( ١١٥٩ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
گردیدن حضرت صوفی اسلام از دست لشکر ایرانی که بفتوای ملا عبدالخالق خان حکم بکفر اهل ایران کرده
و او عزم جهاد کرده بود اولاد و احفاد آن بزرگوار طریقه گزین و جالس مسند و سجاده نشین او شده در
موضع کرخ و خواجه کنگی روی ارشاد و تلقین بمریدان باز گرفتین بنوعی بسر برده اند که هیچ نزاع و مخالفتی
در بین ایشان نبوده و پس از فوت میرزا ابوالقاسم بذوات صمدان و حاجتمندان باوظیفة مستمره پادشاهی متعلق
بخلیفه او الله ویردی نام گشت و پس از فوت الله ویردی خان در بین اولاد هردوتن خلیفه و مستخلف اتفاق افتاده
است و باحضرت والا عقده اعزايشانرا با نكشت مرحمت و موعظت بکشاید و یکی از جانبین را رقم خلافت از جانب
سني الجوانب امارت که امن و تهیش ثانی امر خدا و رسول اوست عطا فرمایند رفع نفاق ایشان بخواهد گشت و این
عريضه را ميرزا محمد عمر بن خليفه الله ویردی با تصدیق لیاقت خلافت داشتن خویش در کابل آورده هنوز کامیاب
نگردیده بود که میر اقض میرزا محمد عمر پسر عم او مشعر بر قبایح افعال و ذمایم افعال وی پي هم در دارالانشا در سیده از مطالعه
ساطعة حضرت والا شرف گذارش یافتند و حضرت والا در باره آن هر دو تن محمد عمر نامان که همزاد و هم بودند متردد
گردیده بنك افغانرا که تحقیقات باز قیار اشیا مر را از آینه ضمیر منور روز مره غلاف دو طبقه مستمر در امیرا ز محمد عمر
بن میرزا ابوالقاسم عنایت فرمود و میرزا محمد عمر بن خلیفه الله ویردی را که غفلت و بطالتش مکشوف گشت طلب کابل شده
بالعمل و عیال و اطفالش مأمور اقامت کابل گردید و محمد دین احیان حضرت والاقدر داد و ظفر علی نامان از هزار کان سکنه تي ثاق ( ١ ) این
یکه اولنگ را که اظهار اكتشاف معدن مری سفید را کرده بودند خلعت و رقم انجام کار آن معدن(١) عطا فرمود معدن در
و ايشان در عرصه بیست روز يكخروار سرب سفید مصفی از معدن واقع سیاه دره يكه اولنگ بر آورده ارسال کابل موضع سیاه
نموده خدمتی بسزا کردند و هم سلطان علیخان بن سردار شیر علیخان جاغوری هشتاد میل تفنك از مردم مالستان دره یکه او
که پنهان کرده بهواخواهان دولت نداده بودند بدست آورده در کابل فرستاد و هم ملك دولت محمد سرچشمه لنك واقع
مأمور ممیزی و ضبط املاک و اراضی اشرار هزاره بهسود و دای زنگی و دای کندی شده جیور و ستم دچار است و قطرنك آن
قسمت باحاد وافراد رعیت از قوه بفعل آورده در پای کار گرفتار مکافات کردار خویش گردیده پس از دیدن باندازه شر
زجر و توبیخ بسیار از حبس رهاشد و نا که بمرد و طبق آرزوی خود مأمور امری نشد و محمد دین هنگام گوسپند
میعاد علی نام هزارة بهسود که باجماعة پادگان تفنك دست طريق خدمت رکاب شهزاده آزاده کردون وساده است
سردار حبیب الله خان می سپرد و در وقت بغاوت وطغیان اشرار هزاره در موضع فراخ الم (۲) و کتل راه قوله و سرپل ( ۲ ) الوم
رو بهر مند خدمت شایسته کرده بود مشمول نوازش شاهانه شده در سالی دو صدو پنجا روپیه بر اصل تنخوا، او که معبراً بید؛
گویند این
يكصدو بيست روپیه بود افزون و بمجموع صدو هفتاد روپیه سرحت و معین گردیده رقم صداقت خدمت بتوعنایت اصطلاح
شد و این مراد علی در پایان کار از ارتکاب خودش در امور ناهنجار وایذا و آزارش که بخویش و بیگانه می نمود مردم هزاره
از سعادت خدمت شهزاده و تنخواه محروم و از دست شوهر زن هزاره که بتغلب در خانه خود آورد مقتول گشت است
و هم شير على بيك كالو از فوت ميركلپ حسين بيك برادرش بمنصب سرکردگی سواران کشاده او مفتخر آمد و مقارن
آنجال عبدالرحمن نامی از مردم قریه بوریباف هرات که در فوج پیاده نظام ره نورد خدمت دولت بود با زوجه
خویش وارد بامیان شده در خانه ادم خان صوبه دار فوج مقیم آنجا که با او معرفتی داشت فرود شد که شب را
گذرانیده بگذرد و زوجه او با جاریه صوبه دار در خانه علیحدہ خوابید و شوهرش با میزبان مذکور در خانه دیگر
بخفت و هنگام خسپیدن صوبه دار بازنجه و بستر خواب خود را بدر ب خانه که هر دو تن ضعیفه در آن خفته بودند کشیده
کنیز خویش را پیش خواست و با خود خوابانید و زن مهمان تنها مانده صوبه دار اهتك هتك عصمت او کرد
و در بستر خوابش در شده تکلیف زنا نمود و آن صالحه تن در نداده سر باز زد و صوبه دار حربه افسری که با خود
رده بود از غلاف کشیده اور ابیم داد که اگر رضامدهد هلاکش کند بعد تیغ را نهاده دست بکشودن از اربند
أو فراز کرد و آن زن يكحز ادستود. نهاد حربه را در حالت تاریکی برداشته بر روی صوبه دار بکوبیدو شو حو اله کرده
مجر وح نمود و او باروی خسته خجل و شرمسار خود را از خانه بکنار کشید و آن زن فورا بر خاسته ماجرا بشو هر بازداشت


( ١١٦٠ )
( جلدسوم ) ( وقایع ماه جمادی الاولی سنه ۱۳۱۳ هجری ) ( سراج التواریخ )
و هردو تن راه جستجو بدست اوردن صوبه دار رخت خور گرفته و بپادکان نظام از قیل و قال زن و شوهرش آگاه گشته
مانع امدند و بامدادان از خدابخش خان حاکم داد طلبی دعوی رجوع دعوی را بمحکمه شرعیه فرمود و عبدالرحمن را
است که سپاهیان نظام ممانعت صوبه دار جانبدار او شده چیزی از لعل روی اجرا نخواهد یافت لا جرم گفت درین محکمه
شرعیه مذاکره مخاصمه نکرده از حضرت والا داد خواهم خواست و حاکم هراسیده با خود اندیشید که مبادا از عریضة
او مورد عتاب شود پس ذریعه عریضه ماجرا بکارکنان پایه سریر سلطنت معروض داشت و حضرت والا فرمان کرد که
عبدالرحمن وزوجه اش را اطمینان و تسلیت داده آسوده حال بکابل گسیل نماید و صوبه دار انار وی مجروح و پشت بابو - بجت
بسته و زنجیر بپا و گردنش انداخته رهسپار کابل سازد که مساسم سیاست حکومت نسبت بدو به تقدیم رسد چنانچه زجر و توبیخ
یافته کیفر دادہ شد و همدرین اوقات ملا عزیز و کلوخان و عبدالرؤف و زباق الدین و تاج محمد نامان قوم توخی از راه
داد خواهی در کابل آمده شر حی از جور و ظلم فقیر محمد خان حاکم و ملا عبد الصمد خان قاضی کلات بعرض رسانیدند و از نجا-
هزار روپیه خسارت و خیانت هم دوتن سند شرعی بدولت دادند که اگر ثبوت نکردند از خود بدولت بدهند
و حضرت والا میرخان جبارنگاری را که در فوج دوم سواره نظام خاص شاهی عسیر خدمت بود با بخش از سواران نظام
مأمور ممیزی فرمود و اشتهاری بنام عموم رعایای تحت حکومت کلات انتشار داد که وجوه مصادرة هردوتن حاکم
وقاضی را بممیز مذکور نوشته تسلیم نمایند که از ایشان گرفته و بضعفای رعیت مسترد شود چنانچه در پایان کار افزون
از پنجاه هزار روپیه وجوه مظالم هر دو تن بشمار آمده گرفتار مکافات کردار خود آمدند و وجوه مصادرة خودرا بامر
حضرت والا ادا کردند و از آنسوی شهزاده آزاده سردار نصر الله خان چنانچه از پیش گذشت پس از امر فرمودن
توسيع دادن صحن خرقه مبارکه تجهیزار روپیه از خزانه دولت با چیزی از خویش صرف آن و طعام افتتاح کار آن
فرموده از شهر قندهار در منزل باغ خیمه بیرون زد و در روز چهارشنبه یازدهم جمادی الاولی سردار محمد حسن خان
روزنامه نگار شیرزاد کامگار سپهروقار رخصت دیدار اهل وعیال خود که در قلعه سعادت واقع پشت رود از متعلقات
او اقامت داشتند حاصل کرده در آنجا رفت و شهزاده که در منزل باغ خیام حر کت جانب کابل افراشته بود بساعت هفت
قبل از نصف روز مذکور بعد از کوچدادن اردو جانب منزل قلعه اعظم در شهر معاودت فرمود و خرقه شیر کارا
زیارت کرده از شهر بکعنان راه قلعه مذکوره بر گرفت و بساعت ده از روز مذکور از شهر بیرون شد و افواج نظامی
و توپخانه که بانزر کان مردم شهر و اطراف در خارج حصار صف آرای وداع شده بودند مراسم دعا و نیایبای پرده توپ
وداع کشاد دادند و شهزاد، نیز از پیش روی صفوف سپاه اسب عبور رانده محمد ایا قاضی عبدالشکورخان و بر که محمد صادق
خان و احمد خان پسر حکمران قندهار و حسام الدین خان کوتوال و غیره کارداران که ثنای وداع ایستاده بودند بيك وداع
گفت و از جمه میرزا محمد حسن خان را تا منزل خیل آخند جبهه تهيه علوفه اردو همرکاب سعادت انتساب امر رفتن
کرد و بساعت سه پس از نصف روز مزبور وارد قلعه اعظم شد و بساعت هفت و نیم قبل از نصف روز پنجشنبه دوازدهم
ماه مسطور بادر حلقه رکاب نهاده و در عرض راه بفر از پشته صر ف چای و ناشتا فرموده بساعت سه پس از نصف
روز منزل خیل آخند را شرف اندوز نزول اجلال نمود و بساعت شش و نیم از اول روز جمعه سیزدهم جمادی
الأولى میرزا محمد حسن خان را رخصت انصراف قندهار داده و خود با رکاب نهاده در مخزوبه شهر صفا واقع
عرص راه برتپه معروف بصفا صرف نهار نمود و آنگاه وارد منزل تیر انداز شد. فقیر محمد خان حا کم کلات را که از
راه پذیره تاقندهار رفته و شرف رکاب بوس حاصل کرده با آنجا ملازم رکاب بود رخصت کلات فرمود. امر
کرد که تهیه علوفه منزل کلات کند و بساعت هفت و نیم از روز شنبه چهار دهم ماه مسطور از تیر انداز راه
کلات بر گرفته و در منزل جلدك كه محل فرود شدن اردوی عالی بود صرف نهار و ترك شب گذرانید را در منزل
مذکور کرده دو منزل یکی اسب رانده هنگام ساعت هفت از شام در کلات پرنووصول افگند و بیاد کان ساخلوی
مقیم قلعه کلات بابزرگان مردم توخی که صف آرای پذیره و احترام ورود مقدم عالی شده بودند در میدان خارج
حرکت
کردن سردار
نصر الله خان
از قندهار
جانب کابل


( 1196 )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
قلعه دعا و ثنا و سلام ادا کردند و نواب تعجیل گشاد دادند و در تنول تمامت اردو را فقیر محمد خان حاکم بمهمانی
طعام داده اعزاز و اکرام هر چه تمامتر بتقدیم رسانید و شهزاده آزاده بساعت هفت از روز یکشنبه پانزدهم
جمادی الاولی سوار اسب صبا پیما شده و قلعه کلات را با بروج و باره آن که بقرار یافته واقع است از داخل
و خارج مشاهده کرده بعد دو لمورد منزل (سر اسب) گشت و در حدود (باغ ببو) صرف نهار فرموده بساعت چهار
از عصر روز مذکور در منزل سر اسب فرود گشت و در عرض راه ایغرل عبدالرحمن خان عموی سردار عبدالله
خان توخی حاضر آمده شرف رکاب بوس حاصل کرد و بساعت هفت از روز دوشنبه شانزدهم ماه مذکور راه
منزل تازی بر گرفته و در عرض راه صرف نهار نموده بساعت سه پس از نصف روز مزبور وارد منزل تازی شد
و همچنین منزل بمنزل طی مراحل (ينك) و مقره کرده چون منصور خان حاکم مقر برای احداث و بنای قلعه در
سرحد رفته بود برادر او ناقضی و بزرگان مردم علی خیل در موضع کبد مقر واقع نقطه خلاصه کلات و آنجا
مراسم سلام و احترام بجای آوردند و سردار والاتبار بمهبط سر چشمه مقر شرف افکن وصول شده بساعت چهار
پس از نصف روز چهار شنبه هجدهم ماه جمادی الاولی از اسب فرود گشت و برادر حاکم آنجا بکر اس اسب از خود
و چیزی وجه نقد از بزرگان علی خیل بشابه فقیر محمد خان حاکم کلات برسم هدیه پیش کشید و فقیر محمد خان که
تا اینجا راه خدمت رکاب پیموده آمده رخصت یافته در کلات که مقر حکومتش بود شتافت و شهزاده بساعت هشت
از روز پنجشنبه نوزدهم از سر چشمه مقر برخاسته بساعت يك پس از نصف اینروز وارد منزل (اوبه) شد
واز آنجا بساعت هشت اول روز جمعه بیستم رهسپر منزل چهار ده ( پیود ) از قلاع هزاره قره باغ گردیده
در عرض راه غلام علیخان حاکم و میرزا علی جان سر دفتر غزنین با بزرکان مردم آن نواحی درك شرف
رکاب بوس کردند و سردار ستوده کردار بساعت سه پس از نصف النهار اینروز در (پیود) شرف هبوط انداخت
و در عرض راه اینمنزل غلام حسن نامی از مردم آلین هزاره محمد خواجه بی تأملانه از دست حاجی محمد نبی خان
ممیز که اراضی ایشان را از کوه و دشت و مزروع و لا مزروع بقید مساحت آورده بار گران را بدوش رعایا
انداخته بود بعرض رسانید و ازینعرض بمحل او حاجی محمد نبی را خوف مواخذه در دل راه یافته کاغذی از
طرف بزرگان هزاره محمد خواجه و چهار دسته و چیغتو بنام علمای مشهد نگاشته چنانچه بیاید یکصد و هفتاد تن را
با اهل و عیال ایشان بتوسط میرزا محمد حسین خان کوتوال در زندان سیاست انداخت بالجمله شهزاده بساعت هشت
از اول روز شنبه بیست و یکم رهسپار منزل نانی شده بساعت دوونیم در آنجا نزول اجلال فرمود واز آنجا بساعت
هشت از روز یکشنبه بیست و دوم مرحله پیمای غزنین گردیده در وقت برخاستن از فرود گاه نانی برف باریدن
آغازیده تا غزنین از فرو ریختن نایستاد وافواج نظام مقیم غزنین با توپخانه وسواران کشاده اوزبکیه که در موضع
چهل بچکان صف آرای پذیره شده بیای انتظار ورود شهزاده ایستاده بودند مراسم سلام پذیره و شليك توپ تجريك
بپای بردند و سردار والاتبار اسب از پیش روی صف سپاه رانده و همگنانرا پژوهش و پرسش بسزا فرمود براه
افتاد واز چهل بچکان تا شهر غزنین که دو نیم کروه مسافتت عموم مردم سکنه قرای طرفین راه جوق جوق
در هبوط پیش آمده دعا و ثنا ابراهی کردند و بزرگان ایشان فیضیاب بوسیدن رکاب همی شدند تا که سردار کردون
وقار داخل غزنین شده در بالا حصار از اسب فرود آمد و از سبب شدت سرما و برودت هوا در حمام شده گرما فراغت
بگشود و پس از رفع خستگی بزیارت مضجع ومزار فیض آثار حضرت عارف ربانی و کاشف اسرار نهانی حکیم
سنائی رحمة الله علیه رفته و فاتحه و تربت مبارك او و مراقد سائر اولیائیکه سر در تراب غزنین نهاده اند دمید و و ثواب
آنرا بارواح ایشان بخشیده قرب هنگامشام در مضرب خیام اردوی جلالت التیام که در موضع معروف باصطبل
سلطان افراخته بودند شرف نزول افکند در بارگاه خویش درآمد و غلام علیخان حاکم غزنین یکراس اسب
با مبلغی از وجه نقد برسم هدیه و اسم تصدیق پیش کشیده همی قبول حاصل کرد و بساعت هشت از


(١١٦٣)
جلد سوم) (وقایع ماه جمادی الاولی سنه ١٣٣٣ هجری) (سراج التواریخ)

