(٦٢)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود) (سراج التواریخ)
قرار بیان صاحب تاریخ سلطانی در حین گرفتار شدنش بقلعۀ عاشق مذکور دونکین نگین که یکی فخراج و دیگری کوه نور بود و با خود داشت کوه نور را در شق دیواری نهفته فخراج را بنهر آب انداخت خلاصه چون بنزد شہزادہ محمود رسید چشمش را بمکافات شهزاده همایون میل کشیده در بالاحصار حبسش فرمود و رحمت الله خان وزیر را که در وقت کشتن سرداران چنانچه گذشت لقب وفادار خانی یافته بود با برادرش محمد خان و زمان خان با مزائی بقصاص خون سردار پاینده خان و حاضر خان برادر محمد اکرم خان که یکی در قندهار و دیگری در هرات بایام حکومت زمانخان کشته شده بود بکشت و اینواقعه بقولی در سال ١٢١٦هزار و دویست و شانزده و بقولی ١٢١٧هزار و دویست و هفده بوقوع رسیده ایام سلطنت اعلیحضرت شاه زمان منقضی گشت و شہزادہ محمود بر اریکه سلطنت نشست

ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود
ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود

( این اعلیحضرت تیمور شاه )

قرار بیان صاحب تاریخ سلطانی شهزاده محمود در روز پنجشنبه ۱۳ سیزدهم ماه ربیع الاول سال ١٢١٦هزار و دویست و شانزده هجری قمر و فقی ذکر صاحب ناسخ التواریخ در سنه ١٢١٧ بر تخت سلطنت جلوس فرموده مهر فرامین و احکام را بدین بیت مسجع و مزین گردانید
علم شد از عنایات الهی بعالم دولت محمود شاهی
و هر يك از خدام اخلاص کیش خویش را پیش خواهده بنواخت و بنعمی از مناصب سرافراز ساخت و از جمله فتح خان را که علت فاعلی سلطنتش بود بخطاب وزارت و لقب شاه دوست ممتاز ساخته برقص خاتمش
(۱) منقبر یعنی کافته و کنده شده
این بیت منقر (۱) کرد
دولت محمود را نازم که زوست سر فراز ملك ودولت شاه دوست

واصح اقوال در باب وزارت او آنست که در جلوس دفعه دوم اعلیحضرت شاه محمود که با ورنگ جهانبانی نمود منصب مذکور یافت چنانچه در موقعش بیاید الغرض شیر محمد خان بن وزیر شاه ولیخان بامیزائی بلقب مختار الدوله امتیاز یافت و عبد الله خان الکوزائی که اعلیحضرت شاهزمانش از حکومت كشمير معزول و در بالاحصار محبوس کرده بود بتشریفات شاهانه اش بنواخته فرموده بحکومت کشمیر مأمور نمود وملا محمد سعيد خان بارك زائی بمنصب قاضی القضاتی مفتخر گردیده مهر قضاوتش بدین بیت محكك گشت
محمد سعید از فضل حق مشهود شد قاضی القضاۀ شاه محمود شد

(۲) مکفوف البصر يعنى ممنوع البصر يعنى اعمى
و شهزاده قیصر والی از قضیه مکفوف البصر (۲) شدن پدرش واقف گشته هرات را بعمش شہزادہ فیروز الدین گذاشته روی آرزو بدرگاه اعلیحضرت فتح علی شاه نهاد و در شهر سمنان برکاب او که از سفر خراسان مراجعت کرده بدانجا خیمه زده بود پیوست و يك زنجير پیل با بعضی اشیاء دیگر پیش کشیده مورد تفقدات ملوکانه گشت و بخلعت گران بها و شمشیر مرصع که شاهش عنایت کرد دلش بجای آمد و بزرگان خراسان مأمور شدند که دست اعانت از و باز ندارند و از پنجا شہزادہ محمد ولی میرزا بحکومت خراسان سر افرازی یافته در باب شهزاده قیصر بوی نیز سفارش رفت

ذکر هنگامۀ آرائی شجاع الملك
( ذکر هنگامه آرائی شهزاده شجاع الملك بتمنای سلطنت )
چون شهزاده شجاع الملك از کور کردن اعلیحضرت شاه زمان برادرش آگهی یافت بالفم و الم همدم شده کمر انتقام بر بست و بخيال سلطنت بترتيب لشکر پرداخته سرگرم تهیۀ کار بود که زر داد خان فوفل زائی که از عهد اعلیحضرت شاه زمان فراری و در بین مردم یوسف زائی متواری بود از استماع خبر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود خورسند و خوشنود گشته با آقاغه یوسف زائی بقلعه اتك در آمده از انجا با چهار صد سواره و پیاده از مردم ختك راه هواخواهی اعلیحضرت شاه محمود برگرفته وارد قريه بدم پیر واقع پنج کروهی شهر پشاور گردیده آماده جنگ شهزاده شجاع الملك شده


(٦٣)
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود )
( سراج التواريخ )
دست تطاول گشود که بدینواسطه حسن خدمت باعلیحضرت شاه محمود آشکار سازد امانشهزاده شجاع الملك بدفع
فتنهٔ وی برخواسته گل محمد خان وفیض طلب خان بامیژائی ویار محمد خان نسقچی باشی را باجمعی مامور فرمود وایشان
بادوپست سوار و چند صد پیاده راه کارزار پیش گرفتند و انگاه که وارد السرزمین شدند زرداد خان در بازوی خود
نیروی مقابله ومقاتله ندیده فرار اختیار کرد بعد شهزاده شجاع الملك عزم رزم اعلیحضرت شاه محمود جزم نموده
نخست مردم درانی قندهار و قزلباش کابل را که باشاه رهسپار بودند بعطایای سیم وزر وخلع اوفر مرهون احسان
خود ساخت چنانچه مهرعلیجان میر آخور باشی که از رکاب اعلیحضرت شاهزمان گریخته در جلال آباد توقف داشت
باشصت سوار وارد پشاورشد بشهزاده پیوست و همچنین محمد اکرم خان بامیژائی امین الملك كه در نزد اعلیحضرت
شاه محمود طریق خدمت میپیمود باشصت سوار ومحمد خان نسقچی باشی فرار کرده ملازمت شهزاده شجاع الملك
اختیار کردند وبرهمین قیاس مردم درانی بومیه باسواره و پیاده نزد شهزاده میشدند تا که کارش رونق گرفته
اسباب حرب آماده گشت بعد حرم محترم خود دختر رحمت الله خان وزیر مقتول را با برادرش محمد صدیق خان
از راه ملك يوسف زائی براول پندی فرستاد که از معرکه کار زار برکنار باشد ووالده ماجده خودرا باحرم محترم
اعلیحضرت شاهزمان در پشاور گذاشته بالشکر روی جانب کابل آورد ومهر علیخان میرآخور باشی را با پانصد سوار
پیش رو سپاه قرار داده خود از عقب برهنوردی در آمده وارد منزل باساول شد و اعلیحضرت شاه محمود نیز
عبدالواحد خان بار کزائی وعطاء الله خان علیزائی و بلوچ خان اچکزائی را با جمعی مأمور قراولی نموده ایشان
وارد جلال آباد گردیدند وقراول جانبین باهم ملاقی گشته نایره حرب شعله ورشد وقراول اعلیحضرت شاه محمود
هزیمت یافته بعضی راه فرار جانب کابل بر گرفته برخی رکاب شهزاه ملحق شد ومژده این فتح را مهر علیخان معروض
داشته ضمناً اجازه تعاقب ويا توقف التماس کرد وجواب درنك كردن صدور یافته در همانجا مکث نمود وخود شهزاده
نیز در رسیده داخل جلال آباد وازانجا وارد موضع اشپان شد و در پنجا هنوز اردایش نیاسوده بعضی باستوار نمودن
خیمه و عدهٔ بتحصیل علوفه و آذوقه مشغول بودند که ناگهان لشکر اعلیحضرت شاه محمود و شهزاده کامران
وفتح خان از گرد راه رسید و سپاه شهزاده با وجود پراکنده گی واشغال بکمال چستی و چالاکی صف آر
شده عزم کارزار کردند و از دوسوی آوای توپ و تفنگ و نوای مخالف شاهین چنگ بماند گشت ودربین
التهاب آتش قتال خوانين غلام خانه و درانی که ازعطای خلعت وزر چنانچه از پیش مرقوم شد دل بمعاونت شهزاده
شجاع الملك بسته بودند روی از اعلیحضرت شاه محمود برتافته نزد شهزاده شتافتند و همچنین صالح محمد خان
اسحق زائی میرآخورباشی از چنگ گاه برآمده از آب سرخ رود گذشته منهزماً داخل کابل شد ودران میان
شهزاده کامران ووزیر فتح خان و خواجه محمد خان بر پیادگان قوم خلیل و مهمند از لشکر شهزاده شجاع الملك حمله
ورگشتند و شهزاده از جهت آنکه باغ اشپان حایل وسد راه امدادش بود نتوانست که معاونت پیادگان مذکوره
خویشتن نماید چنانچه محمد خان هشت نگری (۱) و الله یار خان باجوری رئیسان پیادگان قوم خلیل و مهمند از دست (۱) باششغر
بریدپور شبان بختل رسیده مابقی هزیمت یافتند و ازین انهزام اساس تمام صفوف لشکر شجاع الملك روبانهدام نهاده
پشت بجنگ دادند و سپاه اعلیحضرت شاه محمود هجوم آورده شهزاده را دایره سان چون مرکز درمیان گرفتند
وازانجا که اجل موعود شهزاده بسر نرسیده بوده کسان اعلیحضرت شاه محمود بتاراج جواهر خانه وخزانه که
همرکاب شهزاده بود مشغول گردیده شهزاده امان جان یافت و با پنجاه سوار طریق فرار جانب سفید کوه برگرفت
واز جبال شامخه واحجار باذخه (۲) هبوط وصعود داده روزسوم داخل علاقه کرم شد و مردم آنجا بپاس شهزاده گی (۲)
احترامش نموده در علاقه تیرا رسانیدند و پست سر از اسپان شهزاده و همراهانش از صعوبت راه ونیافتن جو وگاه باذخه بلند
سقط شده برحمت وعسرت در خانه سید محمدرضا نامی از سادات تیرا رسیده فرود آمد و او مراسم مهمانداری
وشیوه خدمت گذاری راکماینبغی بتقدیم رسانیده شهزاده نیز یکدست زین طلاء باساز وبرك مرصع بجايزه خدمتش
بدو مرحمت فرمود و باوجوداین عطیه پس از چند روز باقوا و القای بعضی از نکوهیده خویان فتنه جویان سید
مزبور قصد مخالفت وی کرده عزم گرفتنش نمود که خدمتی باعلیحضرت شاه محمود اجرا داده مجرائی حاصل نماید


