچ يك را وقتی نگذاشته سخنش را نمی شنید و در اجرای کار امرای کبار نمی پرداخت تا که
همگنان بیکدل و بیکزبان کشته بعرض شاه رسانیدند و ازشاه جوابیکه مطابق تمنای شان بود نشنیدند پس از ان
در پی چاره افتاده بقرار بیان صاحب تاریخ سلطانی در عبادت گاه میان غلام محمد هندوستانی که در قندهار آمده
اقامه گزیده بود واکثر امراء روی ارادت بسوی او داشتند رفته باهم قرار دادند که رحمت الله خانرا مقتول وشاه را
از سلطنت معزول ساخته شهزاده شجاع الملك را بپادشاهی بردارند و همه آنانیکه حاضر این مجلس بودند چون سردار
پاینده خان ملقب بفر فرازخان امیرالامراء و اسلام خان ضبط بیگی و حکمت خان سرکانی و محمد عظیم خان بن میرهزار

ذکر توجه
اعلیحضرت
شاهزمان
جانب لاهور

ذکر قتلی
سردار ان
درانی وغیره


( ٦٠ )
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعليحضرت شاهزمان ) ( سراج التواريخ )

خان الکوزائی وامیر ارسلان خان وجعفر علیخان جوانشیر ویوسفعلیخان خواجه سرا ومیرزا شریف خان منشی
ونور محمد خان بابری وغیره بقرآن مجید سوگند خودها را مؤکد نموده مواضعه نمودند و روز هنگامه را بفردا
معین کرده گفتند که سرفراز خان مردم بارکزائی را از دهات بشهر خواسته در روز پنجشنبه که رحمت الله خان
( ۱ ) تور جانب کاریز خویشتن واقع دوکوهی جانب شرقی شهر احمد شاهی حال معروف بتور(۱) وغیره راه صید وشکار پیمودن
درینجا بمعنی گیرد محمد عظیم خان الکوزائی از عقبش رفته صید تیغ اجلش سازد و امیر ارسلان خان جوانشیر با دیگران که سركشيك
پشته سیاه پادشاه اند او را گرفتار نمایند بعد هريك روی بسوی اجرای امر عهده خویش آورده سردار پاینده خان قوم
است که نزديك بارکزائی را بشهر طلبید و امیر ارسلان خان با همراهان خودتن بسلاح کین آراسته در کشيك کار نشست اما میرزا شریف
مقصود شاه منشی این را زرا قبل از اینکه بابراز انجامد باتفاق احمد خان بارکزائی نزد رحمت الله خان پرده باز داشت و او هر دو
است.
تن را فورا نزد شاه برده صورت واقعه را بنگاشت وترك رفتن شکارگاه خویش کرده شب را بتشویش بسر آورد
و بامدادان حاضر درگاه شاه شده وی بتحريك او بيكيك از امرا را به بهانه مصلحت بارك خواسته بعد از ان که حاضر
آمدند دروازه ارگ را بسته همه را از دم تیغ گذرانید و گویند که در ینوقت سردار پاینده خان بنا بتمار خاطریکه
بواسطه رحمت الله خان از اعلیحضرت شاه زمان نسبت بخود داشت ترك محفل حضور شاهی کرده شیوه مرضیه صائم الدهر را
اختیار نموده فتح خان فرزند ارشد ارجمندش را بعوض خود بدربار شاهی کاشته بود چنانچه ـ درین روز بخانه
خویش بهمان اور ادو وظایفی که داشت مشغول بود که حستنخان پیشخدمت بامر شاه در محله نشسته برسید و اعلام حاضر
شدنش را بدربار نمود چونقریب غروب آفتاب بود آندمرد نيك كرد که وقت شام شد و سردار دوست محمد خان
پسرش که عمر هفت سال داشت بامر والدما جدش آب برای افطار حاضر کرد و از خورد سالی جام آب با دستش
میلر زید و آب میریخت و چون آب را بگرفت و آشامید در حق وی دعا کرد و گفت که خدایت خوار دنیا و عقبی
نکند و برتبه علیا رسانیده محسود اهل زمانت سازد و پس از افطار و ادای نماز مغرب با فرستاده شاه حاضر درگاه
شده چنانچه رقم کردید بقتل رسید و جسدش در موضع ذا کرد مدفون گردید و رحمت الله خان پس از قتل و دفن سرداران
به منصب و فاداریخانی گردن بر افراخت و این سانحه در سال هزار و دویست و چهارده هجری بوقوع رسید چنانچه
شاعرى ماده تاریخ قتل ایشانرا برشته نظم کشیده و در لوح مزار سردار پاینده خان نقش کرده اند و از جمله ابیاتش
این دوبیت ثبت کتاب شد