روز دوشنبه بیست وسوم جمادی الاولی از غزنپین راه منزل اوره بر گرفته در موضع دهنه شیر صرف نهار
فرموده در حدود شش كاو واقع عرض راه باظفر محمد اسمعیل خان حاکم وقاضی وبزرگان مردم وردك بفيض
رکاب بوس واصل كرديده بساعت چهار ازآ خر روز موصوف در منزل اوره شرف بخش
و صول کشت و بساعت هفت از روز سه شنبه بیست و چهارم راه نورد منزل سید آباد شده و در موضع
تکیه واقع عرض راه صرف ناهار نموده بساعت سه از او آ خر روز مذکور در آنجا شرف هبوط افكند وروز
چهار شنبه بیست و پنجم راه منزل قلعة درانی در نور دیده ودر موضع ( توپ ) صرف طعام چاشت
کرده بساعت سه قلعهٔ درانی را از نور جمال خویش روشن ساخت وبساعت هفت از روز پنجشنبه
بیست و ششم مرحله پیمای چشمه چنغر واقع قرب قلعهٔ قاضی از چهار ده کابل کشته بساعت دوازده
از نیمروز وارد اردوگاه واقع دامنه کوه متصل بچهل قرق گردید و در پغمان بامر حضرت والا خیام بسبار
برای پیشوازان افراخته بودند که شهزاده پرتو وصول وشرف نزول افكند چنانچه ایشیك آقاسی سردار
عبدالقدوس خان باجماعة از اعیان خدمة خاص درب بار شرافت اساس و بزرگان و سر کرد كان اهل ديوان
و منصبداران واشراف ملکی از شهر راه پذیره بر گرفتند وهمكنان درك فيض ملاقات نمودند وسردار شفقت
دثار روزجمعه بیست و هفتم ماه جمادی الاولی وروز شنبه را که پنجمین سعد و میمون نداشته بعرض حضرت
والا رسانیدند بامراقدس در پغمان درنك فرمود و درينروز شهزاده اعظم افخم سردار حبیب الله خان ازحضرت
والا برخصت ملاقات برادر کهتر ستوده سیر خویش حاصل کرده با جمعی از افسران لشکری وكشوری تشریف فرمای
فرودگاه دادر(١) مهربسهای خویشتن شد واو بواسطة آینه داران معروف بشارۀ دولت از حرکت مبین احتشام پسر سلطنت
وپیکر کوهروزیج مملکت آ گاه شده با منصبدارانکه حاضر محفل بار بودند بسواری اسب با ماحترام وتعظیم و اکرام بر گرفت
ودر عرض راه باهم تلاقی شده روی بسوی منزل میمنت موصل نهادند و پس از وصول هردو برادر درفرود گاه
وشتسن در بارگاه سردار محمد یوسف خان بن امير كبير خدا مير و سردار نور على خان بن سردار شير علیخان
قندهاری هردوتن سپه سالار و پرند ملكى و شهزاده امین الله خان و شهزاده محمد عمر خان پی هم وارد فرود گاه
شده حق ملاقات یافتند و دیگران پس ازدرك شرف ملاقات بعضی رخصت انصراف بجانب شهریافته وبرخی در آنجا
مکث کردو ازجمله شهزاده سپهر وسادهٔ معظم سردار حبيب الله خان يك شب وروز را بابرادر کهتر بسر برده و
حکایت سفر را از وی شنیده هنگام شام روز شنبه بیست وهشتم ماه مذکور جهت بعضی از امور ضروریه
وسرشته ودستور العمل دادن سپاه نظام را برای پذیره شهزاده بشهر مراجعت فرمود وسردار نصرالله خان
بساعت ده از روز یکشنبه بیست ونهم جمادی الاولی راه کابل بر گرفته در حین عبور ومرورش مردم سكنه چهارده
کابل که دردو طرف راه جابجا صف کشیده بودند ثنا ودعا گفته سلام همی نمودند وشهزاده دربارگاهیکه بموضع
ده بوری افراخته شده بود جای آشامیده چون بآباد میدان واقع جنب شرقی ده مزنك ودامان کوه آسمایی
گشت صفوف سپاه نظام که بپنای پذیره و احترام مقدم او ایستاده بودند دست سلام بسر برده
شصت ويك ضرب توپ شادمانه کشاد دادند و شهزاده اسب عبور از پیش روی صفوف افواج پذیره
مرور داده همه را پرسش و نوازش بسزا فرمود واز بشوی حضرت والا از نشیمن گاه خاص بوستان سرا
که حالا مدفن وارامگاه ایشان است تشریف فرمای سلامخانه عام شده خواص و عوام را بار داد و سردار
باوقار بساعت دوازده ازنصف النهار داخل کابل شده فیض یاب دست بوس پدر والا تبار کشت وحاضرين بار
ازمنصبداران ملکی ونظامی که برکرسیها قرار داشتند از مشاهده این ملاقات فرحت آثار پدر و پسر چون گل
شکفته نخود بالیدند و خدمة غص رکاب شهزاده بايك بسلام حضرت والا که مرزبانان (٢) بتمام آرزوی اصابت
چنین مقام كنند فائز كرديدند و پس از صرف ناهار حضرت شهریار والاتبار و حاضرین محفل بار برخاسته

(١) دادر بفتح دال ثانی بمعني برادر ست (٢) مرزبان کنایه از پادشاه


(١١٦٣)
( جلد سوم ) ( تتمة سلطنت اعليه حضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
هر کدام بمقام خود شدند و همدرین ایام داراب شاه خان بدخشی عریضه نگار حضور حضرت والا شده
التماس عقد مناكحت دختر شاه طالب خان را که از نامزدی شهزاده سپهر وقار سردار حبیب الله خان شرف وافتخار
حاصل داشت بنمود وحضرت والا عرض او را بپذیرفته بخامۀ خاص رقمزد كلك در سلك كرد كه خداوند
هر دو تن نور چشم را عمر طبیعی عطا واین امر خیر را ببرکت حضرت رسول اکرم ص مبارک کند و همدر خلال
احوال مذکور امیر محمد خان حکمران قندهار که از مرض افلیج پهلو بستر مرك چنانچه گذشت می سود در شب
شنبه پنجم ماه جمادی الثانیه بدرود جهان کرد و سردار نصر الله خان که از هموطنۀ احمد خان پسر او مهر حکومتی
او را امر قید فرمود و امر کرد که در وقت ضرورت کار میرزا محمد حسن خان و قاضی عبد الشكور خان
مهر را کشیده پس از اجرای امریکه پیش آید آنرا باز قید کرده با هم خاتم نهاده در عقده ضبط نهند اما آندوتن
از بیم اتهام جرأت نتوانستند تا که فرمان حضرت والا بشرف نفاذ یافته آندوتن با تفاق حسام الدینخان کوتوال مهر را
در وقت ضرورت کشیده باز پس می نهادند و هم رعایا را داد میدادند تا که حاکم جدید چنانچه بیاید مأمور
گشت و از جانب دیگر سپهسالار اول غلام حیدر خان که بامر حضرت والا تصمیم عزم تسخیر کافرستان کرده چنانچه
گذشت بکار پرداخته بود بر وفق و مدارا آن مردم را دعوت اطاعت می نمود زعم کبار که بر فرودگاه اردوی
او در شب تاخته دست برد همی نمودند چند تن را گرفتار ساخته لوای تسخیر برافراخت و در روز غره ماه
جمادی الثانیه عساکر نظامی و ملکی را که از راه تسخیر کافرستان در تحت رایتش گرد آمده بودند چهار تقسیم
کرده هر حصه را بجانب موضعی چون (کاندیش) و (کور دیش) و (ننی گل) و بزگل از مواضع موطن کفار امر رفتن
کرد و خود از موضع (اړی کس) که در آنجا چنانچه گذشت اقامت گزیده بود با جمعیت شایان از سوار نظام
از پلیکه در موضع (جوآکس) بمقابل رود( كوردیش) جدید ساخته بود گذشته و تاکنار نهرسواره راه سپرده بعد
پیاده فراز کوه شد و لشکر مأمور( كانديش) بساعت دوازده از روز مذکور در موضع (نصرت گل) واحمد شیرخان
خنگ با حصه دیگر از لشکر که مأمور (بز گل) شده بود بوقت طلوع آفتاب روز دیگر وارد آنجا گردیده از قفای او
فوج پیادۀ نظام نیز بساعت چهار عصر وارد گشت و مردم بزگل که در مواضع صعب و بلند مسکن دارند از
ورود سپاه قرین یأس و هراس گشته و آتش در خانهای خود زده فرار اختیار کردند و چند تن از ایشان کشته
دست دلیران سپاه گشتند و مردم (کاندیش) از مشاهده دود آتشیکه کفار (بزگل) در خانهای خود زده بودندنایمد
وتوان در باخته فرار کهسار(بز گل) شدند ولشکریکه وارد (نصرت گل) شده آتش در خانهای کفار فراز کرده
از( كاندیش) زده تمام بسوختند و چهار تن کافر را کشته یکصد راس بزوکاو بغنیمت گرفتند و خود سپهسالار این
روز را در موضع (راته کت موك) بسر برده روز دیگر افواج قاهره از دو سوی داخل درۀ( کتو) شده کفا وسکنۀ این
دره نیز ذناب وسكون از دست داده فراز کهسار ادبار شدند ومال ومتاع ایشانرا اعداد سپاه غارت نمودند و کفار
روز دیگر آهنگ جنگ کرده بیدرنگ روی بمقاتله نهادند و پنج تن از لشکرا نظامی و ملکی را جراحت رسانیده
نوزده تن از مردان و زنان و دختران و پسران خود را بدم تیغ قتل دلیران سپاه دادند و بزرگان کفار (کاموز) که
در اردو نظر بند بودند از دیدن اینحالت سلامت خویش در اسلام آوردن دیده کلمه طیبه قرائت کرده و رخصت
سه تن از همراهان خود را حاصل کرده پاس سپهسالار نزد قوم خود فرستاده پیام دادند و از اسلام خود ایشانرا
آگاه کردند که ایشان نیز اسلام آورده از خانهای خویش فرار شکنند وایشان پیام اسلام آوردن واطاعت
کردن نزد سپهسالار فرستادند و سپهسالار اکتفا باین پیام ناکام کفار نکرده باحمد جان خان طبیب سر کردۀ
فوج مامور (کاندیش) پیام داد که مبادا کفار کیدی اندیشیده اظهار اطاعت و اسلام آوردن کرده باشند میباید
( كانديش ) را متصرف شود و نیز سپاه مأمور ( ننی گل) پای جلادت فشرده آنجا را بتصرف آورند و بعضی
از کفار سکنه آنجا دین اسلام پذیرفته و برخی از راه فرار در کهسار رفته پناه گزیدند و سپهسالار اعتماد بر اظهار

شرح تسخیر
کافرستان


(١١٦٤)
( جلد سوم ) ( وقایع ماه جمادی الاخری سنه ١٣١٣ هجری ) ( سراج التواریخ )
ایشان ننگرده چون دروغ بسیار از کفتار شنیده بود اسلام آورندگانرا در لشکرگاه خواسته نزد خویشتن محبوس
نگاهداشت واز پس این فتوحات موضع (منده کل) را نیز در تصرف آورده حاضران جلال آبادی و یکضرب توپ شاه دانه
فتح کشاد داد و تمامت سپاه کینه خواه مورد تحسین و آفرین حضرت والا شد ومقارن این حال حضرت والا
صندوق از اسباب واشیای شاهانه آکنده فرموده در روز دوشنبه هفتم جمادی الثانیه از راه اعطا و انعام برای
( ایریل جارج کرزن ) کمپیل نمود و همدرینوقت پنجنفر از خوانین مبرم مهمند چون فتح الله خان وشير على
خان ومحمد یعقوب خان ومحمد سعید خان وسيف الرحمن خان که از باجاور رو بپایتولت نهاده و بفرمان حضرت
والا در کنر جای گزیده و درکابل آمده شرف یاب بارشدند حضرت والا ایشانرا در خوست مامور اقامت کرده
سپهسالار را فرمان کرد که اهل وعیال ایشانرا از کنر بجانب خوست کوچ دهد چنانچه او ایشانرا در خوست
فرستاد وایشان بامر فلاحت پرداخته اساس تحصیل مؤنت و معیشت زراعت نهادند و هم درین ایام دو بست و شصت
صندوق از اسباب و آلات و ادوات کارگاه نجار که مستر مارتین بکمانی خریده از فرنگستان بحمیل کابل نموده بودند پشاور
رسیده از آنجا باین سیر خان جانب کابل حمل و نقل داد و همدرین هنگام سید خان نامی از سادات ساکنه سنگر
رابه مجرستان که با اهل و عیالش و جمعی از اشرار هزاره مامور اقامت چكچلك شده و دختر شوهر دار او را
جنرال میر عطا خان در هنگام ورود خویش در مجرستان بجور واکراه متصرف گردیده بود ماجرا معروضداشته
داد خواست و حضرت والا خود او را از چكچلك طلب کابل نموده وی پس از مدتی که شرف بار یافت و عرضش
بصدق انجامید جنرال میرعطا خان کرفتار مکافات و کیفر تعدیات خویش که در هزارجات ازقوه بفعل آورده
بود گردیده محبوس و مال و منالش تمام ضبط دیوان سیاست سلطنت گشت و همدرین احیان میرزا پاینده محمد نام جلال
آبادی از درآمدهای گدامداری جلال آباد نزد میرزا محمد قاسم خان سر دفتر سمت مشرقی شده خواهش گدامداری
جلال آباد کرد و او که از ممر و مدخل منافع انبار داری نيك آگاه بود بوی همه را ابراز داشته و دركات منفعت
آن را بدلایل متقنه مكشوف نموده گفت تاچیزی افزون شکستی که سند من باشد و در روز حساب آنرا حجت
قرار دهم که ملاحظه منفعت بیت المال را بواسطه این زیادت کرده انبار جلال آباد را فرمان داده تفویض کردم
والا نمیتوان بدون امر واجازت دولت انبار داری را بکسی داد و میرزا پاینده محمد اینرا شنیده بتعلیم والقاى
میرزا محمد قاسم خان سند شرعی و آقا جان و میرزا شیر احمد و ناظر میان نور و میرزا گل جان نامان را ضامن
خسارت و خیانت خویش داد که در هر خرواری سه سیر افزون از حبوبات و ارزاقیكه رعايا تسليم وتحويل او
نمایند بدولت میدهد و از رعیت مثقالی اضافه از وزن ننگرفته بحواله دار و مصارف دولت نیز کمتر از
وزن نمیدهد و در خرواری سه سیر افزون بدولت میرساند بعد میرزا محمد قاسم خان فرمان انبار داری
جلال آباد را بنام او نگاشته وخاتم بر نهاده چون ناظر محمد صفر خان غلام خاص حضرت والا منصب مهر
برداری داشت و رسوم مهرانه را از تمامت حکام وقضاة وعمال وضباط که مامور میشد ازده تا صد ودو صد
روپیه بر طبق درجه کار میگرفت و ازین ممر دارای قرب هشت الی ده لك روپیه شده بود ودستور العمل
داشت که فرامینی را که کار گذاران بزرك دولت مهر نهند بمهر مهر آثار بادشاهی مزین کند فرمان میرزا
پاینده محمد را مهر کرده بوی داد و نگفت که این سه سیرغله را که از هر خروار اضافه بدولت میرساند و از
رعیت اضافه نگرفته و بمصارف پادشاهی کم نمیدهد آیا خاك ياغله انبار مخلوط میکند یا جن از دیگر جا آورده
مصارف انبار دار و تنخواه او و عمله کار را کامل میکند و ازینجاست که اعلیحضرت سراج الملة والدين چنانچه
در جلد چهارم بشرح خواهد رفت باجاره دادن امور دیوانی دولت را موقوف و قدغن فرمود و هم در تضاعیف
واقعات مسطوره سه تن پسران نصرت چتك از هرينه واستدعای خود اجازت آمدن کابل یافته با اهل و عيال
خویش از پشاور راه کابل پیش گرفته در ظل حمایت و رأفت ایندولت آسائیدند و از جانب دیگر محمد علیخان
عفو وپوزش
محمد علی خان
مر کاترستان


( ۱۱۹۰ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
وکیل سیغانی که از سوی پنجشیر چنانچه گذشت روی تسخیر محال شامطه کافرستان نهاده بود با بیست و چهار بیرق
از عسکر نظامی و لشکر ملکی مردم کوهستان و کوهدامن و پنجشیر وغیره راه یورش و سرزنش کفار بر گرفت
و مطابق ایام فتحیاب شدن سپهسالار غلام حیدر خان که بشرح رفت موضع دوابه واقعه بوشال را قهراً متصرف
گشت و لشکر تحت رایت خودرا شش حصه کرده از شش راه مأمور رفتن در اندرون جبال کافرستان نمود
و همچنین محمد صدیق خان حاکم نجراب با لشکر نظامی و مردم نجراب و تگاب در روز یازدهم جمادی الثانیه ره نورد
کافرستان شد و عبدالمجید خان حاکم پنجشیر از ( پریان ) روی بسوی موضع ( کوه پشو ) از موطن کفار
نهاد و قاضی بختیار را با میرزا خواجه درویش نام نویسنده او در قریه ( کوریتو ) واقع دامن ( کتل جاز )
مأمور اقامت وعلوفه باردو رسانیدن کرد و خود با محمد علیخان وکیل و لشکر ظفر دلیل بفراز کتل جاز شده
هنگامان دو چار باریدن برف گردیده سه شب و روز در فراز کتل بصعوبت گذرانیده كيف شدند و عبدالمجید خان
در همانجا اقامت ورزیده مواظب انسداد راه عقب لشکر شد که مبادا از قفا آسیبی روی دهد و محمد علیخان
با چیزی از لشکر راه منزل مقصود بر گرفت و از قفای او دو صد تن پیاده نظام با دو ضرب توپ نیز از کتل فرود
گشت وقور خانه را از سبب صعوبت مسیر براه ( کتل اریپ ) حمل داد و سپاهیان توپخانه هردو ضرب توپ
را بدوش از سنگلاخها بقوت مردانگی گذرانیدند و محمد علیخان پس از رسیدن هر دو توپ درده ( آماکی )
واقع بوشال فرود آمده در جای وکیل مترصد مرصد (۱) گشت و از دیگر سوی پس از فتح و تسخیر ( منده گل ) (۱) مرصد
که گذشت بمیزان از کفار بدرها و قفار طعمه تیغ دلیران کارزار گشته تا جای راه استقامت و اعتذار بر نرفته جای نگهدا
دوتن از بزرگان کفار ( کانتوز )چون (جدا) و( آزار ) با مان دو تن از مردم زیباك که ایشانرا جنرال تاج شت و انتظار
محمد خان از بدخشان نزد کفار فرستاده باطاعت دعوت کرده بود از در ضراعت نزد سپهسالار غلام حیدر خان چیزی
حاضر آمده اظهار انقیاد کردند و دین اسلام پذیرفته گفتند که قوم هم در تن برضا ورغبت ره نورد دین مبین
اسلام شده اطاعت ورزند و مالیات را داده امان جان خواهند و اینرا گفته از سپهسالار خواستند که چند تن
را از راه حصول یقین با هم در تن مأمور رفتن (کانتوز) کنند تا مواجهه ایشان آتش در بتخانهای خود زده
اوثان چوبینیکه دارند تمام بسوزند و مساجد بنیاد نهاده آباد کنند و بکار ساختن راه پرداخته خود آنمردم
بدون معاونت غیری راه پادشاهی را در اندرون کهسار موطن کفار بسازند وسپسهالار نیکو کار اخلاص شعار
قبول اظهار هم دو تن کرده یکی را در اردو نگاهداشته آندیگر را نزد بزرگان قومش گسیل کرد که با ایشان
از راه صدق مقال خود آمده در اجرای اموریکه اظهار کردند بپردازند و او رفته باسی تن از بزرگان مردم
( كانتوز ) ( وكاموز ) ( و بشتور ) ( ومنده گل ) باز آمد و سپهسالار همه را از تسلیات شافيه دل بجای آورده
تکلیف محتم اطاعت پادشاه و پذیرفتن دین اسلام که آنرا هم خود ایشان بدون ایما واشارتى بدرام (۲) شده بودند (۲) بدرام
نکرد که مبادا بمثابه چند خانواری که ایشانرا مردم ( کانتوزی ) و شيوخ جديد الاسلام سكنه آنسوی جبل آراسته و
( لوتكو ) که تعلق بچترار دارد از برف وغيره موانع رستگار ساخته در چترار برده بودند اینانرا نیز بدانوی خوش و خرم
راه فرار نمایند و از جمله مردم ( کانتوز ) را که بدین اسلام مشرف شدند اینقدر تکلیف کرد که سی و دوتن
از بزرگان قوم خودرا از راه گروگان حاضر اردو کنند که لشکر داخل موطن ایشان شده از اموریکه اظهار
کرده اند عایدقوم مبرباز نزده همه را اجرا نمایند و اینرا با حضر آمدگان قرار داده در روز هفدهم جمادی الثانیه
سه تن از جدیدالاسلامان ( کانتوزی ) را مقبسی و دوتن گروگان فرستاده چند تن از جدید الاسلام (کاموزی)
را از خصت آوردن اهل و عیال ایشان که در کوه پناهیده بودند داد و بزرگان کانتوزی را که بدین اسلام
در آمدند خلعت نیز عطا کرد و ازین رفتار و مدارای سپهسالار از بدو مداخله ش در تصرف کافرستان تا روز
مذکور در صد تن طوع ورغبت خویش بدرای دین اسلام شدند و همه در شرفقت سپهسالار درایت شعار بذریعه


