(۴۱٥)
( مجلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
ملك برده بجای اقامت دهند قبول نکرده محض جلب منفعت و فریفتن خلعت کار گذاران دولت را با خود برده از
اظهار و كفتار خلاف کردار خود شرمسار شدند و از آنجا که آمردم بیرون از رهزنی شعاری و بدون از فریب
کاری ندارند هر گز رهسپار طریق اطاعت نشوند و هنگامیکه ازیندولت بوی حرکت منصرفه بسوی مساکی ایشان
باتح كرده خود را بدولت انگلیس مطیع و منقاد گفته مبالغ خطیر باسم انعام و تنخواه میگیرند و چون از طرف دولت
مذکوره بنای اجرای احکام سلطنت كذاشته آید آوای شور وغوغای غزانبند ساخته کوه بكوه تاخته دخل
كوهان و یا چارپای کوهین بغارت و تاراج پردازند و زمانیکه در هر دو دولت فریب ایشان کار کرنیفتد بکد اصلی
و کردار جبلی خود که دزدی و رهزنیست پردازند پس بنابر آن لازم آمد که افوا جيكه یکسال پیشتر ازین بسالاری
سردار شیر دل خان در کنوار مأمور اقامت شده و برای این کار در آنجا آماده و استوارند مامور تنبیه باش
آن قوم بد منش شوند فقط و با وجود یکه فسخ عزم اعلیحضرت والا را کسی ندانید صد از گرفتاری دردیکر امور کار
لشكر کشیدن بدانشو معطل مانده بتعویق آفتاد

ذكر واقعات
ومذاكرات
قندهار
و چخانسور

( ذکر واقعات ومذاكر تيكه درین سال بقندهار )
( وچخانسور وغیره ولایات رخ داده بپای رفت )
در خلال احوال مرقومه اینسال که بشرح رفت سردار محمد یوسف خان حکمران فراه مكتوبی در باب استرداد اموال
تاراجی مردم سیستان و علاقه چخانسور که رعایای دولتین افغانستان و ایران مال و مواشی یکدیگر را غارت کرده
بودند مصحوب میر فراز خان بارک زائی نزد پسر امیر علی خان قاینی فرستاده از حکم اقدس والا که درینباب
بنام سردار موصوف شرف صدور یافته بود بوی آگهی داد و او میرزا حسن نام سلطان پیاده نظام یعنی کمان را
درفراه نزد سردار محمد یوسف خان ارسال داشت که برسم الومی در بین جانبین اصلاحی کرده مراجعت نماید
اما چون سردار محمد یوسف خان سپاه ٤ مال تاراجی طرفین را نزد کار کنان پایه سریر سلطنت فرستاده بود
نتوانست که بدون اجازت و دستور حضور اعلیحضرت والا رفع منازعه کند چنانچه عرض پرداز حضور شده
حكم اقدس شرف صدور یافت که هريك از رعایای دولتین بیمو کند مال خود را از دیگری بازیافت نموده قطع رشته
منازعه کنند و چون فرستاده پسر امیر علی خان قبل از وصول اینحکم در تك تكبر ومباز کشته بود سردار محمد یوسف خان محمد عمر
خان نورزائی را نزد امیر علی خان فرستاده پیام داد که بر طبق امر اعلیحضرت والا مال و مواشی جانبین را که بتاراج رفته
است مسترد نماید و امیر علی خان عذر رفتن خود را در مشهد نزد اعلیحضرت ناصر الدین شاه که از طهران
بزیارت آمده بود بهانه ساخته در انصارفت ومحمد عمرخان بی نیل مقصود در فراه مراجعت نمود واسترداد اموال
منهوبه همچنان معوق مانده بصاحبانش داده نشد و مقارن اینحال سردار محمد یوسف خان در باب اطاعت نمودن
سردار ابراهيم خان بلوچ بدولت افغانستان که تحریک امیر علی خان تا ینوقت سر خط فرمان نهاده بود مکتوبی
بامیرعلی خان فرستاد که او را از راه انقیاد باز نداشته اغوا نکند واو که در مشهد رفته بود از نوشته وعزم
سردار محمد یوسف خان باوالی خراسان سخن در میان آورده حکمران خراسانش جوابداد که دولت ایران را
حق مداخلت در مملکت افغانستان نیست که رعیتش را از اطاعت بازدارد و این مقولات از عریضه سردار محمد
يوسف خان کوش زد اعلیحضرت والا کردیده او را فرمان کرد که در تنبیه و تهدید سردار ابراهيم خان در نك
نکرده بالورا مستیال سازد و بالمالش نموده بنیاد وجودش را از بن براندازد و سردار محمد یوسف خان او را
با نجامهای بد ش مکتوب کرده دعوت آمدن بفراه نمود و هم چند قطعه اشتهار مشتمل بركلمات و عبارات بیم و امید
و وعد و وعید بنام کد خدایان مردم سکنه چخانسور مسطور ومردول نمود که با سردار ابراهيم خان دیسرعی
رهسپار طریق اطاعت شوندوا کر او سر باززده روی از کوی سعادت بر تابد معاونتش نکنند که از توجه سپاه
پادشاهی برباده تباه نگردند و مردم چخانسور از وصول اشتهارات موصوفه بطريق اطاعت را پد را شده کد خدایان
ایشان بتهیه اسباب آمدن در نزد سردار محمد یوسف خان پرداختند و سردار ابراهيم خان از مشاهده اینحال مضطرب
احوال کشته پیش از آنکه کد خدایان رهسپار فراه شوند با سه سفر خان ناصر المادولتي از کدخدایان آنجا او هم از نود نیم


(٤١٦)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

نزد سردار محمد یوسف خان فرستاده دیگر اسپ و شتر فروکاه و چند عدد بالشت آکنده از پرقو مصحوب ایشان برسم
تحفه ارسالداشت و دو خدایغوای کدخدایان پرداخته از اطاعت مانع شد و سردار محمد یوسف خان از کیدا و آگاه کشته
محمد صدیق خان بارکزائی و میر عبد الرحیم خان سرتیپ را با فرستادگان او روانه چخانسور نموده سردار ابراهیم خانرا
از لشکر پادشاهی تخویف و تحذیر کرد و او پسرش را خواست که نزد سردار محمد یوسف خان بفرستاده حیله
بروی کار آرد اما پسرش از امر پدر رو بر تافته هنوز دیگر فکری بحالش نکرده بود که نائب صفر خان و بنیاد خان
با یکصد و پنجاه تن از کدخدایان مردم چخانسور همراه فرستادگان سردار محمد یوسف خان از راه اطاعت وارد
فراه شده امر پادشاهی را گردن نهادند و سردار محمد یوسف خان همه را از عطای خلعت خوشدل ساخته بالشکری
از پیاده و سوار رخصت مراجعت داده سپاه را در چخانسور بمانده و نام علی اجرا قامت نمود و سردار ابراهیم
خان از رو داد انجماعه خود را در معرض خطر دیده از راه فرار نزد امیر علی خان رفته قرار گرفت و پس از چندی
ملک خان پسرش روی دل از ویر تافته باعیا ل خویش در فراه نزد سردار محمد یوسف خان آمد و او با مر اعلیحضرت
والا اورا از عاد افغانستان بیرون کشیده نزد پدرش در سیستان متعلقه دولت ایران فرستاد و درینوقت میر معصوم
خان که از راه استحکام دوستی و اتحاد والی خراسانش کفیل درگاه عالم پناه نموده بود وارد فراه شده سردار
محمد یوسف خان مقدم اورا گرامی داشته نيك بنواخت و در تخلل ملاقات داستانی از جور و تطاول امیر علی خان
که اموال رعایای سیستان و غیره محال متعلقه افغانستان را بغارت برده بود بمیان برد و او بعوضه تمامت اموال
غارت شده دست مأمورین امیر علی خان را گرفته در مشهد نزد والی خراسان فرستاد که بمقام بازخواست بر آمده
امیر علی خانرا از کردارش باز دارد و حکمران مشهد محمد مهدیخان پیشخدمت را جهت فیصله امور مذکوره
در قاین نزد امیر علی خان فرستاد و از یتسوی میر معصوم خان فرستاده والی خراسان بامیرزا ربیع نام تاجر توکل
امیر علی خان که چندی پیش ازین چنانچه رقم کشت بپژ اژ درک سعادت بساط بوس محفل حضور شرافت معرفت با کار
پردازان پایه سرپرستانست حاصل کرده بود وارد دار السلطنه شده شرف باریاب و اعلیحضرت والا در ضمن مذاکرات
دوستانه که نسبت بدولت ایران با او بمیان برده گری از اموال غارت شده رعایای سیستان متعلقه افغانستان و ایران نیز نموده
بامیر معصوم خان فرستاده والی خراسان قرار داد که چون امیر شاه خان پس از صدور که خبر عبور دران منطقو را ند نقض عهد
نیست بر طبق حکمی که قبل ازین شرف نفاذ یافته است میباید رعایای سیستان ایران در فراه نزد سردار محمد یوسف خان
آمده مال منهوبه خود را بسوگند بردارند و همچنین مردم سیستان افغانستان نزد امیر علی خان رفته دواب
و مواشی و غیره اموال غارت رفته گی خود را بتصرف آرند و آنگاه که میر معصوم خان رخصت مراجعت یافته
در خراسان رفت بروفق قرار دادیکه اعلیحضرت والا با او نهاد سردار محمد یوسف خان با مرو اعلام اقدس اعلی
محمد عمرخان نورزائی را که پیشتر ازین نیز برای فیصله همین دعوی نزد امیر علی خان چنانچه از پیش مسطور گشت
فرستاده و بن تیل مقصود مراجعت کرده بود نزد امیر علی خان مذکور فرستاد و امیر علی خان که مال مصادره را
مائده خوان خویش می پنداشت باعذار پیشه امروز را در نزد محمد عمر خان و صاحبان مال و محمد مهدی خان
پیش خدمت والی خراسان بفردا و فردا را بهفته و هفته را بماه رسانیده صاحبان مال مأیوس گشته مراجعت کردند
و از قفای آنان محمد عمر خان در فراه آمده محمد مهدی خان در خراسان رفته رفع مخاصمات و قطع مرافعات از قوه

بقی مردم
اچکزائی

بفعل نیامد و مقارن اینحال مردم اچکزائی از حکم پادشاهی سر برتافته بالشکرا فغانان که یمان و پیادگان نظام که همراه
او مأمور آن نواحی بودند در آویخته فتنه انگیختند و حکمران قندهار کرنيل غلام حسن خان قزلباش را باسواران
نظامی که در تحت رایتش بودند و جمی از فوج پیاده نظام مأمور تنبیه و تهدید آن فتنه جویان کرد و ایشان از سطوت
سپاه پادشاهی هراسان و از کرده پشیمان شده طالب امان گشتند و اقبال خان نورزائی و محمد اعظم خان بارکزائی را از راه
ضراعت بشفاعت نزد حکمران قندهار فرستادند و او نخست عذر ایشان را نپذیرفته مشروط بآن گذاشت که متعهد
جریمه این خطاشده ضامن دزدان و رهزنان خود بشوند و دیگر فتنه نگیزانند بعد امان یابند و الاجزای کار و سزای
کردار ایشان را مترصد باشند و مردم اچکزائی متعهد قیود مذکوره شده حفاظت طرق را برذمه نهادند و دوازده
هزار روپیه کفاره جنایت خویش بکار کنان پادشاهی رسانیده امان جان یافتند و همدرین هنگام جنرال شیر محمد خان


( ٤١٣ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
اندری دوصندوق کارتوس یعنی فشنگ را ازقور خانه پادشاهی کشیده جنرال علی عسکرخان ازین امر آگاه گشته
او را از کارش مانع شد که هزاران هزار اسلحه وخروار ها فیوز وقور خانه را از مال دولت در تصرف
داریم اگر چنین امر ناشایست را ما که افسران بزرگیم مرتکب شویم امید دولت بماواز مامسیاء وازسیاه برعایا
چه خواهد بود واین گفتار اوجنرال شیرمحمد خان را ناگوار افتاده بگفتگوی هردوتن جنرال بمشاجره انجامید
تاکه هریک آحاد وافراد سپاه نظامی را که درتحت فرمان داشت امر زدن و کوبد رسانیدن یکدیگر کرده
دوروقی درین لشکر پادشاهی انداختند واین ماجرا ازعرض واقعه نگاران قندهار بگوش دادنیوش اعلیحضرت
والا رسیده هردوتن جنرال را بمنشور هدایت دستور طلب حضور فرمود وهم از حکمران قندهار حقیقت را
استفسار نمود وآنکه که ایشان حاضر سدهٔ علیا گردیده شرف عتبه بوس حاصل کردند از مذاکرات جانبین
وعریضهٔ حکمران قندهار خطای جنرال شیر محمد خان بحضور اقدس ثابت گشته از کار افسری معطل وباقامت
کابل مامور شده وجنرال علی عسکر خان نوازش ورخصت مراجعت قندهار یافته در انجارفت .
( ذکر احداث باغ مسمی به منزل باغ قندهار وشرح حال )
( مردم بادی زائی از قوم اچکزائی )
وهمدرین ایام منزل باغ قندهار بامر شهریار تاجدار اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان بفاصله هزارو هشتصد ذکر احداث منزل باغ قندهار
گام که تقریباً معادل است بانصفراه بجهت غیت ازشهر قندهار احداث گشته موازی چهل جریب زمین را بمساحت مذکوره
در جانب شرق بلدهٔ موصوفه برای غرس اشجار وطرح عمارات ودیوار باغ منتخب کرده بتبادو نام آنرا منزل
باغ نهاده ودرعرض دوسال بصرف يك لك و بیست هزار روپیه انجام پذیرفت وعماراتش دلگشا وخیابان و چمن
هایش فرحت افزا پرداخته گردید القصه درین هنگام حکمران قندهار میجر محمد کریم خان را باجمعیت شایان
ازپیادهٔ ساخلو و غیره بتادیب طایفهٔ بادزائی جزء فرقهٔ اچکزائی مقیمهٔ ریگستان که سر بخط فرمان ننهاده بودند
فرستاد واو بغیرراه ازراهیکه اچکزائیان آگاه نشوند برایشان تاخته همه را سراسیمه ساخت چنانچه ازعدم فرصت
دست بآلات محاربت نتوانستند برده درحیرت فروماندند ومیجر محمد کریم خان بزرگان آن‌قوم سرکش را گرفتار
غل وزنجیر ساخته قلعه میرعلم خانرا که در سرحد علاقهٔ شور آبک واقعست به پیادگان ساخلو استحکام‌داد ودر مواضع
مستعده ازاعداد پیادهٔ ساخلو محافظ کاشته مردم مذکور را رشته اطاعت بگردن نهاده خود با محبوسین درقندهار
باز گشت ودر خلال اینحال هزارهٔ علاقهٔ چنکه‌ور سرفراز قید اطاعت بیرون کشیده سواره و پیادهٔ مردم توخی
بالشکر نظامی وپنج بیرق پیادهٔ ساخلو وشش عراده توپ بامر حکمران قندهار راه سرزنش آن مردم وحشی
منش برگرفتند وگوتمالی بسزا داده رشتهٔ اطاعت را بگردن ایشان نهادند وچپزی ازسیاه را درآنجا باز داشته
مراجعت کردند وهمدرین اوقات مسجد شاهی واقع گذر چوب فروشی کابل را اعلیحضرت والا اساس برنهاده باهتمام
غلام نبی خان نامی بصرف زر بسیاری بانجام رسانید چنانچه دوصد خروار آهن که نسبت بدیگر مصالح ازقبیل آجر
وحجر و چوب و گچ و آهک گرانتر بکار برده‌شد بمصارف کارهای رواق و گنبد ها بکار رفت و بهمین قیاس مزد
بنایان ومعماران ونجاران وفعله‌را برمزیت همه میتوان شمرد که تخمیناً بدوسه لك روپیه برسد
( ذکر حال سردار محمد اسحق خان وشرح احوال میمنه ) ذکر احوال والی میمنه
( ودلاور خان والی آن )
وهمدرین سال سردار محمد اسحق خان حکمران ترکستان نه اثرسریل چنانچه در تضاعیف وقائع سال هزارو
دوصَدو نودونه رقم گشت فرستادگان دلاور خان والی میمنه را برخصت مراجعت داده سیدمیر جانخان خوانین
سواره‌را بجهت وصول پنجاه هزار تنکه دیگر که ازجمله يك لك تنکه بدمه والی مانده بود باایشان درمیمنه نفرستاده
خود وارد شبرغان شده هفده راس اسب از کدخدایان نجیده که ازناو باملام آمده بودند خریده بمدراس آنواخاص
حصول اقدس والا و دوراس مخصوص شهزاده آزاده سردار حبیب‌الله خان ودو راس هدیهٔ شهزاده رفیع مکان
سردار نصرالله خان ویکراس ازان سردار احمدخان حاکم کابل ویکراس ازمغان قاضی عبد الرحمن خان خانعلوم