ز بیداد چو بر خاك سرفراز جهان بلند ناله و افغان شد از همه افغان
ز عقل سال وفاتش چوباز پرسیدم جواب داد که قل هم شهادة الرحمن ( ١٢١٤ )
و فتح خان با برادران و سایر متعلقان خود بعضی از دیوار حصار خود را بزیر انداخته و برخی از دروازه شهر
برآمده روی فرار بسوی قلعه موسوم بناد علی نهادند و پس از وصول در انجا اقامت را موجب صدگونه زحمت
دیده از راه بم و سیستان در ایران نزد شهزاده محمود رفتند و میان غلام محمد درویش که بقول بعضی داخل مجلس
سرداران مقتول و در نزد برخی خالی از غرض بود با چندی از مریدان خود از قندهار هجرت اختیار کرده راه
هند برگرفت و در بین راه بایماء رحمت الله خان بقتل رسیده بقرب در وازه هرات بلده قندهار مدفون گشت
و مقارن اینحال از عرض شهزاده قیصر والی هرات و میر افضل خان نائب او بگوش هوش اعليحضرت شاه زمان
رسید که اعلیحضرت فتحعلی شاه قاجار بعزم تسخیر خراسان جیش در جنبش آورده و نشاپور را بمحاصره
انداخته است پس بصوابدید رحمت الله خان طره باز خانرا برسم رسالت نزد شاه ایران فرستاد و مشار اليه در وقت
انحصار حصار نشاپور وارد بارگاه شاه مزبور شده نامه و هدیه اعلیحضرت شاه زمان را بگذرانید و چون تمشیت این رسالت
استدعای فسخ عزم اعلیحضرت فتحعلی شاه از تسخیر خراسان و هم مشتمل این بود که اعلیحضرت شاه زمان که از تعهد سابقه
تخلف نکرده قدم بتسخیر مملکت ایران پیش نگذارد لاجرم شاه ایران که فتح نشاپور را از روی بازویش دور
میدید این نامه و رسول را بهانه ساخته جانب طهران مراجعت کرد و هم طره باز خان با تحف و هدایای شایان