(٦٤)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود) (سراج التواریخ)
و شهزاده از آهنگ او بفراست دانست بتدبیر دفعش با خود می اندیشید که محمد امير خان خيبري و یار محمد خان
اسحاقزی باشی با خانه خودها بشهزاده رسیده از عزم مخالفانه سید محمد رضا بیارمیدواز انجا باطمینان خاطر رهسپار
شده در دره خیبر بقلعه محمد امیر خان مذکور فرود گشته رحل اقامت انداخت و با عانت مردم خیبر که
سرکردگان ایشان در حین نگاه اشیان حاضر رکاب شهزاده بودند و بدفعتی امید احسان از اعلیحضرت شاه محمود
نداشتند مدتی در انجا بسر برد و در هنگام اقامه آنجا ملا جعفی نامی با ابو الحسن خان نزد شهزاده حاضر آمده
مستخدم رکاب وی شدند و شهزاده کامران بعد از حصول فتح در موضع ایشان و قبل از ورود شهزاده شجاع الملك
در دره خیبر در اوقاتیکه بکرم و تیرا روز بسر میبرد وارد پشاور شده چندی در انجا درنگ کرد بعد عبدالواحد خان
بارکزائی را بحکومت پشاور و خواجه محمد خان فوفلزائی را بسالاری لشکر آنجا مأمور فرموده خود بکابل
مراجعت کرد و بشرف دست بوس پدر والا گهرش مشرف گشته پس از حصول استراحت و رفع خستگی راه
پشاور بحکومت قندهار مامور شد.

ذكر محاربه
سنگوخیل

(ذکر محاربه شهزاده شجاع الملك در موضع سنگوخيل)
(با عبد الواحد خان و خواجه محمد خان)

تبین اینمقال اینکه عبدالواحد خان حاكم و خواجه محمد خان سردار عسکر پشاور از اقامه شهزاده شجاع الملك
بدره خیبر وقوف یافته با سوار بسیار عزم رزم و پیکار شهزاده کردند و پس از قتال وجدال بسیار همراهان شهزاده
که در موضع سنگوخیل سرگرم کارزار بودند از جنگ رو برتافته پس بدرۀ خیبر در آمدند و اکثر ایشان از شدت
حرارت و کثرت عطش هلاك شدند و پس ازین هزیمت قطر ثروت و حمایت مردم خیبر مدت یکسال در انجا روز
گذرانید و در خلال اینمدت عرایض خوانین درانی و قزلباش متوالیاً بشهزاده رسیده دعوت میکردند و یگانباش
خو استه از یاری و معاونت خودها دلش را با مدن در دار السلطنه قوی میکردانیدند و شهزاده که از مکنت تهی دست
گشته بود جرات نمی توانست که جانب کابل حرکت نماید تا که بخود اندیشیده در دل قرار داد که هر چند مردم
درانی وقزلباش بواسطة اعیان ایشان که عرایض هواخواهی میفرستند بکابل و یکجهت در معاونتش خواهند
کوشید بازهم میباید در قندهار رفته سامان کار ساز کرده بعد روی بیکار بسوی کابل آورد چنانچه با دویست
سوار و چند تن پیاده از درۀ خیبر بارکاب عزم نهاده داخل علاقة وزیری شد و مردم وزیری که در بین خود
عداوت و دشمنی داشته و دارند هر کدام خصم خود پنداشته از راه قتال پیش آمدند و چون بنزديك شهزاده
رسیدند اورا شناخته از جسارتیکه کرده بودند عذر و عفو تقصیر خواستند و خود را بصلاح خدمت بیاراستند
و از انجا شهر محمدخان سر خیل وزیریان را با چندی دیگر از ملکان برای راه نمایی با خود گرفته تا علاقه مردم کاکر
برد و از محال کاکر ایشان را خلعت و رخصت مراجعت داده خود دو ماه در بین مردم کاکر درنگ نموده بهر طرف
جاسوسی فرستاد و طرق و شوارع را علم آورده از راه غویږی راه محال طوایف غلجائی بر گرفت و پس از
رسیدنش در حدود غلجائی شکرالله خان نواسة اخلاص قلیخان هوتك وفتح خان بابكرزائی و شهاب الدین خان
توخی نزد او حاضر آمده التماس نمودند که از سبب محاربات عدیده که به اعلیحضرت شاه محمود کرده چشم امید از وی
پوشیده ایم آرزو داریم که دوشیزۀ عبیله فتح خان بخدمت از دواج شهزاده پذیره آید تا از انعقاد رشته وصلت
خود را رهین عاطفت دانسته بطریق صداقت پوئیم و شهزاده مسؤل ایشان را بگوش قبول شنیده دختر مشارالیه را
بمحباله نکاح خویش در آورد بعد دبیست سواریکه همراه داشت عزم رفتن شالکوت کرد و پس از ورود زمستان را در انجا
بسر برده مبلغی از تجاریکه از شکارپور بار قندهار بسته و از شالکوت عبور مینمودند قرض گرفته و عده ادای
آنرا بمکنت و حصول سلطنت قرار داد و چنانچه خودش در روزنامه خود رقم کرده است در اواخر که اقتدار
یافت دینش را با زیادت احسان ادا نمود.


(٦٥)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود) (سراج التواریخ)

ذکر محاربه شهزاده در منزل کوژک با صالح محمد خان غلجایی

ذکر محاربه شهزاده شجاع الملک در منزل کوژک با صالح محمد خان غلجایی

چون شهزاده از وجه قرض اسبانی را که در شریعت محل برای سفر فرض بود آماده ساخت از شال کوت لوای عزیمت جانب کوژک افراخت و ازین سوی اعلیحضرت شاه محمود صالح محمد خان را با هزار سوار بدفع او گماشته تلاقی جانبین در کوژک اتفاق افتاده جنك درپیوست وشهزاده با همراهانی که دویست سوار بودند پای شجاعت فشرده درین گیر ودار شهزاده از ضرب شمشیر دست سواری را قطع کرده دیگران از حمله شهزاده مضطرب شده با وجود کثرت سوار روانکار زار برتافته وعنان هزیمت باز کشیده در قندهار نزد شهزاده کامران که حکمران آن دیار بود شتافتند وشهزاده شجاع الملک فتحیاب گردیده وارد ارغستان که محل سکنای قبایل فوفل زائیست شده و شهزاده کامران والی قندهار که قبل از هزیمت یافتن صالح محمد خان غلجایی بذریعه مکتوب از حاجی فیروز الدین حاکم هرات طلب معاونت کرده بود و او شهزاده ملک قاسم پسرش را با دو هزار سوار از هرات در قندهار گسیل داشته این وقت که هزیمتیان داخل قندهار شدند ایشان نیز در رسیده بار منزل گشودند بعد شهزاده کامران با شهزاده ملک قاسم وسوار هرات و قندهار که مجموع پنجهزار میرسیدند روی بعزم رزم نموده بفاصله دو فرسخی ارغستان رسیده فرود آمد و در نچال با وجودیکه روز مره از مردم ایلات متوالیاً دو دو وده ده رکاب شهزاده شجاع الملک می پیوستند زیاده بر پیصد سوار همراه نداشت بنابران بعضی از هوا خواهانش که ظاهراً با شهزاده کامران بودند وباطناً طريق خدمت شجاع الملک می پیمودند برایش پیام دادند که خود را عبث در مهلکه نینداخته از مقابل لشکر شهزاده کامران که در عدت و عدت يك رده افزونست کنار ساخته روی بدیگر وی آرد چنانچه از پیام آنان ارغستان را فرو گذاشته راه علاقه مردم غلجائی برداشت و با نوار (۱) و شبگیر اسپ رانده بحدود طوایف غلجائی رسیده از حمله دشمن بعیدگشت والبسه خودها را که از باران تر شده بود خشك كرده بعد داخل علاقه عبدالرحیم خان هوتك گردیده سه روزه بالمحتاج بقرار آنجا پرداخته و ارد جبه از علاقه کاکر شد و چند روز در آنجا درنك كرده شهزاده قیصر بن اعلیحضرت شاه زمان و مدد خان که بمحل بیرون شدنش از هرات در وقت مکحول شدن پدرش اشارت رفت برکاب شهزاده شجاع الملک پیوست و مقصدش بقرار بیان شهزاده شجاع الملک که در روز نامه اش رقم کرده است اینکه میر افضل خان اسحق زائی نایب شهزاده قیصر چشم از حق نمك اعلیحضرت شاه زمان پوشیده بطمع بحرانی خدمت اعلیحضرت شاه محمود شهزاده فیروز الدین برادر اعیانی او را که در فراه بود بهرات طلبیده شهزاده قیصر را بحالت ابتر از هرات بیرون کرد وفیروز الدین را بمسند ایالت نصب کرده خود بنیابتش پرداخت و شهزاده رو بطریق غربت نهاده در مملکت ایران رفت و از آنجا آوازه هنگامه آرائی شهزاده شجاع الملک را شنیده روی امید بیسوی افغانستان آورده چنانچه آنجا ذکر شد برکاب شجاع الملک ملحق شد بعد با هم از موضع مینه حرکت کرده بصوابدید یکدیگر شهزاده قیصر و مدد خان میرآخور باشی و شاه افغان اچکزائی و غیره خوانین جانب قندهار رهسپار شد و شهزاده شجاع الملک طرف کابل را در گرفت که از دو جانب بکار پردازند و شجاع الملک جواهراتی را که با خود داشت مصحوب معتمدانش بدیره غازیخان فرستاد که در آنجا فروخته وجه آنرا برای تجویز اسباب سفر حاضر آورند و هم چند دانه را بملکان کا کر عنایت نمود که مفروض رسانیده سامان سفر ساز کنند و هم مکتوبی بهريك از خوانين درانی و غلجائی و قزلباش و کوهستان و کابل فرستاده باغوای سلطنت اعلیحضرت شاه محمود القا کرد و خود بعد از رسیدن زروتهیه اسباب سفر جانب منزل مقصود رهسپار شد و مقارن اینحال طوایف غلجائی از دولت محمودی رو برتافته لوای بغاوت افراشتند و اعلیحضرت شاه محمود وزیر فتح خان وسردار احمد خان نور زائی را با ده هزار کس در ساله ۱۲۱۸ سنه هزار دویست هجده هجری بمأمور پردازش بغاة غلجائی نمود و ایشان بسر وقت باغیان رسیده چند بار باهم جنك و پيكار نمودند و در هر مرتبه جمعی از غلجائیان راه آخرت می پیمودند تا که اخیر کار رزم در موضع شیمار جانب شبرین رود برنك بايدار گشته ششهزار