( ٤١٨ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ویکبرات معرفی میرزا محمد نبی خان دبیر قرار داده با ساز و برک آراسته بکابل فرستاد و از حضور اقدس والا
وشهرزادکان ذیشان شرف گذارش یافته همه منظور افتاد وسردار محمد اسحق خان پس از فرستادن اسباب مذکوره کار
شبرغان را راست کرده وارد اندخوی شد و در آنجا نیز نظم ونسقی نهاده داخل مزار شریف کشت و بزم عروسی
سردار محمد اسمعیل خان فرزند خویش را پیش نهاد خاطر ساخته پانزده هزار تنکه از طرف قرین الشرف حضرت
والا مرحمت کشته امرسید کور بسور وسرور انجام پذیرفت ومقارن اینحال دلاور خان والی میمنه از وعده که داده
وقراری که نهاده بود عدول کرده برخلاف اقرار و اعترافش چندتن از بزرگان میمنه را با چند نفر شتر وچند راس
اسپ گسیل درگاه عالیجاه نموده عریضه متضمن برضراعت و معذرت نیز مصحوب آنان ارسال داشت و اعلیحضرت
والا ازین فسانه وفسون او بر آشفته از راه عتاب منشوری نگار فرمود که جز اینکه اوقات خویش را بعبث و فریب
گذارانیـده و روسیاه پادشاهی را در آنجا بلیت ولعل معطل بدارد دیگر چیزی پیش نهاد خاطر ندارد و غافل است ازینکه
پادشاه افغانستان وترکستان متعلقه آن هرگاه شد ناچار است که دست از حفاظت سرحد وثغور مملکت متبوعه خویش
باز نداشته هر چند زحمت کشد باید ولایت قرینه سرحد را بدست آرد وحالا ئیکه میمنه مثابه بدخشان سر حد افغانستانست
و در وقتی از حکومت فرمان فرمای افغانستان بیرون خواهد بود که افغانستان فرمان روای مستقل نداشته باشد و اکنون
فرض است که میمنه بتصرف آورده شود زیرا که از عدم تصرف آن که سرحد است کار سلطنت ومملکت چنانچه باید
استحکام نپذیرد وچهل سال قبل ازینکه در تصرف حکمران جدا کانه بوده وامراء افغانستان اعتنا بتسخير آن
نکرده اند ازین سبب بوده که مکـنتی مثل سلطنت حالیه نداشته و همواره گرفتار پیکار خانکی بوده اند و حالا چنان
نیست که او پنداشته است و اینرا هرگز در خاطر جای ندهد که میمنه را دولت متصرف نخواهدشد وازهمسایگان
خطه ترکستان اندیشه خواهد کرد و ندانسته است که از حوصله قدرت وقوت ایشان بیرونست که خود را شامل
خاك سر حد افغانستان کرده و در چنین مذاکرات مداخلت نمایند و این درخوراست که همسایگان خارجه والی میمنه را
بشناسند یا طاقت داشته باشند که از شروط مربوط دولتی بکذرند و بکاريك هرزه خیل نبوده و نتوانند که مداخلت
کنند مشارکت نمایند بهر حال اگر خودرا بزرك پنداشته و راه خلاف هواداری وفرمان برداری برداشته است
از میر قطغن و بدخشان نیرومندتر نیست که ایشان اطاعت کرده و او بغاوت ورزد باری بارهسپار اطاعت شده نزد
سردار محمد اسحق خان آید و یا طریق پیشگاه حضور بپاید تا ازمداخل آنولایت حصه جهت مؤنت او معین فرموده
شود و پاره بکار کشان سلطنت سپرده آید وسپاه پاد شاهی در حوالی میمنه که سرحد است مأمور اقامت کردد که
مواظب حفاظت باشد وشهر میمنه در قبضه اختیار خوداو بوده عمل و دخل ولایت را بدون خودش دیگری نداند
وسپاه دولتی در لشکر گاهی بجوار میمنه مقیم کشته آنچه از محصول ولایت که حصه دولت قرار داده شود سال بسال
برسد وا كراین شروط بر خاطرش ناگوار باشد و خیره چشمی اختیار کند سزاوار هركونه عذاب خواهد شدفقط
تاختن ترکمانان ودر وقت ارسال داشتن این نامه اندرز خاتمه دوصد سواره وصدتن پیاده از ترکمانان قره تاق بنواحی اندخو تاخته
قره تاق بر چندرمه از گوسپندان مردم ییلاق گزین را بغارت برداشتند و عبدالغنی خان حاکم اندخوی با دوصد سوار نظامی
ییلاق اندخوی و جمعی ازسواران اوزبکیه ملکی تعاقب نموده در عرض راه بترکمانان رسیده جنگ سخت در پیوست وصد سوار وپنجاه
تن پیاده از دزدان تركمان را ازدم تیغ گذرانیده چند تن را دستگیر ساخت و شانزده نفر اشتر باچندر اس اسپ واسلحه
کشتگان بغنیمت گرفت واز همراهان عبدالغنی خان نه تن مجروح ويكتن مقتول کشته کوسپندان منهوبه را باشرهای
شور ش کشتکان برداشته مراجعت کردو ازرؤس مقتولین مناری دران سرزمین برافراشته عبرة للناظرين ساخت و مقارن
زندانیان مردم اینحال کرفتاران مردم بدخشان که از شرارت ایشان بزندان و تحت حفاظت ایش محمد خان عم سلطان مراد خان میر قطغن
بدخشان بودند از زندان سرزده بیرون شده دست ازار باذیت مردم ایش محمد خان کشوده عیال ومنسوبان او وهمدمش را
از ضرب چوب وسنك بخستند وسر دار عبدالله خان حکمران قطغن و بدخشان زندانیان را با مر اعلیحضرت والا بمكافات
کردار ایشان تمام بیاسا رسانید وهمدرهنگام حوادث مذ کوره فرامین عدیده ازحضور اقدس والا بنام سردار
محمد اسحق خان حکمران ترکستان و سردار عبدالله خان حاکم قطغن و بدخشان و محمد سرور خان نائب الحكومه
هـرات وسردار محمد یوسف خان حاکم فراه و سردار نور محمد خان حاکم قندهار و داد محمد خان حاكم جلال آباد که


( ٢١٦ )
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ )
از تغییر سردار عبدالغفور خان بحکومت آن مأمور شده بود شرف صدور یافت که حدود متعلقه حکومت خودهارا از قنداری و بوادی ودشت و هامون و کهسار و کشت زار و شوره زار و مرغزار وارض ممات (۱) وقنوات ورودبار و چشمه سار بانقاط فاصله ودهات داخله و خارجه سرحد یه مفصل و مشروح در نقشه و خریطه تشکیل داده ارسال پیشگاه سعادت دستگاه نمایند تا با منای دول خارجه مرسول و در خرائط و نقشه ها مرسوم گشته تعین حدود شده خاتم دولتی بر نهاده آید که پس از امروز منازعه در باب ولایت سرحد یه با دول خارجه روی نداده زمان طویل امرای افغانستان از دراز دستی غیره ایمن باشند و از رویداد این امر و وقوع واقعات دیگر کار تسخیر میمنه بتأخیر افتاده موقوف بوقت فرصت ماند چنانچه مذکور میشود انشاالله تعالی

(۱) ارض ممات زمین ناقابل کشت

ذکر داخل شدن سردار محمدحسن خان
( نبیره وزیر فتح خان مرحوم در کوهستان منگل و فتنه انگیزی او )
و همدرین هنگام سردار محمد حسن خان بن سردار محمدقلی خان داخل کوهستان جاجی ومنگل شده با سعدو محمد نام گشت و مردم آنجارا اغوا کرده بفتنه برانگیخت چنانچه از امر پادشاهی سربر تافته دست قتل و تاراج بمردم مسکین ومحتاج کشادند و جنرال غلام حیدر خان اور تزائی که با سپاه نظامی و توپخانه در خوست اقامت داشت راه تدبیر آن گروه شریر بر گرفته چون وارد قريه ترك منگل شد بالا درنك آهنگ جنك كرده از انجا تا دیهات سور و امان کوت و صبری و سیلاب حرب کنان راه سپرده تا وقت عصر از مقابله دست باز نداشت و شب هنگام فرود گاه صبا جبت کرده مقام گزید و سردار محمد حسن خان و سعد و با آن مردم نکو هیده خو بر لشکر گاه شبیخون زده از ساعت هفت شب تا ساعت چهار روز دوم بازار جنک کرم و استوار مانده دقیقه از هرد و جانب درنك ديده نشده بیست و يك ساعت آلات پیکار بروی کار بود تا که پناهیان از اقرار گفته گشته وزبون و متدین زهر یافته در میدان کارزار افتادند آن گاه پشت بمحاربه داده رو بهزیمت نهادند و از سپاه پادشاهی چهار تن مجروح گردیده پنج کس از فوج پیاده هرانی و یکتن از پیادگان ساحلو مفقود شده معلوم نگشت و پس از حصول این فتح دجا نیکه بتصرف سپاه پادشاهی در آمدند آتش زده تمام بسوختند و سردار محمد حسن خان وسعد واز راه فرار داخل علاقه تیرا شده قرار گرفتند و در خلال اینحال میرزا مستمند خان وميرزا محمد طاهر خان بن میرزا محمد زمانخان و دیوان ارجمند نام هند و از نویسنده کان زیر دست میر محمد حسین خان مستوفی که از نقائص امور دیوان آگهی داشتند باهم متفق شده کمر با استخفاف او بستند و چون این امر را بدون دیگر دولتخواهان معتمد که گفتار ایشان بحضور اقدس والا سند باشد در نیروی بازوی خود نمیدیدند هم سه تن نزد قاضی عبد الرحمن خان نظاملو رفته او را نیز با خود هم دست ساخته برومنش نهادند که سعد الدینخان پسر خود را بگمارد که تمامت اعیان و بزرگان بار را دیده و همه را بمخالفت میر محمد حسین خان یکدل و یکجهت ساخته بعد سه تن مذکوره عرض پرداز حضور شوند و اعیان و بزرگانرا گواه عرض خودها ساخته ایشان تصدیق کنند تا خاطر اعلیحضرت والا را برقول ایشان علم و اطمینان حاصل کشته میر محمد حسین خانرا در تحت بازپرس حساب آرد چنانچه بر طبق تدبیر یکه اندیشیده بودند امور مکنونه خاطر خودهارا ابراز دادند و اعلیحضرت والا نخست مقال ایشان را حمل بر غرض ومدعا کرده بکوش قبول جای نداد بلکه میر محمد حسین خانرا که از ينقضيه آگاه کشته هراسنالك شده بود تسلیات شاهانه فرموده دل بجای آورد و مدعیانش از بیم آنیکه مبادا ضرری از وی ببینند در پی چاره افتاده چند تن دیگرا را نیز از نویسندگان دفاتر باخود یار ساخته از در حیلت بالوطریق خلت و دوستی پیش گرفتند و پس از چندی از راه دوستی او را فریب داده مبلغ دولك روپیه را از وجوه سائربقلم سرقت از تحویل کردن بخزانه بازداشته با اتفاق او در کیسه های تصرف خود گذاشتند بعد بکار کشان پایه سربر سلطنت که با خود یار و غم خوار ساخته بودند آگهی دادند واز انجمله میرزا محمد نبی خان دبیر که درین کار با ایشان مدد کار بود بمسامع فیض مجمع والا رسا نیده همگنان محبوس گردیدند و از جمله میر ابوالحسن پسر میر محمد حسین خان از حالت پدرش خبر یافته خود را بضرب تفنگچه مقتول کرد و از سبب خود کشی

ذکر فتنه سردار محمد حسن خان
موقوف شدن میر محمد حسین خان از منصب استیفاء


(٤٢٠)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
نمودن او پدرش از حبس رها گشته دیگران همچنان در چاهیکہ خود کنده بودند فرومانده وجوه سرکاری تمام
از ایشان گرفته شد و میر محمد حسین خان از استیفای دیوان اعلیٰ معزول گردیده دفاتر پادشاهی منقسم بچهار حصه
جنوبی وشمالی ومشرق ومغربی گردیده بچهار تن از نویسندگان معتمد سپرده شد وازجمله میرزا محمد زمان خان
کابلی کہ میرزا طاشترین خان دامادش از تلف کردن وجوه مذکورۀ سایر بحضور اعلیحضرت والا آگهی داده
بثبوت رسانید بسر دفتری هم‌چهار سمت سربلند گشت ومیرا بوطالب خان برادر میر محمد حسین خان کہ بسر دفتری
قند هار سرافرازی داشت بذریعۀ فرمان طلب کابل شد واو از محیل برادرش خوفناك گشتہ بگریخت چنانچه بیاید
انشاءاللہ تعالیٰ
ذكر
واقعات هرات
ذكر افزودن اعلیحضرت والا
( بر مواجب سردار عبد اللہ خان تیموری )
( ومسوبان او وعطا كردن منصب برگدی نردوست خان وتبرج حال فتح اللہ بيك وغيره واقعات هرات )
وهمدرین سال از عرض سپہ‌سالار فرامرزخان حسن خدمتگذاری وشيوۀ صداقت شعاری نردوست خان
كرنيل حالی رأی والا شده بمنصب برگدی سرافرازی یافت وهم هفت هزار وپنجصد روپیۀ قرآن براصل تنخواه
سردار عبداللہ خان تیموری کہ باخوانین هرات شرف عتبہ بوس حاصل کرده تااینوقت جهت بعض امور متوقف
حضور بود مرحمت وافزوده گشتہ مجموع مواجبش دہ هزار روپیۀ قرآن معین گردید و همچنین نضصد روپیه کی
قران براصل تنخواه دو تن برادر زادگان او اضافہ گردیدہ مواجب هريك هزار روپیه قرآن شد ودیگر برادرانش
کہ از خوان احسان پادشاهی چیزی نداشتند نيز هريك بهزار روپيۀ قرآن کامیاب گردیدہ دامن اميد برآموند
وهفت هزار روپيۀ خام تبريزى اضافۀ از اصل تنخواه محمد سرور خان نائب الحکومۀ هرات مرحمت شده جمله
ده‌هزار روپیۀ پخته کابلی مشخص گشت و چهل‌وشش تومان براصل مواجب وصرف خوان نائب سلطان‌خان افشار
اضافه عنایت شده همہ چهار هزار و ششصدو شصت وشش روپیه پختہ کابلی و دو عباسی تعیین یافت وبیست‌و هشت
تومان علاوه براصل تنخواه احمد علی خان متوقف هرات مقرر شده مجموع مواجبش یکهزار و ششصد و شصت‌و
شش روپیۀ کابلی و دو عباسی سالیانہ ثبت دفتر گشت وپس ازافزایش تنخواه سردار عبداللہ خان وبرادر زادگانش
از حضوی اقدس برخصت هرات یافته بامر شد گاو وسردار انبیاء خان ومحمد خان نظام الدولہ و بيلك نوشخان
جمشیدی نیز برستی نائب الحکومه هرات اقامت گزیده بهر کاریکہ او مأمور كنيذ بپردازند وهم جنرال غوث الدينخان
ازفراء بامر اعلیحضرت والا در هرات رفته زیر دستی سپہ‌سالار فرامرز خان بخدمات امور نظاميه پر داخت
ومقارن اینحال فتح‌الله بيك فيروز كوهی کہ فتنہ جوئی ومفسدہ خوئی وفرار کردش از پیش بشرح رفت بساعی
جميله وتدابير حسنۀ محمدسرور خان نائب الحكومة هرات ازراه اطاعت پیش آمده طريق خدمت بر گرفت ومال
وملکش کہ ضبط ديوان سلطنت شدہ بود مسترد گشت ونيازبيل پسرش کہ باخوانین هرات در کابل آمده چنانچہ
از پیش مذکور شد نظربند گشتہ بود شرف ترخيص حاصل کرده بمسکن اصل خویش وا هل و عیالش واصل
گشت وحکم اشرف والا نفاذ یافت كه هريك از سردار انبیاء خان وفتح‌الله بيك را کہ مردم فیروز کوہ بپیل خاطر
خویش ببزرگی خود ندانند بزرگ قوم بوده دیگری دعوی بزرگی نکند واینوقت نائب الحکومه هرات نيازبيل
پسر فتح الله بيك را کہ وارد مسکن خود شدہ بود درهرات طلبیدہ با محمد خان توخی ودوصده سوار از سواران
گشاده پدرش بفتح‌الله بيك مأمور فيروز كوه نمود كه وجوه ديوانی را با اموال تاراجی مردم هزاره دایزنگی از مردم
فيروز کوه گرفته واسیران هزاره را نیز از دست ایشان رها دهید وسالهای منهوبہ را بصاحبانش برسانید وایشان
داخل فيروز كوه شدہ با تفاق شربت بيك خواهر زادۀ تاثار بيك کہ قبل ازین درین مأمور امو و مذکوره شده بود از جمله
مواشی ششصد راس گوسفند وپنجاہ راس اسپ تاراجی وشانزده تن زانوان هزاره کہ بعد از مراجعت مشهد
ایشانرا از عرض راه اسیر کرده بودند چها رصد رأس گوسفند و سی‌راس اسپ واسیران بدست آورده بامر پادشاهی
نزدنائب سلطان خان افشار فرستادند واو نزد مير يوسف بيك هزاره در موضع لعل روانه کرده اسیران بمسوزعان


(٤٣١)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )
واموال غارت شده بصاحبانش واصل گردید و اعلیحضرت والا بازای اینخدمت که بيكريك پسر فتح الله بيك از راه
صداقت بنقده رسانید هزار روپیه قزان بواصل نخواه سر و دویست سوار فتح الله بيك كه ده هزار روپیه قران
بود از طریق نوازش بر افزود و در خلال این احوال علی اکبرخان پسر امیر علم خان قاینی گسفند ان سید نامی را با چند ذکر غارت
تن دیگر از دزدان مواجب خوار خویش بسرقت و رهزنی کاشته رمه گوسپندان كد خدا فقیر محمد نامی را از نمودن پسر
موضع نادعلی تاخته بغارت برداشت و مردم نادعلی متعاقب برخواسته باسید ساربان در آویختند و دوتن از ایشان را امیر علم خان
کشته يك تن از صاحبان گوسپندان نیز کشته گشته قلیلی از گوسپندان را که از آوای تفنك و غوغای مردان جنك اموال رعایای افغانستان قریه
رم کرده از رمه جدا افتاد بدست آورده مراجعت کردند و بقیه رمه را بقهستان بردند و همچنین ابو نعیم خان سیستان را
ومیر غیاث الدین نامان از نوکران پسر امیر علم خان عبدالحق نامی از اخبران قندهار را که نیل در غچار فروخته
با وجه نقد و جنسیکه از انجا برسم تجارت با خود برداشته مراجعت کرده بود غارت نموده تمام نقد و جنس را نجو د
متصرف شدند و برین نیز اکتفا نکرده ابراهیم نام بروقی نوکر دیگر او یکصد و بیست نفر اشتر از علاقه
گرمسیر متعلقه افغانستان بتاراج برده پنج يك آنرا بدست و پنج نفر اشتر بپسر امیر علم خان داده باقی را خودش
بتصرف غاصبانه خویش در آورد و اعلیحضرت والا از عرض كار پردازان علاقه چخانسور بامور مذکوره واقف
گردیده حکمران هرات را فرمان کرد که والی خراسان را خبر دهد که پسر امیر علم خانرا از ینگونه کردار
نا سزاوار بازدارد و گرنه حوصه سرحد داران افغانستان نیز تنك شده آهنگ جنك خواهند کرد و فتنه بزرك
واقع خواهد گشت واکر چنانچه ازین حاملات خبر نشوم و یا آگاه گردیده در صدد بازخواست برنایم امور
ملك ومملکت بیچگونه نظم و نسق نخواهد یافت و اگر مسموع شده از کار گذاران دولت ایران بپرسم و بشنوم
و مقاصد رهزنی را مقاصد مذاکرات هردو دولت قرار دهند و نقض دوستی و اتحاد صد ساله را در آب مفارقت
و مخالفت اندازند نیکو نخواهد شد و از یعطرف اگر بتلافی شرارت سیستانیان مردم رعیت آنحدود را اجازت
غارت دهم گواهینی را که بد یگری بستدیم برخویش پسندیده بمداریم بهر حال باز رجوع بنویس وفیده این
امور بکار گذاران دولت ایرانست که فکر درست و اندیشه متین در ممانعت پسر امیر علم خان نموده از فتنه جوئی
و مفسده خوئی بازش دارند فقط و از وصول مضمون این منشور حکمران خراسان محمد بندخان سرهنگ بن
ابو الفتح خانرا در بیجند فرستاد که اموال بتاراجی پسر امیر علم خانرا مسترد نماید و نایب الحكومة هرات ابو الحسن
خان افشار را با او مأمور آنجا نموده امور مذکوره بقانون دولتی و شریعتی فیصله شد
ذكر تخریب مصلای هرات
( وتیره واره آنکه در انجا دست داد )
و همدرین هنگام امر تخریب مصلای هرات که در عهد سلطان حسین میرزا امیر تیمورکورکان مرحوم بغایت متانت
و استحکام از مخمر و اجر بنیاد و آباد کشته و تا اینوقت رز و استوار بود از پیشگاه حضور اقدس شرف صدور یافته
از صدمه باروت بست شد که در وقت محاصره و محاربه پناه گاه خصم نبوده از انجا رخنه در حصار هرات راه
نیاید و درین اثنا حکمران هرات را اعلام و ارقام رفت که یک فوج از سپاه نظام و پخند تن پیاده ساخلو وشش
ضرب توپ و چهارصد سوار از سواران کشاده آنجا و پخصد سوار از مردم جمشیدی و بخصد سوار از مردم هزاره
که مجموع دو هزار فوج و - تن سوار و پیاده پیکار و هزارتن عمله خدمتکار باشد بسالاری جنرال غوث الدینخان
مامور باقامه بالامر غاب نماید و پس از جای گزیدن لشکر در ان علاقه هزار خانه از مردم جمشیدی و هزاره با عیال و اطفال
ورجال و مواشی ودواب ایشان کوچداده در آنسر زمین ماوای کشت کاری و رمه داری برای ایشان معین کند
که آنسر زمین معمور شده باعث استحکام سرحد و ثغور گردد و پس از رفتن جنرال غوث الدینخان و مقردیتن سپاه
در آنجا فتح الله بيك فيروز کوهی که با مردم هزاره مغاضت داشت با ملك توشخان جمشیدی حکمران هرات را
از فرستادن هزاره در بالا مرغاب بازداشته اظهار کردند که هر دو طایفه در یکجا نمیتوانند روز بسر برند بلکه
از هم چشمی و مغاضت مذهبی باهم خصمی گرانند و از فعلی بآنجا آبادی نپذیرد و این معنی از عریضه حکمران جرات
ذکر تخریب
مصلای هرات