(١١٦٦)
( سراج التواريخ )
( وقائع ماه جمادی الاخری سنه ۱۳۱۳ هجری )
جلد سوم )

شرح حال سلطان محمد جاسوس سردار محمد ایوب خان
عريضه بيست ثوب چوخه ماهوت بجهتيكه وبيست طاقه لنگی زرین مجدده وبیست روپیه کی برای خلعت بزرگان
آنمردم وحضى صفت خواسته وحضرت والا از کابل همه را در جلال آباد فرستاده از آنجا بپادگان پست خانه
غدر نوان کم کم برداشته نزد سپهسالار گذاشتند و همدر خلال احواليكه بشرح رفت سلطان محمد نام افغان که
پیشه تجارت داشت و سپهسالار غلام حیدر خان وقتی او را محبوس کرده ورها داده بود بایما و اشاره سردار
محمد ایوب خان و هوا خواهان او در بین کوهستان مردم میمند که مادر عصمت سیر آن سردار
عالی تبار از قوم میمند بود در آمده و تا اسهار ونواحی آن گردش کرده از احوال مردم کشوری ولشکری
علم حاصل نمود واز بزرگان مردم میمند نامها بنام سردار محمد ایوب خان گرفته در زاو لندی
بنموشدخان لونی باب رسانید که سردار والا تبار از راه فرار داخل کهسار میمند شود و در گرفتن تخت سلطنت
موروثی پدری خویش جد و جهد کند هم آئینه ایشان که قوم مال و بند ور معاونت او کوشیده ترک یاری
ومددکاری نکنند و خوشدل خان او را با صحائفيکه با خود داشت نزد سردار مذکور برده وی يکصد و پنجاه روپیه
نقد ويكثوب بالاپوش کشمیره و يك قامت لباس سراپا باو خلعت وانعام عطا کرده پانزده روپیه خوشدل خان
نیز داد بعد سلطان محمد نزد میرفقیر خان که زوجه سردار محمد هاشم خان خواهر او نامه و دو دستمال ابریشمین
برای وی ارسالداشته بود رفته نامه خواهرش را رسانید ومير فقیر خان شانزده ذرع اطلس و دو زوج بوت
ويكميل تفنگچه شش لوله برای خواهر خود و يکثوب بالا پوش ويك طاقه لنگی و پنجروپیه نقد بوی داد داده
مواضعه نهاد که دروقت بازگشتش نیز انعامی عطا کند وماجرا از عرض وقائع نگاران زاوالندی بسمع فیض
مجتمع حضرت والا رسیده سپهسالار غلام حیدر خان را فرمان و تأکید کرد که سلطان نامرا هر هنگام که پایاب
اسمار ودیگر موضع ومقام آن کهسار گردد گرفتار سلاسل و اغلال سازد و مقارن اینحال که سپهسالار ستوده
افعال سرگرم انتظام كتفار وحشى خصال بود و در ضلالت وترك اطاعت ايشان آهنگ قتال داشت و هم اوليا
قل خان که پاسبان نظامی وملكى باصر و فرمان حضرت والا روی تسخیر بسوی کافرستان نهاده در زیر کتل
( بادول ) مترصدانه فروکش کرده روز میگذاشت دوتن از بزرگان کفار ببادول نزد اولیا قل خان حاضر آمده
از جانب مردم خود پیام گذرانیدند که تمامت ایشان از راه اطاعت پیش آمده پذیرای کیش اسلام و مساجد
جای انقیاد امر و نهی پادشاه عدالت انسام شوند و اوهر دوتن را خلعت عطا کرده رخصت انصراف واجازت آوردن
کفار سکنه بادول داد و همدر اثنای این ماجرا کپتان محمد صدیق خان با دویست تن پیاده نظام و دو ضرب
توپ قاطری بمجاهدین مردم تکاب و نجراب که در تحت رایت محمد صدیق خان حاکم آنجا راه جهاد می پیمودند
ملحق گشت و در شب هفدهم ماه جمادى الثانیه که فردای این شب چنانچه گذشت سپهسالارسه تن از جدید الاسلام
کاشوزی را مأمور آوردن سی و دو تن گروگان کرد برف آغاز باریدن نموده در کتل ( اریب ) باندازه
قد آدم از قدم تا استخوان ترقوه (۱) گردن برف بزمین ریخته کوه و کمر وراه و معبر را مسدود ساخت
(۱) ترقوه و بسیا مرادر دهشت و وحشت انداخت و کپتان محمد صدیق خان بدون اندیشه و استصوابرأی اولیا قلخان که با اولیاقلخان
بالفتح وقاف حاکم لغمان در زیر کتل (بادول) توقف ورزیده بود از انجا با سپاه نظام و توپخانه که در تحت رایت داشت برخاسته
مضموم بفراز کوه بار فرود شدن گذاشت و درینجا هفت تن از کفار ( بادول ) بتوسط و شفاعت محمد غلام نامی از مردم
استخوان (فراجنغان) نزد کپتان محمد صدیق خان حاضر آمده خود را بقرائت کلمه طیبه از ظلمت کفر تفریق کرده دین اسلام
چنبر گردن پذیرفتند و بزبان ضراعت اظهار اطاعت دولت بکپتان گفتند که لشکر داخل بادول نشود چه عیال ایشان از
مشاهده سپاه و آواز موزيك خود را در محل تباه دیده دمساز فرار کهسار شوند و کپدان گفتار ایشا را وقفی ننهاده
بسرعت وشتاب داخل (بادول) شد و پنجاه تن از سپاهیان نظام از سرما در میان برف هلاك گشت وکپدان محمد
صدیق خان هیچ باك نکرده بامردم (بادول) طرح جنك انداخته همه را فرار کهسار ساخت وقلاع واقم آنجا را
که از اکثر از فرار بازمانده در آنها جای داشتند آتش زده تمام سوخت و زن و مرد آتش کباب گردید و زن از سپاهیان


(١١٦٧)
( سراج التواريخ )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان )
( جلد دوم )

لطام مقتول و دون مجروح و هفت تن از لشکرمکلی زخم دار شدند و قلاع آتش سوخته (باندول) و(ایش) و(نمو) که چار
صدخانوار مالك داشتند بتصرف جنك جویان سپاه درآمد و فرار شدگان کفار در موضع ( گراج ) واقع کنار سیلاب
انجمن گردیده قرین یأس و اضطراب و هراس قرار گرفتند و مقارن اینحال اولیاقلیخان نیز از زیر کتل ( باندول )
راه قفای کمیدان محمد صدیق خان گرفته هزاران تن از لشکر ملکی را امر الحاق باردوی او کرد و کفار از کنار
سیلاب فرار اختیار کرده و پل را از روی آب برداشته با این لشکر قبل از پیوستنش بکمیدان مذکور ساز محاربت
نمودند و یکتن از مسلمانان جراحت یافته پانزده تن کفار بدار البوار شتافتند و در خلال این قتال و جدال سی و دو
تن بزرگان کفار کاشور که سپه سالار سه تن جدید الاسلام را چنانچه گذشت عقب ایشان کاشته بود از راه اطاعت
پیش آمدند و چون هفت تن از ایشان کسانیکه سپه سالار نام برده و خواسته بود نبودند و هم سه تن از روسای قریه
پیروك نیز از آمدن تقاعد ورزیده بودند سپه سالار در روز نوزدهم جمادی الاخری چهار تن از پیش آمدگانرا امر
مراجعت و آوردن آن ده تن کرد و درینوقت اکثر از کفره کاموز نیز بتوسط آنانیکه سپه سالار تسلیت داده
چنانچه گذشت مأمور آوردن اهل و عیال ایشان کرده بود از کوه جهالت و ضلالت فرود کشته و درخانهای خود
جای اطاعت گزیده بدین اسلام مشرف گردیدند و از کافرانیکه راه فرار جانب چترار برگرفته بودند بیست و یکنفر
از شدت برودت در زیر برف هلاك شدند و از جانب دیگر محمد علیخان وکیل دست بختل و غارت کفار قریه مجام
گشوده چهل و دو تن غلام و کنیز و سی و سه نفر اسیر از کفار کام (١) و هشتاد و شش تن از قلجار سکنه بوشال گرفته
همه را کتبل چاریکار نمود و جلال الدینخان حاکم آنجاایشانرا بحراست و حفاظت دلاورخان و شهر باز بيك نوكران
دولت و تحت محمد نعیم خان کمیدان فوج پیاده خاص حضور ورکاب سعادت دستور حضرت والا در کابل فرستاد
و هم هشت تن برده ماه پیکر که زردود حاکم مذکور بودند بحمایت و صحابت نور محمد غلام بچه ارسال پایه سریر
سلطنت کرد و ازینروز ببعد تا روز چهاردهم ماه شعبان چنانچه در موقعش شرح خواهد رفت دوهزار و سه صد
و نه تن اسیر که لشکر تحت رایت محمد علیخان وکیل دست گیر کردند در چاریکار رسید و عمدرین ایام یکهزار و
چهارده سیر نمك لاخورد ارمغانی دوماهه سه روز معدن بدخشان حاصل شده تحویل خزانه دار آنجا گردیده هم
میرزا عبدالوهاب خان سر دفتر بدخشان یکهزار روپیه سکه قدیمه قندز و یکهزار روپیه چهره شاهی انگلیسی
ويك خريطه بلاورن لعل و شصت و چهار صندوق سیب ونمك لاخوابه و حاصل باغ شاهی بدخشان و سی و پنج
جلد پوست خشك كاو كه این پوست ها را محمد کریم خان بازرگان باشی بفرمان حضرت والا خریده بود ارسال کابل
نمود و هم غلام محی الدینخان خزانه دار آنجا دوازده هزار و سه صد و سی و سه روپیه باششصد و چهل و پنج مثقال
و دو نخودلعل که ازعین المال حضرت والا گردا مده بود بدار السلطنه فرستاد و همدرین هنگام نامه (از لفتنت چارلس)
(کانرنو لکام) و (لفتنت فرينك آن نهون لاين جيم) امان انگلیس که در طهران باقامت ایران اقامت خدمت دولت
خود داشتند بجهة امرى بپایه سریر ایندولت رسیده وحضرت والا پاسخ آنرا بنشتن فرموده در روز نوزدهم
مذکور جمادی الاخری نزد حکمران هرات امر فرستادن نمود که او بتوسط عبد الله خان وكيل التجار ومقیم مشهد
در طهران برساند و همدرین ایام (پلگوفنك) روسی که در موضع تنوره اقامت داشت نامه بپسر هنك محمود خان سرحد دار
ایندولت نگاشته بملاقات خویش دعوت و اعزاز و اکرامش کرد و او نامه وی را نزد حکمران هرات فرستاد و چون
او در نوشته مرسوله خواهش کرده بود که حامل نامه حکمران ایالت ماورای بحر خزر را با د رفتن بهرات دهد
حکمران هرات بپسر هنك محمود خان نوشت که اگر فرستاده حکمران ماورای بحر خزر روسی یا ارمنی
و قزاقی باشد نمیتوان اجازت آمدن در هرات داد چه حکومت بدون محافظ نمیتواند از حمایت و سلامت
او کفیل شده مامون بدارد و اگر بدرقه و محافظ بحراستش گماشته آید امر خلافی در خیال کار گذاران
دولت روس جای گرفته باعث افسوس خواهد شد و اگر مسلمان و ترکمان باشد نیز بیرون از اجازت
حضرت والا نمی توانش راه دخول در هرات داد و اینرا پسر هنك مذکور نوشته ماجرا معروض پایه سریر سلطنت
داشت و حضرت والا فرستاده مذکور را اجازت دخول در شهر هرات نداده فرمان کرد که اگر نامه و پیام

(١) کلوم
نیز هست آن
جای دیگر
خواهد بود


( ۱۱۲۸ )
( جله سوم ) ( وقائع ماه جمادى الاخرى سنه ۱۳۱۳ هجری ) ( سراج التواريخ )
در در باخود داشته باشد اورا راه و در قریه دور از شهر جاداده نامه و پیام را بستانند و معلوم کنند که بجه
مدعا نامه و پیام فرستاده است و حکمران هرات از پر تو وصول افگندن این منشور پلكونك روس مقيم شوره
را آگاهی داد و اوتاج تلگرافی را که بادونفر داغستانی حامل نامه حکمران ماورای بحر خزر بود مأمو ر هرات
و امر کرد که در قریه دور از شهر که حکمران آنجا قرار دهد فرود شوه و هم قاضی سعد الدینخان حکمران هرات
بدرقه و حارس کماشته امر نمود که او را از قره تپه برداشته بکمال حراست در نواحی هرات رسانند و سرهنك
محمود خان او را بواسطه شخص داغستانی که نامش در مکتوب حکمران هرات رفته بود مانع شده نگذاشت که
داخل خاک هرات شود واو ( بپلكونك شوره ) پیام داده باسما و از موضع چهل دختران بازگشت و در پایان کار تاج
لطر مذکور از توقف زياد دل تنك شده تنها بدون همراه وارد باغ کارنامه هرات شد که ان شاء الله دروبال و در آنجا
بملاقاتش با حکمران هرات در موقعه ش رقم خواهد شد و هم در خلال واقعاتیکه بشرح رفت سید آدم شاه نام
فوشنجی که سالها روز خدمت دولت انگلیس بسر برده و بنام هجرت با محمد عمر خان تور زائی در کابل آمده
بود شرفیاب بار گردیده حضرت والا پیش امر کرد که در خوست نزد سردار شیرندل خان مواظب خدمت شود
واو از عدم سعادت قبول امر حضرت والا را نکرده در دیگر جا خواهش اقامت و خدمت کرد و حضرت والا
بفراست از ناصية حال او درك اثر منافقت و مكاوحت ( ۱ ) کرده از راه پشاور امر اخراجش فرمود و از قفای
این حکم در ملاطفت حضرت والا بروی پسر و برادر زادگان نائب میرخان که در پشاور بروز خدمت دولت بسر
برده فویت نمود کشوده آمد چنانچه در روز بیست و چهارم جمادی الاخری پانصد روپیه برای غلام حیدر خان
پسر او و صد روپیه بنام خادم پسر او و چهار صد روپیه برای عبدالرحیم خان بن محمد صابر برادر او وصد
روپیه برای خادم وی و چهار صد روپیه برای عبدالله خان پسر دوست محمد خان عم نائب میر مرحوم و صــد
روپیه بنام خادم او مجموع هزار و ششصد روپیه تنخواه سالیانه معین و مرحمت گشت و همدرین هنگام جنرال شیر
محمد خان یکهزار و دویست و پنجاه و دو میل تفنك و سه صد و هفده میل تفنگچه و چهل میل قرابینه ( ۲ ) و دو
صدو هفتاد قبضه شمشير و پنجاه قبضه کارد و یکصد و ده قبضه سیلاده و بیست و نه قبضه کرچ و شش قبضه پیش
قبض يعنى دشنه و دو قبضه خنجر و پانزده عدد سرنیزه که بامهر و هشت جلد چرم آهو از مردم هزاره بدست
آورده بود مصحوب محمد يعقوب خان کپتان فوج پیاده فوفل زائی در کابل فرستاد و هم محمد محسن خان حاکم
هزارۀ دای زنگی مقیم اشکارا باد علی (۳) زاهد سى و يكتوب برك وسى وسه تخته کلیم ، بیست و دو تخته نمد
شش جلد چرم آهو و دو هزار و پانصد روپیه نقد و پنج راس اسب که مردم هزاره بنام پیشکش با و داده
بودند بموجب اشتهار یکه شرف انتشار یافته بود که حکام و عمال وضباط وقضاة وغیره که تحف وارماغات از مردم میبرند
مخالف وعد لیا را که رعایا وغیره بپاس احترام دولت بایشان میدهند نه از رفعت و منزلت خود ایشان پس تحويل
بيت المال نمایند ارسال کابل داشت و هم پیست راس اسپ که از مال میر یعقوب بيك و بیست راس دیگر از
بعضی آحاد وافراد هزارگان با هشتاد و هفت ميل تفنك و بيست و دو قبضه شمشير و پانزده میل تفنگچه و شانزده
قبضه کارد ويك قبضه کرچ و چهل و شش فردگاو وهفتاد راس گوسفند بدست آورده بود بايك تن از خواهران
محمد عظيم بيك سه پای که تا این وقت مخفی روز بسر می برد تمیل کابل کرد و این محمد عظيم بيك بندوت قوم
و مکنت جاه نسبت بدیگر میران هزاره رتبه و مقامی نداشت بلکه شخص پست پایه و فرو مایه بود و بطمع خام
چنانچه گذشت طالب خطاب سرداری شده قدم از اندازه خویش بیرون گذاشت تا که از شرارت و خسار تیکه
در نهاد داشت باعث فتنه و فساد گردیده مورث قتل و غارت و اسر جان و مال وزن و دختر و پسر و موطن و مسکن تمام
هزاره شد و بمکافات کردار ناهنجار خویش برسید که هنوز معامله آخرتش با خداوند قهار است و همدرین هنگام
(۱) مکاوحت با چیزی در کوشیدن و با شکار دشمنی کردن (۲) قربینه باصطلاح مردم افغانستان تفنگ کوتاه را که
عشابه دنباله مرغاهن فراخ دارد کویند (۳) قلعه کوچکی که دارای يك خانه نشيمن وكندار چشمه ساریکه
زیست و حش و طیر و جانوران کوهی میباشد واقع است و محل اقامت آدم نمیباشد