(۱)
ایجاز وقت
عصر قریب
بغروب سفر
وحرکت کردن
و شب گیر صبح
و سحر راه
پیمودن را
گویند ۱۲


(٦٦)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود ) ( سراج التواریخ )
تن از مردم غلجائی بقتل رسید وسرهای کشتگان را بریده روانه کابل نموده مناری برای عبرت روزگار استوار
کردند و خود ایشان نیز پس از حصول فتح ونظم ونسق مواطن و مساكن متمردين غلجائی بکابل معاودت
کردند و متصل قلع این فتنه سانحه عجیب و غریب دیگر بوقوع پیوست که باعث زوال سلطنت اعلیحضرت شاه محمود
شد چنانچه رقم کشته میآید .

ذكر بلوای عام مردم کابل
ذكر بلوای عام مردم کابل و نواحی آن

در سال ۱۲۱۹ هزار و دویست و نوزده هجری شخصی از اوباش فرقه قزلباش پسر امردی از مردم سکنه
کابل را که مذهب حقه حنفیه داشت فریفته بخانه خویش در آورد و چندی دیگر از الواط را نیز صلای فاحشه
کاری در داده عملهای زشت ناشایست نسبت بآن بیچاره کرده بعد از چند روزش مسکر مایع از قبیل بنگ
و شراب بوی چشانیدند و بسکر آورده از خانه بیرون کشیدند و وی بحالت مستی در خانه خویش رفته ما جرا
بپدر گفت و پدرش نزد اعلیحضرت شاه محمود فریاد زده داد طلبید و اعلیحضرت شاه که جانب مردم قزلباش بچشم
نيك نگاه میکرد رجوع امرش را بشرع شریف فرمود وملا محمد سعید خان بارکزائی قاضی القضاة از انکار مدعی
عليهما طلب بینه نمود و مدعی که از اقامه گواه عاجز بود ناچار در روز جمعه کسان پسر مزبور باسرهای برهنه
وجيوب دریده در مسجد جامع پل خشتی جمع آمده پسر را بزیر منبر رسانیده از میر واعظ داد طلبیدند و وی
حکم قتل عام وغارت مال تمام قزلباشیه داده و مردم شهر و بازار حکم او را از فرایض دين ومذهب دانسته
بازدحام تام روی هجوم بسوی چند اول نهادند ودست بقتل و تاراج کشوده هر که را دیدند کشتند و بهر چه
رسیدند بردند و خانهایکه از مردم قزلباش و بیرون چند اول بودند آتش زده تمام بسوختند و مردم قزلباشیه
چند اول نیز دست از جان شسته بمدافعه ومقاتله پرداختند و ابواب قلعه چند اول را از خاك وسنگ بر بسته
خود را مستحکم نمودند و چندی بمحصوریت روز بسر بردند تا که این خبر بسهر کشته بمردم اطراف شهر رسیده
همگنان راه ستیز بر گرفتند و بیست هزار تن از مردم کوهستان و لهوگرد وغیره بدور چند اول فراهم گردیده
بر چیل شیر دروازه که مشرف بخانهای قزلباشیه است صعود نمودند و کار را بدیشان صعب ودشوار کردند
واعلیحضرت شاه محمود هم چند پای سعی در اطفای آن نایره فشرده آب جبین تدبیر ریخت سودی نبخشود تا که
ناچار گشته شیر محمد خان مختار الدوله را با سردار احمد خان نور زائی بدفع آن فتنه کاشت و ایشان نیز بسبب
اتحاد مذهب وملت ترك خير دولت کرده زیاده تر بتحريك و ترغیب قتل قزلباشیه کوشیدند واز تحریض آندوتن
کار بجائی رسید که روز مره نفری زیاد از طرفین کشته میشدند و آخر الامر که حال قزلباشیه قرین اضمحلال
گردید وزیر فتح خان با برادرانش بپاس حفاظت ناموس سلطنت که ازین معرکه اختلال نپذیرد کمر برفع نایله
فساد چست بسته تیغ ممانعت بروی مردم هر دو جماعت کشیدند و طوعاً وكرهاً آتش فتنه را فرو نشانیده مردم
قزلباش را از مهلکه رهانیدند و شهزاده شجاع الملك در خلال احوال مذکوره خود را بزرمت رسانیده
مترصد مال کار اقامت ورزیده گوش بآواز نشست بود تا که اعیان و بزرگان اهل سنت و جماعت ازین حمایت وزیر
فتح خان آزرده خاطر شدند

ذکر شورش مردم کابل
ذكر اتفاق بزرگان اهل سنت و جماعت
( بزوال سلطنت اعلیحضرت شاه محمود )
چون مردم اهل سنت و جماعت از حمایت فتح خان برعایت دولت اعلیحضرت شاه محمود رنجیده شدند
بزرگان ایشان چون میر واعظ وشیر محمد خان مختار الدوله و سردار احمدخان وغيره انجمن گردیده از در مشاورت
با هم قرار دادند که اعلیحضرت شاه محمود ووزیر فتح خان را از میان بردارند و درین عزم خود ها را سبخ دم
و ثابت قدم شده کار را معطل بوقت گذاشتند تا که اعلیحضرت شاه محمود وزیر فتح خان را که در کن دکان