(٤٢٢)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)
عالی برای جهان آرا کشته فرستادن خانواری را محول باستصواب فكر واندیشه حکمران موصوف فرموده او هزار خانه بار از مردم جمشیدی را بخواهش ورضای خودایشان در بالا مرغاب فرستاده مسکن دادوچون درین وقت دولت روس بتسخير سرخس که دولت ایران از مشهد لشکر کشته بیرق تصرف و استحکام آنرا برافراشته بود تصمیم عزم نموده بتمهیدات تصرف آن پای استیلا پیش نهاد و اسنیوارت نام نائب و زیر مختار دولت انگلیس از علاقه خواف براه خفاجانب سرخس رهسپار شد که از اراده دولت روس علم حاصل کرده آگاهی جانبر ابدولت انگلیس آگهی دهد که اندیشه بمآل کار نماید اما قبل از ورود او در انجا دولت روس لوای تصرف آنرا بر افراشته اوبین نیل مقصود داخل دره گز شده مرو ترا که آنجا راهی چند اغوا کرده ترغیب بشورش نمود فائده ندیده در مشهد رفت و نیم مردم ترکمان درۀ گز حکم پذیر جان اوزکنیچ گشته نصف دیگر رهسپر طریق اطاعت مخدوم قلیخان مروی شدند و مقارن اینحال مکتوب مردم نجده و ایلات نواحی آن مصحوب قاصدی از خود آمردم بنائب الحکومه هرات رسید که نامه از حاکم مروو رهبر ترکمان پای اوزکنیچ بتوسط مردم یلتان برای مردم نجده بوصول پیوسته است که بزرگان ایشان نزدخان اوزکنیچ شده فرمان پذیر او شوند و مردم نجده و ترکمانان سارق جواب او نعم را موقوف باستصواب رای حکمران هرات داشته اند فقط و نائب الحكومة هرات بصوابدید سردار عبدالله خان یموری و پلنك توش خان جمشیدی در جواب مردم نجده وتراكمه سارق مرقوم ومرسول نمود که علاقه نجده از مضافات هراتست كبيرا مجال توسع در مداخله آن نبوده و نیست و ایشان ازین مکتوب حکمران هرات فرستادۀ حاکم مرورا بی نیل مرام باز گردانیده با يلخان نام که خدای علاقه نجده ومحمد یوسف بيك كرخى محاكم هرات پیام دادند که مردم نجده فرستاده حکمران مرو را عذر نهاده و جوابدادند که هر وقت خان اوز کنیچ مرور ا ایشان بسپارد آنوقت اطاعت او راپذیر اشوند ولیکن این امر همگی وقوع پذیر نیست و پس از ارسال و مرسول مكايب مذکوره فتح الله بيك فيروز كوهى بخواهش خودش و محمد سرور خان غوریانی باراده ابراز تخاصم بكار نائب سلطا نجان افشار بتعليم نائب الحكومة هرات رهسپار کابل شده چون شرفیاب حضور اقدس والا گشتند داستانی از ذمایم و قبائح نائب سلطان خان افشار بعرض خورساندند و اعلیحضرت والاغرض هر دو تن را بفر است و کیاست ملوث بغرض و تعلیم دانسته مأمور باقامه کابل فرموده از رفتن هرات بازداشت و حکمران هرات پس از رهسپار شدن آندوتن بجانب کابل و امرتوقیف ایشان امور شهر و اطراف را بحسب الاوفر استمز جان محول داشته خود جهت استحکام سرحدات بموجب فرمانیکه قبل ازین بنام او وسردار محمد یوسف خان وسردار نور محمد خان وسردار محمد اسحق خان و داد محمد خان حکمرانان فراه وقندهار و ترکستان و جلال آباد چنانچه رقم شد شرف صدور یافته بود که نقشه سرحدات را بفرستند از هرات رهسپار غوریان گشت و قلعه کهنه آنجا را امر بمرمت کرده قلعه جدید نیز احداث نمود و در تمام مواضع مستعده سرحدات محافظ گذاشته از جمله در هر برج از بروج پانزده گانه که قلیچ خان برای اقامه محافظ در عهد شاهجهان مغولیه تعمیر کرده ومتروك بود دو تن پیاده و یکسواره تعین نمود و خمهای سفالین جهت آنها و جابرین در همه بروج نهاد که از آب بی نیاز باشند بعد در کوهسان مراجعت کرده مکتوبی مصحوب سید قاسم نامی بوالی خراسان در مشهد فرستاده پیام داد که بعضی از بدخواهان دولت رامل پسران عبدالله خان ناصری و داد محمد خان الکوزائی وغیره که در مواضع قريبه سرحد افغانستان مسکن گزیده اند دور ساخته در ولایت بعیده جای دهد که فتنه در افغانستان حادث نسازند و خود از آنجا مراجعت کرده داخل هرات شد وركن الدوله والی خراسان فرستاده او را اعزاز واکرام کرده و محصل گذاشته پسران قاضی عبد السلام خان و عبدالله خان ناصری واحمد محمد خان میر آخور را که از افغانستان فرار کرده در خاك ايران بقرب سرحد افغانستان سکنی گزیده بودند بجانب ولایت بعیده کوچ داده سید قاسم خان فرستاده حکمران هرات را ترخصت بازگشت هرات نمود
(ذکر محصل کاشتن والی میمنه بتحصيل ماليات)
( مرغاب و شرح حال مردم نجده )
وهمدرین آوان دلاور خان والی میمنه که از رهسپار نشدن افواج قاهره بدان و آسوده خاطر گردیده و دولت را گرفتار دیگر مهام مملکت ونظم ونسق امور سلطنت دیده بود محصل جهت وصول ماليات قلعه ولى واقع شش

ذکر محصل
کاشتن والی
میمنه و شرح
حال مردم
نجده


( ٤٢٣ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
فرسنگی علاقه مرغاب گذاشته جنرال غوث الدینخان محصل او را نگذاشته پیام فرستاد که نامرغاب صاحب نداشت
وملك بی سرپرست بود مالیات آنرا والی میمنه میگرفت اکنون او را مینماید که باز جایم خویش پیش نهاده
اندازه خود را نگهدارد اینرا گفته قلعه را متصرف شد و درین میان بزرگان و آکه ساروق متوطنۀ نجدده که فرستاده
حاکم مرو و برخی ترکمان نام را جواب داده بودند از راه اطاعت در هرات نزد محمد سرور خان نائب الحکومه آمده در یگانشرفی
و ماند بوالی را بر عهده گرفتند که بکار کشان دیوان سلطنت برسانند و نائب الحکومه همه را خلعت عطا کرده رخصت مراجعت
داد و محمد عثمان خان را بحکومت آنجا نامزد کرده با ایشان همراه فرستاد و اعلیحضرت والا ازین رفتار و کردار
مردم نجدده شگفته خاطر شده منشور ملاطفت دستوری بنام بزرگان آنجا چون قاضی امان کلدی و آق محمد خان
و ملا حاتم بيك ورحیم خان قوللو آقاسی وحسین خان وعوض مراد خان وجاری خان و بردی قلنج وغیره ارقام
وارسال فرمود که چهار يك ماليات و ده يك شرعی علاقۀ نجدده را حق گذ خدائی دانسته ربع دیگرش را ازان
علماء وسادات بگذارند و نصف آنرا که دو ربع دیگر باشد حصه بیت المال بشمارند و برسبیل استمرار همه ساله بعمال
وضباط دولت سپارند اما ایشان در ازای این احسان که میبایست از دل وجان سر بخط فرمان مینهادند کفران
نعمت نموده روی از سعادت برتافته تحريك مبعوثان دولت روس سر از قید اطاعت برآورده طریق مخالفت برداشتند
چنانچه میر عثمان خان حاکم را که بزرگان ایشان با خود برده بودند از علاقۀ نجدده بیرون کشیده تمرد ورزیدند
ونائب الحکومة هرات لشکر تاخته بیست هزار گوسفند از اقوام خود پسند را از چراگاه بقراول باشی و قامت
شبانانش در هرات آورده بکروگان نگاهداشت و برای آتمر دم پیام داد که تا ده يك شرعی را برطبق منشور مذکور
اعلیحضرت والا که شرف صدور یافته است تمام نرسانند و سر بخط فرمان نگذارند گوسفندان بعوض عشر شرعی
ضبط دیوان سلطنت گردیده مسترد نخواهند شد و اعلیحضرت والا را ازین امر استحضار دست داده حکمران
هرات و سپهسالار فرامرز خان را ارقام و ارشاد فرمود که سردار امیناء خان و یلنك توش خان ودیگر بزرگان
فیروز کوهی و جمشیدی و غیره را با مردم ایل و الوس خود ایشان و سپاه نظام و توپخانه مامور نجدده نمایند که مردم
آنجارا دلالت اطاعت کنند واگر فرمان پذیر نشوند همت بتدمیر ایشان گمارند و هم بعضی مردم فیروز کوه
و چار صده را که از سبب توقيف فتح الله بيك در کابل گردن تمرد برافراخته اند گوشمال بسزا دهند چنانچه ایشان
رستمعلی خان جدید الاسلام را با سواره و پیاده نظام و دو ضرب توپ قاطری و سردار امیناء خان و مردم قوم او
وسوار هزاره تحت رهسپار چقچران ساخته يلنك توش خان را بدون سپاه نزد مردم نجدده فرستادند که ایشانرا
بشاهراه هدایت دلالت کند و اگر طریق اطاعت پیش نگیرند آنگاه رستمعلیخان از تهیه و تهدید مردم چارصده
وفيروز کوه فراغت حاصل کرده راه سرزنش مردم نجدده بسپارد و چون رستمعلیخان و سردار امیناء خان در
علاقه چقچران فروکش کردند مردم فیروز کوه از هیبت و مکنت لشکر پادشاهی بی آنکه چیزی بگویند از راه
اطاعت و پذبره وارد عسکرگاه شدند و امر پادشاهی را گردن نهاده بزرگان ایشان از عطای خلعت نوازش یافته وجوه
دیوانی را ادا نمودند واز جمله عباس بيك و کای نام چار صده اموالی را که مردم ایشان بتاراج از زائران هزاره
مشهد مقدس متصرف شده بودند نیز مسترد کردند ورستمعلیخان نظر بدشوار بودن عبور و گردش آن علاقه
که تمام کهسار وسنك زار است بهمین قدر اکتفا نموده سواران هزاره را رخصت مراجعت جانب مساکن
ایشان داد واز بزرگان مردم فیروز کوه و چار صده سند مکتوبی گرفت که محمد جان بيك را که در شرارت
وسرقت پادزنان شراکت داشت در بین خود راه نداده محافظ خانها در جاهای مناسب چون موضع پرده لیج
و آهنگران و غیره برافراشته طرق و شوارع را حفاظت نمایند و صد تن از پیادگان نظام را در چقچران جای اقامت
تعیین کرده سردار امیناء خان را برای تنبیه و تهدید و شرزنش محمد جان بيك وقومش که رو از سعادت اطاعت
بر تافته بکهسار جهالت شتافته بود نیز در انجا باز داشته خود با سپاه نظام و هر دو توپکه همراه داشت از راه رباط
حرکت کرده مال دیوانی قبائل جوتی را وصول نمود و این وقت مردم نجدده نیز از غنره توجه نمودن لشکر
پادشاهی آگاه کشته باستهالت يلنك توش خان بمسلك جسته طریق اطاعت پیش گرفتند و بقرار دادیکه اعلیحضرت
والا بدیشان مكتوب فرستاده بود گردن نهاده بتعمیل آن پرداختند و گوسفندان شان که در هرات بود مسترد


(٤٣٤)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
كوچيد ومقارن اينحال محمد رضا خان پسر محمد یوسف خان سرتيپ هزاره از دولت ایران رنجیده خاطر گشته
از راه اميد روی بسوی دولت افغانستان نهاده چون وارد کوهسان شد کار پردازان این دولت بامر اعلیحضرت
والا راهش نداده از انجا راه مراجعتش نموده باز گردانیدند
ذكر فوت
شيرزاده شمس
الدین
ذكر فوت امير زاده شمس الدين
( وبنياد نهادن باغ شاهی جلال آباد ومطيع گشتن مردم فراجغان )
در ماه ذيقعده اینسال كه معادلۀ اش بالبريج هجری از اول تاريخ رفت امیرزاده شمس الدین فرزند جگر پیوند
اعلیحضرت والا را درسن دو سالگی مهد حيات تهی گشته غنچۀ شگفته اش را در گلشن هستی از وزیدن باد اجل
وقت خزان رسيده از گلنار ما یه دهر رو برتافته در بقعه هوشمندان در جنب مضجع جدا مجدش اعليحضرت امیر محمد
افضل خان بتنگنای لحد آرميد و همدرين سال دیوار حايط باغ شاهی جلال آباد بامر اعليحضرت والا بنياد
نهاده شده در عرصه دو نيمسال بصرف مبلغ بسياري ديوار احاطه و حجر های ضلع مغربی آن باعمارث رفيعة
شاهانه و گنبد دروازه دخول و حجر های بيرون آن پرداخته گشت چنانچه بیايد انشا الله تعالى و پس از آراستن
چمن های رياحين و خيابانها و فوارها و دو حوض بزرك در جانب شرق و غرب عمارت خاصه پادشاهی و اجراي نهر
بزرگی در ان وغرس درختان نارنج وسرو وغيره در سال هزار و سه صد و پنج لوحة ازسنگ مرمر تراشيده بفراز
دروازۀ عمارت مخصوصة شاهی مقابل دروازۀ دخول باغ كه در ضلع جنوبی واقعست نصب گرديد ومبالغی كه بپای
این نگارین نامه یعنى اعليحضرت سراج الملة والدين در عمارات جديده ومرمت عمارات قديمة آنهمه ساله صرف
فرموده و ميفرمايند در جلد چهارم انشا الله بشرح خواهد رفت واز جمله مبلغ دو لک و هشت هزار روپيه مصارف
مرمت رنگ وروغن دروازها وروزاهاي عمارات و صیقل و سپيد كاري ديوار های آن در عرصه شش ماه اول
اینسال كه این نامه خجسته را هنگام نگارش است بحساب آمده كه ميتوان بتخمين قياس مخارج كلیۀ آنرا ازین
نمود چون این آرایش و زیبایش بفرمان اعليحضرت ستوده سيرت سراج الملة والدين امير حبيب الله خان دام دولته
بهای رفته و میرود بهمین قدر اشارت اكتفا ورزیده تفصیلش در تضاعيف وقایع سلطنت عدالت تمردات اقدس
خودش بشرح خواهد رفت و درماه ذی الحجه سال ۱۳۰۰ هزار و سه صد هجری سراج القرقان از حضور اقدس
والا مأمور گوشمالی مردم فراجغان شد زیرا که ایشان یاغيان درۀ تيۀ هزاره پشین را چنانچه از پیش مذکور
گشت جاو پناه داده بقرار التزاميكه بكار گذاران دولت سپرده بودند ازبین خود بیرون نکردند و او با مردم نجراو
ورپزه كوهستان رهسپار فراجغان گشته هميچنين محمد شاه خان حاكم تگاب مامور سرزنش مردم اسكين واشپى
گردیده با ارگل محمد خان حاکم لغمان کازا قنبر ميرزا محمد شريف خان و ماهو رشاداش محكومين شينوار محكومين آنجا سرافراز
شده بود نيز بامر اعلیحضرت والا از جانب دیگر روی بسوی فراجغان نهاد واز همگنان حيدرخان حاكم نجراب
پیشتر واز در پر کتل شده بحد محمد شاه خان در رسیده باهم داخل فراجغان شدند و مردم آنجا ازورود لشكر سر اسيمه
و مضطر گردیده شروط التزامی را كه از پيش داده بودند بگردن نهاده عفو تقصير خواستند و دیگران بالشكرهاییکه
همراه داشتند بلحاظ اینکه رعیت بمال قشوم همگنام بمقام خویش مراجعت كرده محمد شاه خان باصد نفر درنك
نموده برجال وعائلة بحر ديبة جريمة ازان مردم گرفته همه را تحت فرمان در آورد و همچنین مردم آكون و جلكاه
واويا وشيرة لغمان كه تمرد ورزیده مصدر شور و آشوب شده بودند مطيع گشتند
وقایع سنه
۱۳۰۱ هجری
صلح
وقايع سال هزار و سه صد و يك هجرى على ها جرها السلام
بعينه نقل
ضائع دستخطی
اعليحضرت
والا
درماه محرم اوايل سال بياندر امام حضور اعلیحضرت والا از هرات بعزم ملاقات برادرش رهسپار دار السلطنه
کابل شده چون شرف بار حاصل کرد در باب شکایتهایی که کار گذاران دولت كه محمد سرور خان نائب الحکومه امهات زبانی
بیا و تعلیم و تلقین کرده بود عاسانی بعرض رسانید در روز هفتم ماه صفر منشوريكه دستور العمل حکام ودر کار و شایان
یاد کار است بدستخط مبارك اعليحضرت والا بعبارة سادة كه زبان عرف شرق است با ویافت که احوالات ولايت اكد بی سند
بواسطة برادر امام حضور گفته بودید همه را بیان نمود وكفته بودید كه همین تا از دو نفر آدمان بیهوده اند ندانستم