( ١١٦٩ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
شیخ محمد امین بن شیخ عبدالحبیب از شهر کان جناب شیخ احمد تره بمیل علیه رحمة الله الجلیل که از هرات بعزم بر حال
وظیفه الجدادانجاد خود در کابل آمده بود در روز بیست و هشتم جمادی الاخری شرفیاب بار گردید و حضرت
والا وظیفه را که در سال یکصد و سی و يك روپيه کابلی و ربع يك روپيه نقد و شش خروار و هفتاد من هرات
جنس از حبوبات بود بر طبق رقم پادشاهی که در دست او بود بر حال فرمود و هم ده سوار برهان خان و هفت
ونيمسوار واحد بهادر خان و دو نیمسوار آزاد خان اسحق زائی را که فوت شده بودند بنام یار محمد خان و محمد سراد
خان و گل محمد خان پسران هر سه تن برحال نمود و ازان سوی تاج نظر بای فرستاده و حامل نامه حکمران ماورای
بحر خزر که ذکر ورودش در هرات از پیش وعده داده شده در عصر روز مذکور ماه جمادی الاخری با در باغ
کارته هرات گشت و از ورود خویش بقاضی سعد الدین خان حکمران هرات آگهی و شکار دار که در قطی
انفیه از نقره مینا و سواد کار از جانب ژنال پلکونك بنام هديه و تحفه برای او با خود دارد و هم در نوشته خود
تعيين وقت و اجازت ملاقات خواست و حکمران هرات وعده ملاقات بساعت نه قبل از نصف روز بیست و نهم
ماه مذکور باوی نهاد چنانچه روز دیگر بتمامت افسران نظام و بزرگان شهر و اهل دیوان را بار داده و وی حاضر
آمده نامه را بتعظیم هر چه تمام تر بحکمران هرات تفویض (۱) کردو او قبل از انکه نامه را کشوده قرائت کند بوی
گفت حضرت والا اجازت نداده بود که تو در شهر هرات آمده نامه و پیام بگذاری ولیکن چون در نوشته خویش
هوا خواهی و ثنا خوانی این دولت را نموده وهم مسلمان بودی در شهر راه دخول داده شدی بعد نامه
حکمران مزبور را باز کرده دید و خواند که بشرحی از گردش خویش در سر حدات هرات وغيره و باز گشت
نمودنش در پنجت عشق آباد و خوشنود شدنش از سیر وسلوك سر حداران افغانی و دستور العمل محصول دادن
بمال التجاره افغانان بعنوان همجواری و امر کردنش کارکشان ماتحت خود را با بازرگانان وغیره
مردم افغانستان بنيك رفتاری و بردباری رقم کرده است و پس از خواندن این نامه حکمران ماورای بحر خزر
را باصحیفه پلکونك مقيم موضع شوره از سال حضور سعادت دستور حضرت والا نمود و حضرت والا بخامه
خاص حکمران هرات نوشت که از طرف خود در پاسخ او بنویسد که از خرسند شدن آن مهربان بسی خوشنودی
دست داد که از دوستی ماراضی شدید و هستید و ما نیز از دوستی شما رضا مندیم چه درین تعلقات جانبین از وقتهاست
که بخوبی گذشته و میگذرد و امید است که اسباب خوشی سالها برقرار و بدوام باشد و از ورود آن مهربان در
عشق آباد خرسندی دست داد و امید قوی بخدای دانا و تواناست که اگر مقدرات و کار کشان دولتین در عالم همجواری
قانون دوستی را مرعی داشته با هم راه و داد پیمایند و بوضع دوستی زیست و زندگی نمایند انشاالله غبار نقار
همچنانکه در خاطر طرفین راه نیافته است راه نخواهد یافت و اینکه كرك چیان را در مواضع ( غريب آتا )
( و دورت قویی ) ( وكچن ) امر اقامت کرده و از مواقع آق ( رباط ) ( و كشك ) ( وداش کبرى ) واقع سرحد
خاك افغانستان جانب راه آهن باج گران را خواسته ودولت امپراطور اعظم كركما كولاب بازر كان افغانستان
را از قبیل غله و روغن و کاه و گوسفند وغیره معاف و مرفوع القلم ساخته اند که بدون دادن محصول از طرق
متعارفه حمل و نقل دهند و از افغانستان در مملکت روس ببرند دانسته کار گذاران ایندولت خواهندشد
و جماعة بالا را ترا از معافی داشتن آندولت كرك ما كولاب را آگاه خواهند کرد واینکه رقم و خواهش
کرده است که راه تویت پست یعنی داك جانب كشك پلسرخس مفتوح و باز خیر داده شود که مهتمی
مامور اجرای ارسال و مرسول مکاتیب کردد تا صعوبت بکار تجار روی ندهد این آرزوی آن
مهربان بغایت نیکوست ولیکن درین اوقات حکم کشودن راه جدید از طرف حضرت والا شرف صدور
نیافته است که من وعده بدهم بل داره نمیتوانم و اگر امر ضروری بدولت روی بدهد همانا مکتوب حکمران
هرات که بسر حد داران آن دولت ارقام و ارسال نماید بر طبق امر آن دوست که بقراولان روسیه کرده
شرح ورود
فرستاده
حکمران
ماورای بحر
خزر در
هرات
(۱) تفویض
سپردن و باز
گذاشتن کار
بخو در ایکسی


(۱۱۷۰)
( جلد سوم ) ( وقایع ماه جمادی الاخری سنه ۱۳۱۳ هجری ) (سراج التواریخ )
است مخالفت اثر رسانیدن آن نخواهند کرد و این امر را ندوست نیو دوستی دولتین ویلجهتی طرفین را روشن
و آشکار می نماید که حاجت بکشودن راه جدید ندارد و حکمران هرات عبارات مذکوره را در پاسخ حکمران
ماورای بحر خزر رقم کرده مصحوب تاج نظر فرستاده اوارسال داشت و در پایان کار حضرت والا که قبل برین
بعزم واراده اینکه مردم افغانستان ارزاق و ماکولات را در مملکت روس نبرند در هر صدی از گوسفند چهل
و هشت روپیه و دريك بارالاغ ازروغن چهارده روپیه و در هر بیست روپیه از چای گاو هشت روپیه چنانچه
گذشت محصول كمرك قرار داده بود و بازار کانان هرات این بار گران را نظر بمعاف داشتن دولت روس بهیچ
بشمرده دست از بردن ماکولات بازنکشیدند حکمران هرات و حاجی میرزا محمدابراهیم خان سر دفتر آکا بفرمان واسمی
کرد که از يك صدر اس گوسفند صدروپیه کابلی و از بیست و پنج من هرات روغن كه يك بار الاغست سی روپیه کابلی
محصول گرفته در محصول گاو اضافه از همان تومان هشت روپیه كمرك قرار ندهند و مقارن این حال
میرزا عبدالحكيم خان کوتوال سابق غزنین که از خیانت و خسارت و رزیدن خویش گرفتار غل وزنجیر
زندان سیاست شده بود در روز دوم ماه رجب بحاجۀ امانت در محفۀ ضراعت عریضۀ نگار داده بزیان
لابه (۱) استدعا کرد که حضرت والا دو تن پسران كوچك او را عوض پنج صد روپیه اشتراء و در جرگه
غلامان درگاه علیا جایدیای خدمت گاه و یگاه فرماید و حضرت والا در روز نجم ماه مذکور در پاسخ عرض
و استدعای او رقم فرمود که خودت عهدنامه داده التماس خدمتی کردی واينك عهدنامه ات حاضر و موجوداست
که نقض آن کرده خیانت ورزیدی اگر تو فراموش کرده باشی من فراموش ننموده ام باری اگر خودت خوب
می بودی و در خدمت راه صداقت می پیمودی البته پسرانت شرف السلك سلك غلام بچگان مییافت و حالا که خودت
سکی چگونه سك بچه را در دربار رامداده تربیت کار فرموده شود و اینر انوشته چنانچه بباید در پایان کارش بدهن توپ
بسته انارند کی سگبار نمود و هم در روز ششم رجب حضرت والا فتومحمد خان حاکم کلات را فرمان کرد که یکصدو
بیست و نه تن از بزرکان و آساده افراد قوم توخی جهة ملازمت فوج پیادۀ خاص رکاب سعادت اکتساب همایونی
انتخاب نماید و هم چهارده طغر امتشور بنام بزرکان قوم مذکور مصحوب كل محمد نام پیاده فوج نظام او دخیل
و اسدالله نام از فوج پیاده خان آبادی ارقام و ارسال فرموده امر کرد که هردوتن اعداد منتخبه را فراهم نموده
و بانهار قواعد نظام را بایشان نموده بعد در کابل آورند و همدرین ایام نامۀ مورخۀ دوازدهم جمادی الاخری
مطابق اول ماه دسمبر سنه يكهزار و هشتصد و نود و پنج عیسوی ویسرای کشور هند در خصوص تعیین خط
و محافظۀ سرحد جنوب شرقی و جنوب و غرب جنوبی که از سبب بعض مغالطه نقشه متعاهده در بین مکمهان انگلیس
و محمدعمر خان نورزائی چنانچه گذشت منازعه روی داده و مکمهان کار را معطل داشته در سمله شتافته بود بپایه
سریر سلطنت رسید و حضرت والا در روز پنجشنبه نهم رجب مطابق بیست و ششم دسمبر سنه مذکوره میلادی پاسخ
آنرا ارقام وارسال فرمود وهم بعضی از مسند عیات جانبين ازنامه او كه شش ورق مشتمل بریازده صفحه درقید
تحریر آمد میر محمدقاسم خان منشی وسیر کرده دارالانشاء رقم کرده حضرت والا بخامه خاص دستخط صحیح است
نموده برای محمدعمر خان فرستاده حکم داد که برطبق آن و نوشته ویسرای در روزبیست و چهارم رجب که موعد
رسیدن مکمهان را در حدود متنازع فیها قرار داده است بکار پرداخته انفصالش نماید چنانچه مذکور خواهدشد
انشاءالله تعالی و هم درینوقت میرزا محمد حسن خان بفرمان حضرت والا که از عریضه واسند های استرداد
( جدول چیچها نوروزخان ) بلوچ غزان بنامش شرف اصدار یافته بود ازقند هار در موضع بولك (۲) ابا
رفته نيك مشاهده و علم حاصل کرد كه مخرج و مجرای آن ازرود ( دوری ) که منبعش معروف قندهار است
بوده وازمرور اعوام (۳) وشهور مسدود و مطمور گردیده شش هزار ذرع ازجوی را آب خراب نموده است
و حالا اراضی تحت این جوی شوره زار گشته دارای کرورها در خانت وهمه کلابه وقابل زراعتند ومشتمل
بریاژده قطعه زمین وهر واحدی از قطعاتش پنج خروار بذر افتادست که مجموع هفتاد و پنج خروار شود
(۱) لا به سخنی که از روی عجز و نیاز وتملق و چاپلوسی کویند. (۲) اراضی بولاك بواسطه بويك ابا باين نام
معروف وشتهر گردیده است ( ٣ ) اعوام بالفتح سالها


( ۱۱۷۱ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
وشصت تن زارع و بزر گر بکار دارد که آباد و معمور شود و بهمین منوال دارای سه فصل زمین
است که من حیث المجموع دویست و بیست و پنج خروار تخم افگن میباشد و از قطعه ابتدای این زمین
تا بمتصل جوی چمچه مه که رود دوريست و نوروز خان ادعای ملکیت هم را دارد بیست و هشت کروه مسافتست
و از کنار اراضی مشروحه زیر این جوی جنگلستان اتفاق افتاده که همه ساله هزاران هزار بار چوب ازین
جنگل در قندهار حمل و نقل میدهند خلاصه چون حضرت والا از عریضه میرزا محمد حسن خان که بشرح و توضیح
داد از حالت و کیفیت نهر چمچه مه و اراضی آن مستحضر گردید همچنانکه در پاسخ عریضه نوروز خان که ادعای
استرداد آن کرده و حضرت والا چنانچه گذشت نگار داده بود که مبلغ مندرجه قباله آنرا دولت ادا کرده
زمین را بمردم خارج مملکت نمیدهد فرمان کرد که هر وقت وکیل نوروز خان وارد قندهار شود وجه آنرا
بقرار مندرجه قباله که با خود می آورد داده قباله جدید بنام دولت بگیرند و ازینوقت تا اوایل جلوس میمنت مانوس
اعلیحضرت سراج الملة والدین بجلّه ثابت و مقاولات بسر رفته اعلیحضرت ممدوح چنانچه در جلد چهارم مشروح
و مذکور خواهد شد حق و حصه نوروز خانرا از زمین مذکوره بهشت هزار روپیه قندهاری که چهار هزار و
ششصد و شصت و شش روپیه کابلی و دوثلث يكرو پیه شود خریده ادافر مود و همدر خلال احواليكه بشرح
رفت میرزا محمد حسن خان شرحی از خسارت و خیانت میرزا غلام صدیق خان و شصت و پنجهزار روپیه عین
او که حضرت والا چنانچه از پیش گذشت معزولش فرموده این مبلغ را که بثبوت پیوسته بود امر حصول
کرده و امیر محمد خان حاکم قندهار ترك تعمیل حکم اقدس نموده او را مامور سر دفتری ضبطی ووجوهات
کرده وی سیزده هزار روپیه دیگر از عمل و جوهات برداشته بود بعرض شهزاده آزاده سردار نصر الله خان
در حین ورود و توقفش در قندهار رسانید و شهزاده مجموع هر دو مبلغ را که هفتاد و هشت هزار روپیه بشمار آمد
امر حواله و حصول کرده چنانچه گذشت بکابل آمد تا اینوقت ا كثر بوصول پیوست و هم درینوقت از عریضه
برگد محمد صادق خان بسمع فيض مجمع حضرت والا رسید که بیست و پنج هزار روپیه از هستی و استعداد قندهار
سردار عبدالله خان حاکم سابق آنجا که معزول و چنانچه گذشت محبوس شده بود و شانزده هزار روپیه از مال
وملك هراتش حصول وتحويل خزانه گردیده دیگر چیزی و پشیزی ندارد و حضرت والا فرمان فرستاده انکار
داد که عبدالله هر آش خود را پهلوی افلاس انداخته میخواهد که وجه بیت المال را نداده صرف روز گار
خسران شعار خویش کند و اینرا نمیداند که دولت از یکروپیه حق بیت المال نگذشته آنرا ضائع نمیکند و از وی
برسیده و گرفته میشود و چرا مبالغ کلیه را که از سالها در کابل و قندهار برشوت و خیانت اندوخته است ظاهر
نمیکند و مقارن اینحال حکمران هرات ناظر در محمد و آقا محمد و ناظر شیر محمد نوکران سردار عبدالله خان
مذکور را که بچند تن از دختران و زنان هزاره را بامبالغ گزاف از قندهدار در هرات برده نهفته
بودند بفرمان حضرت والا محبوس و روانه کابل کرد و همدرین ایام میرزا محمد یوسف خان سارجین میجر
مأمور امور محبوسین اشرار هزاره و میرزا عبدالاحد خان سر دفتر مقربی هر دو تن از قوم تاجيك غزين مصدر
خیانتی که در موقعش بشرح خواهد رفت گردیده مورد عتاب و محبوس شدند و همدر خلال حوادث
مذکوره اکثر از مردم هزاره محمد خواجه و چهار دسته و جيتوى غزنین كه يك لك و پنجاه و چهار هزار و هفت
صد و نود و نجرو پیه از درك مساحت اراضی ایشان که حاجی محمدی خان ممیز چنانچه گذشت از مزروعی و غیر مزروعی و قید
جریب آورده اضافه از مالیات مستمره مقرره حواله شده بود و نیز نود و نه هزار و هشتصد و پنجاه و نجروپیه دیگر که
غلام حسین خان پیشخدمت باشی از درك افزون بودن جوو کاه و سقط شدن دواب و مواشی دولت بنام قومداری
اصطبلداران پادشاهی که اکثر از طوائف سه گانه مذکوره بودند وجوه کاه را قرار بست دفتر که افزون از
کفاف بور برده بودند باقیمت سرگین اسپان که به حمامها فروخته از سالها وجه آنرا خورده بودند حواله کرده


(۱۱۷۲)
( جلد سوم ) ( وقائع ماه رجب سنه ۱۳۱۳ هجری ) (سراج التواريخ)

بود و توان ادای ایندو حواله را که دولت و شصت هزاره بپنجصد و دوازده روپیه بحساب آمد بخود نداشته
فرار اختیار کردند و حضرت والا از عریضه حکمران غزنین بر ماجرا آگاه گشته فرمان کرد که چند تن از
بزرگان هرسه قوم را بکابل بفرستند که پس از محقق شدن و بثبوت پیوستن هر دو حواله مصارفی بروز کار
آن مردم قرار داده که بقسط وجوه دولت را رسانیده کم وفرار نشوند و این حواله چرین تا کنون که ماه
ربیع الثانی سال هزار و سه صدو سی و شش مجریست نوقصه اش ثبت کتاب شد همیچنان بنام لا قبولی مانده و همه
ساله وکلای آن مردم در کابل خواسته شده وصرف و خرجی کرده پس میروند بالجمله قبل از اینکه وکلای آن مردم
بفرمان حضرت والا راه کابل برگیرند حاجی محمد نبی خان که در غزنین و از کار ناصواب خود آگاه بود از آمدن
وکلای آن مردم در کابل عاقبت امر خود را وخیم در و هم از عرض غلام حسن نام هزاره که بشهرزاده آزاده
سردار نصر الله خان چنانچه گذشت در عرض راه منزل اوبه و جاوه یه بهود فریاد زده داد خواست در اندیشه باز
خواست افتاده کیدی اندیشیده معروض پایه سریر سلطنت داشت که کارکشان غزنین چون میرزا علیجان خان
قزلباش وسر دفتر و مسجدى خان بیات ومستاجر وچوهات وسید عبدالعل بن سید محمد تقی شیعه مذهبند وشب
و روز قرآن را در میان نهاده با هم سوگند و عهد میکنند که در غزنین دیگری بجز حاجی محمد نبی از اهل سنت نمانده
است باید او نیز بشد ببری از غزنین کم ویاره (۱) شود و هم مرتكب امور مخالف قانون میشوند چنانچه محمد علیشاه
بن سید احمد سرابی را باسه تن برادر زادگان وزوجه اش فرار مشهد کرده اند و فرار اختیار کردن او احاکم
و کوتوال بواسطه همین سه تن شیعه تا حال نپرسیده اند و بزرگان طوائف سه گانه هزاره نزد این سه تن آمد
شد و نشست و برخاست دارند که تدبیری برای گرفتاری او بکار برند و علی محمد خان پسر غلام حسین خان
واحمد علیخان پسر کربلائی حیدر خان با بعضی دیگر که در کابل نظاربند بودند در خانهای خود در آمده سعی
بواسطه هر سه تن مذكور سبب باز گشتن ایشان نپرسیده است وحضرت والا در پاسخ این عریضه
او رقم فرمود که اگر آن سه تن شیعه اند حاکم و کوتوال وقاضی و مردم شهر و اطراف آن بجز از
مردم هزاره که آنهم بغایت اند کنند همه با خودت اهل سنت و جماعتند پس چگونه ایشان در کار حکومت خلاف امر
شریعت و قانون سلطنت مداخلت توانند کرد اینرانکار فرموده خود حاجی محمد نبی را از راه اثبات وتحقیقات
عریضش طلب کابل نمود و او زیادتر در خوف افتاده مکتوبی از جانب بزرگان هزاره غزنین برای علمای مشهد
مقدس بخامه خدیعت بنوشت که در حق ایشان دعا کنند که از قید جور و ظلم افغان خداوند ایشانرا نجات دهد
و ازین قبیل توهات (۲) و اباطیل زیاد درج آن مکتوب کرد و نام اکثر از بزرگان هزاره غزنین را بخطوط مختلفه
که برخط یکتن حمل نشود نگارداد و بتوسط میرزا محمد حسین خان یکصد و هفتاد تن از مردان و زنان و پسران ودختران
آلقوم را بنام تفحص و تفرس و تحقيق راست ودروغ بودن آن در کابل خواسته در زندان سیاست انداخت و مال
ومنال وعقار همه را ضبط محکمه کوتوالی نمود و اکثر از هزارکان مذکور در محبس باجل موعود جهانرا بدرود
کرده مابقی را اعلیحضرت سراج الملة والدین که اریکه سلطنت را از جلوس میمنت مانوس شرف وتزئین داد رها واراضی
وعقار ج ایشانرا مسترد فرمود چنانچه تفصیل آن انشاء الله تعالی در جلد چهارم خواهد آمد و حاجی محمد نبی خان
کیفر این کردارش را بواسطه امر دیگر برده محبوس و پس از مدتی با مر شهریار دادگستر اخراج مملکت شد ودختر
جمشید خان هزاره جاغوری که زن مدخوله اش بود و او را در وقت مساحت کردن اراضی مردم جاغوری با آنکه
شوهر داشت در آغوش خویش کشیده بود در بستر زناشوئی خادم نامی از هزاره جاغوری در آمد که گویا
مكافات افعال واعمال حاجی محمد نبی خان را خداوند تبارك وتعالی بوی نمود و همدر خلال این احوال یکصد و هشتاد
و چهار خانوار از باقی ماندگان هزاره بهسود فرار اختیار کرده در بین مردم هزاره غزنین پناه گزیدند و چون
تجهیز ازو ششصد و بیست و شش روپیه مالیات مزارع ایشان در شمار آمد که ادا نکرده بودند سواران نظام از
(۱) یاره و یانه بمعنی گم شدن و سخن بیهوده (۲) توهات - خطایای باطل وشبه آمیز بی اصل