( ٦٧ )
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود ) ( سراج التواريخ )
سلطنتش بود جهت وصول مالیات دیوانی مأمور هزاره و بامیان نمود وچون او در انجا رفت مردم کابل که منتظر
فرصت بودند لوای بلوا بر افراشته اعلیحضرت شاه محمود را از تخت سلطنت برداشته در بالاحصار محصور ساختند
وشهزاده شجاع الملك كه در ژومت رسیده مترصد انه عنان کشیده بود ازین واقعه خبر گشته راه کابل بر گرفت
ودر موضع اللور وارد شده حاجی رحمت الله خان فوفل زائی واز عقب آن کل محمد خان وعطا محمد خان بامیزائی
که از اعیان حضرت شاه محمود رخ بر تافته بودند برکاب شهزاده شجاع الملك پيوستند وهمچنین شیر محمد خان
مختار الدوله پدر عطا محمد خان مذکور وغیره خوانین که از اعلیحضرت شاه محمود خاطر حزین گردیده بودند
مخفیانه نزد شهزاده شدند بعد از اللور حرکت کرده بنواحی قریۀ لهو گرد فرود آمد و در انجا سه هزار سوار
باوی همراه شده بودند واعلیحضرت شاه محمود که در بالا حصار حصاری بود از ورود شهزاده بتقرب جایگای
لهو گرد واقف گشته زیاده تر متزلزل شد وچون هنوز مکنت سلطنت داشت خود را از دست نداده بدستیاری
طایفۀ عرب بالاحصار از بروج وبارۀ حصار شهر کابل را هدف گلوله انواب آتشبار ساخته شهریان را در ششدر
حیرت و تنگنای حسرت انداخت چنانچه ایشان عرض پرداز حضور شهزاده شجاع الملك شده باستعجال طلب
کابلش نمودند و شهزاده از در لهو گرد شده شبا در انجا بسر برده بامدادان راه برگرفته در منزل اعلیحضرت
بابر شاه فرودکش گردیدو از پنجا ١٥٠٠٠٠ یکصد و پنجاه هزار پیاده وسوار در تحت رایتش فراهم آمده قرار
داشتند چنانچه از انبوهی لشکر که در انجا میگنجید هر روزه حرکت فرموده درباغ سردار مدد خان فرود آمد
ومردم کوهستان کابل را امر کرد که در اطراف بالاحصار جای گزیده نگذارند که کسی از عسرتنگه انحصار
بیرون شده فرار شوند وخود هر روز سوار گشته بدور بالاحصار گردش نموده گماشتگان خویش را تاکید
بر حفاظت اطراف حصار کرده بعسکرگاه معاودت میفرمود تا که ثقوب (١) ثقوب (٢) در بنگاه شاه برج برسید (١)
آنگاه قصد آتش زدن ورخنه انداختن کرد وهنوز بکار نپرداخته بودکه خبر ورود وزیر فتح خان بالشکری بسیار ثقوب جمع
از مردم هزاره و بامیان در منزل میدان بگوش شهزاده رسیده بعزم مدافعه وی کرد واز باغ سردار مدد خان ثقبه بمعنی
سوراخ
پا برکاب نهاده در قلعۀ قاضی فرود آمد واز آنسوی لشکر وزیر فتح خان پیش آمده جنگ در پیوست وتاعصر
هنگامۀ کارزار استوار مانده جمعی از طرفین مقتول ومجروح گشت و آخر الامر وزیر فتح خان شکست یافته روی (٢) ثقوب
جمع ثقب
فرار جانب قندهار آورده نزد شهزاده کامران والی آندیار رفت و شهزاده شجاع الملك مظفر ومنصور بكابل
مراجعت نمود واز حصول این فتح اعلیحضرت شاه محمود که حصاری و چشم براه یاری و مدد کاری وزیرفتحخان
بود آفتاب اقبالش را رو بزوال دیده بکلام پادشاه علام توسل جسته از در معذرت با عریضۀ مشتمل برعفو جرایم
خویش نزد شهزاده شجاع الملك فرستاد واو بپاس احترام قرآن مجید عفوش فرموده از خونش در گذشت
وکار پردازان رکاب ظفر انتساب خویش را امر کرد که دروازه های بالا حصار را گشوده اعلیحضرت
شاه محمود را بدون اخلاق وتحقیر در بالا حصار بالا برده محبوس وپا بزنجیرش نمایند وبقرار بیان صاحب تاریخ
سلطانی بقصاص چشم اعلیحضرت شاهزمان امر کور کردنش نیز کرد ولیکن بشفاعت شیر محمد خان مختار الدوله
ذکر سلطنت
میل کشیده نشده مقید گشت وروز دیگر شهزاده با خاطر از غم آزاده داخل بالا حصار شد
اعلیحضرت
ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملک
شاه شجاع
چون شهزاده داخل بالا حصار شد براریکه سلطنت جلوس فرموده بعد از ادای مراسم جلوس ابوالحسن خان
را که در درۀ خیبر بخدمتش رسیده بود بخزانه داری جواهر ونقد وجنس سر افرازی داد وشهزاده حیدر پسر
والا گهر خود را بحکومت قندهار که هنوز شهزاده کامران با یالت آن قایم واستوار بود نامزد فرمود وسردار
احمد خان نور زائی را با عطا محمد خان بن شیر محمد خان مختارالدوله وسیدال خان بخلعت پیش کاری شهزاده
مفتخر ساخته از جهت بودن شهزاده قیصر در قندهار پنجهزار سوار نیز از مردم درانی وغلجائی با شهزاده
همراه کرده مبلغی از خزانه برای انعام اعیان انام(٣) آلمقام بایشان سپرده روانه قندهار نمود وچون وارد منزل (٣) انام
بمعنی مخلوقات


(٦٨)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواریخ )
جیگای واقع دو منزلی قندهار شدند شهزاده کامران بن اعلیحضرت شاه محمود که حکمران آنجا بود تاب مقاومت در خود ندیده با وزیر فتح خان که از راه هزیمت بدو پیوسته بود طریق فرار جانب فراه اختیار کرد و در انجا بار اقامت کشوده وزیر فتح خان نیز از وی کناره گزیده بحسب معروف خزید وبقول صاحب تاریخ سلطانی در منزل جیگان با شهزاده حیدر و همراهانش جنگیده ومغلوباً ازراه فراه در هرات نزد حاجی فیروز الدین رفتند و او بالتماس مادر خویش ویرا بحکومت فراه مأمور کرد وفتح خان نخست حاجی فیروز الدین را بمخالفت اعلیحضرت شاه شجاع ترغیب کرده چون سخنش را نشنید بعد با برادرانش که همراه بود در فراه نزد شهزاده کامران آمده از وی نیز التفاتی ندیده بعلاقه معروف رفته جای گزید وازین سوی شهزاده حیدر پس از حصول فتح از منزل جیگان رهسپر شده بقندهار در آمد وبمسند حکومت نشست وشهزاده قیصر که از موضع مینه چنانچه از پیش رقم کشت جانب قندهار رو آورده وکاری از پیش نبرده بود و اینوقت خانه بدوش در نواحی قندهار میگشت از ورود شهزاده حیدر درقندهار آگاه گشته عرض رضا باه بر بسلطنت شده التماس حکومت قندهار نمود اعلیحضرت شاه مسئول او را بگوش قبول شنیده شهزاده حیدر را بکابل طلبیده منشور حکومت قندهار را بنام شهزاده قیصر صادر فرمود وهم چند تن دیگر از خوانین عظام را برای اهتمام مهام آنجا از حضور گماشت ومقارن احوال شیر محمد خان مختار الدوله وغیر به بلهائیکه در حمت بارو در نزد اعلیحضرت شاه رتبه اعتبار داشتند بعرض رسانیده ملتمس عفو خطای وزیر فتح خان شدند و مطابق عرض آنان عریضه از خود وزیر فتح خان نیز بملاحظه اقدس شاهی رسیده کل محمد خان نظام الملك از حضور بتسلى دادن و آوردن او مأمور گشت چنانچه مشار اليه از محال معروف باتفاق فرستاده اعلیحضرت شاه حاضر بارگاه گردیده بمنصب سرداری سدوزائیان در خور سرافراز گشت و بعد از عفوتقصیر وزیر مذکور دسته از سواران حضور مأمور شقدار شدند که در کار عاشق شنواری ولب القواصتی که نسبت به اعلیحضرت شاه زمان که رقم شده آمد کرده بودند بکنار ایشان بنهند چنانچه سواران مأمور در انجا رفته مال ومنال او واقربا و تايعانش را که در گرفتار ساختن اعلیحضرت شاه زمان شريك و همداستان بودند تاراج کرده خود ایشان را با عیال و اطفال حاضر درگاه اعلیحضرت شاه نمودند و شاه عاشق را از جرایم خیاره پاره پاره فرموده باقیدا بزندان انداخت وقید سخت نمود

ذکر توجه اعلیحضرت شاه شجاع جانب پشاور
( ذکر توجه اعلیحضرت شاه شجاع )
[ جانب پشاور و گرفتن وزیر فتح خان ]
چون اعلیحضرت شاه شجاع ازامور مهمه كابل وقندهار فراغت یافت بعزم نظم و نسق كشمير و ديره جات اتکایل آهنگ پشاور کرد و در منزل بگرامی وزیر فتح خان بهانه ساز نمودن سامان سفر رخصت معاودت شهر وتوقف چند روز حاصل کرده مراجعت کرد و دو روز نیمه اسباب سفر ننموده راه فرار جانب قندهار پیش گرفت و اعلیحضرت شاه در منزل جگدلك از گریختن او آگاه گشته بدستخط خویشتن حکام و حفاظ وعمال عرض راه را منشور فرمود که او را در هر جا بیابند یا دست بسته بحضور آرند و خود اسپ رانده وارد پشاور شد و از انجا یکی از خدام بارگاه را نزد عبدالله خان حاکم کشمیر که از طرف اعلیحضرت شاه محمود حکومت آنجا داشت فرستاد تا مالیات آنجا را امتحاناً واختباراً (١) ازوی بطلبد تا اگر ادای انذ کار بروفق مرام آید والاتنبیه وتهدیدش لشکر گسیل دارد اما اواز حکم پادشاهی ابانکرده مالیات آنولایت را بالتحف و هدایای شایان با عریضه عجز و انکسار فرستاد و اعلیحضرت شاه بعطای خلعت و منشور حکومت کشمیر و خطاب سرداری ممتاز ش فرموده بدستور سابق بحكومت آنجا مأمور گردید و همچنین حکام و بزرگان زادگان و برجات از دادن مالیات هريك بخلعت حکومت و سرداری قوم خویش سرافرازی یافته مشمول عواطف خسروی شده بخدمات مرجوعه مأمور آمد

(۱) اختبارا آزمایش

ذکر فتنه فتح خان والغواى شهزاده قيصر
ذكر فتنه وزیر فتح خان
( واغوا کردن او شهزاده قیصر را )
چون وزیر فتح خان بقراریکه آنما ذکر یافت از کابل گریخته در قندهار شتافت شهزاده قيصر حكمران آنجارا


(٦٩)
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع )
( سراج التواريخ )