(٤٢٥)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
که سندیم و میشما را بدست دارید و یا به بگفته اهل غرض هرات آنها را بد میگوئید نزد کفتن و پرسیدن نیست و نمیشود
که بگمان کسی رابد یا خوب گفته شود که دنیا داری اینطور نیست که مظنه را پیشنهاد خاطر و دستور العمل
امور بکنید و از آنجمله در خصوص کوتوال گفته بودید که دزدی میشود آیا کوتوال شريك دزد است يانه
و اگر شریکست کدام دزدی بشراکت او شده و اگر نشده انچه حرفست که سرقت را اثر کوتوال بدانید و او
بیکاره گفته شود و همچنین درباب چیوتره اگر اجاره است وجه را در وقت قسط میرساند شما را بسیاهه او چه
کار است که بشما بدهد شما مستحق حصول همان وجه اجاره او میباشید که بازیافت دارید وا گر امانیست باید که
شما را از آمد و رفت مال التجاره خبر دهد و شما مرا اطلاع بدهید و نیز بدین نوال امور سرحد که بدست نائب
سلطان خان افشار است چه کم خدمتی از و صادر شده و از وقتیکه بدست اوست تا حال کدام بیقانونی نموده که
اکنون از دست برادر زاده او امور سرحد اجرا بیابد خلاصه مردم هرات اراده دارند که سرحد بدست آدم
شما نباشد که راه آمد و رفت ایشان بسته نشود و مردم قزلباش را بدداشته قسم قسم حرف بشما میگویند و شمارا
بجهتد که از عقل خود باز ماندید و زبان مردم زبان شماشده و برادر قاری که امام حضور است میگوید در جمیع
مجالس خلوت نزد نائب الحکومه هرات حاضر میبودم و اخبار نویسی هرات را میکردم و خادم دولت میباشم
از گفتار او بنظر من آدم فریبنده و شیطان و غدار آمده است وقوارهای بسیار خراب و ناصوابست چه شد
که برادرش امام حضور است پس این شخص که از خلوت شما خبر شود چنانست که در چارسوق بصاحب خود
فحش و ناسزا گفته باشید زیرا که این شخص خودرا نمیشناسد شمارا چگونه شناخته خدمت خواهد کرد حیف
بدین عقل و کار دانی آخر خدا نخواسته شما را خجالت روی خواهد داد چنانچه حکایت یکمجلس خلوت شما
و سپهسالار را که باهم کرده بودید بیان کرده حیرانم ساخت و آن اینست که با هم گفته اید که پادشاه ایران وارد
مشهد شده اگر سوار آنجا را مامور هرات کند لازمست که ماسوار خودرا پیش از آنکه او سوار مقرر
کند امر کنیم که جام و باخرز را تاخته و تاراج کرده در هرات بیاوریم و نیز گفته اید که قلعه داری کرده احوال
بکابل ارسال میداریم و این آدم میگوید که من حاضر بوده این گفتگوها را میشنیدم و پیش هردو نشسته بودم
این هرگاه فراست شما اینطور شده باشد بدابحال من که چه کنم شما خوب فکر بکنید که پادشاه ایران گاهی خیال
این امر را میکند و یا کسی میگذارد که بکند عقل شما را چه شد که هر قدر مینویسم که همه شما یکدل و یکجهت
متوجه خدمت دین و دولت باشید و باتفاق خدمت کنید و شایان را که ازین کل مردم کابل برگزیده ام میباید نیکنامی
برایم حاصل کنید نه اینکه شما از راه بی اتفاقی شخصیت خودرا بالای یکدیگر بخرج برده همدیگر را برباد
نمائید و بيفك بغير ازین کاری ندارید و این حرامیها که خود را دوست شما تراشیده اند همه غولان فریبنده اند
اگر امری از امور دنیا داری شمایان خطا شد آن وقت خواهید دید که این دوستان شما چه قسم خدمت
شما را میکنند از برای خدا ورسول او وارواح پاکان که بقناعت بزرگی یکدیگر علفی را برباد ندهید و حال که
شما بالای قبل حکومت سوارید نمیدانید که مردم غریب چه حال دارد و دشمن چه دامیهای تزویر را در راه شما
پهن کرده و بغریب شما دانژ کار میکند و در ضمن آن کار خودرا میکند باری اینرا از جائی نمیگویم که افسون
ایشان تنها در دل شما کار واثر کرده بلکه ازین زیاده تر میگویم که با وجود دانستکی حال شما بدینمنوالست پس کسانیکه
نو بسو کار آمده و نو کیسه هستند حال ایشان چه خواهد بود آخر یکی از شمارا مجنون دیگری نشته کرده اجرای
کارهای خودرا خواهند کرد و هشت ماه میشود که یکنقره حساب شما چند رنك ميآيد که بصر آنرا میدانم
ونه پایش را میفهمم چنانچه اول که وارد هرات شدید نوشتید که مالیات محالات اخراجات را کافیست
و پس از چندی مرقوم نمودید که مبلغ دويسه لك روپيه قران اکرباشد امور ایبولايت انجام میشود و همچنین
پس از چندی دیگر نوشتید که دوازده لك روپيه كبودی میگند آیا کدام نوشته شما راستست باری بمن معلوم شد
که سیاهه را بکفته میرزایان روانه داشته اید و با سخن اول را میرزایان گفته و آخر را خود ملاحظه کرده اید و یا
چوبها ندار میگوئید که اینقدر وجه در کار است و مداخل افغانستان بشما خوب معلوم است وجه اخراجات غير


(٤٢٦)
( جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)
لازم از کجا شود ومرا چرا درست آگاه نمیکنید که اگر لازم باشد چیزی از نفری فوجی وغیره اخراجات کم
کرده وجه زیاد آنرا برای شما روان کنم و هروقت که بخواهید سر رشته تمام میباید خوب ملاحظه کنید که مردم
هرات در وقت حکومت سعید محمد خان بن وزیر یار محمد خان چه کارها که نکردند و بچه قسم حاکم مذکور خودرا
بکشتن دادند و چه چیزها کردند ودروغها گفتند پس خود شخص باید صادق وخدا جوی وراست وهو شیار
در دل باشد و بحرام زاد گی اینقوم نظر نکند و با خدای خود راست باشد و خودرا از غدر کنار نماید تا خدا ویرا
از مرحمت خود بدلش نظر لطف نموده عقلش را بیفزاید که نیکنامی دارین حاصل بدارد وچون شما را مثل
فرزند خود دانسته ام میدانم که این اشخاص خواه از علاج و خواه ناعلاج خودرا غم شريك شما ظاهر میسازند
اما شما ایشانرا که بخیر وشر شما شريك نیستند ندیم خود قرار داده حرف ایشانرا بگوش خویش جا میدهید و حال
آنکه خود شما خط دارید تا میتوانید از احوال خود کسی را خبر نسازید و غل خود بنویسید زیرا که" پند را باری بود انوار
بار اندیشه کن"." واین کلمات را که نوشتم پند پدرانه است و همۀ عالم دشمن عبث یکدیگرند و بهزار گونه حیله
خود را دوست می تراشند که مدعای خود را حاصل کنند چنانچه اگر کسی کسی را در زد شما بد بگوید دوست او با و میرساند
که خیال حاکم را نسبت بشما بد دیده ام واو ازین حرف خائف گشته روز دیگر که در بار بیاید و شما بنا بسخنیکه از اهل غرض
شنیده اید اندك از و احتراز کرده کمتر محبت میکنید و همچنین هر يك شما از یکدیگر خوفناك كردیده بفرسنگها از هم دور
میشوید و آن آدم از شما میگریزد بعد ازان شخص بد کو خدمت شما ور دن او را گردن میگیرد وهمۀ اندیشه هایرا مردم
اهل غرض برای مخنث خود بر پا میکنند وشب و روز جدوجهد همین کار را دارند و خانه عالمی را خراب مینمایند وخود
را چنان خدمتکار جلوه می آورند که مثل خود کسی را نمیدانند و هر ساعت دعای گرم گرم میکنند و در وقت سواری
زیر بغل حاکم و کار دار ویار کاب او را گرفته بالای اسپ تا دان سوار مینمایند و در وقت حرکتش بالله خیر میگویند ومکرر
سر بگوش هر يك برده سخنی میگویند و جانب مدعی خود نگاهی کرده زهر خندی میکنند که او پندار و بخش را در نزد
حاکم کنده است و همچنین حکایت دروغ در هر جا که بدانند که خیرش بدشمنش میرسد میکنند و خود را ستایش مینمایند
که حاکم مرا مثل برادر خود میداند و سپهسالار حرفهای از خودی بامن میگوید و آباد نمودن و خراب کردن
کار هر کس بدست منست و خواه در نزد حاکم یا دیگر کار دار که نشست دمای بسیار میکنند خصوص برای من
که خداوند امیر صاحب را سلامت داشته باشد خوب پادشا هست و بحق مهربانست و باینگونه سخنها ودعاها خودرا
ستانیده بگوش دشمن خود میرسانند واورا از کاردار بواهمه می اندازند و کاردار دولت را در نظر مردم و بو مردم
خوار غلم میدهند و میگویند که اگر من خیر خواهی نکنم روزی چند آدم را خراب خواهد کرد واین کلمات را
از کثرت حرص وحسد وطمع وبخل باطن میگویند اماشما را لازمست که از مردم غیر در بار خود را کنار کرده
وهمه مردم را بيك نظر دیده در جائی حرف نزنید که کسی نداند که شما و هر حاکم که باشد از خود اوست یا بیگانه
وشما کار داران را که در هرات مقرر کرده ام میباید سر از يك گریبان بر آورده ننك و ناموس مرا یکبر خود
و چاپلوسی حرامز ادگان زمانه حال برباد ندهید كه ننك و ناموس من باعث مخنت شماهاست و همچنین شما که با مخنت
باشید مخنت منست زیرا که مردم دولتها خواهند گفت که اینطور آدمان کار برا شناخته سر حددار مقرر کرده است
که کار هرات را اینگونه انتظام داده اند پس این مخنت عاید من میشود وهم اقوام مردم افغانستان نيك نام میشوند
که آدمان کار دارند و دستور العمل کار اینست که اگر کسی از جمله شهامت از جهل بر ندارد شما اورا مخفی از مردم
باتفاق نصیحت کنید واگر شرف شما را نشنید احوال بدسلوکی او را همنتنها بنویسید که فلان شخص نصیحت ما را
نشنید تا علم من براستی در بد رفتاری او آمده دیگر آدم مقرر کنم و او هم بدنام نشود و کار هم برهم و خراب نگردد
و کار کوچکتر از کار اول باو داده شود که از عهده آن برآمده بتواند اما قسمی نشود که مردم بیگانه بداند که
خدمتکاران افغانستان بی آبرو میشوند ودول خارجه خواهند گفت که در افغانستان آدم نیست که سررشته
و انجام کار را بتواند پس چه لازم که مرا و قوم افغانستان و خود را بدنام کنید واین نوشته مرا هفته یکبار بنظر
دقت ملاحظه کرده مردم خدا را بشناسید باقی همه امور خود را بخداوند دو جهان سپرده ام که مرا از بدنامی
دارین نگاهدارد فقط


( ٤٣٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
( ذکر فرار کردن سردار محمد ایوب خان از طهران )
( و شرح حال والی میمنه )
و همدرین وقت سردار محمد ایوبخان بن اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم از مکتوبات دلاور خان والی
میمنه که برای او فرستاده ترغیب و رویش را در آنجا نموده از یاری دادن خویش او را مژدها داد از طهران
بدون رخصت و اجازت کار پردازان دولت ایران با سپهسالار حسین علی خان و جنرال پرویز شاه خان و خوشدلخان
لوی ناب و سردار محمد هاشم خان و قاضی عبد السلام خان و عبد الله خان ناصری و احمد علی خان و غیره بزرگان
و سه صد سوار که همراه داشت بعزم میمنه راه مشهد برداشت و حاجی محمود نام خادم دولت افغانستان که مقیم
طهران و از مردم آنجا بود بذریعة تلگراف در هند بکار گذاران این دولت خبر داده از آنجا بذریعة عرض
مکتوبی بگوش دادنیوش اعلیحضرت والا رسیده نایب الحکومة هرات را اعلام و ارقام فرمود که بحفاظت
سرحدات پرداخته راه عبور او را از جانب میمنه بمرمان کار استوار داشته مسدود نماید که داخل خاک افغانستان
شده فتنه حادث نسازد و او سردار عبدالله خان تیموریرا ظاهراً بجهت اخبار و اکرام میر معصوم خان فرستاده والی
خراسان که از حضور اقدس والا رخصت مراجعت یافته در هرات رسیده بود با او همراه کرده باطناً مأمور حفاظت
سرحد کهسان و نواحی آن نمود و هم جنرال الله داد خانرا بافوج سوارة ترکی جانب قلعة که و انار دره نگاشت
و فوج سوارة مقیم اوبه را در هرات طلبیده با تجویز شاه خان نائب سالار در موضع شش تعیین کرد و سردار عبدالله
خان را اجازت داد که تمامت مکتوباتی را که از مشهد بذریعه پست و واک در هرات می آید کشوده مطالعه کند
تا اگر نامة از سردار محمد ایوبخان و غیره معاندان دولت با خوای بزرگی و یتوم و قبیله باشد بدست آمده مخالف از موالف
امتیاز یا بد و نائب سلطان خان افشار را با سه صد تن از پیادگان نظام وین فوج سواره که در غور اقامت داشت خبر داده تأکید
بر حفاظت کرد و سردار محمد ایوب خان روز دهم ماه ربیع الاول سال ١٣٠١ هزار و سه صد و يك قمری وارد مشهد مقدس
شده چون از حرکت خود سرانه او بحکمران خراسان تلگرا فاً خبر رسیده بود کار گذاران دولت ایرانش
از رهسپار شدن بدیگر جانب بازداشته با وی بمكالمه و مذاکره دولتی پرداختند و از جمله میر معصوم خان که الطاف
بیکرانه اعلیحضرت والا را دیده و اینوقت در مشهد رسیده بود با میرزا عباس و میرزا یوسف نامان خادمان دولت
افغانستان که در آنجا بودند مساعی زید بکار بردند که همراهان و معاونان سردار محمد ایوبخان خصوصاً خوشدلخان
لوی ناب و حسینعلی خان سپهسالار و پرویز شاه خان جنرال را ازو کنار کرده از راه هرات روانه پیشگاه حضور
موفور السرور نمایند سودمند نیفتاد و ایشان نظر به نمکخوارگی امیر شیر علیخان و احسانیکه ازو دیده بودند روی دل
از سردار محمد ایوبخان برنتافتند حتی که چند نامه مشتمل بسوال و جواب بنائب الحکومة هرات فرستاده تسلیات وافره
شنیدند نیز بگوش قبول جاندادند تا که همه ایشان با سردار محمد ایوبخان نظر بند گشته مامور باقامه قوچان شدند
و در خلال این احوال دلاور خان والی میمنه که باعث حرکت مذ کورة سردار محمد ایوبخان بود بنا بر قرار داد خویش
طریق فتنه انگیزی پیش گرفته شورش آغاز کرد چنانچه بزرگان میمنه و نواحی آنرا انجمن ساخته از همه عهد اعانت خویش
و اطاعت سردار محمد ایوب خان حاصل کرده وثیقه عهد را بسو گند استوار ساخته بعد جمعی را از راه ترکتاز مامور کرزوان
و در زاب نموده دست بتاراج دواب و مواشی رعایای پادشاهی دراز کرد و مقارن اینحال میر محمد حسین خان والی سابقة
میمنه که نائب محمد علم خانش بعد از فتح میمنه در کابل فرستاده و دلاور خان را بامر اعلیحضرت امیر شیر علیخان
مرحوم والی آنجا قرار داده و او تا اینوقت در کابل بود از حضور اقدس والا بخلعت گرانمایه و منشور
حکومت میمنه سرافراز گشته با پرلبنیکه بپادخان را که قره و بزرگان سوناق و ارغون و ادون و کفش و موچی
و چماق و قیچاق و اوغله چیت و مکرت و قرائی بیار تکاب و كوزاب وشا كردپیشه و پری سینه شرف صدور یافت
که میر محمد حسین خان را والی و حاکم خودها دانسته با غوای دلاور خان رضا بربختن خون مسامانان نشده بلکه
او را دستگیر نموده با غل و زنجیر سپردکار گذاران دولت نمایند بترکستان بازگشته در سر پل نزد سردار محمد اسحق خان