( ۱۱۷۴ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
کابل مأمور شدند که همه را در مساکن ایشان باز گردانیده وجوه دیوانی را حصول کنند واز جانب دیگر در
اثنای ماجرای مذکور سه صد وهفتاد و یکنفر از کفار (منی) و (بران) از راه اطاعت نزد محمدعلیخان وکیل سیقانی
آمده او همه را در دهات بریان بجیشیر امرتقسیم و جادادن کرد و همچنین پنجاه تن از کفار کانتوز غزنی آباییکه
پیش آمده چنانچه گذشت اسلام آورده بودند نزد سپهسالار غلام حیدر خان در موضع (منده کل) حاضر آمده
قبول اطاعت کردند وبدین اسلام همچنانکه گراییده بودند اظهار رسوخ وثبات نموده خواهش معلم برای تعلیم اوا
مر ونواهی الهی کردند واو با ایشان قرار داد که اسلحهٔ خودرا تمام بدولت سپرده پسران شصت تن از بزرگان
قوم را حاضر عسکرگاه کنند تا در کابل فرستاده تعلیم داده شوند وایشان این امر را بر گردن طوع ورغبت نهاده
وسپهسالار ایشانرا خلعت داده از جمله سی و چهار تن را در لشکر گاه نگاهداشته و مابقی را با احمد جان
خان طبیب و یکنفر مفتی واحمد شیر خان ختک در کانتوز کاشته امر کرد که بتمنای ایشانرا که خود
خواهش کرده اند خراب و همه را مسجد بنـیـد نهاده آباد کنند و ذکور واثاث و كبير وصغير را تعليم
وتلقين كلمهٔ طیبه وامور دین مبین خیرالمرسلین صلعم نمایند واسلحهٔ ایشانرا با پسران شصت تن از بزرگان قوم
در فرود گاه لشکر گسیل دارند وكوه برشدگان کفار ازین مدارا و مواسای (۱) سپهسالار خویش را از غارت و تاراج
وقتل و اسر بر کنار دیده باطمینان خاطر روی بازگشت بسوی مساکن خودنهادند و درهروز و چهارصد و پنجصد تن
از کفار کاموز و کشتوار که فرار و پناهنده کهسار بودند از راه اطاعت پیش آمده و کلمهٔ طیبه خوانده باعیاال
واطفال خود از میان لشکر عبور کرده در کاندیش وغیره دهات جابجاعمی شدند و سپهسالار بتعجیل هرچه تمامتر
راه منده کل را که بکنار نهر روامن کوه و همه جا در سنك صخره (۲) اتفاق افتاده و بسیار دی صعب و کوشش در کاندیش
رسانید وازانجا برای نشیب موضع اورمر گذرانیده در منده کل وصل کرد و ازانسوی احمد جان خان طبیب
واحد شيرخان که راه اسلحه گرفتن و آوردن پسران بزرگان جدید الاسلامان و تلقین کردن کلمهٔ طیبه بایشان
برگرفته بودند اسلحهٔ مرد م سکنهٔ دهات (برستم) و (چینی) و (اره کل) و (بیروك) و (غیرا) و (برمکا) و (شد کل) را کرد کرده
و قامت هر دمش را القای کلمهٔ طیبه نموده بنخانها را تمام آتش زده بسوختند بعد راه مسلمان کردن و اسلحه
گرفتن کفار (سکنته دستپی) و (یشور) برداشت و راه نیز در قرب موضع (برستم) که قریهٔ بزرك مردم کانتوز است
رسانیدند و کار را بر طبق تمنا راست نمودند و هدرعین این امور که سپهسالار بدستور مذکور بپای بردبگزار
وششصد نفر دیگر از کفار قرب ونواح بجیشیر از راه اطاعت نزد محمدعلیخان و کیل حاضر آمدند واوهمـه
را نزد عبدالمجید خان حاکم بجیشیر گسیل نموده ایشان با بدرقه ومحافظ از اعداد لشکر ملکی در روز سیزدهم ماه
رجب راه بموضع (ارپ) نزديك كرند و عبدالمجید خان همه را در قریای (اریب) و (بران) جای و آب و نان
داد واز قضای ایشان چهار صد تن دیگر بهدایت و راه نمائی ( شفی ) نام جدید الاسلام كه حضرت
والا دین محمدش نام نهاده بود پیش آمده به پیشینگان پیوستند و حضرت والا برای همگنان (۳) امر بلباس
دادن کرده از پوشیدن پوست بز وموی خشن آن برهانید و رفته رفته بدر اشتمار عروج داده برتبه اعیان
رسانید ومقارن اینحال کرنیل محمدعلی خان از قاطنین قلعهٔ نو هزین که برای فرستادن اثاث و ادوات و اسباب
واشیای دولتی که از هند و فرنگستان خریده میشد مأمور اقامت جلال آبادشده بودسی باراشتر از اسباب آهن
و چودن که مکاریان(٤) افغان دوسال قبل ازین هنگام از پشاور آورده برای خود در جاه انداخته و نهفته بودند که
فروخته صرف مؤنت کنند بدست آورده همه را مصحوب محمدغنی نامی از فوج سواره نظام کابل کابل کرد
و کرایه کسانیکه سرتکپ این سرقت شده بودند باسم حضرت والا مواخذه کشتند و هندر خلال احوالی که بشرح
رفت محمدصدیق خان کپتان که در مخاورهٔ درهٔ نیلاب چنانچه گذشت فتحیاب شده و کفار از راه هزیمت در کلوم
رفته باضطراب انجمن شدند اعمال واثقال ابطال رجال را در فرود گاه لشکر واقع موضع نیلاب گذاشته
شرح تنبيه
و تهدید و
استمالت کفار
(۱) مدارا و
مواسا صلح
و رعایت
و آشتی نمودن
ذکر محاربه
در کلوم
با کفار
(۲) صخره سنك بزرك (۳) همكنان همکاران جماعت حاضر و هم جنس و همه کسان و همکی اینان (٤) كرایه کشان


( ۱۱۷۴ )
( جلد سوم ) ( وقایع ماه رجب سنه ۱۳۱۳ هجری ) ( سراج التواریخ )

باستصواب رأی اولیاقلی خان شصت تن پیاده نظام ودویست تن از لشکر ملکی را بايك ضرب توپ بحراست بنه
و اغروق کاشته خود با بقیه لشکر و يك ضرب توپ دیگر راه مقاتلت جانب کلوم بر گرفت و در روز پانزدهم
رجب بقرب کلوم رسید و کفار بجنگ پیش آمدها هم در آویختند و فراوان خون هم ریخته یکصد و بیست
تن از لشکر اسلام مقتول گردیده در پایان کار کفار را تاب و ثبات از دست رفته پشت به پیکار دادند و از راه
هزیمت وفرار در قلعه معقلی که در قله کوه بلند دشوار گذاری واقعست شده محصور گردیدند وهم بعضی از
مغلوبین دست سپاه تحت رایت سپهسالار و محمد علیخان وکیل که قرار کهسار ادبار شده بودند از هر طرف
در آن قلعه گرد آمدند و درین جنگ بسیار کس از کفار بدار البوار شتافته از جمله مقتولین و مجروحین اسلام
(۱) بسی که بآغاشمار رفتند شش تن از فوج پیاده هراتی و پنج تن از فوج پیاده ترکی دیگر همه از لشکر ملکی بودند (۱) و بس ومقارن
بسیار معانی وقوع این محاربت سپهسالار غلام حیدر خان که از راه دیگر چنانچه بشرح رفت در استمالت کفار گشوده بود اکثر
دارد در اینجا از خانوان جدید الاسلام کفار کاموز را از موطنش کوچ داده در مواضع ( ساو) و (ناری) و (لته کام) و (ارکام) و (ترکوت)
ترجمه فقط منزل ومقام داد و خودش از راه حصول عز بحالت آغردوم جدید الاطاعت پس از گرفتن اسلحه مردم (کاموز)
صیاد ست و (کاشوز) که باحمد جان خان طبیب احمد شیر خان را مأمور این امر کرده بود در روز پانزدهم مذکور ماه رجب حرکت
نموده در ده ( برکتال ) که بزرگترین دیهات مردم کاشوز است وارد شد و این ده را با دیهات سه گانه شد گل و پشور ( وایسی )
مشاهده کرد و از انجا در موضع (پدموك) و از انجا در موقع (پرستم) شده در هريك از مواضع سه گانه یکشب بسر برد وعلم
بحالت نيك وبد وذلت وراحت و مسکنت واستطاعت آن مردم حاصل نموده همه را از کشتار ومحاربت وتسلیت
سزاوار دل نجای آورد بعد در لشکر گاه باز گردیده در عرصه این چهار روز که راه مشاهده پیمود راه را
نیز تا نقطه موقع بر (کتال ) ساخته و پرداخته و سدل نمود و از انجا تا دامن کتل مزار احمد دیوانه کار راه سازی را
جاری ساخته چهار پل بر روی آب دره کاشوز احی ساختن کرد و از دیگر سوی در خلال امور مذ کوره که
سپهسالار بانجام رسانید کپدان محمد صدیق خان که پس از محاربه موضع کلوم کفار را چنانچه گذشت در قلعه
حسین واقع قله کوه رفیعی بمحاصره انداخت واز حمله و یورش پی در پی که دلیران لشکر بر قلعه میتاخت کفار
را بتنگ آورد و از شدت جنگ قلعه را که تمام از سنك بود رخنه نمود و قاصه کیان بی تاب وتوان گردیده در
روز جمعه شانزدهم رجب طالب امان شدند و کپدان با اولیا قلی خان که او نیز در محاصره قلعه سهمی بزاسپ
ستیز زده خود را باقامت لشکر بدور قلعه رسانیده بود کفار را امان جان داده از جمله هزیمت یافته گان کفار
سکنه (نوشال ) را که مغلوب دست ستیزه آویز محمد علیخان وکیل شده از در تضلیل درین قلعه پناهیده بودند با وکیل نام
رئیس ایشان از قلعه بر آوردند و از پس آن کفار سکنۀ مواضع باندول و (ایشن) و (عمرا) و (سکنت) و (کراج)
و (پله گل) را که از در فرار باندرون قلعه شده پناه گزیده بودند جدا جدا بیرون کشیده در روز نوزدهم رجب از تعب
پاسائیده در تصرف قلعه گرائیدند و در روز بیستم رجب پناه گریزان کفار موضع (کلوم ) را نیز از قلعه خارج
کرده بدور مجگنیان اعداد سپاه نظام را امر باحاطه کردن و حراست نمودن کردند وهمدرینروز حضرت والا
منصور خان و کوهر امان برادر زاده کان شه یوسف علیخان مرشد ورئیس مردم غلاغه شقنان را که بسلوقۀ
متعبنه از جانب دولت قناعت نکرده خواهش تنخواه نمودند از راه شقنان امر با اخراج ما وراء النهر کرد
ومحمود خانخان حاکم رستاق را فرمان فرستاد که هر دوتن را با منسوبان ایشان از نهر جیحون عبور داده در مملکت
روس گسیل نماید وهم مقارن اینحال غلام نبی خان اچك زائی وسید سمندر خان ومحمد عظیم و محمد لطيف
نامان که از علاقه فوشنج توابع قندهار حال ضميمة خاك مقبوضة دولت انگلیس چنانچه گذشت با اهل وعيال
خود از راه هجرت در قندهار آمده وعيال و اطفال خودرا در آنجا گذاشته طریق کابل برداشته بودند در روز
بیستم مذکور ماه رجب شرفیاب بار شدند و حضرت والا نظر لطف کشوده غلام نبی خان را از عطای منصب


( 1175 )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

بیست سواری و یکهزار و ششصد و شصت و شش روپیه کابلی و دوثلث یکروپیه نقد و هفتاد خروار تبریزی معمول
قندهار از حبوبات جنس تنخواه سالیانه سرافراز ساخت و ششصد روپیه کابلی بسید سمندر خان و چهار صد
روپیه قندهاری برای هر واحدی از دو تن دیگر در سال تنخواه معین فرموده مأمور اقامت قندهار نمود و هم فتح محمد خان
اسحق زائی را از فوت صالح محمد خان پدرش بمنصب بزرگی قوم وعطای تنخواه پدرش ممتاز کرد و هم شامو
و فیض طلب نامان که سواران نظام انگلیس را از بودن فیض محمد نامی که چند تن انگلیس را در نواحی
( شالکوت ) ( و پشین ) کشته وزوجه خود را در بازار کی گذاشته از راه فرار در خانه ایشان پناه
جسته و پس از چندی باز داخل خاک مقبوضه دولت انگلیس شده چندتن از انگلیسا نرا دوباره بقتل رسانیده
در خانه آمدوت پناهیده وایندوتن خبرداد که در خانه ایشان است وسواران نظام انگلیس از بودن فیض محمد
در خانه ایشان آگاه گشته چنانچه گذشت او را بکشتند ومرد و تن گرفتار مکافات خون آن قاتل فرنگیان آمده
حکم حضرت والا بمحبوس بودن عمری هردوتن شرف نفاذ یافت چه بایندولت خبرنداده بودند که فیض محمد
مذکور محبوس عمری ودستش مطابق قرارداد دولتی از قتل دوستان این دولت کوتاه میشد و هوا خواهان
آندولت از راه خلاف قرارداد دولتی بانهاد خاك افغانستان نگشته خون اورا نمریختند و هم در روز بیست و یکم ماه
رجب میرزا محمد حسنخان ده لك روپیه از خزانه قند هار که از مصارف دولت فاضل آمده بود بسیل
خزانه کابل کرد و همدرین ایام محمد یعقوب خان اچک زائی که بپاد جو رودستم نهاده مرتکب فتنه و فساد گردیده (۱)
در کابل خواسته شده بود محبوس گشت و فرمان ضبط مال و ملک او و سعید محمد وجانك نامان و لمان های (۱) های امیر در
نام که دختری از ین دو برادر زوجه محمد یعقوب مذکور بود اصدار یافت و هر دو تن از وصول این منشور و رسیدن سعید محمد
پیادگان ساخلو از راه ضبط مال و منال ایشان با کسان خویش راه فرار کوه پیش گرفتند و پیادگان ساخلو تعاقب وجانک نامان
نموده باهم دوچار پیکار شدند و یکتن از دیگر برادران سعید محمد مقتول و یکتن مجروح گردیده زنان و فرزندان ایشان است
در وقت گیر و دار جانبین فرصت یافته از در فرار بیرون شتافتند و مال ومتاع ایشان بقید ضبط درآمده خودایشان
بدست نیفتادند و همدرین هنگام محمد کریم خان جاجی که از حضور حضرت والا مامور سر حد داری و اقامت بندر
( پیته کتل ) واقع عرض راه قندهار و شالکوت و ضبط و ربط محصول مال التجاره بازرگانان و غیره شده بود وارد
انجا گردیده سه صد تن پیاده ساخلو را که در نزد غلام قادر خان حاکم کدنی مقیم خدمت بودند با خود برداشته
در موضع پیته کتل مقام گزیده بکار مأموریه پرداخت و از جانب دیگر کیدان محمد صدیق خان واولیاقل خان
چنانچه گذشت حارس و محافظ بالای امان داده شدگان کفار کاشته در فکر تدبیر درستی کار افتادند و سرگرم اندیشه
استیصال کفار بودند که محمد علیخان وکیل با چیزی از لشکر نظامی وملکی درهنگام شام روزیکه آمد و تن کفار
را از قلعه که بشرح رفت برآورده محافظ کاشته دار دا نجا شد و محمد صدیق خان واولیاقل خانرا ملاقات کرده وشب
را باهم بروز بیست و یکم مذکور ماه رجب رسانیدند و بامدادان از جمله اسیران امان جان داده شدگان جمعی از
کفار بوشال را که از چیره دستی از فرار کرده باین قلعه کِپان که شرح حال ایشان از پیش گذشت پیوسته بودند
باز آمد و تن خواست که تفویض وی کنند تاسیر هم بطرفی از کافرستان بدست سر کرده که ماموران سمت بوره
نزد دولت از خدمت او بشمار آید و کیدان محمد صدیق خان و اولیا قل خان ازین خواهش محمد علیخان سر باز زده
پاسخ دادند که کفار بوشال ترا فریفته و خلعت گرفته از راه فرار بقلعه کِپان پیوسته درکار زار با ایشان پا۔
و مددکار شدند و چند تن از سپاه نظامی وملکی را کشته کشش و کوشش زیاد از قوه بفعل آوردند تا که گرفتار
آمدند پس چگونه بتو تفویض شوند واگر چنانچه خواسته باشی ایشانرا تسلیم شوی نام بنام رسید داده بعد
با خود ببر تا در وقت نیار بخدمت ما محسوب گردد و محمد علیخان ازین پاسخ آمدو تن برآشفته در نهان با کسان خویش
تعلیم نمود که در قلعه گلوم که اسیران دران جای دارند آتش اندازند که گرفتار ان فرار کرده از دست محمد صدیق خان و اولیاقل