اغوا کرده بمخالفت اعلیحضرت شاه شجاع برانگیخت وتهیه لشکر نموده هردو بن باهم روی تسخیر بسوی کابل
نهادند و الخیر بسمع گفته بگوش اعلیحضرت شاه رسیده در اثنای راه عزم مدافعه و پیکار نمود و نخست عماشیر اسباب انگیزه
بدرا نیانیکه هوا خواه او ودر تحت لوای شهزاده بودند صدور فرموده بعد از پشاور راه کابل برگرفت وچون
اردوی شهزاده ووزیر فتح خان راه نزدیک کرده بود اعلیحضرت شاه همچنان از کرد راه ترك فرود آمدن شهر کرده
درده مزنگ نزول فرمود و از انجا حرکت نموده قلعه قاضی را عسکرگاه ساخت و ازانسوی شهزاده باوزیر فتح خان
در میدان رسیده فروکش کرد و شب هنگام فیض الله خان فوفلزائی با همراهانش وغیره کسانیکه اعلیحضرت شاه از
پشاور بذریعه منشور ملاطفت دستور ایشان را بخود مایل و راغب نموده و ایشان وعده بفرصت گذاشته بودند
از اردوی شهزاده جدا گشته برکاب اعلیحضرت شاه پیوستند وشهزاده باوزیر فتح خان از مشاهده این حال اختر
اقبال خودرا در حضیض وبال دیده راه فرار جانب قندهار پیش گرفتند و شاه بهمین قدر اکتفا کرده از قلعه
قاضی بشهر مراجعت فرموده بار استراحت ورجل اقامت کشود .

ذکر وصول نامه ورسول اعلحضرت امير حيدر بادشاه بخارا

( وقایع خان حکمران خلم بپایه سریر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع )

ذکر دسوله
رسول
اعلیحضرت
پادشاه بخارا

در سال ۱۲۲۰ هزار و دو یست و بیست هجری نامه و فرستاده اعلیحضرت حیدر شاه امير بخارا وقليج خان
حکمران تاشقرغان بپایه سریر سلطنت رسیده شرف بار حاصل کردند و هفت قطار از اشتران بزرگ کوهه سرخ
مو وبیست سراسپ بازین ویراق طلا ونقره وچند دست باز سفید وغیره اقمشه چینی وروسی وتاطری واسپان
خوش رفتار بار کشدی و پوستهای سمور ونامه مواددت و مواصلت دستور پیش کشیدند وهدایای مذکوره
مقبول و مطبوع طبع شاهانه شده نامه اش که مشعر بر التماس ازدواج صبیه دوشیزه اعلیحضرت حیدر شاه بود
نیز درجه قبول پذیرفت وفرستادکان ایشان بانواع انعام ومواهب رخصت انصراف یافته چند تن از معتمدان
حضور جهت انجام امر عروسی با آنان مأمور بخارا شدند و در انجا رفته آن بانوی حرم محترم را برسم ملوکانه
آورده از وصل اعلیحضرت شاه کامیاب شد

ذکر تنبیه و تهدید شهزاده قیصر ووزیر فتح خان

ذکر توجه
اعلیحضرت
شاه جانب
قندهار برای
دفع شهزاده
قیصر
(۱)
توپ شانزده
گروهی از
کابل منزل
است طرف
غزنین

پس از انجام امر مذکوراعلیحضرت شاه راداعیه سرزنش شهزاده قیصر ووزیر فتح خان که از منزل میدان گریخته
در قندهار سلسله جنبان کینه وعناد شده بودند در سرا افتاده از کابل با حشمت و مکنت شاهانه رو بقندهار نهاد
و انگاه که درمنزل توپ (۱) نزول اجلال فرمود شهزاده قیصر خبر گشته از راه بی ثباتی قندهار را گذاشته فرار
وادی ادبار شد و کسانیکه تا بنوقت با او دم معاضدت زده طریق معاونت می پیمودند از راه اطاعت پیش آمده
سرا انقیاد در خط فرمان اعلیحضرت شاه نهادند بعد کوکبه شاهی در شهر قندهار پرتو وصول افگنده بنظم ونسق شهر
وولایاتش پرداخت و پس از چندی که امور مبهمه انجا مرتب ومنظم گشت اعلیحضرت شاه زمان مکفوف البصر
که در این سفر همرکاب اعلیحضرت شاه رهسپر بود وشاهش گرامی میداشت بشفاعت شهزاده قیصر پسر خود بر
خواسته از اعلیحضرت شاه عفو تقصیرش خواسته معفو گشت چنانچه شیر محمد خان مختارالدوله از حضور اعلیحضرت
شاه مامورشده آن بادیه پیمای صحرای حیرانی را بنوید عفو جرایم حاضر پیشگاه خسروانی نموده مبذول عواطف
خاقانی گردید وبدستور سابق از بغاوتش بحکومت قندهار مامور گردیده اعلیحضرت شاهمرمان پدرش با چشم نابینا
باقامه قندهار اختصاص یافت تا پسرش را از اغوا و القای غرض جویان باز داشته مؤدبش باشد که پا از جاده
اطاعت بیرون نگذارد


( ۷۰ )
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
ذكر توجه شاه جانب سند ( و درجات برای وصول مالیات )
چون مالیات چند ساله محال سند از سبب انقلاباتیكه مذكور شده آمد بكاركنان دیوان سلطنت نرسیده بود بدون
اینكه حاكی مأمور شود خود اعلیحضرت شاه الویه ظفر همراه را از قندهار جانب سند شقه كشا فرمود و مصطفی خان بن
نصیر خان بلوچ از داعیه اعلیحضرت شاه آگاه گشته با علاء فتح محمد نامی راه تقبیل عتبه علیا بر گرفته قبل از آنكه
لوای نصرت التوا در اعتزازآید وارد قندهار گردیده شرف ركاب بوس حاصل كرده بعرض رسانید كه بشیوه
مقرره با ششهزار سوار مقرره و ششهزار دیگر از مواجب خواران خود كه مجموع دوازده هزار سوار شود
در تحت رایت سعادت آیت قرار یافته هركاب شاهی طریق خدمت پیماید وهم التماس نمود كه دختر محمود خان
برادر مهترش از ازدواج شهزاده محمد تیمور درك افتخار كرده شرف قبول حاصل نماید و اعلیحضرت شاه ملتمسات
او را منظور نظر عاطفت گستر فرموده بعد از وقوع ایجاب وقبول توكیل ایشان را از عطای خلعت وزرنيك بنواخته
رخصت مراجعت داده امر كرد كه با سوار انش در عرض راه حاضر ركاب آیند و خود راه سند بر گرفته در منزل
واقع غیر مرغ فرستادگان میران سند فیضیاب ركاب شاهی شده عرض والتماس نمودند كه اعلیحضرت شاه فسخ عزم فرموده
زمین سند را لگدكوب سپاه نمایند و مبلغ ۸۰۰۰۰۰ هشت صد هزار روپیه بدون زحمت سفر عاید خزانه نمهمایند
و اعلیحضرت شاه شجاع الملمكثرت مالیات سند كه باقی مانده بود عرض ایشان را نشنوده رخصت معاودت داد و همچنین
در شالکوت نیز و كلای میران سند بشرف ركاب بوس رسیده ۱۲۰۰۰۰۰ دوازده لك روپیه بذمه گرفتند كه بشرط
معاودت اعلیحضرت شاه ادا نمایند ایضاً سخن ایشان پذیرفته نیامده و اعلیحضرت شاه اسپ رانده چون وارد موضع گند
آبه شد محمودخان پسر نصیرخان بلوچ با دوازده هزارسوار و پیاده بسیار ملحق اردوی شاهی شده هدایای شایان ازقبیل
اسپان با ساز و برك سیم وزر واشتران هموار و دو هوج زرنگار و اجناس زرینه و پشمینه بسیار و پیش آبا و اجداد خویش
پیش كشید و سه چهار روزه رخصت در بك حاصل كرده بقلماع فاخره و يك زنجیرپیل باعماری سر بلند گردید كه ساز
سفر ساز كرده بعد حاضر ركاب آید چنانچه در منزل قریب دشت بست كه ایندشت تخمیناً بیست و پنج گروه آبادانی ندارد با سواره
و پیاده اش بشرف ركاب بوس واصل گشت و اعلیحضرت شاه كو چا كو چ اسپ رانده وارد شكار پور شد و در پنجاو كلا میران
سند و خوانین تالپور با سادات كرام و علمای عظام و پیرزادگان ذی احترام كلام حضرت ملك علام را بدست شفاعت گرفته
بپای ضراعت در بارگاه سلطنت حاضر آمدند و زمین ادب بوسیده التماس تخفیف بقایای وجوه دیوان كه بذمه ایشان
مانده بود نمودند و اعلیحضرت شاه برعایت قر آن مجید و سادات وعُلماء و پیرزادگان صاحب تمجید كه بشفاعت آورده بودند
ده لك روپیه را بخشوده بیست لك را وصول فرمود وعلاوه بر مبلغ مذكور تحف وهدایای مرغوبه دیگر نیز ازقبیل
اسپان زین و یراق طلاونقره و تفنگهای بست طلا و شمشیرهای قبضه مرصع و غیره قماشهای نفیسه برسم پیشكش واصل
و داخل دیوان اعلی گشت و باندازه شش لك روپیه دیگر تعارف منشیان وكان پردازان حضور كه سندیان دادند
حساب آمد و سندیان نیز بخلایع فاخره سر افراز گردیدند و مقارن اینحال فرستادگان راجكان ملونهه با عرایض عجز
وانكسار وهدیه بسیار وسه زنجیر پیل و اسپان عراقی زین و اسباب زرین وسیمین و نقده های مروارید و توپهای
كخواب وباد له ومكنازه زری و دوبیته های (۱) دكیتی و غیره اسباب و اجناس ابریشمینه شرفیاب حضور شاهی شده
دوبیته قطیفه مورد الطاف پادشاهانه گردیده رخصت مراجعت یافتند بعد از شكار پور راه در جات پیش گرفته واردكوت وملتمن
شد و در انجا بهاول خان عباسی يك زنجیر پیل و چند راس اسپ با ساز و برك طلا و نقره ومبلغی از زروسیم و چند
دست باز شكاری و اشتران مهاری و غیره اجناس زری و ابریشمی از راه هدایای مستمره مقرره فرستاده شرف
منظوری یافت و فرستادگانش بخلعت و رخصت مراجعت یافته بخرمی و شادكامی معاودت كردند و در خلال اینحال
خبر سرقت دزدان و قطاع الطریقان حدود میان دو آبه بهاول خان و کچی ولیه در افواه افتاده بگوش اعلیحضرت شاه