ذکر
فرار کردن
سردار محمد
ایوب خان
از طهران


( ۴۲۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
گذار سیب سردار محمد ایوبخان از مزار در آنجا رفته بودند دهر دار محمد اسحق خانش احضار واکرام کرده
در آقچه جای توقف داده برسم مهمان از دولت برایش خرج معین فرموده بیدخاترابهمداری اوکاشت و مردم
نواحی میمنه از احرار یافتن و در تك كردن او در آقچه آگاه گشته دسته دسته وفوج فوج از راه سلام نزداو در
آنجا همی آمدند و دولتك تنکه برای مصارف مهمانان او بامر اعلیحضرت والا بوی مرحمت شد و دلاور خان
بعزم آنکه سپاه پادشاهی را از توجه بجانب میمنه بازدارد بتوسط علیجانخان کار گذار دولت که از سبب فرار داد
سابقه او در میمنه رفته و تا اینوقت در انجا بود باز ابواب ارسال رسائل را باسردار محمد اسحق خان گشوده طریق
لابه و انابه پیش گرفت و از آنسوی لشکریكه بتاخت و تاراج کرزوان و درزاب کاشته بود از سپاه نظام پادشاهی
هزیمت یافته شمس بيك ایل بیگی از معتمدانش دست گیر شد و از صدور اینواقعه پرده از جبهه دلاور خان برداشته
شده نيرنك خویش را هدر دیده سوارانش را مأمور تاختن علاقه اندخوی کرد چنانچه دو هزار گوسپند را غارت
کرده عبدالغنی خان حاکم آنجا گوسپند انر از دست ایشان پس کشید و بار دیگر در اواخر ماه ربیع الثانی سال هزار و
سیصد ويك هجری هزار و چهارصد گوسپند را مردم ترکان تكه از نواحی اندخوی بغارت برداشته عبد الغنى
خان با سواره و پیاده مرزوم اندخوی از راه استرداد بتعاقب ترکانان افتاده از قفای او سواران نظام مقیم آقچه و شیر
برخواسته با هم وارد دولت آباد شدند و گوسپند انرا بازدادن دو چار نگشته بخواهش مردم دولت آباد که از ستم دلاور
خان باستغاثت و فرياد پیش آمدند دولت آباد را متصرف شدند و میر محمد حسین خان نیز با سه سر دار محمد اسحق خان از آقچه
برخواسته بامتعرفين دولت آباد پیوست و ازین امر مردم طایفه عليكي وكليم باف وزر شوی نیز از دلاور خان روی بر تافته
از راه اطاعت نزد میر محمد حسین خان آمدند و سردار محمد اسحق خان که از ره کا مامر اعلیحضرت والا تهيه اسباب تسخیر
میمنه پرداخته و آلات محاربه را نیکو آماده کرده بود هجده غله برا مجل نزول سپاه قرار داده پنجهزار تن از آحاد سپاه و بیست
و پنجتن از صاحب منصبان را با چهار صد و هشتاد بار اشتر جباخانه بدانسو رهسپار ساخت و امر کرد که سر حد اکاب شیرین
نيك حفاظت کرده در وقت ورود خودش بموضع كتنه قلعه از آنجا ایشان و از طرف کته قلعه خودش راه یورش جانب میمنه
برگرفته از دو جانب رو بمورد پرخاش شوند و هم از حضور اقدس والا سپهسالار فرامرز خان مقیم هرات را فرمان و اعلام
رفت که دو هزار و پنصد تن پیاده و سوار از سپاه مقیمه بالا مرغاب و اکواب از شبار جانب میمنه رهسپار ساز دو تاکید نماید
که این سپاه و لشکری که از ترکستان رو بدانسو نهاده است يکديگر را از موضع حرکت و فرود خود آگاه بوده
يك روز در حوالی میمنه فرو کش کنند تاراه کریز دلاور خان و میمنه گیان مسدود گشته دست ستیز ایشان
از کارباز ماند و مقیمانان انجال میر محمد حسین خان از دولت آباد ابواب مکاتبت با پسران تو کتمش خان که براه
قاش بحت بیداد از نزد دلاور خان فرار و در هرات بسایه لطف پادشاهی قرار گرفته بودند باز کرده ترغیب حرکت
بجانب میمنه نمود و حکمران هرات پس از ملاحظه مکتوبات صادقانه میر محمد حسین خان که بنام خوداو و پسران
تو کتمش خان ارسال داشته و میدانشت ایشانرا باطوره بازخان خلعت گرانمایه داده مأمور قلعه ولی فرمود که در آنجا
رفته و شورش انداخته دلاور خان والی را باهمراهانش در تشویش اندازند و هم از قفای آنان هزار و پنصد تن
از سوار و پیاده نظام و جمعی از سواره کشاده و پیاده ساخلو وشش عراده توپ و پنصد سوار از جلگای هرات
بسالاری پلنك توش خان جمشیدی مأمور آنجا کرد و ایشان از کرد راه در رسیده بقلعه ولی فرو کش نمودند ستا
شایراچ مردم نواحی بعبده میمنه گشودند و پس از چندی از قلعه ولی برخواسته در منزل بيوك مترصد احوال افواج
ترکستان درنك كردند چنانچه سردار محمد اسحق خان مکتوب بر ایشان فرستاده پیام داد که در روز سلخ ماه
جمادی الثانی از دوسو وارد سر زمین میمنه شده کار را بتائید پروردگار یکسره کنند و خود با سپاه رو براه نهاده
چون وارد منزل قورچی شد عبدالباقی خان منك باشی از جانب دلاور خان والی نزداو آمده پیامش را گذارده
عفو تقصیر خواست و اظهار کرد که شرائط و قرار داد را که در سال پیش با دولت نهاده است بتقدیم رساند
و سردار محمد اسحق خان که از مکائد چہار سالہ او کہ درین کتاب مذكور شده اميد نيك خير داشت
پیکاشت که مجهز از مثقال طلای مسكوك بكار گذاران دولت سپرده و در حوالی میمنه قلعه وسیع و منیعی جهت
اقامت سپاه پادشاهی بنیاد و بدست یاری مردم میمنه و نواحی آن آباد کند و در سالی پنچصد خروار گندم و جو برای علوفه


(٤٢٩)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواريخ )
سپاه مقیم قلعهٔ موصوفه با مبلغ مذکور همه ساله بدهد البته امان خواهد یافت والا از ضرب تیغ افواج قاهره بجانبئکه
نمیخواهد خواهد شتافت وعبدالباقی خان همها قیود مذ کوره را برعهده گرفته بنامهٔ سردار محمد اسحق خان
مراجعت نمود واینخبر از عریضهٔ سردار موصوف حالی رای اعلیحضرت والا شده در روز سیزدهم ماه رجب سال ۱۳۰۱
هزار و سیصد و يك هجری او را ارقام والاشدار فرمود که حکومت میمنه تفویض میر محمدحسین خان شده هرگاه دلاور خان
بیاید یانیاید حکم پاد شاهی باز نمیگردد لیکن اگر دلاور خان سبك سری و خیره چشمی نکرده میمنه را بکار گذاران
دولت بسپارد البته در امور مؤنت و معیشتش قراری نهاده اسباب جانفزایش آماده خواهد گشت والاباین اظهارات
او که از چهار سال در تحت مذا کراتست اعتماد نکرده جزا ومكافات اعمالش داده خواهد شد زیرا که سردار
محمد ایوبخان از طهران مکتوبات فرستاده دعوت میمنه کرد ودو اب ومواشی مردم اندخودراتاخت و ازپادشاه
بخارا و دولت روس معاونت جست پس چگونه طریق دولتخواهی اختیار کرده سر بخط فرمان پادشاهی خواهد
نهاد واز صدور اینحکم دلاور خان بدون از اطاعت راهی ندیده لاجرم در روز چهار شنبه بیست و یکم ماه رجب
مذ کور از در ضراعت نزد سردار محمداسحق خان شده زمین اطاعت ببوسید و افواج قاهره بی آنکه از شعلهٔ نائرهٔ
جنك تفته شوند وارد میمنه شدندوامر والا صادر شد که دلاور خان باعبدالباقی خان منکپاشی و نیزناقل و چند تن
دیگر از پیشکارانش بدارالسلطنه فرستاده شوند وازمیر محمدحسین خان عهد نامهٔ مشتمل برعبارت دولتخواهی وصداقت
گرفته ارسال پایهٔ سریرسلطنت نمود و خودش را بحکومت میمنه کاشته از حضور اقدس والاخلعت گران بهای حکومت
برای اوشرف ارسال یافت و یکصد و ده راس اسپ از دلاور خان که در نزد مردم بود بامر سردار محمداسحق خان
در کابل فرستاده داخل اصطبل پادشاهی شد و دویست و پنجاه تن ازسواران جمشیدی جهت حفاظت سرحد مأمور
با قامت رکاب لشکر گشت و قاری تاج محمدخان فراشی بمنصب جنرالی وسالاری افواج نظام مامور باقامهٔ میمنه مفتخر
ومباهی گردید و درماه شعبان نقشهٔ چپاوتی سپاه از پیشگاه حضور والانشکیل یافته لشکر کاهو در جنب میمنه مشتمل
برحجرات کثیره برای زیست سپاه وانبار خانهٔ علوفه وجباخانه احداث گردیده بتعمیر آن پرداختند و پس از اندك
زمان دلاور خان وعبدالباقی خان وغیره معتمدان و مصاحبان او را سردار محمداسحق خان در کابل فرستاده از جمله
مجيم بيك درزابی و حامد خان برادرزادهٔ محمد خان سرپل وزمان قل م اميرخان وايشيك آقاسی بيك مراد که در
روز آمدن دلاورخان نزد سردار محمد اسحق خان با اواز میمنه بیرون شده از عرض راه گریخته در کرکی رفتند
دیگران رهسپار کابل گشتند واز قفای ایشان عیال واطفال ایشان در کابل آمده جای نشستن و مخارج زیستن
از جانب دولت برای ایشان معین گشت و پس از همه آقسقالان میمنه باتحائف وهدایای شایسته شرفیاب حضور اقدس
گردیده بخلاع فاخره سر بلندی یافته رخصت مراجعت حاصل کردند و سردار محمد اسحق خان نظم و نسق بامور
میمنه نهاده اولیاء بخارا با مر اقدس والانهایت میرمحمد حسین خان حکمران میمنه کاشته در مزارشریف مراجعت
کرد و اینوقت عبدالرسول خان عامل شهر آقچه معزول و بالیاس مردم رعیت آنجا عبدالغنی خان حاکم اندخوی
بعوض او مأمور شد و همچنین عبدالغیاث خان از حکومت آی بيك معزول وبجايش نظام الدین خان قوطی زانی
منصوب گشت و هم درین وقت میرا بوالقاسم خان برادر میر محمدحسین خان مستوفی که در حین عزیمت پدرش از سردفتری
نظام ترکستان معزول شده و بخانهٔ خودش نظربند بود و میرابوطالب خان برادر دیگرش که از قند هار گریخته
و ازحدود درفشان دست گیر شده در قندهار محبوس بود هردو تن بفرمان طلب تحت الحفظ در دارالسلطنه آمدند
و چندی ساقط ازدرجهٔ اعتبار بودم بعد هر سه تن برادران بکارهای عمدهٔ دیوان سلطنت مأمور خدمت شدند

ذکر شورش مردم منگل بتحريك پیر دوست
و سدو و سرزنش آنقوم دغل )

در خلال احوال اقوایل اینسال سد و که در سال گذشته چنانچه مذکور گشت از هیبت لشکر پادشاهی فرار
کرده داخل تیرا شده بوددوباره درمیان مردم منگل در آمده باتفاق ملك پيردوست احمد زائی طوائف منگل

ذکر شورش
مردم منگل


(٤٣٠)
( جلد سوم ) ( تاريخ سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
نسخه حکمايش
را اغوا کرده رهسپار کهسار كبراحي ساخت چنانچه مردم جكني را با مردم منگل در انداخته جنگجویان قلاع خود را بقهر وغلبه از تصرف مردم منگل که باسعد و وملك پيردوست منصرف شده بودند کشیده شورش بزرك در بين طوايف مذکوره حادث شد و افواج پادشاهي مقيمهٔ آن نواحي طريق گوشمالي آنقوم شرير را برگرفته با منگلیان تبعهٔ سعدو وملك پيردوست در آويخته خونها ريختند وقلاع ایشانرا آتش زده بسوختند و جنرال غلام حيدر خان که با سپاه داخل کوهستان منگل شده قلاع ايشانرا بسوخت از هجوم وازدحام آنمردم که اطراف اردوی او را بگرفتند راه بازگشت وطریق پیش رفتنش مسدود شد چنانچه باستواري وخود داري پرداخته شب وروز بمدافعه ومقاتله مواظب گردید ومدت نه ماه چنان بزحمت ومشقت بسر برد که در شبانه روزي چهار ساعت یا کم بيش در بستر استراحت نغنود تا که در اوايل ماه رمضان اعلیحضرت والا از شرارت ملك پيردوست وسعدو وشقاوت آنمردم تنکوهیده خوي آشفته سردار شيرین دل خانرا که از درگاه باسیاه و توپخانه در زرمت بقلعهٔ ملك خانكي خان جهت تنبيه وتهديد مردم وزيري وسلیمان خیل و گنواز اقامه گزین بود ارقام واعلام فرمود که از علاقه زرمت وگردیز هر قدر که از مردم الوسي شود فراهم کرده با سپاهیکه همراه دارد طریق سرزنش منگلیان برگیرد وهم از دار السلطنه لشکر شايستهٔ از سواره وپیاده نظام مأمور گشت که در تحت رایت سردار شیرین دل خان طريق خدمت بسپرند وهم سردار محمد حسن خان حکمران غزنین را ارشاد نمود که مردم اندری را باسواره کشادهٔ غزنین نزد سردار شیرین دل خان گسیل دارد وپس از وصول احکام اقدس والامر دار شيریندل خان علاوه بر سپاه نظامیکه همراه داشت هزار و پانصد تن از مردم الوسي طوايف مذکوره گرد کرده از زرمت جانب منگل آماده حرکت شد و از آندوی سردار محمد حسن خان حکمران غزنین دوهزار مرد پيكار از قوم أندری فراهم نموده با سواره کشاده نزد سردار شيریندل خان فرستاده بعد از زرمت در ركاب او ره نورد منزل مقصود شدند وسپاه کابل وغزنین وخوست از سه طرف آهنگ جنگ کرده از يك جانب سردار شيریندل خان و از يکطرف سردار غلام حسين خان ومردم خوست وازدیگرسوی جنرال غلام حیدر خان و جنرال كمال خان باسپاه نظام و توپخانه رايات محاربه برافراشته از جمله جنرال غلام حیدر خان قبل از آنکه دیگران مشغول محاربه شوند نیازده ساعتی روز شنبه ۱۸ رمضان در موضع پچ منگل دوچار پیکار گردیده هفت ساعت بازار قتال گرم واستوار ماند تا که ظلمت شب حایل شده صد تن از منگلیان مقتول و سه صد تن مجروح گشته هزيمت يافتند وازلشکر پادشاهی شش تن مقتول و نه تن مجروح گردیدند و از منصب داران نظامی میرگشاه خان کشته گشته و چهار تن از مردم احمدزائی مقتول و چهار تن مجروح و يکتن از مردم حسن خیل و يکتن از مردم جاجی اریوب کشته وصد تن مجروح شدند وعساکر منصوره فتحیاب گردیده تمامت قلاع ومساکن مردم منگل را آتش زده بسوختند وروز پنجشنبه بیست وسوم ماه رمضان دوباره مردم شکست یافته منگل باسعدو وملك پيردوست از راه مجادله پیش آمده بمقاتله گرائیدند وجنك خفيفي کرده از طريق هزیمت رویگریز نهادند ومردم منگل تاب مقاومت و توان مقاتلت در خودندیده طالب امان شدند ومردم طور كندزا شفيع ساخته عفو تقصیر خواسته و بپناه روی بزرگان مردم خوست سر بخط فرمان نهادند وبیست و پنج خانه وار مردم منگل وشانزده خانه وار مردم جدران که مجموع هشتاد و دو تن میشدند گروگان دادند و مالیات ديواني وبقایای آنرا برذمه نهادند که بکبار گذاران پادشاهی برسانند وهم بعهده گرفتند که هزار و پانصد تن باسلاح کارزار هروقت که بکار دولت شود رهسپار خدمت سازند وامواليرا که بتاراج برده بودند همه را رد کردند مگر نود وشش میل تفنك که از مال دولت غارت کرده وبسعدو وملك پيردوست سپرده بودند بدست نیامده دیگر همه را استرداد نمودند زیرا که سعدو همچنان منهزماً داخل پیراشده وملك پيردوست بكوی گمنامی و کوه بدسر انجامی رفته پناه گزید چنانچه عیال سعدو بواسطهٔ او که با بعضی از مردم رفاقت و آشنائی داشت گریخته در تیرا بسعدو پیوست وسید شاه خان کرنیل با چهار صد سوار نظام از عقب عیال او ترددی کرده چون از دست رفته بود ندیل نیل مرام مراجعت كرد مگر محمد سرور خان حاکم چمکنی سي ويك نفر اشتر وغيره مال ومنال سعدو را بدست آورده سپرد جنرال غلام حیدر خان قوم وملکان طوايف يگانه طور كنند ضامن مردم


( ٤٢٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

متکی شده سند مکتوبی دادند که دیگر هر شکیب فتنه و شر نشوند و اکر مصدر مفسدة كردند يك لك روپیه جریمه
ایشان که ضامند بکار گذاران دولت بدهند و همچنین مردم پغل و از از راه اطاعت نزد سردار شیریندل خان آمده
عفو تقصیر خواستند و امر پادشاهی را بگردن قبول نهاده معفو کشتند الا ملك پیر دوست که نظر بكردار خویش
فرار کهسار ادبار شده بود اطاعت نکرده همچنان مواظب افعال و اعمال خود شد دیگران همه سر خط فرمان نهادند
وافواج قاهره بخوست باز کشته . دان غلام حسین خان بفرمان طلب لزانجا در کابل آمده مستفیض عتبه بوس جده
علیا گردید و بعوض او سردار شیریندل خان را میشور حکومت خوست مرحمت شد
شرح اطاعت کردن و سر خط فرمان نهادن
( سه دسته جاغوری و مردم ارزگان )
شرح اطاعت طوائف هزاره جاغوری و ارزگان

در خلال هنگام قتال مردم جبال توابع خوست و مردم منګل و سدو و پیر دوست سردار محمد حسن خان
حکمران غزنین بامر اعلیحضرت والا طريق استمالت طوائف پشه و شیرداغ و قلندر هزاره جاغوری را گرفته
نخست استمالت نامه مصحوب سید علی نقی شاه بطوائف سه کانه مذکوره فرستاده از قفای آن غلام حسین خان بن
گلستانخان و محمد علیخان بن رحیمعلیخان هزاره محمد خواجه و جغتوی غزنین را با دو هزار و پانصد تن از
سواره و پیاده هر دو طائفه مذکوره و دو ضرب توپ و دویست تن پیاده ساخلو بسالاری ولی الله خان كرنيل
ګسیل کرد که اکر مردم سه دسته هزاره جاغوری بنامه اطاعت نیکنند بقهرو غلبه ایشانرا مطیع و منقاد سازند
وهم بتیاد خان هزاره مالستانرا مکتوب فرستاده امر نمود که مردم هزاره مالستانرا فراهم کرده مترصد و آماده
قتال مردم سه دسته مذکوره باشد و در بحال مردم قلندر را سعادت یاور شده بمجرد وصول نامه سردار محمد
حسن خان و ورود سید علی نقی بن شاه علی اکبر از راه اطاعت نزد پیر محمد خان حاکم جاغوری در سنګماشه
آمده رشته انقیاد بگردن نهاده مالیات دیوانی را بدادند و مردم پشه و شیر داغ هدایت نیافته به پشت کرمی کهسار
دشوار گذار بجهالت خویش استوار شدند تا که لشکر پادشاهی وارد منزل اشق سنك پشه شده چون مردم آنجا
مواضع مستعده را تنګ کرده بودند لاجرم کرنیل ولی الله خان و بزرگان ایلجاری هزاره غزنین بآهنك جنك
تمامت پیادگانرا بامر بفراز شدن کوهها ئیکه مشرف بر گروه باغیان بودند نمودند و هزارگان از مشاهده اعمال
نیروی مقاتله را در بازوی خود ندیده اثر در معذرت پیغام دادند که امر پادشاهی را پذیریده و مال دیوانی را
دهنده ایم ولیکن خائف از اینیم که در صورت اطاعت گرفتار بند و زحمت خواهیم شد لهذا اگر چند تن از بزرگان
اردو نزد ما شده تسلی واطمینان خاطر دهند البته خودرا مأمون از خطر دانسته رهسپر اطاعت شویم چنانچه
پیر محمد خان حاکم و سید محمد طاهر بن سید احمد سرابی و غلام حسین خان و ملککان مردم محمد خواجه و جغتواز
اردو رفته ایشانرا تسلیت داده از کوه جهالت فرود آوردند و هزارکان قلاعی را که از پیادگان جنکی استوار
ساخته بودند فرو هشته حاضر لشکرگاه پادشاهی شده مطیع و منقاد کشتند و اردوی پادشاهی سه روز در اشق سنك
درنك كرده نظم و نسق در آنجا نهاده بعد بالشکر مردم قلندر که بتوسط سید علی نقی رهسپار اطاعت و حاضر
اردو شده بودند از انجا حرکت کرده قلاع اقوام ابراهیم سلطان پشه را نیز متصرف کردیده همه را بابطال رسید
استحکام داده روی استمالت بسوی مردم شیر داغ نهادند و چون در موضع زین کر فروکش کردند مردم مذکور
نیز بدلالت و هدایت سید علی نقی پذيرای اطاعت کشته عبد الله بيك رئیس ایشان پسر و برادرزاده خود را
بدو تن از بزرگان قومش بخواهش پیر محمدخان حاکم جاغوری کروکال داد و سپاه پادشاهی پس از انجام مهام آنجا
و استمالت مردم دادی پشه که تا اینوقت در کوه بودند خدا بخش خان قلندر را بضامن جریره (۱) مطیعان جدید
هزاره مذکوره گرفته مراجعت کردند و مردم ایلجاری هزاره غزنین نیز مرخص مسکن و مأوای خود شدند
و مقارن ایحال بورور علیخان پسر بنیاد خان با تحفه و هدیه که در آنجا میسر میشد از قبیل اسپان و بکها و غیره
شرفیاب حضور اقدس والا شده بر قبای خدمات مزین بمهر اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان مرحوم وامیر
(۱) جریره بمعنی ګناه