(١١٧٦)

(سراج التواريخ)

( وقایع ماه رجب سنه ١٣١٣ هجری )

(جلد سوم )

خخان بيرون شوند و يا تمام با آتش سوخته هلاك و يا بخشم نامی مرده تن بگر دند و هم علوفه که در قلعه دار ند از التهاب آتش ضائع
و خراب گردیده بکار خوردن لشکر و مواشی و دواب ایشان نیاید چنانچه نمو د محمد علیخان با محمد صدیق خان و اولیا قلی خان
بمذاکره پرداخته هر دو تن را مشمول سخن ساخت که آتش در قلعه انداخته تمام بسوختند و بعضی از گرفتاران
نیز سوخته و برخی را که از آتش گریخته برون قلعه میشتافت تبعه محمد علیخان بقتلش میرسانید و نبذی فرار
کرده داخل فرودگاه لشکر شد و کیدان محمد صدیق خان واولیا قلجخان مآب تسلیت حرارت شعله آتش
هلاکت را سرد نموده همه را در موضع (جغيا) فرستادند بعد که از محاربت و مقاتلت بپرداختند یکهزار و چهار صد
و سی تن اسیر و هفتاد و نه میل تفنگ و سی وسه قبضه سیلاوه و هشت قبضه کتاره (۱) و شانزده قلمه نیزه که از پست
و دوره بدست آورده بودند و هنوز يك قلعه ديگر باقى و نامسخر مانده بود بحراست و حمایت سید حسین خان بن
سید غلام پادشاه کنری و معاذ الله خان صوبه دار نظامی در لغان فرستادند و در محاربه وتسخير ( كلاوم) وفتح قلعه لمه
کوهی که بشرح رفت بسیار تن از کفار عرصه تیغ پیکار دلیران کار زار گردید دوازده تن از سپاه نظام و یکصد
و پنجاه تن از لشکر ملکی اسلام مقتول و مجروح گشت و از آنسوی در خلال مقالیکه بشرح رفت سپهسالار
غلام حیدر خان که دهات ( رکشتال ) و ( شد گل ) و ( پشور ) و ( ایسی ) را چنانچه گذشت مشاهده کرده
در لشکرگاه بازگشت شد در کفار سكنه ( لندی سین ( پرداخته و سرزنش سخت نموده همه را در تحت فرمان
آورد و همکنان کلمۀ طيبه قرائت کرده دین اسلام پذیرفتند و سپهسالار بعد از فتح لندی سین کس نزد کفار
دره پیچ که در سال گذشته بدین اسلام گرائیده و اینوقت ارتداد ورزیده بودند فرستاده پیام پذیرفتن اطاعت
داد وایشان از دیدن و شنیدن زار و زبون شدن مردم (لندی سین) خود را در حالت هلاکت و بؤس و این دیده
پاسخ اطاعت و انقیاد داده وعده نهادند که در اسمار نزد سپهسالار حاضر آیند و سر بر خط فرمان نهند و هم ازین
پیام سپهسالار مردم موضع کلان گل ( از کفار دره پیچ پیادکان ساحلو را که حارس آن حدود بودند نزد
خود برده و مساجد بنیاد نهاده مامور اطاعت دولت واجرای او امر و نواهی شریعت حضرت ختمی مرتبت عليه
الصلوة و التحية پرداختند و مردم سكنۀ نشۀ کام نیز از شنیدن اینخبر رصمیم اطاعت گشتند و سپهسالار بدوست
کردن کار و بار آن مردم چند روز دیگر بسر برده چنانچه بیاید دل کرد، موضع برکوت باز گشت و از جانب
دیگر در تضاعیف واقعاتی که بشرح رفت مردم (متی) غیرت نام رئیس خود را که با صفدر خان تارکی راه مودت و مولات
در میان داشت و صفدر خان از آن مردم معاند بود از میان قوم کشیدند و او نزد صفدر خان شده پناه گزید و صفدر خان
پسر خود را بالشکر انبوهی از پیاده و سوار رهسپار انتقام غیرت نام واسیر پیکار با مردم (متی) کرد و پسرش از در
حیلت که مردم متی را از خود غافل سازد در افواه سحر ساخت که بر مردم سكنه موضع اسمار که ایشان نیز با صفدر خان
معاندت داشتند تاختن کند و مردم متی از سحر گفتن این حیوه هم ازینکه رعیت افغانسان بودند از حمله و ترکناز
پسر صفدر خان غافل و ایمن بودند که ناگهان اواز کرد راه در رسیده دست بغارت از آستین جلادت برآورد و مردم (متی)
که آسوده نشسته بودند سراسیمه برخاستند و دست و پائی زده کامیاب نگشتند چنانچه پسر صفدر خان و غیرت مال
ومتاع و دواب و مواشی آنمردم را غارت کرده قلاع و خانهای ایشانرا آتش زده تمام بسوختند بعد از وصول
مرام غیرت را بقهر وقسر در بین مردم متی جا و مقام داده خود پسر صفدر خان مظفر وشاد کام باز گشت
و حضرت والا از عرایض وقائع نکاران آنحدود برین قضیه آگاه شده سپهسالار غلام حیدر خان را که مشغول
نظم ونسق مهام کافرستان بود فرمان کرد که تاو ان اموال منهو به را از صفدر خان گرفته و غیرت را اکراز
عائد آمدن در نواح مر باز زند نیست و نابودش کند و از جانب دیگر در اثنای احوالیکه بشرح رفت چهار
تن دزد خسارت مزد در موضع باقر آباد مشهد مقدس بر سواران چاپار حامل مکتوبات قونسل دولت انگلیس
تاخته چهار رأس اسب و خریطۀ مکاتیب را بغارت از نزد ایشان برداشته وارد توسویه معروف بکهمان شدند
و دو تن از سواران نظام افغان با دزدان دو چار گردیده ایشان هر دو تن را هدف گلوله تفنگ کردند و سلطان

(۱)

کتاره
خنجر یست
شمشیر مانند
که پیشتر اهل
هند داشته
اند


( ۱۱۷۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
احدخان سر حد دار آگاه شده در حال پسر خود را با چند تن سوار بتعاقب دزدان گماشته وی ایی جلادت و رشادت
فشرده چهار رأس اسپ و خریطة مهمات شانرا بتغلب بدست اورده یکتن از دزدان را نیز دستگیر نمود و همه را
در هرات فرستاده حکمران آنجا طویس میرزا یعقوبعلیخان وقائع نگار دولت انگلیس و مقیم هرات كرد و يك
طاقه شال اهمیت عبری به پسر سلطان محمد خان و هفت طاقه لنگی بسوار انش از طرف دولت افغانستان بنام خلعت
وانعام عطا نمود و سه تن دزدان دیگر که فرار کرده بودند نیز گرفتار دست سر داران افغان شدند و پس از چندی
پسر میرزا یعقوبعلیخان نامه از جنرال قونسل انگلیس با یکصد و پنجاه روپیه انعام از مشهد نزد حکمران هرات
آورد که بگیرید کان دزدان بدهد واو باصر حضرت والا پس نرد قونسل مذکور فرستاده نگار داد که از جانب
دولت افغانستان خلعتیکه سزاوار شان آنان بود داده شده انعام دیگری را بکار ندارند و همدرین ایام از عریضه
قاضی سعد الدین خان حکمران هرات و حاجی میرزا محمد ابراهیم خان قزلباش که پس از فوت میرزا جیلان خان بنیابت
سر دفتری هرات چنانچه گذشت بایر از غبن و خیانت او که در زندگی خویش روی بروز آورده بود برداشته
وهفته وار در ماهی چهار بار آنچه از خساوت او که بروی کار آمده مکشوف می افتاد در کابل بدفتر سنجش فرستاده
بحضرت والا نیز معروض میداشت بمسامع فیض مجمع حضرت والا رسید کا از ابتداء تا حال چهل لك روپیه از زبان
کاری و خیانت شعاری میرزا جیلان و عمال وضباطیکه او مامور نموده بدمه ظهور پیوسته و از جمله شش لك
روپیه واصل خزانه کابل گردیده است و حضرت والا حکمران هرات و حاجی مذ کور را فرمان کرد که سی وشش
لك روپیه دیگر را بذریعه بازرگانان از انجا و با ومسئود طلای مسكوك اشتراء و ارسال کابل کنند ومقارن اينحال
هفت سوار قراولان بيك كه فوت شده بود بنام حاتم خان پسرش رسال شد و هم درین هنگام نعمت نام دزد
از مردم امن طاق قچاق که در سرقت با دزدان فیروز کوه هرات به اتیان جان اتفاقی را چنانچه گذشت
ورزیده و گرفتار گشته بکابل خواسته شد با نیاز بود دو هزار رأس گوسپند از هزار کان قلعة نو هرات را
دزدید و خوی جین او با دوازده قطعه خیمه که همه بنده کار کلتران دولت ایران بودند بدست پیر محمد داران
وهوا خواهان ایندولت افتاده چون بکابل فرستاده شدند حضرت والا از مشاهده ان سندات دانست که دزدان
از مردم ایران بوده اند پس شایران سندات را در هرات فرستاده امر کرد که از روی این سندها با کار گذاران
دولت ایران مذاکره و مفاوله نموده مطالبه گوسپندان مسروقه کنند و حکمران هرات هنوز با کار کنان ایران
در مذاکره نگشوده بود که باز نعمت نام مذکور از راه سرقت با نهاد حدود خواجه حسام الدین شده دست بقتل
شبانان مردم هزاره قلعه نو که گوسپندان ایشان را دزدیده بود دراز کرد و شبانان در اندرون جنگل پناهیده
خود را از قتل رها ئیدند و هنگام شام که از جنگل زار فرار کرده بودند خود را نزد سر حد دار دهنة ذوالفقار
رسانیده ماجرا باز داشتند و سر حددار آنجا تجسس نعمت دزد چند تن سوار گماشته ایشان در حدود کوه
نردبان واقع مسوضع بالا باد گرماب متعلق دولت روس از خاك ايران با او دو چار گردیده و سرش بریده یکتن
فیقش را دست گیر کرده با سر حضرت و لا در کابل فرستادند و سر نعمت قچاق را در قلعة نوبرتي افراشته
عبرةً للناظرین ساختند و پس از قتل آن سارق منافق حکمران هرات بامر حضرت والا بکار کنان دولت
ایران نامه فرستاده پیام داد که گوسپندان رعیت ایندولت اگر در حدود ایشان باشند تقلب نکنند اما چون
خود نعمت گوسپندان را در خاك مقبوضه دولت روس فروخته بود بدست نامدند و هم در خلال احوال مذکوره
محمد سرورخان حاکم خان آباد قطغن که وجوه بقایای آنولایت از دفتر سنجش کابل تحصیل او حواله شده و از
از جمله بیست و چهار هزار روپیه را که بعبدالرسول خان مستاجر حواله شده بود از راه لحاظ حصول نکرده
نیوز اسید احمد خان سر دفتر آنجا بمقامه شکایت این بطالت محمد سرور خان را معروض پایه سر یر سلطنت داشت
و حضرت والا بذریعه مکشوه سبب عدم حصول مبلغ مذکور را از وی پرسید و او بطالت خود را حمل
بر ممانعت میرزا سید احمد خان نمود و حضرت والا از جواب مخالف راه صواب او بر آشفته در روز سلخ رجب


(۱۱۷۸)
(جلد سوم)
( وقائع ماه رجب سنه ۱۳۱۳ هجری ) ( سراج التواريخ )
وقائع ماه
شعبان سنه
۱۳۱۳
(۱)
مفتوح العتوه
جاهائیکه
بغلب و قهر و
چنك مفتوح
شده باشد
نه بصلح
توقیع منیع بنام اورقم فرموده از آمداز نگاهداشتن و مخالفت ورزیدنش بامر دفتر المکاه وا کاه نمود و تنکار داده
که سر دفتر کار را بعاقلی و هوشیاری انجام و اتمام میکند زنهار بطالت و غفلت خود را بر سر دفتر حمل نکرده
وعناد را فر وهشته باتفاق و استصواب رای او موظف و مواظب خدمت باشد و طریق نفاق نپوید و از انسوی
در اثنای ماجرائیکه بشرح رفت سپه سالار غلام حیدر خان که سر کر م هدایت و تسلیت جدید الاسلامان کافرستان
حال موسوم بنورستان بود همر ا منتظم ساخته رایت ظفر آیت مراجعت افراخته در روز دوم ماه شعبان وارد
موضع بر کوت شد و در تمامت محاربت سپهسالار از سپاه تحت رایتش بیست و نه تن کشته و سی تن زخمی دو شپار
آمده دیگر آسیبی روی نداد و همچنین کپتان محمد صدیق خان و اولیا قل خان امور نزديك ودور ضواشع
مفتوح العنوة(۱) خودها را بدستور سررشته کرده روز سوم شعبان از موضع کلوم طیل مراجعت نواخته در منزل
دو آب و از انجا در مهبط موضع شیخ و از انجا در موقع نیازی رحل و ترحال هبوط و فرود نموده در لغمان
باستراحت آسودند و مقارن انجمال حضرت والا از عریضه و رشنامه دانشمهای رعایای سکنه تالقان و اشکمش
و برکه و نمیر محمد کریم خان و عبد العزیز خان و تاش نظر محمد خان را از تغیر عبدالرحمن خان و ارباب رضا
وجوز باشی حليم بمنصب ملکیاشی سرافراز فرموده صفر محمد خان و کنجلی خا نرا بدون
تغیر دیگری بمنصب ملکیانتی مواضع مذکوره شرف امتیاز و در روز چهارم شعبان رخصت باز گشت داده
همگنا را کبیل مواطن و مساکن ایشان نمود و همچنین خوش محمد خان بنصب منگیاشی میدم قندز وفرقی خان
بمنصب یوز باشی طایفه قطغن سکنه (تالقان) مفتخر گردیدند و هم درینر وز محمد عمر خان نوعده و پسرای کشورهند
که رسیدی ( مکمیان ) را از سمله در سرحد قندهار بروز بیست و چهارم رجب چنانچه گذشت نهاده و او
خلف وعده و پیمارا کرده بنا بتوقف پای ورود در سرحد ننهاده بود از قندهار راه کابل بر گرفت و چنانچه
بیاید از انجا تا موضع ملك سياه کوه تعیین خط و نقاط فاصله سرحد کرد و همدرین هنگام اعتبار خان و امام
بخش خان و علی شیر خان و غلام محمد خان نامان قوم بلوچ روی از دولت ایران بر تافته از راه امید بسوی ظل
حمایت و رافت ایندولت نهادند و بفرمان حضرت والا اراضی واقعه موضع شاه فیض و موقع خواجه سراج الدین
از توابع فراه بایشان جهة فلاحت و زراعت داده شده چون در کابل آمده شرفیاب حاصل کردند حضرت والا
کلاته شور آب را نیز عطا فرمود و ایشان در ازای احسان بر عهده نهاده باز گشتند که دویست خانوار از
قوم خود را کوچ داده در مواضع مذکوره مسکن و مقام دهند و همدرینوقت پیر محمد خان قوم تو کل از حضور
حضرت والا مأمور تحصیل وجوه ز کوۀ مردم توخی و دایه کرمپیلاق کرین پشت رود شده بیست تن از سواران
کشاده کابلی باو مامور این خدمت گردیدند و همدر خلال احوال مسطور چند تن که از طرف دولت مأمور
داخلی دفتر و دیوان نمودن اراضی خارج از جمع زمین اور شده بودند قاضی عبدالقیوم خان که در محکمه شرعیه
انجا حاکم فرمای امور شرعیه بود وزمین کشت زار بسیار خارج از جمع دیوان داشت و ندادن مالیات آنرا
به بیت المال مباح می انگاشت مأمورین امر مذ کور را سقط و ناسزا گفته داخل جمع نمودن مزارع خودرا
نپذیرفت بامر و فرمان حضرت والا محبوس و مغلول در کابل آمده داخل جمع زندانیان سیاست گشت و لیکن در وقت
رسیدنش بقندهار بست نشین غرفه مقبر که شده و بفرمان حضرت والا از آنجا کشیده در کابل فرستاده شد
و هم ملادین محمد خان قاضی محکمه شرعیه نوزاد که سر فراز تام الی اوزال را با چند تن از عصیان شرعی ورزید کان
محبوس کرده بود درین ایام مریض گردیده به بستر در د غلطید و گرفتاران زندان فرصت بدست آورده در
وقت غلبه درد سهر او را دزدیده چند قطعه حجب شرعی نیز از بین صكوك محفوظى بسرقت بدست آورده بخط
ملا عبد الحميد وملا محمد عثمان وملا فیض الله نامان الکوزائی بنام هر که از معاندین خویش که خواستند نوشتند
و مبلغی از نقد و جنس در هر يك درج نمودند و بمهرد محنه چیزی رشوت داده همه را ثبت کتاب کردند و انگاه
که قاضی ملا دین محمد خان صحت یافته بر ماجر او دانشمندی این محبوسین که بامر فراز نام افتاد داشت آگاه کشت مگاشده