ذكر توجه
شاه جانب
سند

(1)
را گویند


(۷۱)
(جلد اول)
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع)
( سراج التواريخ )

رسیده و سردار احمد خان نور زائی باعبد الغفور خان فوفلزائی وده هزار سوار بقلع مواد فتنه آن گروه اشرار از
حضور مامور شده انجا واقامت رفت که پس از استیصال ان جمعیت ضاله از همان راه وارد قلعه اتك شوند و خودش
از انجا کوچیده چون وارد دره غازنجان شد از عرض بهاول خان خاطر نشان گشت که الکای میان دو آبه متعلقه
وی از ورود سپاه پادشاهی روی در خرابی وتبالی نهاده وسارقین از خوف واندیشه جان فرار بادیه کنامی
گردیده اندوهم در عریضه اش مرقوم داشته والتماس کرده دفع گروه گمراهان وادی حرمان را مشروط بمراجعت
لشکر بر عهده خود گرفته بود مسئولش بمحل قبول افتاده سردار احمد خان وعبد الغفور خان را منشور معاودت
صدور یافت که بمن رکاب بوس واصل آیند و پس از صدور اینحکم هشت روز در درۀ غازنجان درنگ فرموده
وغاز واضعية عيد قربان سال ۱۲۲۱ هزار دو بیست و يك هجری را بجای آورده از انجا حرکت کرد و هر دو تن
سردار مذکوران در عرض راه برکاب سعادت نصاب شاهی پیوسته همنان وارد دیره اسمعیل خان شدند و در آنجا
فرستادگان محمد خان سدوزائی حاکم و سردار کچی و تبه با مالیات آن دو ولایت و دیگر تحفه وهدیه بشرف
بساط بوس مشرف گشته هدایا و وجه مالیات را پیش کشیده با خلعت رخصت مراجعت حاصل کردند و کوکبه
شاهی از انجا حرکت کرده کوچ برکوچ وارد كرك ولاجی شده سید عطای قاضی کابل که ملازم رکاب بودر خصت دیدن
معدن نمك حاصل نمود و در نمکسار از دست دزدان بقتل رسید و اعلیحضرت شاه در همانروز آگاه گشته محمد شریف
خان ضبط بیگی را با هزار سوار بگر فتار نمودن دزدان مامور فرمود و وی راه انتقام با ن دسته لئام(۱) نزديك
کرده از دیدار گرد وسیاهی سوار مردم وزیری به تنك یغمای دزدان را مددکار شدند و بآهنگ جنگ پیش آمدند
و محمد شریف خان با ایشان در آویخته خون اکثیر از دزدان و وزیران را بخاک هلاک بریخت و سرهای کشتگان را بریده
با خود نزد اعلیحضرت شاه آورده در این میان سرشیر محمد خان وزیری که با علیحضرت شاهرا چنانچه از پیش رقم گشت خدمت
راه بلدی بجای آورده بود بنظر اعلیحضرت شاه افتاده تأسف دست داد و آن سردار و شال بجيده نامی او را طلا نقامحاش فرستاد
و پسرش را طلب حضور فرموده بخدمت و جایگیر مستمره سرافرازی داد بعد از انجا راه برگرفته داخلی پشاور شد واز
عرایض دادخواهم، مردم شهر واطراف کشمیر احوال جور وستم عبدالله خان حاکم آنجا را که مالیات دوسه ساله
نیز برده اش باقیمانده بود شنیده محصل مامور فرمود که او را از ظلم وستم منع کرده و مالیات دیوانی را از نزدش
گرفته بخزانه حمل و نقل نماید و او از حکم اعلیحضرت شاه با کرده سر از جیب تمرد بدر آوردو از رسیدن ایلچی شیر محمدخان
مختار الدوله عرض رداز شده التماس تهیه و تهدید وی نمود که بالشکر آراسته بندعید او مأمور کشمیر گردد و اعلیحضرت
شاه عرض او را بکوش قبول شنیده چون یکماه از نوروز گذشته و هوای پشاور گرم شده بود وعده بفصل خریف
گذاشته لوای مراجعت جانب کابل افراشت و پس از وصول در کابل افواجیکه ملازم رکاب واز ایلات وطوایف
درانی وغاجائی وهزاره وقزلباش و از عرصه یکسال طریق خدمت پیموده بودند سه ماهه رخصت مساكن ومواطن
خودها شدند که بعد از میعاد مذکور حاضر حضور آیند وخود با عمله وفعله خاص از جهت آنکه اندك تغیری
بمزاجش روی داده بود در شکر دره تشریف برده ییلاق گزید و پس از حصول صحت و گذشتن تابستان بشهر
مراجعت فرمود و سپاهیکه رخصت خانهای خود شده بود نیز حاضر آمده فراهم گردیدند و مردم پشاور وترکلانی
وختك وباجوری را نیز حکم صادر شد که سامان سفر کشمیر ساز کرده تارسیدن افواج قاهره تن بسلاح بیارایند

(۱) لئام جمع
لثيم
تدمير
هلاك كردن

ذکر مامور
شدن مختار
الدوله جانب
کشمیر

ذکر مأمور شدن شیر محمد خان مختار الدوله

( بکشمیر جهت گوشمالی عبدالله خان )

در سال ۱۲۲۲ هزارو دویست وبیست و دو هجری بقرار وعده که در پشاور داده بود شیر محمد خان مختار
الدوله را پیش خوانده بخلعت و حکومت کشمیر سربلندش ساخت و باهشت هزارسوار روانه کشمیر نمود و خود
نیز از راه دور بینی و احتیاط اینکه اگر فئوزی بشیر محمد خان روی دهد نزدیکن بوده معاونت فرماید پس از وی
راه پشاور بر گرفته در آنجا طرح قشلاق انداخت و از بن امر عبدالله خان خبر شده بمدافعه پرداخت و در کتان