(۴۲۳)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
محمد اعظم خان میرزا از ملاحظه حضور شرف گذارش داده تحف و هدایای او مقبول طبع جهان آرا گشته
ارقماش نیز درجه منظوری یافته از عطای خلعت نایل بمقصد خویش شده رخصت مراجعت حاصل کرد و مقارن
اینحال عریضه مشعر بر اطاعت و انقیاد از بزرگان مردم ارزگان و سادات آنجا چون سید شاه یوسف وسیدعلی
حسن شاه وشاه عليك و سید شاه و سید کاب حسین و سید شاه مظفر و ملك مر جعلى و نجفعلی و داود خان وعلی
محمد سلطان وميرزا علی پناه و ملك مخيار وعلى شير وعلى تقى سلطان واحمد سلطان وعباس مهتر و علی اکبر مهتر
مصحوب سید عطا محمد نامی نزد پیر محمد خان حاکم جاغوری رسیده او ارسال پایه سریر سلطنت نمود و از حضور
قدس والا منشور تسلیت دستور بنام عارضین مذکوره شرف صدور یافته رجوع امر اطاعت ایشانرا بحکمران
قندهار نمود و فرستاده ایشانرا خلعت عطا کرده نزد حاکم قندهار فرستاد و هم اورا فرمان کرد که کار مردم
ارزگان را با بزرگان ایشان که طوعاً بروی اطاعت جبهه امانی و اماله نهاده اند راست کرده عشر شرعی بر ذمه
ایشان گذارد و هم حکم عام صادر فرموده خرید و فروش برده و پرستار را از قوم هزاره قدغن بلیغ کرد چنانچه
کنیز و غلام گرفتن از مردم مذکور که بالسويه مروج بود ممنوع گشت و هم درین اوان محمد جان بيك فيروز
کوهی که شرح مفسدت و شرارتش از پیش مذکور گشت از کردار ناهنجارش نادم و تائب گشته نزد حکمران
هرات شده درجه عفو تقصیر یافت
( ذکر تشریف فرما شدن شهزادگان رفیع مکان )
( از کابل بعزم قشلاق در جلال آباد )
ذکر نهضت
فرما شدن
شهزادگان
جانب جلال در زمستان امسال شهزادگان ستوده خصال سردار حبیب الله خان و سردار نصر الله خان از حضور اعلیحضرت
آباد
والا جهت قشلاق کردن از دار السلطنه کابل مأمور جلال آباد گشته صاحبزاده غلام حیدر خان ولانه عبدالکریم
خان با چندتن دیگر از خدمتکاران که مستفیض بزم مرحمت نظم و سعادت اندوز مصاحبت محفل ملاطفت موصل
حضور شهزادگان بودند همرکاب شرایف انصاب ایشان مرحله پیمای آغاز شدند وقبل از نزول و توک خجسته
کوکب هردوتن شهزاده آزاده بزرگان و اشراف طوایف اطراف آن بلده را چون متوطنین دره نوره كنر و پشد
و مهمند و شیوه و تنگی و کامه و بهسود وقلعه تك و سرخ رود و تتوار و خوگیانی و غیره ارقام و اعلام رفت که در
روز ورود مسعود شهزادگان عاقبت محمود از راه پذیره در جلال آباد انجمن گشته مراسم استقبال بجای آرند
چنانچه تمامت بزرگان شهر باشزدار داد محمد خان حاکم و کوتوال وافسران نظام و اعیان محال مذکوره باتحف
وهدايا نقدينه وجنسينه از قبیل برنج وقند سیاه و دواب و مواشی چون اسب و گاو و گوسفند ووجوه صدقات
ومبرات حاضر حضور شهزادگان شده مراسم پذیره بتقدیم رسانیدند و همة وجوه نقد وجنس را پیش کشیده
مورد الطاف شهزادگان گردیدند و مقارن اینحال سپهسالار غلام حیدر خان بفرمان طلب از جلال آباد ره نورد کابل شده
شرف دیدار شهریار آموزگار حاصل کرده پس از درک تعلیم و تلقین بعضی امور متعلقه سپاه نظام رخصت مراجعت
یافته بجلال آباد باز گشت و در اثنای احوال مذکوره حاجی اسدخان گماشته دولت افغانستان سك روپیه انگلیسی را
از جمله وجوه قراردادی دولت برطانیه عظمی تفنك هنری مارتین که در افغانستان بتفنگ بروتکونه معرف است
بامر اعلیحضرت والا خریده از هند بکابل فرستاد و د رین وقت مجیدم افریدی زخه خیل و مرجان خیل تاجران
ورهر وان عرض راه پشاور و جلال آباد را تاخته و یکتن از سواران بدرقه اهل بورد را کشته مال ومنال قافله را
غارت کرده و نیز حاجیان خوقت را زحمت و سان شده چندتن را زخمدار ساختند و از حدوث این فتنه داد محمد خان
حکمران جلال آباد بامر اعلیحضرت والا بكرنيل واتر فیلد نام کمشنر پشاور مکتوب فرستاد که دزدان علاقه
متعلقه دولت برطانیه را حکامان محل داده از رهزنی بازدارد واگر نمیتواند اجازت بکار کنان ایندولت بدهند
که دزدانرا سرزنش نمایند وکشنر مذکور حواله غارت و تاراج را بمردم سنگو خیل و مرجان خیل متعلقه افغانستان
کرده از روی التباس بحکمران جلال آباد نیگار داد که تا موضع لندی کتل رهسپار گشته صدق و کذب مقوله
او و نسبتی را که از سرقت برعایای افغانستان داده است معلوم کند و حکمران جلال آباد بر طبق ملتمس او وارد


(۴۳۴)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
لندی كتل شده بسپاه بد سپهسالار غلام حیدر خان وميرعطا گلخان ومحمد سعيد خان جهت دفع اشتباه كارگزاران
دولت انگليس ورفع اتهام سرقت از مردم سرحديه متعلقه دولت افغانستان بقراريكه در كتل محافظ خانه
بنیاد کرده از مخفی کشتن پشاور را آكهی داده او رجوع رندقبول بنای محافظ خانه را بترك كتل مذكور برسر ای كشور
هند كرده از خود لا وعمى نكفت واعلیحضرت والا اثر عریضه حکمران جلال آباد برکتبه مدعا آگاه کشته فرمان كرد
كه هر وقت گفتگوی دیگر قراول بخانها چون مواضع جفت چله ولندی شاخ قطع شود اگر در باب محافظ خانه
لندی كتل معطل بتوقف واجازت خواستن از ویسرای صاحب بشود البته باو نوشته فرستاده خواهد شد اما اكنون از
بنای این محافظ خانه هر گز دولت نگذشتی وكار آنرا فرو هشنی نیست وپس از صدور الحكم حکمران جلال آبادمحافظ
خانه مذكورم را بنياد نهاده از راه دوربينى كارش را انجام نكرده مراجعت کرد و پس از چندی نقل مکتوب
خود وسواد نامه کمشنر پشاور را با مر اعلیحضرت والا بحواله میراحمد خان سفير دولت افغانستان در کلکته
فرستاد که از ملاخطه ویبرای گذرانیدن با او مذاکره کنند كه اينكتعرف كار گذاران سرحديه دولت انگليس نسبت
دزدی وراهزنی را بمردم سرحديه متعلقه افغانستان میدهند و از يكجانب در زمينيكه بقراولان نوشته كشور يشاور
حق افغانستان است از تعمیر محافظ خانه مانع میشوند و با آنکه اینمحافظ خانه محض رفاه حال قوافل ورهروان منازل
بناشده دیگر چیزیکه باعث خلل دولت كورنل رشتة مودت باشد نیست از چه مانع میشوند وهنوز این مذاکره
بپای نرفته بود که دوهزار وپنجصد تن از افریدیان موضع باز از وژی خیل سدر اه پشاور وجلال آباد شده دست بغارت
مال تاجران ورهروان دراز كردند وسه صد تن پیاده ساحلی که در محافظ خانهای هفت چاه اقامت داشتند بمدافعت برخواسته
بسیارتن از بغيا نيان را كشته مابقی را از پیش برداشته هزیمت دادند و برادر زادۀ ولی محمد خیبری وپسر ملك خواص
را دست گیر كردند و بحياترد این جمعیت سرتیب بهادر خان ساحلی از ملحقات خلعت شال وصدة باشی ایشان از انعام
صدروپیه که از حضور فیض گنجور والا برای هر دوی نیرتی ارسال یافت در بین امثال واقران سر بلند شدند وچون
از گرفتار شدن هردو تن اسیر معلوم ومفهوم صغیر وكبير كشت كه دزدان ورهزنان ازمردمان سرحدیۀ متعلقۀ
افغانستان نيستند اعلیحضرت والا بتمام الزام برآمده بكمشنر پشاور ارقام فرمودندکه شرارت و بخيالی اینقوم
باستقرار وتغافل وتساهل سرحد داران دولت برطانیه با عقایم که راه ورسم باوخواست اینگونه حادثات سرحديه
يكائی مسدود ومتروكست چنانكه هر قدر از جانب امارت افغانستان بکار پردازان دولت انگليس ارقام وابلاغ شد
که دست و پای مردم توابع حكومتی خودرا از دزدی ورهزنی كوتاه ساخته برشته سیاست بر بندند بجائی نرسید
واز اظهارات با ثمری از نهال دوستی دولت موصوفه ندمید وچنان مینماید که افسران ملعينه خبير صورت وحقیقت
امورا بآن دوست مشتبه ساخته اصیل ومعنی را مستور داشته اند كه آنجناب با کورنمنت عالية هند در اهتمام آن
نپر داخته اند اگرنه از حشمت وشان دولت بهية انگلیس دور است که چاره مشتى از قطاع الطريق رعيت علاقه
خود را نكنند و امر سر حد را مغشوش بگذارند وبمحض تر اینكه محافظ خانه سر آب لندی خانه را که جهت اسوده
حال مسافران وراه نوردان بنا فرموده ایم كفتار دروغ خبير يان كه مقصود شان عدم بنيان اینمحافظ خانه است
بكوش هوش کار گذاران دولت انگلیس جا کرده اسباب تعطیل از جانب ایشان روی کار آمد اگر چه قراول
خانه مذكورم را با افسر دیره میسازیم و چاره نداریم که بسازیم و بنیادارادة خودرا خراب نمائیم زیرا که اگر ساخته
نشود پای دست از سر حدداری برداریم بهر حال شکوه از کار گذاران دولت فخيمه داريم كه از جد در نظم ونسق
امورا عدول و آبدولت تفاوت میگذارند و از خیر طرفین میکذرند و سخن چنیار نامی مفسید را معتمد مینمایند
وامور مارا معطل میکنند فقط و پس از ارسال و مرسول عدیده در سر آب لندی خانه محافظ خانه با مضای دولتین
بنیاد و آباد کشته دست دزدان از سرقت کوتاهشد و بعد از انجام گله وكلام مذکور هردوتن شهزاده جلالت وساده
که ایام زمستانرا در جلال آباد بداددهی عددهای رعیت بسر بردند بفرمان طلب جانبه پای کابل کردیده شرف دست
بوس قبله المجدیخویش حاصل کردند و شهزاده آزاده سردار حبيب الله خان مامور فيصله جزئیات سلطنت وغور
رسی عرض چیان رعيت كشت ومقارن اينحال از منزل سعید محمدخان ابا خان جوانشیر بحکومت كرم افراز گردیده
همچنین از غزل محمد عظم خان مهمند رستم خان بكونوالی جلال آباد ممتاز شد


( ٤٣٤ )

شرح حال کفار کتار و کتیبر

( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )

( شرح حال کفار کتار و کتیبر و ایذا و اضرار ایشان )
( نسبت بمسلمانان نواحی لغمان )

در روز دهم ماه شوال سال ۱۳۰۱ هزار و سه صد و يك هجری عام جمعی از کفره سیاه پوش بسرحد علی شنك توابع لغمان تاخته و در درۀ نجیل دوتن از مسلمانان را کشته و یکتنی که خود را در آب انداخت زخمدار ساختند و روز برا بتوال مذکور بسر برده در شب بدهی از دهات نجیل در خانه مرد مسلمانی ریخته هفت تن را شهید و یکتن را مجروح ساختند و بدین خونخواری قناعت نکرده داخل علاقۀ دولت خیل گردیده چهار تن دیگر از مسلمانان را در انجانیز بشهادت رسانیده بعد بکوه بر شدند و ازین شرارت کفار که بروی کار آوردند مردم اسلامیه درۀ نجیل و ساس موت و اسمعیل زائی وغیره نواحی لغمان خشمناك گشته بپیروان گل محمد خان حاکم آنجا خبر داده اجازت غزا و انتقام خون مسلمانان خواستند و او مسئول آنمردم را موقوف بامر اعلیحضرت والا داشته عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده امر اقدس شرف نفاذ یافت که سامان سرزنش آنقوم دون را ساز کرده اسباب تنبیه و تهدید ایشانرا آماده کنند و اینوقت بتهیۀ آلات قلع مادۀ فساد آن بد کیشان پرداخته محاربه نکرانید تا که زمستان پیش آمد دراه فرار آنقوم ننگونسار از برف مسدود شود طریق تدمیر آن گروه شریر برگرفته ایشانرا مستاصل سازند اما مردم شنوار شکیبایی بی آنکه اجازت حاصل کنند بچصد تن مرد پیکار راه انتقام بر داشته بکفار کتار و کتیبر حمله کردند و همه را شکار آسا از پیش رانده در مغارات و سنگلاخها در آوردند و راه بیرون شدن و باز کشتن ایشانرا مسدود نموده بکیفر خون چندتن از مسلمانان که مذکور گشت تمامت اشجار ایشانرا قطع و زراعت ایشانرا تلف و آبادی و مساکن ایشان را خراب کرده باز گشتند و درین میان مردم ماموت که مسئول شان در باب غزای کفار بصدمۀ تعویق مدیری افتاد بر آشفته سر از جیب تمرد بدر آوردند و باقوای محمد افضل خان نامی فتنه آغاز کردند و اعلیحضرت والا مردم لغمان را بحصر ترتش آن مردم فساد اندیش کرده جزای بسزا دادند و همه را در تحت اطاعت امر سلطنت آورده رشته انقیاد بگردن نهادند

نقل دستورالعمل تعیین سرحدات

* سواد نقل دستورالعملیکه در خصوص تعیین سرحدات *

( برای حکام ولایات سرحدیه از حضور اقدس والا شرف نفاذ یافت )
چون تعیین حدود و نقاط فاصلۀ مملکت افغانستان با دولت روس و ایران پیشنهاد خاطر اقدس بود و دولت انگلیس خود را منصف قرار داده کمیشن خویش را آماده و مهیای حرکت بجانب سرحدات افغانستان ساخته اعلیحضرت والا را آگهی دادند لهذا در روز پنجشنبه ششم ماه ذیقعدۀ سال ۱۳۰۱ هزار و سه صد و يك هجری دستورالعمل ذیل جهت امور متعلقۀ تعیین نقاط سرحدیه از حضور اشرف و الا برای حکام ولایات سرحدیه شرف صدور یافت (۱) اول جاءه کمیشن دولت انگلیس که در تحدید حدود خود را منصف و ممیز و دولت روس را با افغانستان مخالف و معاند میدانند و هم مردم افغانستان را صاحب خانه و ملك و ذی حقوق و خود مختار عاقد مقبوضه خویش از هر طریق میشمارند پس هر زمین را که دولت روس دعوی حقیت کنند مردم افغانستان باید از يك كلوخ و نقطۀ خود نگذرند و نگذارند زیرا که در آخر كلوخ دانه و کاه خواهد شد و نقطه طريق وراه خواهد بود و بنا بران صاحبان دولت انگلیس نیز که ممیز و منصف حق و باطل مقررند نخواهند گذاشت که ادعای بیجای دولت روس موضع و موقع قبول یابد مگر در زمینیکه دولت افغانستانرا حق مداخلت نباشد و انهم برد و گونه است يك لاقعه ایست که از مدت هاست دولت روس در ان حال و ذال بسرحد هرات میرسد چون مرو و عشق آباد و غیره مواضع و یا آنطقه ایست که سرحد افغانستان در رو نقصان از مداخلت دولت روس میرسد مثل علاقه یلتان که از یکجانب بمرو اتصال دارد و از جانب دیگر بعلاقه میمنه و انضمام مواضع را اگر کار گذاران افغانستان تصرف نکنند دولت روس راه هم حق تصرفیت نباشد و بست و کشود انطرق متعلق بضوابط و امنای دولت انگلیس است زیرا که خدام دولت افغانستان را بدون از مکالمه در مراسم متنازعه فیها فکر چیزی لزوم ندارد و امضا و فیصله آنکار گذاران دولت انگلیس با دولت روس موجه