( ۱۱۷۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
وجيه ایشانرا بمیرزا ملك محمد خان سر دفتر پشت رود باز داشت او هم قریب صد نفر ملای جال ساز را حاضر آورده
ایشان باین عمل و فعل خود حشنو (۱) گردیده اقرار نمودند و بفرمان حضرت والا محبوس و مغلول بکابل آمدند و همدر روز
چهارم مذکور ماه شعبان محمد خان و حسنی خان نامان بمنصب صدیقی در بیرق پیاده شاملو که جدید از مردم پشت
رود بامر حضرت والا فراهم آمده بودند سر افراز شدند و هم مقارن اینحال حضرت والا از عریضه محمد علیخان
وکیل آگاه گشت که تمامت کافرستان را سپهسالار غلام حیدر خان وغیره هوا خواهان دولت مسخر کرده
مردمش را در تحت فرمان آورده بدوای دین مبین پیغمبر آخر الزمان صلى الله علیه و آله وسلم نموده اند مگر کفار
سپید پوش سکنه موضع ( بشتکل ) و ( کشور ) که همچنان در ضلالت و جهالت خود استوار و بر طغیان و عدم
اطاعت بر قرارند پس حضرت والا در روز یازدهم شعبان کرنیل محمد عمر خان مقیم اندراب و عموم مردم آنجا
و مواضع ( منجان ) و ( زر دیو ) بدخشان و (زيباك) و (کران) و ( رسیچ) و (اشکاشم) و (سرغیلان) وغیره
را فرامين عدیده جداگانه فرستاده نگار داد که با حشر و ازدحام تام روی بتسخیر بسوی آندو موضع که در قرب
بدخشان واقعند نهاده مردمش را مطیع و منقاد سازند و ایشان تا که انجمن گردیده رهکرای مسکن و مأوای
کفار شدند محمد علیخان وکیل را سپهسالار غلام حیدر خان بجهتی از منبع نظم و نسق کافرستان چنانچه گذشت
در موضع (بركوت) قره کش کرده بود نامه فرستاده پیام داد که با دلیران لشکر نظامی و ملکی از عهده کوهستان
و کوهدا من و پنجشیر وغیره که در تحت رایت دارد همت بر تسخیر آندو موضع گمارد واو چنانچه بیاید دمار از روز
کار آن کفار ضلالت شعار برآورد و همدرین هنگام حضرت والا بزرگان هزاره جاغوری را که پادشاه گل
خان نائب فراشخانه از جهت اشرار درشمان آورده چنانچه گذشت همه را تسلیم محمد حسن خان کلیدان کرده و او
در کابل فرستاده تا اینوقت در زندان محكمه کوتوالی محبوس افتاده بودند پیش خوانده پیش نوازش فرمود واز
تصدیقات حقيقتيكه در وقت طغیان هزاره نسبت بدولت تقدیم رسانیده از افسران افواج قاهره نظامی و کار
کنان دولتی و سرکردگان لشکر ملکی حاصل کرده بدست داشتند همگینان را از عطای خلعت دل مجای آورده
شاد خاطر و مفتخر ساخته رخصت مراجعت جانب موطن و مقام ایشان نمود و هفتاد و دو تن دیگر چون شریف
ونيك محمد ، وصادق على ، وكلب على ، ومحمد شفاء ، و حيدر اختيار ، وعلى ارشد ، وغلام نبی ، وعلى بيك ، ومحمد
نبی ، ورجب ، و فقير خان ، وحضور بيك ، وكلب حسين ، وعبد الله ، وروز محمد ، وشربت ، ومحمد على، وحيدر
، محمد نبی ، ومحمد اسلم ، وناد علی ، وملا جلال ، وجمعه ، وخدايرحم ، ومحمد سليم، وميرزا محمد امين ، وعلى مددزوار
وجمعه ، ونور محمد ، و استاد مراد ، و خدمت ، وعلى مراد ، وحسين على ، ومير شفاء ، ومحمد امين ، ونيك محمد ،
ومرتضى ، وجمعه على ، وكل محمد ، وعلى حسين ، وحيدر ، وعلى ظفر ، وعلى محمد ، وعسل احمد ، ونياز محمد ،
ومحمد نبی ، وملا محمد على ، وفقير محمد ، وحيدر على ، ومحمد حسين ، وكلب رضا ، وميرتضى ، غير مذكور ، ومحمد
كريم ، ومحمد علی ، واحمد على ، وسلطانعلى ، وعلى جمعه ، وسرور على ، وملا على حسين ، و تاجی ، والو ، وعلى
ظفر غير مذكور ، وداد على ، ومهر على ، ومحمد عسكر ، ومحمد نبی ، ومحمد مهدى ، وعلى زوار ،
وكلب عباس ، وتقى مهتر ، وابراهيم ، ومحمد حسن نامانرا که مریض بودند و تا این هنگام در کابل بیامده در خانهای خود
اقامت داشتند بخامه ملاطفت بنام هريك جدا گانه نگار داد که حالا زمستانست در منزل و مقام خود آسوده بسر
برده در بهار رهسپار کابل شده شرف دیدار سر کار والا عیار حاصل ونيل مرام واصل آیند چنانچه همیگان
بر طبق امر حضرت والا بموعديكه نگارش رفته بود از قبیل سده علیا مستسعد کردیده مخلع و سر افراز باز
گشتند و در پایان کار چنانچه بیاید بعضی از کارکنان نا عاقبت اندیش دولت بوسائط ووسائل اراضی وعقارو
کشت زار کمتر را بنظامین افغان سپرده ایشان ناچار فرار اختیار کرده در خراسان و هندوستان و پنجاب
و بلوچستان رفته جوانان تنومند قوی هیکل ایشان ملازمت و خدمت کرنی فوج نظام دولت انگلیس شدند
(۱)
حشو
اقرار و
اعتراف
کنند.
هفتاد و سه تن
بودند چنانچه
از پیش
گذشته
و در انجا نام
برده نشده
بودند از جمله
یکی فوت شده
و در قره کشت


( ١١٨٠ )
( جلد سوم )
( وقایع ماه شعبان سنه ۱۳۱۳ هجری )
( سراج التواریخ )
وهمدرین ایام حضرت والا پر تو نظر لطف بر مردم هزاره یهود افگنده در خصوص چهارده هزار خانوار ایشان
که فرار اختیار کرده چنانچه از پیش گذشت در دیگر محال قرار گرفته بودند بحکام محاکم بيكاوادنك و گیزاب
و شهرستان و بامیان و ترکان و پارسا و کوهستان و سیغان و کهمرد و اشکار آباد و غزنپق و جاغوری
و مالستان وغیره را فرمان فرستاده نگار داد که فراریان هزاره یهود را تسلیت داده همه را در منزل و مقام
ایشان رسانیده از حاکم یهود رسید حاصلی کنند و مخدر تضاعیف وافحائی که نگاشته آمد لعل جان نامی از
(۱) لوارگی قوم افغان زائی رعیت دولت افغانستان که حرفه تجارت داشت بعزم پشاور وارد منزل لوار کی (۱) شنو رادر
از الفاظ زاده ختك نام شنواری با ختام خون یک تن از شنواریان که مردم افغان زائی پنجاه سال قبل ازین زمان بقلش رسانیده
ساکن الا بودند لعل جان را بکشت و مردم افغان زائی از راه طلب کارا و انجمن گردیده خواستند که بر لوار کی تاخته
بندای افغان
نام موضعی از غارتش کنند اما محمد حسین خان سرتیپ و مقیم بشندوه که مانع گشت که فساد را فتنه حادث شود و کار
دره خیبر کسان دولت انگلیس در تقابل ورزیده ما جرا نپرسیده با همچنین مته مل نامی از اهلی خورد سکنه جلال
آباد سی و پنجهرار روپیه نقد و جنس از آحاد و افراد رعایای ایندولت را در کیسه خیانت خویش اندوخته
و یکهزار و پانصد روپیه نقد و سه میل تفنك مجرى دار يمي ابابیلی تفنگچه بکاش نام شنواری از
رعایای دولت انگلیس بنام اجوره داده وی او را از راه خاندار لوار کی رسانیده از خاك افغانستان بیرون کرد
و نردین مبهم شنو ار از ماجرا آگاه گشته کاش را بپاداش عملش سرزنش و شتم و به جرم نمودن و سه سالار
(۲) وار بتن غلام حیدر خان نامه نزد ترنبلوار پتن (۲) انگلیس واقف زوآ دره خیبر فرستاده بیادداد که مراسم بازخواست
هم نوشته اند ایندو قضیه بتقدم رساند واو بخفا بنسخه سپهسالار نکرده از وقوع هر دو کار در انکار بیآورده نپرسید و
مقارن رویاد ایندو امر مردم شنوار چند خرواری از گندم را که درباش در خارج مملکت از جانب دولت
قدغن بود بر اشتر و الاغ بار کرده از راه خفاسواستند که در پشاور ببرند و حصه را سرحدداران ایندولت ضبط کرده
معروض پایه سریر سلطنت داشتند و حضرت والا بنابر اتحاد و و داد در عهدی که در بین بود و هم بزرگان مردم شنوار
استدعای عفو تقصیر نمود حرم این خطا وعصیان را عفو کرد ولیکن گندم را مسترد نکرده قدغن سلطنت
را هدر نفرمود و شنواریان ترك امتثال این احسان نموده تلافی گندم ضبط شده خویش جمعی راه سرق
پیش گرفتند و یکتنشبان مردم افغان زائی را کشته یکنیم رمه از رفق که گوسپندان ایشان را بغارت برداشتند و
مردم افغان زائی آهنگ انتقام کرده از منع سرتیپ محمد حسین خان ترك تركتاز و جنك كفتند سپس در لوارکی
شده ششصد و هفتاد روپیه و ضامن اینکه انتقام از مردم شنوار نکشند و دعوی بایشان نکنند داده گوسپندان
خود را باز آوردند و ترنیل بارپتن در پاسخ سپهسالار غلام حیدر خان که بذریعه نامه سبب نپرسیدن و بازخواست
نکردن امور مذکوره را از وی استفسار نموده سخنان خلاف از قواعد دوستی نوشت و سپهسالار ما جرا معروض پیشگاه
سریرسلطنت داشته حضرت والا در روز چهار دهم شعبان بوی رقم فرمود که چون مردم شنو ار خودسری اختیار کرده
مرتکب حرکات ناهنجار شده و میشوند و کارکنان انگلیس که در حقیقت ونفس الامر خود محرك از ایشان
میرسند و باحکومت خود را بر مردم شنوار و خیبر اجرا نمیتوانند و منظور دارند که هر چند رعایای ایشان نسبت
رعایای ایندولت جور و تعدی نموده ایذاء از ار رسانند کار کنان این دولت از ایشان جویا نشود پس در طبیعت سرکار
ما این امر بغایت ناگوار است و نمیخواهد که رعیت دولت انگلیس هر قدر قتل وغارت نمايند هيچ نگوید و بنام
بازپرس نیاید و هم در ذیل این کلمات نوشت که از طرف خود برای بارپتن و غیره کارکنان دولت انگلیس بنویسد که مردم
افعان زائي قطعا وجزماً قصاص خون لعل جان و دو تن شبانان خود سه تن از شنواریان را در هر جا که بیایند حکمت
که بکشند و بخون در کشند نگاه اگر ترنیل بار پتن شکوه نماید و بخامه گله ماجرا نکار دهد در پاسخ او همان
تغافل و تساهل خود او را گفته و حمل بر بطالتش کرده خواهد شد که چون او نپرسید و باز خواست نکرد
لاجرم افغان زائیان خود در قصاص خون مقتولین خویش اقدام کرده از شنواریان انتقام کشیدند و بازباب کاش


( ۱۱۸۱ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
تمام شینواری که متصل کام هندو را از خاك افغانستان بیرون برده است مقدار و معادل همان می و همچنین از
رویه این است که رعایای این دولت از مال و متاع مردم شینوار غارت کنند و اگر مردم شینوار رهسپار اخذ
اموال منهوبه خود شوند مردم افغان زائی ودیگر قبائل سکنه آن نواحی را اجازت است که مردم
شینوار را سخت مکافات داده کیفر کار در کنار ایشان نهند و از قتل وغارت دست باز نکشند تا هوش
بارتن بدرتن آید و بسخن معقول گوش فراهم نهد و خواهان مصالحه و رفع منازعه شود باز در پاسخ او که پای
دروادی صلح نهاده خواهش دفع نزاع کند بنویسد که چون دولت انگلیس رعیت خودرا از امور شنیعه باز
نتوانستند داشت لاجرم رعایای این دولت در انتقام اقدام نموده تقاص (۱) حق خویش کردند و حالا اگر (۱) تقاص
می تواند که مردم خیبر را از شرارت باز دارد موضعی را معین کند تاوکلای طرفین در آنجا با هم آمده رفع مناقشه يك از دیگر
و منازعه نمایند تا پس ازین چنین امر از هیچيك رعایای جانبین بصدور نیاید و اگر باريق رطيق مسطور فوق صلح قصاص
بخواه آید همانا قراری بمدار کار خواهد نهاد والا مردم سرحد و نواحی آنرا برانگیزد که جان و مال و استخوان گرفتن
خودرا بضرب تیغ محافظت وحراست کنند و هم در روز بیستم شعبان ملا عبدالحکیم خان قاضی رستاق فوت شد
و همدرین اوان میرزا بهاءالدین نامی که از سبب قومی مستان شاه نام دره بشی کابل اخراج پشاور شده بود از آنجا
معروض پایه سریر سلطنت داشت که دولت روبه زیان بیت المال را علم خود در دفتر سنجش کابل روی روز
آوردم و چون با میرزا محمد هاشم خان واحدالعین کشمیری مصاحبت و نشست و برخاست داشتم میرزا محمد حسین خان
سر دفتر سنجش و کوتوال کابل از بیم اینکه مبادا از اسرار کارش بمیرزا محمد هاشم خان ابراز دهم و نقص و نقصی در کارش
اندازم هبا بقومی مستان شاه متهم ساخته از کابل اخراج پشاور کرد و افعال و چشم پوشی که میرزا محمد حسین خان
در امور دولت کرده است اول در حساب ملا یوسف رستاق تحویلدار ماشین خانه دوم در تارریس حساب برنا
آخراجه سوم در حساب عبدالغفار خان خزانه دار چهارم در حساب واقعه محترمه شهزاده محمد عمر خان پنجم در جمع
و خرج کوتوالی خسارت و خیانتهایی کرده که حده خفنیست زیرا که قاعده در کار محکمه کوتوالی چنـــانســت که
روزنامچه انرا بادفتری کرده بدفتر وجوهات تسلیم کنند که تبدیل روی ندهد ولیکن درین ثلثین راس سردفتر
وجوهات از سبب حساب کار نقدهار نداشته برادر خود میرزا محمد حسین خان کشته و سفارش نموده بود که
حساب او را بروی کار نیاود تا بازای آن روزنامچه کوتوالی از وی بدفتر وجوهات خواسته نشود و چون شصت
و پنجهزار روپیه خیانت میرزا عبدالغفار خان روی روز افتاده حواله شده بود و همچنین خسران حساب حرم
محترم عفت توام شاهی و مبین بانوی مشکوی اعلیحضرت ظل اللهی بنصه ظهور پیوسته حواله و امر حصول شده
بود و نیز برنا خواجه که در انبار داری خود مرتکب خیانت زیاد گردیده و از جمله سندی را که بخط خاص حضرت
والا مزین و مهرم بود با مکاتیب کاریکه دیوان ملبس نام هندو بنای برده بود از بین دزدیده و برداشته بود ند و همه
مکشوف افتاده بود حضرت والا تصدیق فقرات بچگانه مندرجه عریضه میر را بهاء الدین خارا نموده یکیک
را همچنانکه بشرح رفت در پاسخ عریضه اورقم فرمود و نگارداد که بر خاص وعوم است که در کار دولت تفاوت
وخسارت بسیار کرده اند و همه بروی کار و باز پرس و شبار است و خیانت هر کدام ظاهر خواهد گردید و خود
میرزا بهاءالدین خان را فرمان کرد که ضامن خدمت و صداقت بدولت بدهد که مباشر خیانت و خسارت
نشود اجازت آمدن در کابل عنایت و مرحمت میشود چنانچه عهد نامه و ضامن داده در کابل بازآمد و در پایان شرح رعیت
کار مأمور خدمت دفترو دیوان عصمت و عفت توامان مهد علوی ستوده خوی حرم محترم شاهی علیا حضرت نوازی و
سراج الخواتین که ملقب باین لقب شدنش در جلد چهارم بشرح خواهد رفت گردیده تا دم واپسین طریق خدمت عدالت
و صداقت پیمود و هم در خلال وقائیکه بشرح رفت لعل محمد نامی از مردم درنك که نسبت خسرزادگی بعبد الظاهر حضرت والا
خان اندری داشت دختر صغیره رمضان نامی از هزاره جاغوری را که از قتل و خونری در موضع جاغراد بعقاب نسبت بمردم
هزاره


( ۱۱۷۲ )
( جلد سوم ) ( وقائع ماه شعبان سنه ۱۳۱۳ هجری ) ( سراج التواریخ )
مؤنت رفته بود بتيم نام همزادة عبدالظاهر خان بکتری داده و مال ومتاع و هستی رمضان را اکرچه اندک بود
و درظاهر چون شيخی بخانه مور طوفان می نمود ضبط وتصرف کرد و رمضان در موطن ومسكن خودباز كشته
باقتداد محمودغلام حسن نامان عریضه بشكايته سریر سلطنت شد، داد خواستند وحضرت والا جنرال شیرمحمد
خان را فرمان واس تحقيقی وغوررسی كرده اوبا اینکه ازقو ماند، بودلحاظ وجانب داری نموده راه مخدکار رفته از
سواران نظام را از اردكان مأمور باجراد واقع فرمايغ خويش كرد وچون عبدالظاهر خان ازسبب خيانتيکه در
امور مستاجری خود كرده در كابل محبوس بود تسیم و دار محمد وغلام حسن و رمضان ولعل محمد كسان را در
ارزکان نزد خود طلبید که تحقیق وداد رسی نماید امارمضان فوت شده بود وتيم را نزذ جنرال ممزی اليه حاضر
كرد واو چون قباله خريدن دختررا بدست نداشت كه حجت حاجتش میشد جنرال شیر محمد خان ماجرامعروض
داشت وحضرت والا درروز بیست و يكم ماه شعبان او را فرمان کرد که اگر رمضان زنده می بود البته ثبوت
عریضی که کرده است می نمودو با آنکه او مرده است، معلوم بخاطر سرکار ما کشت كه نظر بزاروزبون بودن مردم هزاره
غلط عرض نکرده است زيرا كه تسيم نام قباله شرعی ازخریدن دختر بدست ندارد پس بازخواست مال رمضان و
ازلعل محمد و روك وتسي اندری نموده وبقدر استطاعت و توان ازمردوش جرم كرفته دختررمضان را از چنك ايشان
برهاند که باختیار خود هرجا ميخواهد برود تا از جریمه دادن وزجر يافتن اندوین ديكر مرتكب امری خلاف
نشود ودست جود از استين اعتساف نكشايد وهمدرروز بیست و يكم مذكور ماه شعبان حضرت ولا اولياقل
خان حاكم بلفان ا فرمان كرد كه با سر كردكان لشكر ملكي که در كافرستان خدمت کرده اند رهسپار كابل شده
و چهار خمس اموال غنیمت را باعدادلشکر گذاشته وغلام و كنيز كة هركه اسير كرفته و بدست آورده باشد نزوش
نگذاشته باخود بياورد كه مردم كافري بكسي بغير از حرم سركاري بغلامی وكنيزی داده نمیشود وا کر کسی
غلام وكنيزی را مخفی داشته و بعد ظاهر گردد هر واحدی باسه هزار و پنچصد روپیه جرم زجرا ازاو كرفته
میشود ونپندارند كه بمثابه مردم هزاره اينها را غلام و كنیز قرار دهند وازصدور انحکمی یکی ازمرد وزن ودختر
و پسر مردم كافری بغلامی وكنيزی واسيرى نرفته بل در بانکار نزددولت سزاواراعتماد واعتبارشدند وازالوسوی
در خلال احواليكه رقم كشت سپهسالار غلام حيدر خان تعمير موضع بركوت چنانچه كذشت فرو كش كرده اقامت
(۱) مثانه برد مثانه (۱) بیلو برسنك ناخوشی سوده ومبروم درتسپيچ وقوم صافي سكنة موضع ديو كل وغیره كمال تمردن واز
کیسه بول که جهان رفتاری نموده تمرد وطغيان ورزيدند و سپهسالار بخلاف پندار آن قوم نكوهيده کارصحت یافته سه فوج
در شکم پياده از سپاه نظام را رهسپاراسمار فرموده ويكفوج را بسر كردكي كرنيل عبدالكريمخان همچنان مأمور اقامت
میباشد بركوت نموده خودش نيز در اسمار شتافت و راه دير غجبر آن گروه شريرپيش كرفت كة انشاءالله تعالی درموقعش
رقم خواهد كشت وهمدر خلال احوال مذكور يكخروار و چهل سير بايك خرواروشش سير ديكر لاجورد
كه ازجمله بست و دو سير قطعات بزرك وشایسته ساختن ظروف بود از معدن قديم وجـديـد بدخشان
حاصل آمده تحويل خزانه آنجاشد و مجددینوقت محمد جعفر خان هزاره فولاده مالستان وحاكم اندراب
محمـد عمر بيك نـاشيك بيك را كه در نزداد بخدمت تحربر مكايب روزپمزدی برد و بد خواه دولت بود بفرمان
مورخة بیست و پنجم ماه شعبان كه بنامش شرف اصدار يافت محبوس ومنقول روانه كابل نمود وهمدرين ايام
مردم قوم اسحق زائی هفتاد وهفت هزار وهفتصد و نود وسه روپیه را از جمله وجوهيكه پسران كاموخان از
مال دولت حيف وميل كرده واز درگاه در عهده تعویق افتاده بود بنام قومی میرزا ملك می خان حجت دادند که
شرح تعيين از خود ادا كنند وباقي آنرا خود پسران کاموخان بمدعد سه ماه رسيده كرفتند كه بدولت برسانند وار آن
حدودفاصل
نمودن محمد سوی محمد عمرخان نورزائی که در روزچهارم شعبان چنانچه گذشت بعزم تعيين حدود فاصلة الرقندهاررهسپار
عمر خان كندى شده بود منزل بمنزل طى مسافت مراحل قلعه جديد واقع بولدك كه درهريك از عرض وطول یکصدو
با مکدیان