نتیجه اشتباهی
معميم برحمن
بحساب در
میايد كه ماده
تاریخ ۱۲۱۰
شود


(٦١)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان) (سراج التواریخ)
رخصت انصراف یافته وارد قندهار شد بشرف دست بوس حاصل کرد و درین وقت از عرایضۀ شہزادہ شجاع الملك
حاکم پشاور خاطرنشان اعلیحضرت شاه زمان گردید که مهریم سکهه ساز و در فساد باز کرده اند پس شاه
از شنیدن خبر عزم سزایش سکهان رایت سفر پشاور بر افراخت ومهر علیخان ملقب بشاه پسند خان معروف
بمیراخور اسحق زائی را بحکومت قندهار گذاشته خود وارد کابل شد که در پنجاب عبارت سکها را بشکنجۀ عتاب
گرفتار سازد ولیکن تقدیر بخلاف تدبیرش زهر بکام مرام ریخت
ذکر توجه شہزادہ محمود و فتح خان از ایران بجانب افغانستان
ذکر توجه شہزادہ محمود وفتح خان از ایران بجانب افغانستان
آنگاه که فتح خان از قتل پدرش هراسان گشته در ایران نزد شہزادہ محمود رفت شهزاده را به تسخیر قندهار
دلالت و راه نموئی کرده درین وقت که شاه زمان عازم پنجاب گشته وارد کابل شدوی از ماجرا آگاه گردیدہ توقف
خود را در ایران بعید از طریقه خون خواهی پدرش شمرده باشہزادہ محمود از راه سیستان عازم قندهار شدند
چون راه بقندهار نزدیک کردند مهر علیخان حاکم قندهار با چهرهزار سوار از در مدافعه بیرون برامده موضع باغ
هریر را فرودگاه ساخت و بغایت الامر از شہزادہ وفتح خان شکست یافته داخل شهر قندهار شد واز حصول این فتح
مردم درانی ظفر را همرکاب شہزادہ وفتح خان دیده بدور ایشان فراهم گشته افزودہ مردند گذشتہ وقندهار را
بمحاصره انداخته پس از چهل و دو روز ایام محاصره یورش برده بجانب غازی ویاری قزلباشه اندرون شهر فتح
حاصل کرده شهر را متصرف شدند و مهر علی خان حاکم امام بخش خان وحسن خان را که باعث تسخیر حصار
قندهار میدانست بقتل رسانیده‌ازشهر بیرون شدونزد شاهزمان شتافته سرگذشت خویش قصه کردواو که هوای
سفر پنجاب وسر زنش سکهان در سر داشت از رویداد این واقعه ترك رفتن آنجارا کرده لوای مدافعه شہزادہ
بجانب قندهار افراشت و بعد از ورود در قره‌تین سردار احمد خان نور زائی رابده هزار سوار مقدمۃ الجیش
قرار داده خود دوروز پس از حرکت وی راه برگرفت وشہزادہ محمود نیز مبلغی از تجار قرض گرفته سامان حرب
ساز کرده روی مقابله بسوی اردوی شاهی نهاد ودرین مقره‌قلات غلجائی با احمد خان مقابل گشته وی که از
کردار ناسزاوار رحمت الله خان سرکران و داراعلیحضرت شاهزمان روی برتافته به لشکر شہزادہ محمود پیوست و از یمنی
اعلیحضرت شاہ زمانرا دل از جای رفته از منزل مقره روی هزیمت سوی کابل آورد و از کابل نیز بنا بر عدم استعداد بوصو اب دید
رحمت الله خان که در پشاور رفته بمعاونت شہزادہ شجاع الملك حاكم ومبا رو مردم آنجا آبی بروی کار خویش آرد طریق جلال
آباد پیش گرفت وبار حمت الله خان وزمان خان بامی زائی و پانزده سوار از دسته غلامان روی امید بسوی پشاور آورد
واز خسته گی جاده پیمانی برای حصول استراحت در قلعه عاشق نام شنواری فرود آمد واونخست از در اعزاز
واحترام بقلعه در آورده بمراسم خدمت اقدام کرد و پس از انکه آسوده خاطرش ساخت در نصف شب دویست
تن ازمردم شنواری را خواسته دروازه قلعه بربسته راه بیرون شدن نگذاشت و بروج وبار قلعه را بتفنگچیان
شنواری مستحکم ساخته پسر خودرا بتاخت نز دشہزادہ محمود که این وقت در کابل رسیده بود فرستاد که مژده
این امررا بدو رسانیده جایزه خدمت حاصل نماید و اعلیحضرت شاهزمان از غدر و پیام او خبر یافته هر چند بکید تدبیر
بکار برد قفل سنگدلی و تزویر او را نتوانست کشود تا که شہزادہ شجاع الملك اطلاع یافته سردار عبدالکریم خان
اسحق زائی را با صد سوار از پشاور روانه کرد که شاه را از قید عاشق دل سیاه برهاند ولیکن قبل از انکه
فرستاده کان او برسند شہزادہ محمود که وارد کابل گشته و از مردم قزلباشیه که بسبب قتل امراسلان خان و جعفر خان
جوانشیر نسبت باعلیحضرت شاهزمان رنجیده خاطر بودند وبدو پیوستند قوی دل شده بود بمجرد وصول پسر عاشق
شنواری نواب اسد خان بن سردار پاینده خان مرحوم را با سوار بسیار از کابل روانه شنواری نمود واوکه در دل کینهٔ پدر
در دل داشت رفته شاه را با خود برداشته نز دشہزادہ محمود حاضرش کرد این وقت مأمورین شہزادہ شجاع الملك
از دره خیبر گذشته از کنه ماجرا آگاه گشتند و بشہزادہ در پشاور خبرداده اجازت یکی از پیش رفتن و یا مراجعت
کردن خواستند وچون کار از دست و تیر از شست رفته بود بامر شہزادہ مراجعت کردند و اعلیحضرت شاهزمان