( ٤٣٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
معقول ودرجهٔ مقبول خواهند کرد و از قوائد دولت خود که استحکام و انتظام سرحدات افغانستانست نخواهند
گذشت (۲) دوم چون دولت روس را باد غرور در دماغ پندار پایدار است و خود را قوی میداند و سرحدات
دولت ایران را از تصرف سرحد داران خراسان بهمین زور و شور برده و خواهند برد و شاید مردم افغانستانرا
هم بنظر حقارت دیده طمع در سرحدات ایشان بنماید لهذا درین وقت کار گذاران دولت افغانستان لازم دانند
که قوت و استعداد افغانستان را بتأیید قادر سبحان دانسته آنها بکشند که ابقمردم بسرحد خود آماده هر چیز
هستند چه اگر جنك پيش آيد جنگ میکنند و اگر بندو بست بعمل آيد رشتهٔ گفتگو را مربوط میدارند و مغلوب
وضعيف نیستند که هرچه دولت روس اراده وعزم کند و ادعا نماید پذیرا میشوند پس تکلیف کار گذاران
افغانستان در امور خویش بیدار و خبردار بودن و افواج نظام را مستعد و آماده کارداشتن و چشم و کوش جانب
مدعی نهادن و نذاشتنست که چه میکنند و چه میگویند بهر حال میباید غفلت و بیخبری در خاطر ایشان راه نیابد
و خود را بقسمی ساخته و استوار داشته باشند که گویا مهیای محاربه و مجادله اند که اگر از مقدرات ایزدی رشتهٔ
سخن بپیچ خورده بی اعتدالی از طرف مدعی بظهور آید آماده جنك شوند واگر کار بمصالحه انجامد آراستگی
و انتظام امور افغانستان باعث افزونی حمیت و اعتبار خدام دولت در نزد دوست و دشمن خواهد بود (٣) سوم هر قدر
از سواران نظام که در هیات قیام دارند با سواره کشادهٔ غلجائی وسواران جلگه ای آن وغیره کلاً در غمر حنه حاضر کار و مستعد
خدمت باشند تا در هر موضع که قراولی لازم کردد بقراولی پردازند و در هر موقع که بدرقه بکار شود بدرقکی نمایند و در هر
منزل که چاپری روی دهد بچاپاری اقدام کنند و هر جا که لازم شود پیاده را بردیف خود برداشته بسر کار رسانند و تا این
گفتگو در بین است سواره و پیادهٔ نظامی و ملکی بعید از خدمت دین و دولت نباشند و هر قدر از سوار که لازم
حفاظت و بدرقگی جماعة کمیشن باشند باید همراه آنها باشند (٤) چهارم هر حاکم و والی بحدود علاقهٔ محكومهٔ خویش خود
بسر گفتگوی سرحديه حاضر باشد و داخل در بحث و متوجه بندوبست بوده تا جائیکه سخن بپیچ نیاید و محل غین وزیان
نباشد همانست که امنای دولت انگلیس با دولت روس تصفیه وفیصله خواهند کرد و مشورت و مصالحت ایشانرا که امضا
نمایند قبول کنند و در هر مقام که مناقضت روی دهد و نقصان کار ظاهر شود و اولیای دولت روس اقوال منصفانهٔ
کارکنان دولت انگلیس را گوش نکنند کارگذاران سلطنت افغانستان و امین از گفتگو پیچیده خودرا بی اختیار اظهار
داده صورت حال را بکپتینی معروض حضور داشته جواب بخواهند و بدانچه مأمور شوند معمول دارند (٥) پنجم سخنیکه از
کارداران افغانستان در مجلس پرسیده شود و منظور امنای دولت روس و برطانیه از پرسیدن انکشاف رای کار گذاران
دولت افغانستان باشد اگر سخنان صاف و بیرون از کنایه و اشاره باشد و جواب كافي ودرست بفكر كارگذاران
دولت افغانستان برسد عاقلانه جواب را در همان مجلس ادا کنند واگر بطريق طنز ومغز دار پرسند وزود
جواب آنرا گفتن نقصان بروی کار آرد امروز را بقاضی سعد الدین خان مشورت کرده و اطراف سخن را
ملاحظه نموده عیب و هنر کار را سنجیده بعد از مشورت و صوابدید همدیگر بگویند که در جواب گفتن اگر
مهلت خواسته شود عیب نمیکند و بعضی از سخنان را بر سبیل آزادی که در جمیع دول مروج و در بین قونسلان
جاریست ادا کنند و بگویند که از روی آزادی گفتم تا ازادروقت حاجت حجت نسازند (٦) ششم قبل از ملاقات
کمیشن دولت انگلیس بادولت روس علاقه پنجده ومرغاب وباد غیس وغیره مواضع را که لازم دانسته از نظر
بگذرانند و نقشه بردارند چون منظور از حصول یقین و فهمیدن حقیقت هر سر زمین است و در هر موضع و محل
مهندسی مأمور نقشه کشی خواهند کرد مانع نشده حفاظت و رسانیدن مصارف ایشانرا با همراه کردن شخص
محرم ومعتمد و بدرقه گماشتن و بجميع حالات ایشان متوجه بودن را لازم و متحتم حال خود یعنی خدام دولت
افغانستان دانند که بند وبست پخته و درست بروی کار آورند تا در هیچ امر نقص و شکست (۱) روی ندهد (۷) هفتم بر (۱)
خیلان و بزرگان رعایای هرات و مضافات آن وغيرها و تركستان وفراه و چخانسور مامور وماذون نیستند که بی با شکستن شکستگی
اجازت کار گذاران دولت خود در ائملاقات و صحبت و رفت و امد نزد مردم کمیشن کرده و نموده و داشته گفت و شنود عهید و پیمان
کنند زیرا که مردم افغانستان کم شعور و در سخن گفتن بیوقوفند و اینمردم طالب حرفی و حال بنده ای خودند
که بگنجی را از هزار خر منخواهند چول کنده گفتگو نمایند (٨) هشتم اخذ جزیه را مامور هيچيك از


(٤٣٦)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
سر کردگان و بزرگان لشکرو رعیت از نقد و جنس باهالی کمیشن بدهند جائز نمینمایند چه دأب و شیوه اهالیست که
اگر خدمت جزیی احدیرا پسندند بپاس انرا اسباب گذاشته عطای خلعت و انعام را در ازای آن واجب میشمارند
و این صله و جایزه و انعام هر چند در مذاق مردم افغانستان ظاهراً شیرین مینماید لکن در باطن کار تلخی بار می
ارد پس بکلی راه دادن هدیه را مسدود و موقوف دانند (٩) نهم اهالی کمیشن که خواب واقعه ابريشمينه و غیره اشیاء
و اسباب از قبیل ساعت و دوربین و تفنگ و تفنگچه با خود برداشته اند که اگر لازم بدانند بمردم تراككه سارق
و سائر متوطن علاقه نجده برسم واسم خلعت بدهند در جواب امتناع و ابا از اعطای ایشان گفته شود که اگر
اینزمین حد و علاقه افغانستاست رعیت را خلعت دادن چه فائده و اگر از دیگریست در دادن خلعت ملحوظ
کدام ماده است و حال آنکه مردم نجده باج گذار و خراج ده و رعیت فرمان بردار افغانستان میباشند چنانچه
از جانب دولت افغان حکمران در علاقه مذکور مقیم و مأمور است و دو سال میشود که قبول اطاعت کرده مالیه
میدهند پس خلعت دادن بایشان دیگر ایلات و الونات را با امید میسازد و بافکار دور و دراز می اندازد باری از
عطای خلعت خیری برای دولت ورعیت متصور نیست و هرگاه بندوبست مردم بافغان انعقاد یافته تعلق بافغانستان
گرفت انوقت از عهده پارچهای خلعتی مردم انجامکار گذاران خود افغانستان می برایند شما را در خاک افغانستان
تکلیف مخارج نیست و وقت اقتضای انرا ندارد که برعایای افغانستان از جانب دولت انگلیس خلعت داده شود
اگر مضایق را ضروری دانند البته بصلاح و صوابدید خاستین خود اولیای امنای دولت افغانستان بدهید نمیدارد و امروز
تکلفی بر عهده دولت برطانیه نیست و اینهم تغدا ده شود از وجه نقد خود دولت مذکوره خواهد بود (١٠) دهم
چهار صد سوار و دوصد پیاده نظام بده ضرب توپ قاطری با حکمران هرات بپاس عزت و شکوه دولت رهسپار
باشد واز فرود گاه کمیشن دولت انگلیس بفاصله بعیدی در همه منازل بار بکشایند و همچنین از سواران
کشاده هرات هر قدر که لازم باشد همر کاب اوره نورد شوند و در هر جا که دوسه روز توقف روی
دهد میباید سه هزار سوار خاصه شش الی هشت کروهی اردو در تک داشته باشند و در روز حرکت فاصله پنج کروه
از قفای اردو راه برگیرند که اگر بکار شوند دور و براکنده نباشند و بمجرد بلند شدن آواز باصل اردو که پیش
ر وست ملحق و انباز شوند (١١) یازدهم سپهسالار فرامرزخان در شهر هرات بوده بیرون نشود زیرا که از خروج
و حرکت و سواری او صورت لشکر کشی و پیکار در انظار از خوده بیگانه نمودار اید و اینکه لشکر و توپ با حکمران
هرات حرکت میکند دلیل برحفاظت فرد وقتی کمیشن انگلیس بوده باعث بد گمانی و شور انگیزی نمیگردد
(١٢) دواز د هم هرگاه در اخر کار اهالی کمیشن با حاکم هرات و ترکستان و فراه و ترکان هريك از سه ولایت برسم الفت
و طور ادمیت و ادای شکریه خدمت تعارفاً چیزی داد و دهش نمایند و کارگزاران افغانستان را هم لازم شود
که چیزی دهند خالی از عیب دانند (١٣) سیزدهم در مخارج لازمه و ضروریه مضایقه روا نداشته امساکرا جائز نشمارند
و اسراف را نیز نیکو نپندارند چه در خرجه مجریه بطریقیکه از دو نیمه اعتدال بیرون نرود و از تفریط بدنامی
بدولت راجع نگردد البته بیشتر بخرج میرسد پس اول استمزاج امنای دولت انگلیس را کرده بعد تجویزیکه
رای آنان قرار نگیرد و بغیر وفائده نتواند در حصول نیکنامی و خواه در پیشرفت امور جهانداری داشته باشد
بر خود تنگ نگیرند (١٤) چهار دهم وقتیکه وارد کهسان شوند چون قریب هرات است حکمران هرات میباید بوجه
نیکو مراتب ملاقات را بایشان بتقديم رساند وهم اگر التماس همراهی او را با اردوی خود نمایند جابر شمارد
و اگر بودنش را در هرات مستحسن پندارند فوراً سوار چاپار در کابل فرستاده جواب این امر را معطل بحضور
اعلیحضرت والا بدارد و نیز اشخاص معتبر صداقت کیش اخلاص اندیش در وقت مشخص و معین کردن حدود
با حکمران هرات حاضر باشند فقط و همچنین از موضع چاه کی علاقه سرحد بلوچستان که تعلق دولت انگلیس است
تافراه وازانجا تا کوهسان که از مملکت داخله افغانستاست تمامت منازل حرکت و فرود کمیشن دولت انگلیس با مصارف
لازمه ایشان از حدود امور بقرار ذیل معین و مقرر شده بدستورالعمل فوق بحکمرانان فراه و هرات و ترکستان
شرف ارسال پذیرفت منزل اول از چاه کی بولو دو مر اب چاه سوم سابلی چهارم صالحان پنجم رباط ششم ملك ابراهيم


( ٤٣٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
هفتم سکاك هشتم خواجه على نهم کندی دهم رودبار یازدهم اشكنك دوازدهم جویز جان سیزدهم قلعه فتح چهاردهم
پدهای سلطان پانزدهم ده کامران شانزدهم ده دادی هفدهم مقبره تماییل هجدهم تخت رستم نوزدهم جوین بستم خشك رود
و از انجا منزل اول مشداق بخاك هرات كشك دوم كاريز سوم زنگن چهارم سنك بر پنجم کاریز دشت ششم مندل هفتم
شیر بخش هشتم چاه كوك نهم بهره دهم رباطی لب یازدهم کنار هری رود دوازدهم کهسان و در هريك از منازل سی ودو
کاهعد كوره هشتاد سیر وزن کابل آرد و سه صد و بیست سیرجو و سه صد و بیست سیر کاه و بیست سیر برنج و چهل راس
گوسفند و بیست سیرماش و بیست سیر روغن زرد و یکخروکاو و چهل قطعه مرغ و دو سیرقند و چها و چای و شصت
بار چوب و چهارصد مشك آب و دو قلمدان شمع و دوسیر تنبا کو و يکچارك چرس و یکپاو ترياك جهت صرف کمیشن
دولت انگلیس که بامضای دولتین قریب هزار نفر منظوری حرکت یافته بود امر شد که آماده دارند و یکقطعه
از دستور العملیکه بآغـا مذكور كشت از حضور اشرف والا تفویض قاضی سعد الدین خان شده جهت تعیین نقاط
فاصله سرحدات ممالك افغانستان با دولت ایران و روس مأمور كشت و در روز پانزدهم ماه ذیقعده با سردار محمد
يوسف خان حکمران فراه که از غرض وابسته های خودش با کدخدایان چیغانصور و خوانین فراه طلب کابل شده
و به تصدیق او اقامت اربابان و کدخدایان و خوانین همراه آمده کانش از عطای خلعت و تعیین تنخواه و سوار کشاده
سرافراز کردیده و بعضی رخصت مراجعت یافته و برخی بالو در کابل بودند رهسپار قندهار شد و امر والا بشرف
صدور پیوست که سردار محمد یوسف خان زبده از حدود علاقه متعلقه خود با کمیشن دولت انگلیس سروکاری نداشته
از آغاز تا انجام اسباب و تعین مايحتاج را محول بقاضی سعد الدین خان داند و هم بفاصله هیمنه گروه چپارنی از سواران
کشاده مأمور شد که در وقات ورود کمیشن دولت انکلیس مكتوبات ایشان را از راه قندهار و شالکوت و پاز
راه کابل و پشاور تا سرحد افغانستان رسانیده بکار گذاران دولت موصوفه بازستانند سردار محمد یوسف خان و قاضی
سعد الدین خان روز بیست و چهارم ذیقعده وارد قندهار شده خود اور هسپار فراه کشته قاضی سعد الدین خان از
اظهار میرزا هاشم خان ملازم دولت انگلیس که بجهت هنوز اهای کمیشن در شالکوت رسیده اند جهت تهیه
بعضی سامان سفرش که از کابل برنداشته بود درنك كرده روز شنبه بیست و نهم ماه ذیقعده از قندهار رهسپار منزل
مقصود کشت که شرح ورودش در موضع نوشکی و ملاقاتش با لار تس سرکرده کمیشن دولت انگلیس و مذاکرات
ایشان بعد ازین بپای خواهد رفت
* ذکر واقعاتی که در ضمن سوانح مسطوره *
( ايمسال برخ داده بانجام گرائید )
از انجمه اشتهارات عديده وصندوقهای متعدده بعد ادیدان امصار ومواضع حاكم نشينها وقرنجات و قصبات
تمامت ممالک ایالت افغانستان از حضور اقدس شرف صدور وعز آمادگی یافت که در هريك از مواضع يكي از صندوقها
را که از حضور انور قفل انداخته و کلید همه تفویض مهر احمد شاه خان شد نهاده مردم بی سامان و ناتوان رعایای
هر محال که از رسیدن بدار السلطنه عاجز باشند و یا از سایه حاضر شدن برای داد خواهی گرفتار زحمت سفر شوند
عرایض خود را از شقوته باندازه در آوردن مکتوبات برسطح فوقانی صندوق قرار داده شده است بیندازند تا از
کار روز کار خود باز نمانده از زحمت سفر و خرج ماحضر خويش تكليف نكشند و امر اشرف بصدور پیوست که
عرایض از چاه كان نظام متعلقه بمركزة میرشی دار السلطنه باصرف از صند و قها رفته و در هر شش ماه یکمرتبه که
در سال دوبار باشد صندوقها را همان شخص نامه کان کاباران نامه در بار سلطنت حاضر آورد که بواسطة مير احمد
شاه خان جواب عريضة هر يك بشرف نفاذ یافته بذریعه داك بشخص عارض برسد و از ابداع این اختراع عادلانه
داد خواهان رعایا و برايا اسوده حال کشته از دست نرد حكام و عمال شهر پیشه وزبردستان جور اندیشه در مهدامن
و امان آرمیده مرفه الحال شدند و اسم اینصندوق از داء مطابقت با معنی صندوق عدالت نهاده امند و مقارن ایحمال
جنرال غوث الدینخان باسواره و پیاده نظام و دو ضرب توپ که در تحت رایت داشت از جنگه برای امر منظری

ذکر واقعاتی
متفرقه ابسال


( ٢٣٨ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
ساختن والی میمنه چنانچه از پیش بشرح رفت و یا اینوقت اقامت بداشت بامر پادشاهی رهسپار علاقه نجده شده
و در آنجا گردشی کرده و علم بخاك آقبر دم آورده و نظم و نسق امور علاقه مذکور نهاده حیدر قلیخان را بصد
تن از پیادکان نظام و صد تن از سواران کشاده هراتی جهت حفاظت سرحد در آنجا اقامت داده فتنه جویان مردمی
را برم کرد کان جانب مرغاب بامیال و اطفال ایشان فرستاده امین الله خان را حکومت آنجا مأمور کرد و با هم بقیه
سپاه وارد موضع ماروچاق شده از آنجا امین الله خان پانصد تن سواره و پنجاه تن پیاده غیر از سواران و پیادکان
مذکوره در علاقه نجده رفته بکار حکومت پرداخت و درين بين ريكيل بك كه يك نام سیاح روسی بادو تن
از خدمتكارانش و سه تن سواران ترکمان از ملازمان ساری خان حاکم پلتان که از پنیر قدم آور دسیاحت آنسرحد
و ثغور شده بود وارد علاقه سوختی گشت و جنرال غوث الدینخان از ورود او در آنجا آگاه کشته مردم آنجا را
پیام داده ایشان را دست گیر ساخته امر کرد که نزد امین الله خان حاکم نجده برده با ونیز خبر داد که سیاح مذکور
را در خیمه جداگانه جای دهد و محافظ کماشته بتحقیق حال و معلوم کردن خیالش پردازد چنانچه او از عثمان نام
سمرقندی خادم او جویا شده بر سیاح بودن و مأمور شدنش بامر سیاحت آنسرحد مفهوم گشته بدست إشاره حکمران
هرات از خاك افغانستان بیرونش کشید و هم یازده تن اسیر از مردم خواف و محسن آباد تعلقه دولت ایران
را که گرفتار دست ترکمانان نجده بودند اطلاق وزاد راه داده در هرات فرستاد و از آنجا رهسپار دیار
خویش گردیده از قید گرفتاری و اسیری نجات یافتند و هم درینوقت سردار محمد ایوب خان را
با همراهانش بصوابدید کار گذاران دولت انگلیس از قزوین در طهران نقل داده جای اقامت برای ایشان معین
کردند و ازین امر بعضی همراهانش او را نظربند دانسته از وی روی برتافتند و از جمله حاجی میرزا محمد باقر خان
بن میرزا علی اکبر خان که با سردار شیر علیخان قندهاری ملازم بود و از نزد او براه آب شرفیاب مکه معظمه
گردیده پس از ادای مناسك حج از براه مملکت ایران باز گشته وارد مشهد مقدس شده بود با عبدالرحمن خان
جنرال و محمد ابراهیم خان بن بهرام خان قا پوچی و محمد حسن خان رساله دار و محمد باقر خان نام پشاوری از
سردار مذکور جدا شده روی امید بسوی قبله امانی و آمال نهاده چون فیضیاب بار گشتند هر کدام از حضور
اقدس والا باندازه مقام خویش کیسه آرزو اندوختند و تقرر نخواه برآمدند و حاجی محمد باقر خان بخدمت مكتوب
نویسی حضور شهزاده رفیع مکان سردار حبیب الله خان مأمور و سرافراز گشت و طریق خدمت همی سپرد تا که
مامور شدن بمرد و همدرین هنگام سردار عبدالله خان تیموری که مأمور پیشکاری حکمران هرات بود چنانچه از پیش رقم
سردار عبد گشت از سبب جلب منافع و گرفتن رشوت بفرمان طلب شرفیاب حضور اقدس شد و پس از چندی که کسی از
الله خان وی طالب حق خود نگشت از حضور مرحمت ظهور اقدس والا مأمور سنجش زیانات دیوان که از دست میر
بسنجش محمد حسین خان چنانچه مذکور شد روی داده بود گردیده از جمله نویسندگانیکه باعث این غبنها و عیوب بودند
عیونات دفاتر میرزا مستمند خان در زندان بمرد و میرزا محمد طاهر خان که از شوائب غدر پاك ظاهر گشت با سردار عبدالله خان
پادشاهی امر دفتری دفتر سنجش ممتاز گردیده چندتن از نویسندگان حسابدان بزیر دست او معین و مقرر شد و مقارن اینحال
چون بعضی عمارات ارك پادشاهی افراخته و پرداخته شده بود حضرت والا بمیمنت و سعادت در آن جای گزید و هم
در تضاعیف سوانح مرقومه که بشرح رفت حکمران هرات بکرامی اسب قطغنی با معه تهنیت رسانی رکن الدوله با یالت
خراسان که از پیشگاه شاه ایران حکومتش در انجا بر حال شده بود خواست به رسم تبريك همدست عبدالقادر خان
افشار در مشهد نزد رکن الدوله ارسال نماید اما او از سبب فوت شدن نایب سلطا نجان از رفتن مشهد بازمانده حیدر علی
خان افشار حامل نامه و اسب شده از رکن الدوله اعزاز واکرام یافته با جواب نامه خلت ختامه در هرات باز گشت
و مصارف تجیهز دفن و کفن و تعزیه نایب سلطانخان افشار مرحوم بنظر خدمت گذاری و اخلاص شعاری او
بامر اعلیحضرت والا از دولت عطا و مرحمت شد و برادر زاد گانش چون محمد امیر خان و عبد القادر خان
احداث قلعه و قاسم علیخان از ماموریت ایشان بخدمات محوله مرحوم مذکور از حضور فیض گنجور سرافراز و ممتاز گشتند
مارو چاق و مقارن اینحال جنرال غوث الدینخان که ورودش در موضع مارو چاق آنفا بشرح رفت بامر اشرف والا باحداث