(۷۲)
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع )
( سراج التواريخ )
در پای مظفر آباد لنگر استقامت انداخته باعداد پیاده تفنگ دست راه عبور لشکر پادشاهی را محکم بست تا که مختار
الدوله ازین سوی در رسیده از موج آب و فوج خصم اضطراب نکرده کشتی آسا بآب درشد و بعضی از لشکریانش
از صدمه آب و برخی از ضرب گلوله تفنگ هلاك شده از آب عبور کرد و دست بشمشیر زده برسنگر مخالف حمله نمود
وکشمیریان سنگر را فرو گذاشته روی فرار بکوهسار نهاده اکثر از ضرب تیغ آبدار دلیران پیکارجان سپارشدند
ومختارالدوله پس از حصول فتح مژده آنرا معروض پیشگاه حضور شاه نموده خود با وجود کثرت برف وشدت سرما
از انجا کوچیده داخل پرگنه سوپوره شد و دو روز درنگ نموده در حین توقفش عبدالله خان بالشکر آراسته در
(۱) معقل رسیده جنك در پیوست وبعد از کشش و کوشش بسیار عبدالله خان هزیمت یافته درقلعه معقل(۱) که در پرگنه دیگر
بمعنی محکم
برای چنین روز خویش ساخته بود در آمد وشیرمحمد خان تعاقبش نموده بمحاصره اش انداخت وکار را بقلعه کیان
سخت ودشوار ساخته آخرالامر عبدالله خان از درد کلیو بدرود جهان کرده فتح قلعه میسر شد و اعلیحضرت شاه رقم حکومت
کشمیر را بنام عطا محمد خان بن شیرمحمد خان مذکور که از کابل بحکومت کشمیرش مأمور فرموده بود اصدار نموده
خودش را بازای خدمتی که بپای رداز راه نوازش بحضور طلبید واو از سبب شورش شهزاده کامران که در پینوقت
بقندهار کرده بود از آمدن بحضور ابا نمود
ذکر فتنه
شهزاده
کامران
ذکر فتنه شهزاده کامران
( ابن شاه محمود محبوس )
توضیح این مقال اینکه شهزاده کامران که بحمایت وحمایت حاجی فیروز الدین حکمران هرات چنانچه از پیش
مذکورشد بحکومت فراه مأمور گردیده در آنجا اقامه داشت درین اوقات که اعلیحضرت شاه شجاع در پشاور
بود مصدر فتنه شده قصد تسخیر قندهار کرد و با وزیر فتح خان و دریم بارك زائی و دیگر طوایف درانی راه
برگرفته با شهزاده قیصر که بمدافعه از شهر بیرون شده بود در آویخته مغلوبش ساخت وقندهار را متصرف
گشته رحل اقامت انداخت و ایخبر سمر (۱) گردیده در پشاور باعلیحضرت شاه شجاع رسید و از انجا بعزم دفع
(۱) سمر
فتنه شهزاده راه کابل بر گرفته از منزل اول موسوم پشوت که چند روز در آنجا درنگ نمود فرامین عدیده افسانه
بمختار الدوله صادر فرموده از کشمیرش بحضور طلبید وی همچنانکه سرکشی اختیار کرده و چشم براه استیلای
شهزاده کامران بود نیامد و اعلیحضرت شاه او را بحالش گذاشته از منزل توت حرکت کرد وانگاه که بکابل رسید
بشهر فرود نیامده ده مزنك را اردوگاه ساخت وچند روز در نك کرده سامان حرب ساز نمود ولشکر فراهم کرده
سردار احمد خان نور زائی را بخلعت کران بها نواخته با سوار بسیار امر پیش رفتن نمود و با وی قرار داد که
دو منزل پیش از موکب شاهی راه پیما بوده پیشتر ترود وخود دو روز پس از مشار الیه رایات عالیات راشقه
گشا فرموده چون بغزنین نزول نمود ده روز جهت زیارت مزارات اولیای مدفونه آنجا مکث کرده محمد
اکرم خان امین الملك وسردار عبد الغفور خان فوفل زائی را بپنجهزار سوار بمعاونت ومعاضدت سردار احمد
خان که متوقف منزل قراباغ بود فرستاد که با او همعنان باشند و شهزاده از خبر آمد آمدعساکر شاهی دل ازدست
داده از قندهار فرار کرد ومژده این امر از عرایض سردار احمد خان و محمد اکرم خان وعبد الغفور خان
بسمع فیض مجمع شاهی رسیده بعد از صرف خیرات وادای فاتحه وطواف مزارات از غزنین حرکت نمود ودر
منزل شهر صفا از عرض شهزاده قیصر که مغلوب شهزاده کامران شده در مزار میان نور محمد پناهیده بود از
حال او واقف گشته سردار احمد خان را نزودی فرستاد که بحضورش آرد چنانچه مومى اليه رفته او را باعزاز
واکرام حاضر آورده مورد اشفاق شاهانه گشت و به همیشه بودن حضور مأمور گردیده هم چند نواب عالیه
والده ماجده اعلیحضرت شاه زمان بزبان عذر و الحاح التماس نمود که او را بدستوریکه بود بحکومت قندهار بر
قرار دارد و اعلیحضرت شاه نظر بخطرات وملاحظات اینکه مردم صاحب غرض او را اغوا کرده مصدر خطا


(۷۳)
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع )
( سراج التواريخ )

و خیانتی خواهند کرد مسئول آن عهده ساحه را قبول نفرموده از نادم بودن حضورش عفو نموده بحکومت
کابل سرافرازش فرمود و هم درین حال محمد اکرم خان فوفل زائی وغیره خوانینکه شرف بار داشتند موقع یافته
التماس عفو وزیر فتح خان را نمودند و هم عریضه او را که مشتمل بر عفو خواستن تقصیر بخضور رسیده بود
از شرف مطالعه شاهی گذرانیده پذیرفته آمد ومحمد اکرم خان مأمور بآوردنش شده از كرشك او را آورده
شرفیاب حضور کرد و شاه دوباره نوازشش فرموده بمنصب پدرش گرامی ساخت و شهزاده محمد یونس ایالت
قندهار افتخار حاصل کرده مهر علی خان بقیابت شهزاده سرافراز گشت و خود شاه عزم آن جزم کرد که جانب
شکار پور وسندره بورد شود و هنوز پدر رکاب ننهاده بود که از عرایض خوانین کابل بگوش داد نیوش شاه
رسید که شاه محمود و دیگر شاهزادگان که در بالاحصار بالا زندانی بودند حافظانخان حارس بالاحصار
را بتعلم میر واعظ به بهانه امری نزد خودها خواسته بقتلش رسانیدند بعد دروازه بالاحصار را کشوده هر يك
از راه فرار بجائی خزیدند واز جمله شاه محمود به شبانه روز در کابل مخفیانه بسر برده بعد از راه
هزاره جات جانب فراه شتافت و دیگر شهزادگان دستگیر گشته دوباره زندانی شدند و بقول صاحب تاریخ سلطانی
شاه محمود و شهزاده کامر بواسطه علی محمد نام خیاط که در نزد شاه محمود رفت و آمد داشت شبی شاه و شهزادگان
را از محبس کشیده هريك برهسپار دیاری شده دیگران بدست افتاده وشاه محمود با آن خیاط راه فرار جانب فراه در
پیمود بهر حال اعلیحضرت شاه شجاع از شنیدن این خبر محمد اعظم خان پشخدمت را از حضور بحراست بالاحصار
و حفاظت شهزادگان مامور کابل نموده خود جانب شکار پوروسند طبل کوچ بکوفت و در حین ورود ببلوچستان
محمود خان ومصطفی خان پسران نصیر خان با ما در خودها ولشكر مستعمره مقرره بشرف تقبيل ركاب فيض انتساب
شاهی مشرف شده تحایف وهدایای شایان پیشکشیدند و از الطاف شاهانه افتخار حاصل نموده بعد کوکبه شاهی
از بلوچستان مرحلته پیماننده وارد شکار پور گشت و بوصول مال دیوانی و پذیرفتن هدایا وتعارفات مستمره
پرداخت و در نظم و نسق امورات مهمه آنجا صرف توجه نمود

ذكر شورش شهزاده قيصر وشیر محمد خان مختار الدوله

ذکر شورش
شهزاده قیصر
ومختار الدوله

چنانچه ایام روزین مختار الدوله از شرفیابی حضور و مأموریت شهزاده قیصر بحکومت کابل هريك در تلاش مذکور
شده آمد در بنوقت که شاه در شکارپور بارگاه نظم و نسق آراسته بود مختار الدوله فرصت دیده عطا محمد خان پسر
خود را بایالت کشمیر گماشته راه کابل در نوردید و از هوائی کادر سر و حسدیکه بسبب تقرب یافتن محمد اکرم خان
امین الملك در دل داشت شهزاده قیصر را اغوا کرده بمخالفت اعلیحضرت شاه شجاع برداشت و خواجه محمد خان
فوفل زائی را با بعضی از دیگر خوانین و عساکر پادشاهی که مقیم کابل بودند باتفاق شهزاده بتسخير پشاور مأمور
نمودند و گلستان خان حاکم پشاور از توجه لشکر شهزاده و مختار الدوله خبریافته با نواب حرم محترم شاهی را که در پشاور
اقامه داشتند بكوهستان خیبر فرستاد که از شعله آتش قتال بر کنار و آسوده حال باشند و هم صورت واقعه را بدیگر هوا
خواهان معروض پیشگاه حضور شاه نموده وی در حینیکه از امور مهمه سند و شکار پور فارغ شده جاده پیمای
دره غازیخان بود از وصول عرض گلستان خان و غیره بر مخالفت شهزاده و مختار الدوله آگاه کردید و از اغواء شدن
این خبر وزیر فتح خان که هم رکاب شاه و درین سفرسه لك روپیه از خزانه باو انعام واحسان شده بود روی
اخلاص برتافته فرار کرد و با سواره طایفه بارکزائی که با اردوی شاهی راه می پیمودند در قندهار برفت و مهر علی خان نائب
شهزاده محمد یونس والی قندهار او را بتسلی مطمئن خاطر ساخته نزد خویش نگاه داشت و شاه از
گریختن او هیچ اکراه در دل راه نداده دو منزل یکی کوچ داده وارد کوت و از انجادر قریه تپی واقع فاصله دو گروهی
شهر پشاور رسیده فرود آمد و خواجه محمد خان و يحيى خان با ميزائی و فیض محمد خان که از طریق خدمت شهزاده داخل
محال پشاور شده بودند از ورود کوکبه شاهی در موضع مذکور واقف گردیده روی فرار بسوی اردوی شهزاده