( ۱۱۸۳ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

چهل ذراع باس دولت احداث و آباد شده است و ( سرلت تول ) و ( غوژه ) و ( وج دره ) معروف بپشه های
سرخ را گرفته واز جمله در منزل ( سر لت تول ) با ارتش افزرانه تورمیدن باز داشته (ومکمهان) نیز از شالکوت
راه برگرفته در موضع ( رستمه ) فرود گشت و میر شمس شاه خان نایب پیشکار او نزد محمد عمر خان آمده وعدۀ
ملاقات او را با مکمهان گرفته روز دیگر هر دو تن با هم ملاقات کردند و در مجلس ملاقات مذاکره و مقاوله زیاد
در باب ثغور نقشه و مخالفت ورزیدن مکمهان از آن دست داده در پایان کار پس از گفت و گذار بسیار نقشه را
از حد کوه واقع بسر ك) تا موضع ( غوژه ) و انجائیکه از خیل سرل فرود میشود بخط مکمهان که از جواب
عاجز آمد حاصل کرد و از موضع غوژه با هم شروع در تعیین حدود و نقاط و خط فاصل کرده تا وادی و گودی
( وج دره ) رسانیدند و بفراز کوه بر شده وادی زرغونی را حق و حصهٔ افغانستان قرار داده و در قلل جبل
علایم فاصله نصب نمودند و خط فاصل را تا جانب جنوب وج دره کشیده از آنجا تا ابشار و از ( ری تلال )
گذرانیده از قلعهٔ اصل تلهای مذکوره خط فاصل را عبور دادند و از آنجا چون در کوه راه عبور نبود
دو روز محمد عمر خان از مکمهان وعده تعطیل کار خواست و در شورا يك رتبه افریرا که مکنون خاطر داشت
بپای برده باز گشت و دین محمد خانرا با چند تن امر برافراشتن علایم کرد که بر طبق دستور العمل حضرت والا
دوج فاصله را برافرازد و خود رواحل منازل شور آبك وغيره را تدارك و تهیه کرده بعد از راه مشاهده
قنوات واقع سر لت طی مسافت نموده مکمهانرا مکتوب کرد که با دین محمد خان کار افراختن علایم فاصله را
با نجام رساند و انگاه که خودش بفراز کوه سرل شد هفت دهنه قنات در انجا دیده علم حاصل کرد که همه از
مردم برنج اند و مزارع و منفعت و مراتع شترا نبرلت از تمام محل سکنای افغان و چرا گاه حیوانی رعایای
دولت افغانیست و بعد از مشاهده قنوات واقع سرلت راه نظاره ... ملاحظه نصب بروج خط فاصل که دین محمد خان
را مأمور افراختن آنها را کرده بود بر گرفت و مکمهان آنمرد این کار را هم باید برطبق نقشه ممضی بها ودفق
قرار داد معاهده و حقوق مجلبه از ان افغانستان باشد واو با هیچ لاو نعم را مشروط بمشاهده خویشتن داشته
گفت همچنانکه شما علم حاصل کردید من نیز علم آورده بعد جواب با صواب خواهم داد و هر دو تن پس از گفتن این
سخن عزم راه سپردن جانب دیگر مواضع کردند و چون عبور کلشی انگلیس در حدود منطقه خویش که
هم کهسار وسنك زار ودشوار گذار بود بغایت متصبر بل متعذر مینمود لاجرم محمد عمر خان مکمهان را
اجازت قطع مسافت دو منزل بخاك افغانستان داد که از دامان کوه متعلق ایندولت عبور کنند و از تعیین حدود (۱) معروف
بدارونگه
و تنصیب بروج فاصله وج دره به بپای رفت ! تبخیز مردم مجان رائی در خاك افغانستان داخل آمده مشتکی
یعنی جد
شدند که رعیت دولت اسلام کردید و و مردم کوچی زائی اختیار دار و (۱) اهل الله مقامه و خواب (۲) زائی اولاد اعلای فرقه
و احفاد یوسف نگه یعنی جد اعلی و بدر قبیله بارگزائی بخاك متصرفه دولت انگلیس اتفاق افتاده از مطبع و منقاد شدن جلیله محمد
زائی وغیره
باندولت یأس مهموم و مغموم گشته در شریعت مذموم دانسته و از بامی در پایان کار چنانچه باید هجرت اختیار است چنانچه
کرده در قندهار آمدند و حضرت والا اراضی و عقار علاقهٔ چوره هزاره را تفویض ایشان فرموده دوست محمد دو سلسله نسب
خان ايشيك آقاسی درپ بار شهراده سپهر وقار سردار حبیب الله خان را که با آن مردم اتحاد نسب داشت برگماشت سردار پاینده
و مزارع و مراتع آنجا را در بین ایشان قسمت کرد بالجمله محمد عمر خان چندی از زرکان مردم آمده و دونواحی را خان در جلد
اول نام
که در نشیب وفراز و خارج و داخل علم حاصل داشتند باستصواب رای مکمهان در کوه کشی امر دفقن کرد که برده شد
حد فاصل را بخط مستقیم بمصافت دو میل دور تر از جانب جنوب موضع کشی تجوز کرده قرار دهند که دوج
فاصله در پهلوی یمین و یسار هم افراخته آیند چنانچه خط فاصل را از سلسلهٔ کوه سرلت راست فرود آورده و از
طرف جنوب سیاه سنك فاصله مسافت سه میل گذرانیده موضع سیاه سنك و مجاری مزار را حق و مال افغـا (۲) محتمل که
نستان همچنانکه بود قرار دادند و از تعیین این خط فاصل مراتع مواضع برمنافع مردم برنج که قنوات واقع خوگیانی
زان باشد


( ١١٨٤ )
( جلد سوم ) ( وقایع ماه شعبان سنه ١٣١٣ هجری ) ( سراج التواريخ )
سرك از ان ایشان بود داخل خاك افغانستان آمده و خط فاصل را مستقیماً از قله كوه و ناوه غلام ره تا موضع
اشترك و بند پشد و آبشار کوه سرك معین کرده و زوج فاصله را در بین اشترك و بند پشد قرار افراختن دادند
و از آنجا خط فاصل را بجانب نشیب مایل بمغرب موضعی از ونه كه بسنك سر معروفست کشیدند و از مرور
این خط جانب جنوب شرقی قنوات سرك با تلال بچه کار و علف زار همه در خاك افغانستان واقع آمد ، چون
تعیین خط و نقاط وحدود فاصله با لموضع و مقام رسیده جانبين در موضع مانده کوزری وارد گردیدند مکمهان
زبان مباحثه با محمد عمر خان کشوده گفت که خط فاصل از موضع سنك سر تا حای مزبار وسنك سياه ونه بعد
جانب موقع کنی کشیده آید زیرا که در مکتوب ویسراي لغط از جاری مزبار وسياه سنك ذكر شده است و محمد
عمر خان در پاسخ اینمقوله مكمهان گفت كه خط فاصل از موضع سنك سر راست در موقع آبشار کوه سرك
مقابل موقع کنی و از آنجا بعبید مسافت دو میل جانب جنوب کنی برده و گذرانیده شود تا همه خط و نقاط فاصله
راست آمده منحنی و معتد بر نگردد جداً جانب دولت مخالفت است، پس از تعیین حدود قنوات سرك نقطه محاجه
غانه واقع چاه کی را بخط مستقیم مداخلی داشته باشد و خط فاصل ببعید مسافت دو میل از جانب جنوب موضع
کنی عبور داده شود و مکهان این دفع اورا جرح گفته نتوانسته سخنش را مسلم داشت و مکمهان پس
از تسلیم بخود اندیشیده دانست که تمامت قنوات بتلال بچه کار و علف زار مردم بریحی داخل مملکت افغانستان شد
( ١ )
لا جرم در اقرار خود انکار نتوانسته لاجر ( ١ ) الماس کرد که باید موضع مانده کوزری با چند قطعه زمین
لا محتیکه كثیر النفع را متجاور که متصل اراضی تحت کاریز های مرده ریجی و اقصد بدولت انکلیس وا گذاشته شود
از روی عجز و محمد عمر خان ملتمس او را اجابت نکرده بعزم اینکه سند و حجت مایلودن حاصل کند در پاسخش نوشت
و نیاز و تملق كه اول باعث قبول کردن نصب علایم فاصله را پس از نقطه ( غلام ره ) تا موضع ( سنك سر ) كه اتماما بمقام
و چاپلوسی ویسای رفته است بنویسد سپس در باب موقع مانده تورری که منوط و مربوط بشروط سه گانه مصب آب و حقوق
نویسد ١٢ محليه و چراگاه دوابته مرچه در خاطر دارد نگارد که کدام يك از شرايط را پذیرفته است تا رفع مباحثه و دفع
مناقشه درمیان آید و مکمهان نصب علایم را همچنانکه قبول کرده بود نوشت که صحیح است بشرطیکه تکمیل
شرائط ویسراي کرده شود ، در باب مانده کوزری حواله بجواب ویس رای واظهار عدم اختیار جواب گفتن
خویشتن کرد و چون نوشته مکهان بقرار یکه محمد عمر خان پنداشته بود سدّ الزام او نیامد و از راست نوشتن
پهلوبهی کرده رجوع به ویسراي نمود محمد عمر خان نیز امر را مفوض برأی کیفی آرای خط شوالا داشته
بافراختن علايم فاصله موضع آبشار کوه سرك كه در مقابل و بعبد مسافت دو میل جانب جنوب واقعست پرداخته
که انشاء الله دست بکار تعيين بقيه حدود بردن هر دو تن در موقعش بشرح خواهد رفت و همدر تضاعيف اقعات
مذكوره ماه شعبان حضرت والا در نوازش بروی نصر الله خان ، حمید الله خان و محمد حسن خان و محمد صديق خان
و محمد علی خان پسران نصرت جنك خان الكوزای که پدر ایشان فوت شده و باما در خوه چنانچه گذشت از پشاور
در کابل آمده بودند کشوده از جمله شش هزار روپيه اقواه مستمره پدرایشان که همه ساله از دولت میردودرین
وقت خود او فوت شده بود چهار هزار روپیه در سالی بنام ایشان برجال فرمود و مقاون اينحال در هزاره
وقایع ماه سه صدو نه نفر از اسرای کفار که محمد علیخان وکیل چنانچه گذشت بکسیل جلالہ کار کرده بود و ایشان وارد
رمضان سنه ١٣١٣ هجري آنجا مانده بقصد صدور امر والا توقف درنك داده شده بودند حضرت والا در روز ششم ماه رمضان میرزا غلام
حسين خان قایل را که دیری بودند از تغیر دیوان تبدلمال هندو بخدمت سر دفتری شباشی روز محنت بسر میبرد مأمور
آنجا کرد تا سر رشته ماكول وملبوس اسیران مذکور درا بدستور کند و هم حکام لهو کرد ولمقان وكوهستان
را فرمان کرد که هشتاد تن معلم اوامر و نواهی شریعت رسالت پناهی (ص) برای تعلیم جديد الاسلامان کابل پیشگاه
سر پر سلطنت نمایند که مأمور کافرستان آیند که انشاء الله بکابل آمدن و در کافرستان مامور شدن و رفتن ایشان در
محلش نگارش خواهد یافت و میرزا غلام حسین خان امور زیست اسیران را درست کرده در کابل باز آمد و حضرت والا


( ۱۱٨٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ده فقره دستور العمل در باب تفریق ذکورواناث و پیر و برنا و پیر و دختر و بزرك و كوچك ونفقه وكسوه وسكنا
وقوم ومأوا وشغل وحرفت وغیره امور معیشت ایشان باو فرموده باز مأمور چاریکار نمود و امر کرد که جمیع
باغناج مؤنت همه را از دولت بایشان مرحمت کند و او با محمد علیخان کپتان اختیاری آنآثره بوه اقامت امور
زیست و معیشت اسیران را بر طبق « فرمان حضرت والا آماده و مهیا کرده بکابل باز گشت و همدرین ایام میرزا
نور احمد نامی که با میرزا محمد حسین خان سر دفتر سنجش و کوتوال کابل هم زلف (۱) بود در دفتر مذکور مرتکب | (۱) همزلف
خیانت شده چهارده هزار و نودو دو روپیه کابلی وهفت شاهی ويك فلوس را از وجوه بقایای دمکی مستاجران | کنایه از دو
طرفین بواسطه رشوت گرفتن مخفی داشته از اشخاص ابراز نداد و این خسارت او بروی روز افتاده چون عهد | تن شوهران
دو خواهر که
نامه بدولت داده بود که اگر در مال دولت و رعیت چشم پوشی ولحاظ وجانب داری کند واجب القتل بوده | در اصطلاح
خونش هدر باشد با مر حضرت والا محبوس گردیده نخست حکم قتلش اصدار یافته بعد از سبب آنکه بخیانت | بوميان
اعتراف رقم کرد که اگر این خیانت وی ثابت شود مضاعف از خود بدولت میدهد از قتل رها گشت و پس | افغانستان
از ثبوت خیانتش شهریار جرم بخش خطا پوش همچنانکه از قتلش در گذشته عفو کرد اصل مبلغ مذکور را | باجه گویند
برمستاجران حواله وامر حصول فرمود و بشیار و مساوی آن میرزا نور احمد خان نیز تحویل خزانه عامره
نمود که گویا هم باقرار اعتراف او دو چند وجه گرفته شد و هم اواز قتل نجات یافته شکر گذار جان بخشی و موهبت
یکچند از مبلغ مزبور گشت و هم مقارن اینحال برادر شیر جان خان تاجر که بایلتن از سپاهیان نظام چنانچه
آهشت بزنی دعوی زوجیت کرده و شخص سپاهی در اثبات زن اسبق التاریخ بود از هیات در کابل خواسته
شده محبوس دو سال شده بود در زندان بدرود جهان کرد و حکمران هرات بفرمان حضرت والا مال ومتاع
او را ضبط و چهار هزار و نهصد و یکروپیه کابلی وسه ربع یکروپیه از بهای همه که بفروخت تحویل خزانه نمود
و همدرین هنگام یکهزار میل تفنك خزینه دار که شهزاده آزاده سردار نصرالله خان بآنصد صندوق فشنگ
در وقت توقف اندنش خریده بود بکابل واصل گشت و هم پنج آویزه قندیل و چار بلورین که شهزاده سعادت
قرین ممدوح برای آویختن و افروختن اندرون قبه خرفه متبرکه رسالت پناهی (ص) از قندهار کرنیل غلام
رسول خان سفیر این دولت را فرمان فرستادن کرده بود در قندهار رسیده در اندرون قبه مذکوره اویخته
شدند و هم نائب حفظ الله خان لبو گردی که با سردار محمد ایوب خان در راه لندی طریق جلاوطنی می پیمود
بمرد و همدرین ایام نوزده تن ازبتهای چوبین مردم کافرستان را که بشکل مردمان خود بعضی بر کرسی نشسته
و برخی بپا ایستاده تراشیده می پرستیدند از جمله بتانیکه بآتش چنانچه گذشت سوخته بودند سپهسالار غلام حیدر
خان با کاسهای چوبین تمغاو در کابل فرستاده بیاد کار فتح کافرستان نگاهداشته شدند که از انجا حضرت الا را
بنام بت شکن و دی یاد کردن سزاست و همدر اثنای این احوال محمد صادق خان باغبان باشی ریاض شاهی
جلال آباد که حضرت والا در سال هزار و سه صدو ده هجری چنانچه گذشت از تصدیق شهزاده سپهر وساده
سردار حبیب الله خان که بخدمت گذاری و اخلاص شعاری او بخامه ملاطفت نگاشت بر نخواهش بیفزود و نيك
نوازش فرموده در جاگزینی براری داد محمد رفیق نام برادر واهل و عیال خودرا از راه خفا و کفران نعمت
در پشاور فرستاده و خود را پس از اصول آنان در پشاور چقمه و برقع زنانه مستور ساخته خواست که باین تغیر
لباس طريق وواس حبس بسپارد از قضا بخانه برات نام بقال که خود را مخفی داشته بود گرفتار دست میر شب
جلال آباد گشت و حضرت والا از عریضه میر شب انجا بر ماجرا اگاه گردیده جنرال امیر محمد خان را فرمان کرد
که هفت تن از سواران نظام با سلاسل واغلال که ثقالت ان در خوروزر ووبال او باشد در جلال آباد تاخته اورا
بسخت ترین احوالی در کابل آورده داخل زندان سیاست ترك احسان کنند و مقارن اینحال شهزاده ذی درایت
واجلال سردار حبیب الله خان بعادت هر سال تخم زارع را در شب جمعه هشتم رمضان نموده از حلولیات آن که