(٤٣٩)
( جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

قلعه متینی در الیسرز مین پرداخت و باندازه وسعت دولتت شهر هرات بلکه موازی سی جریب زمین را برای آن
قلعه تعیین کرده بنیاد نهاده وجه مصارف حصار و دیوار های حجر ات آن بدون دیگر اسباب و آلات کار آمد
بلمك روپیه از خزانه دولت بمیران سفیدش موافق آمده اهتمام کار تعمیر آن بعهده میرزا محمد کریم خان قندهاری
گذاشته شد و تهیه و آماده نمودن تمامت اسباب تعمیر را جنرال غوث الدینخان بدوش خویش گرفته قلعه را بانجام
رسانید و همدرین اوان فرامین مؤکده بنام میران و بزرگان هزاره دای زنگی و بهسود و دای کندی و مردم
دولت یار در باب ساختن سرک راه کابل و هرات شرف اصدار یافت و باندی زمان از حشر و ازدحام طوائف مذکوره
طریق وسیع و همواری که عبور سپاه و توپخانه بسهولت میشود ساخته و پرداخته گشت و بالفعل بروز میر مند
و هری رود پل چوبین استواری ساخته شد و همدرین وقت از سبب آنکه گفتگوی علاقه پنج ده و پاشان
بامعات روس درمیان بود مکتوبی مشعر بر استفسار احوال هردو موضع مسة كور از وزیر مختار دولت انگلیس
که در طهران اقامت داشت مصحوب حاجی حسین نامی در سرحد هرات رسیده و سر حد داران افغانی
بر طبق دستورالعملیکه از جانب باد شاهی بدست داشتند حامل نامه را از عبور باز داشته نامه مذ کور را که
بنام نائب الحكومة هرات بود بدست یکی از سواران خود نزد نائب الحکومه فرستادند واو فرستاده وزیر مختار را
در همانجا که رسیده بود امر توقف کرده پیام داد که درین روزها کمیشن دولت انگلیس باهاد عقد سرحدات
افغانستان گشته وارد سر حد هرات و کهسان خواهند شد پس در همانجا بوده هروقت که اهالی کمیشن وارد
شده رهسپار نجد و پاشان شوند اگر بصلاح و صواب مقرون بود اجازت داده خواهد شد که باردوی خود
ملحق کشته احوال نجد، وپاشان را بوزیر مختار نگار دهد وقبل ازان اجازت با و ادن بخاك محدوده افغانستان
ندارد و این جواب نائب الحکومه هرات منظور اعلیحضرت والا نیز شد و همدر خلال این احوال دو نامه از
مستر بارتمن نام انگلیس پلتیکل ایجنت شالکوت بحکمران قندهار رسیده نوشته بود که هزار روپیه نقد از میرزا
حیدر قلیخان نام قندهاری خادم دولت انگلیس برذمه محمد عمرین نام پسر سردار قدوس خانست برای او در
شالکوت ارسال دارد و هم مالیات زمین مزروعی واقع قندهار او و میرزا یعقوب علیخان برادرش را که هردو تن
بخدمت دولت انگلیس مواظبت دارند معاف و مرفوع القلم نماید و حکمران قندهار بنابران که همه حکام ولایات
بدون عرض حضور و صدور امر والا اجازت گرفتن چیزی و دادن پشیزی را ندارند هر دو نامه مستر بار تمن مذکور را
ارسال حضور انور والا نموده حکم اقدس بنام او شرف اصدار یافت که هر گاه در ابتدای تخلیه قندهار معافی
مالیات زمین مشار الیها را کار داران دولت انگلیس استدعا میکردند و منظور نمیشد ایرادی بدولت افغانستان
وارد نیگشت چه جائیکه بعد از سه چهار سال التماس عفو مالیات زمینداری آنارا بکنند و دولت افغانستان
معاف بدارد پس جای آنست که اعتراض کرده و این نکته (۱) سنجیده گفته شود که هر که از مردم افغانستان بخدمت
دولت و ملازمت انگلیس را اختیار کند و کار گذارانش خط سفارشی بنگارند البته باید وابستگان واقوام اشخاص
سفارش یافته با عتماد آنان از قید حکم وفرمان حا کم وقت بیرون روند و متحمل بار هیچ تکلیفی از امور اطاعت
سلطنت نشوند و از نجاست که کار گذاران دولت بهیچرا قدرت نیست که در جمیع ممالك متعلقه خویش حبه و دیناری
از مال دولت را بر رعیت بگذارند و با بخشند و اگر چنانچه ملاحظه قواعد اصلی نباشد در سال دوازده لك روپیه
انگلیسی از دولت بهیه بدولت افغانستان میرسد يك يا دو لك آنرا هرگاه سفارش نمایند و دولت افغانستان بسفارش
ایشان تقسیم کند مضائقه نخواهد بود اما مدار امور سلطنت بسته بقواعدیست که رعیت و سپاه بران امضا کرده اند پس
دولت از قواعد گذشته نمیتواند و مذاکره معامله آن دو تن میرزا با محمد عمرین خان شرعیست شخصی را و کیل
خود قرار داده برطبق امر شرع شریف رفع مخاصمه کنند فقط و همدرین باب پس از سوال وجواب مکتوب
کرنیل سنجان را که خودش در خصوص همین فقره استکتاب نموده در وقت تخلیه قندهار بسر دار شمس الدینخان
سپرده بود حا کم شالکوت سند قرار داده در محفل ابراز آورد و اعلیحضرت والا انرا نیز وقتی نگذاشته بفرمود

تعمیر اثنا ساختن
راه هزارجات
از کابل تا
هرات

رسیدن مکتوب
وزیر مختار
دولت انگلیس
بنائب الحکومه
هرات

(۱) نکته
سخن پاکیزه
که پوشیده
بند و هر کس
آنرا نداند


( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
که سنجان کرنیل از سپاه نظام پیش بوده و اخبار نگه داشته در امور فوج ملتفت خودش بوده نه اینکه مخبر مملکت
افغانستان بوده بلی چون از مردم قندهار ایذا و آزار بسیار دیده و شنیده است ناچار ازینگونه خطوط برای رفع
خفتگی خود بسی نوشته و داده باشد که قابل شنیدن نباشد
ذکر ملاقات
و مذاکرات
قاضی سعد
الدین خان
با پاراس
ذکر ورود قاضی سعد الدین خان در نوشکی *
( وشرح مذا كره او با پاراس انگلیس )
چون قاضی سعدالدینخان قراریکه از پیش رقم گشت در روز بیست و نهم ماه ذیقعده از قندهار بیرون شد در روز
پنجشنبه چهارم ماه ذیحجه سال ۱۳۰۱ هزار و سه صد و يك هجری وارد موضع نوشکی گشته با پاراس نام انگلیس اجنت قوشنج
ملاقی گردید در خیمه که برای او برافراشته بودند فرود گشت و هم در اندرون خیمه نشست صحبت دوستانه با او در میان آورده
از اعداد کیش که زیاده بر ششصد تن قرار داده شده بود و ایشان هزار تن بودند و از راهیکه برخلاف طریق متعینه اختیار
کرده رهسپار شده بودند باراس را مسئول ساخت واو در باب ترك نمودن راه چاهکی و اختیار کردن راه
منزل شاه اسمعیل عذر بیان خواست که اینراه نزديك بمحل مقصود است نه بر خلاف بهبود واز اعداد آحاد
کمش بنا بر مسئولیتش کاسته هشتصد تن را برای کمیشن برگزید و همدترین متون آزاد خان بلوچ سه صد نفر شتر
که انگلیسان بطریق ابتیاع ازو خواهش کرده بودند حاضر آورده بدون بها برسم تعارف بدیشان سپرد و هم
پسر خود را با خان خارانی که سر از حلقه اطاعت دولت انگلیس بیرون کشیده و بعزم غزا از اعلیحضرت والا كمك
و امداد خواسته چونکه وقت مقتضی نبوده مأیوس شده بود طریق انقیاد پیش گرفت و در بین حکایت و مذاکره منجدرانه کرنیل
رجوی افسر کمیشن از قاضی سعدالدینخان خواهش آن کرد که از ائتلاف باز گیرد بورسالت که بگرانه حمل و نقل علوفه
مینماید مصادفر در منزل شاه اسمعیل نوشته صد نفر در منزل خواجه علی برای برداشتن احمال کمیشن بگمارد تا از منزل
مذکور سواری شتر جدیار باشتران حاملین آنها هم رقاصی سپرده شود که بهرات برساند و در آنجا وقت حاجت بمردم
کمیشن سپارد زیرا که از اعداد اربو کاسته شده جماعة اندك احمال را سالم برده نمی تواند واگر تعدادیای محمل
و نقل آن بره کوای شود مبادا حادثة روى دهد و او اینمقونه کرنیل رجوی را بگوش قبول ندیده محمد فهیم
خان را که مأمور علوفه رسانی بود خبر داده در هر دو منزل اشترانیرا که کرنیل مذكور خواهش کرده بود
حاضر نمود و هم بیورانی را که از قندهار باقاضی سعد الدینخان رهسپار خدمت شده واکثر حراس گشته بودند پس از
آگاهی دادن او بکار کشان پایه سریر سلطنت میرجان محمد یوسف خان را ارقام رفته او بعوض سواران قندهاری
از سواران کشاده پشت رود وفراه با او همراه ساخت و همدر منزل مذکور کرنیل رجوی یکباب خیمه دو تپه
با یکراس اسب دیله برسم تعارف نزد قاضی سعدالدینخان حاضر کرده او بنابر ستور العمل جارده کانه که از پیش
مرقوم شد نپذیرفته اظهار عذرانه کرده گفت که اکنون حاجت بخیمه نیست زیرا که در تردو و گردش هرقدر
که شخص ره نورد از بار سبك دوش تر باشد آسوده تر است و اگر چنانچه پس از وصول در خاک هرات احتیاج
ذکر تنظیم افتاد از قات تکالو گرفته خواهد شد خلاصه از منزل نوشکی قاضی سعدالدینخان و کمیشن دولت انگلیس جانب
رساله شاهی قلعه فتح واقع علاقه چخانسور شدند که انشاءالله شرح ورود ایشان در آنجا بموقع خود ذکر میشود ومقارن
اول اعمال چهار صدن از ترك زادگان طوائف درانی که باذات اعلیحضرت والا قرابت ایلی و مواحدت قومی دارند
بفرمان طلب حاضر پیشگاه حضور گشته یک فوج سواره نظام قرار داده شده موسوم برساله شاهی اول گردیدند و خدمت
ملازمت رکاب سعادت انتساب و كشيك و پاسبانی ذات اقدس شهریاری چه در حضر و چه در سفر و سقر وليمار و هنگام تفرج
و شکار بزمت ایشان معین شده اسب سواری بازین و ستام و ساز و یراق نام و کر نقره و کرچ باروت دانر رو کلاه نظامی
از پوست سمور و قر قل سکیچه شش لوله و ماهانه سی روپیه کابلی تنخواه و بدون یکبار خادم از دولت برای
ایشان مرحمت و مشخص گشت و ازین الطاف بیکرانه شاهی تمامت مردم درانی سرافراز و از دیگر طوائف
ممتاز شدند .


(٤٤١)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

ذکر
بغاوت مردم
کوهستانات
لغمان وجلال
آباد وغیرہ

ذکر بغاوت مردم شگیالی و دره نور و غیره
طوایف لغمانات کافراجغان

در ماه ذی حجه سال ۱۳۰۱ هزار و سه صد و يك مردم شگیالی و دره نور و ماسموت و بخیل و آتوب و جلكاه و نوا
تحريك صفدر خان ناوکی واو باغوای سید محمود خان کنری ومغول خان مهمند که از درگاه چنانچه سابقاً مذکور
شد فرار وپناهنده کهسار شرارت و کوهپایه خصالی بودند تمرد ورزیده از همه پیشتر مردم شگیالی و دره نوری
بقلعه شاهی واقعه دره مذکور که از طرف ولاتۀ وقت دولت ابدالشته بود تاخته محافظین قلعه بمدافعت پرداخته
دست تصرف و تاراج ایشان را باز داشته دوتن را دستگیر و دیگران را مغلوب و منهزم ساختند چنانچه اثر را بفرار
داخل کهسار نكبت و ادبار شدند و داد محمد خان حکمران جلال آباد هردوتن اسیر را که از آن مردم شریر دستگیر شده
بودند بامر پادشاهی بدار سیاست کشیده عبره للناظرین ساخت و افواج قاهره مقیمه جلال آباد روی بسرزنش
جانب دره نور نهاده دوضرب توپ بقلعه شاهی پیشتر فرستادند و هم خان بابا خان حاکم کنر وکرنیل محمد امیر خان
بفرمانی که از حضور انور در روز شانزدهم ماه ذی حجه میرسید با طایفۀ شالنگر نظامی و مردم الوسی کنر وارد
قلعه شاهی شدند و جنرال میر عطا خان نیز با فوج پیاده هرانی و شش عراده توپ که در مخزیه اقامت داشت وارد
جلال آباد شده از آنجا باقوام مذکور که در زیر فرمان عبدالرشید خان کرنیل بودند ره آورد دره نور
گشت و باچهار صدتن از سپاهیان نظام و دو ضرب توپ و مردم ایلجاری که قبل از وی وارد قلعه شاهی گردیده
بودند پیوسته بدمزه کرده شریر دره نور را اسیر حیزه کرد و ملک موسی منی را که خواهش دستگیر نمودن
و یا بیرون کردن سید محمود را کرده خط و ربطی در توده پودخنده هزار روپیه خان بابا خان حاکم کنر بامر
اقدس والا داده مامور سرزنش سید محمود که باعث این فتنه او بود کرد و از جانب دیگر محمد اکبر خان لعل پوره
با جمعی از مردم مهمند با صفدر خان ناو کی که شورش آغاز کرده بود در قتال باز نموده از حضور وافر السرور
منشوری بنام او شرف صدور یافت که دست از پیکار تا آنوقت بدارد که جزای کار صفدر خان را در کنارش
بگذارد و مقارن این حال سردار گل محمد خان حاکم لغمان که باغیان ماسموت و دره بخیل را چنانچه از پیش رقم
گشت سزا داده روی تسخیر بسوی آتوب وجلگاه و نوا وفراجغان که سر برداشته بودند نهاده هزیمت یافت
و ازین شکست خوردن او دوباره مردم ماسموت و بخیل در جرگه فتنه داخل گشته تمامت مردمان مذکوره از سر
پرداشتی یاران خود قوی دل گردیده آشوب بزرگ برپای شد و از حضور اقدس فرامین جداگانه بنام سردار گل
محمد خان و جنرال میر عطا خان و محمد شاه خان حاکم تگاب صدور یافت که در وقتیکه دست از پیکار و یا از میدان
کار زار باز ندارند تا دمار از روزگار ایشان نکشند و همچنین سراج الدین خان حاکم پشین و غلام حیدر خان
حاکم نجراب را ارقام و اعلام فرمود که در روز یکشنبه بیست و یکم ماه ذی حجه از سه طرف بمخالفین فراجغان
حمله کرده بازوی کین بکشایند و از جبهه ساکنان مذکوره حکام تکاب و نجراب و پشیه پیشتر از ساکنان جلال آباد
و لغمان و کنر و افواج قاهره با مردم شگیالی و دره نور که هزار و پنجصد تن مرد مسلح از علاقه جات محکومه خود
ها کرده آورده و در هند کور از راه اسکین و بته و دره هزاره روی بسوی منزل مقصود نهادند و از سمت انغاب
داخل دره فراجغان شده دست قتل و تاراج از آستین بر آورده بازوی کین بکشادند و زاد خوردگی داده نجند
قلعه را بقهر وغلبه متصرف شده جمع کثیری از بغاه را مقتول و مجروح و اسیر ساختند و مابقی اثر را بفرار داخل
کهسار کفار سیاه پوش شده در ذراوت بار گروه کفار همدوش گشتند و خدام دولت تمامت قلاع و مساکن
ایشانرا آتش زده بسوختند و در انجا در نك کرده پاسپناك فراریان و هدایت مخالفین پرداختند و همچنین محمد اکبر
خان لعل پوره که با صفدر خان ناو کی سر بگرم مقابله بود داخل کوهستان مردم پالی والی شده با مغول خان مهمند
که فرار کرده در آنجا قرار گرفته بود در آویخته سه تن از همراهان مغول خانرا مقتول او شش تن را مجروح
ساخته دو تن از متابعان خودش مقتول و سه تن زخمدار گشتند و دست از مقابله باز نداشتند که محار به گشتند و کاکار