(٧٤)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
نهادند و در منزل شب قدر واقع دو آبه که شهزاده آهنگ عبور از آنجا داشت پیکاش پیوستند و احوال مکنت
و جلال شاه را نزد شهزاده و مختار الدوله بیان نمودند و در شب این منزلگاه صحبت خان فوفلرائی
با غلامخانه پشاور و رؤسای قوم خلیل ومهمند وغیره از لشکر شهزاده جدا شده داخل اردوی شاهی گردیدند
وشرح حال شهزاده را نزد شاه گذاریدند و همگنان از الطاف بیکران ملوکانه بعطای خلعت سربلند
گشته بعد موکب همایون از قریه کپی در حرکت آمده وارد نواحی قریه پشاور شد واز شهر گذشته در
گذرگاه شاه عالم واقع چهار گروهی شهر فرود آمد واز سبب وفور آب عبور را دور از صواب
دانسته درنگ فرمود و شیر محمد خان مختار الدوله را بذریعه منشور دعوت اطاعت نمود واواز ناسازگاری طالع
واژون با پشاهراه انقیاد ننهاده در روزجمعه سوم ورود کو کبه شاهی از آب گذشته در حدود قوم خلیل منزل گزید
وشاه نیز از کنار آب و گذرگاه شاه عالم کوچ داده بقرب کوت جعدر خان نزول اجلال ود و روز
دیگر هر دو لشکر بهم در آویخته خونها ریخته گشت و از دست برد خواجه محمد خان وحمله های مردانه دیگر
همراهان شهزاده عساکر پادشاهی که از طوایف خلیل ومهمند وغلامخانه پشاور بودند پشت مجنگ داده رو بهزیمت
نهادند و در چنین حالت سرداران درانی چون مدد خان اسحق زائی ومحمد اعظم خان نسقچی باشی ومحمد اکرم
خان امین الملك وعبد الغفور خان فوفلزائی که با طبل وعلم در اطراف شاه استوار ایستاده بودند
و خود شاه با چندی از پیشخدمتان پای ثبات فشرده از انجمله شاه شمشیر حواله خواجه محمد خان
کرده چون زره در برداست کار بگرنینتاده اما از ضرب گلوله تفنك پیشخدمتان راه آخرت پیمود ونیکوخان
(١)سلاح الي خواجه سرای قلماق آقاسی اسب وسلاح ( ١ ) و سلب ( ٢ ) او را سلب ( ٣ ) نموده سرش را بریده بپای ستور
حرب وسائر شاه انداخت و همچنین شیر محمد خان مختار الدوله که با برادران واقوامش بدیدار مدد خان و محمد اعظم خان
جنگ
(۲) سلب زره
وجوشن
و خفتان
جنگجویان
(۳) سلب
ربودن
و نیست کردن
دوچار و سر گرم پیکار بودند کشته گشتند و حاجی میر احمد خان برادر مختار الدوله اول دستگیر و در ثانی طعمه
شمشیر شده شهزاده قیصر از دیدار این گیرودار از میانه دزیت گردیده کشته شدان داخل کابل شد وشاه
با فتح وفیروزی در پشاور نزول فرموده با آنکه عزم نظم ونسق کشمیر در ضمیرش بود از سبب شهزاده قیصر که
شکست یافته بکابل در آمد فسخ عزم کرده راه کابل برگرفت وقبل از ورودش شهزاده قیصر يك شب در کابل
در نك كرده بصلاح وصوابدید میر واعظ آهنگ کوهستان نموده در آنجا پناه جست و شاه پس از
از وصول بدار السلطنة كابل بعضی از خوانین را عقب او فرستاده بتسلی و دلجوئی بحضورش آوردند چنانچه
قلم عفو بر ناصیة حال شهزاده کشیده حکم مبرم کرد که دیگر از اقامت حضور و ملازمت رکاب دور نبوده
محکومت مأمور نشود
ذکر لشکر
کشیدن محمد
ولی میرزا
جانب هرات
ذکر لشکر کشیدن محمد ولی میرزا
والی خراسان جانب هرات
باعث لشکر کشیدن مشارالیه اینکه قبل ازین بنابر انقلاباتیکه در خاندان سلطنت چنانچه ذکر شده آمد روی
داده نزاع افتاد قلعه غوریان را که در هشت فرسنگی هرات واقعست حسین خان قاجار با میروالی مشهد متصرف شد
و محمد ولی میرزا آنرا باسحق خان فراخی سپرده او یوسف علی خان برادر زاده خودرا محکومت آن نیاشت و وی
در خفا با حاجی فیروز الدین سازش کرده بتسخیر خراسانش ترغیب همی نمود تا که در خلال احوال مذکوره سال
۱۲۲۲ هزار ودویست و بیست ودوی هجری حضرت صوفی اسلام که در سال پیشتر ازین از خوف بیگیجان اوزبك
نسخه بیگی جان گریخته در کرخ اقامه گزیده بود وخواص و عوام آن مقام و نواحی هرات دست ارادت بدامن اطاعتش زده
طريق انقيادش می پیمودند در بیوقت حاجی فیروز الدین که از مریدان سعادت قرین او بود نجاه هزار کس از
(٤) تاغبه
باره لشکر مردم ایلات والسنهات هرات و مضافات آن بنام جهاد جمع آورده حضرت صوفی را در هودج زرین برنشانیده تا غه(٤)


(٧٥)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
لشکر قرار داد و بعده ایام سال سه صد وشصت وشش نفر از دلیران رزم جوی بدور هود جش محافظ
گماشت واز هرات باعبدالواحد خان بارکزائی وابدال خان مستوفی فوفلزائی وجبار خان نور زائی وملااحمدخان
واعیان هزاره وایماق وجمشیدی وملا حکیم کاکړی روی بسوی مشهد نهاد و در قریه شکیبان واقع شش فرسنگی
هرات فرود آمد واز آنسوی محمدخان قاجار بامر اعلیحضرت فتحعلی شاه و اجازه محمدولی میرزا بالشکر آراسته
بقلعهٔ شاهده رسیده منزل گزید ودر روز پنجشنبه بیست ودوم ربیع الثانی سنه ۱۲۲۲ هزار ودویست وبیست ودوی
هجری فئتین باهم مقابل گشته جنک در پیوست و ببارتن از طرفین بقتل رسیده آخر الامر ایرانیان هجوم آورده
هودج حضرت صوفی را درمیان گرفتند و تایکعن از محافظان هودجش زنده بود دست نیافتند تا که همه حارسین
سر ببالین شهادت نهادند آنگاه حضرت صوفی صافی را بدرجه رفیعهٔ شهادت رسانیده جسدش را پاره پاره ساختند
و بآن نیز اکتفا نکرده آتش زده بسوختند وشش هزار تن از افراد اهل جهاد راه مینو (۱) بر گرفته يك صد و پنجاه تن مینو بهشت
از نامودان غازیان چون ابدال خان فوفلزائی وگدا خان ومحمود خان و برادر یلنگ توت خان وغیره بسوی بهشت
جاودان روی نهادند وسه هزار تن ازاحاد و دویست تن از سران سپاه وایلات زنده بدست ایرانیان افتادند که از انجمله
عبد الغياث خان فوفلزائی و برخود دار خان اسحق زائی و برادر دیگر یلنگ توت خان جمشیدی بودند خلاصه
هزیمت بغزاهٔ افتاده تمام احمال واثقال وادواب ایشان بتصرف ایرانیان در آمد ومحمد خان قاجار چیره دست شده
در بیرون شهر هرات لشکرگاه ساخت شهر را بمحاصره انداخت وملاهمی فیروز الدین از دفاع وجهاد بصلح رضا
داده دوساله خراج هرات را نزد محمدخان فرستاده اسیران را نیز بزرفقد از قید رها داد و بقول صاحب تاریخ
سلطانی مدت محاصره مجهل روز کشیده بزرگان هرات چون برادر اسحق خان قاینی ومحمدخان بیگلربیگی هزاره
وقلیچ خان تیموری ومیرعلی خان قاینی ومیر حسن خان طبسی رأی زده باهم قرار دادند که دست تصرف قاجاریه
را از هرات بهر واسطه که باشد بازدارند چنانچه باستصواب رأی همدیگر حاجی فیروزالدین را بدان راضی ساختند
که يك زنجیر پیل و صددانه شال کشمير و صد هزار روپیه نقد داده وشهزاده ملك حسين پسر خود را برسم گرو
كان فرستاده از تنگنای محاصره خلاصی یافت بهر حال محمدخان جانب مشهد مراجعت کرده در ماه جمادی الاول
وارد ارض اقدس شد و بقصد نیزه سرو خراج هرات را با تعارف وتحايفیکه حاجی فیروزالدین اداکرده وفرستاده
بود باشهرزاده ملك حسين گسیل درگاه اعلیحضرت فتحعلی شاه نمود و در چمن سلطانیه بار روی او رسیده شرف
گذار ش یافته شهزاده را اغنیاز واکرام شاهانه فرموده رخصت مراجعت داد .
ذكر شورش
شاه محمود
-( ذکر شورش شاه محمود و هزیمت یافتنش )-
واقعات گریختن شاه محمود از زندان بالا حصار واقامه جستنش بفراه وفرار کردن فتح خان از دیرهٔ
غازنخان و قرار گرفتنش در قندهار بنزد میر علم خان نائب شهزاده محمد یونس که سابقا ذکر شد موجب
فتنه گشت زیرا که چون وزیر فتح خان چنانچه گذشت در قندهار اقامه گزید شهزاده محمد یونس را بخود راغب
گردانیده از میر علم خان روگردان ساخت وچنان در طبیعت شهزاده جای گرفت که اورا در خانهٔ خود برده
شاه محمود را از فراه بقندهار دعوت کرد و میر علم خان ازین راز نهان آگاه گشته از راه عدم چاره
با پیاده وسواره خویش روی بسوی کابل آورد وشرف بساط بوس حاصل نمود و فتح خان قندهار را از وجود
اغیار خالی دیده شاه محمود را که از مدت یکسال مقیم فراه بود بشهر در آورد واز مردم تجار سکنهٔ قندهار
طوعاً و كرهاً وجه نقد بنام قرض گرفته سامان حرب ساز کرد واز قندهار رو بکابل نهاد وازینطرف
اعلیحضرت شاه شجاع با سپاه کینه خواه از کابل بعزم مدافعه بیرون شده کنار ده مزنگ را منزلگاه اول
قرار داد وازانجا روز سوم براه افتاده يك روز در غزنین جهت زیارت مزارات اولیای کرام درنك كرده راه وکرفت
و آنگاه که پل سنگی فرود گاه سپاه شاه شد شاه محمود وارد باغ برو گردیده بفاصله يك گروه از
اردوی شاه لشکرگاه ساخت وشاه از پیام خوانین هوا خواه خویش که باشاه محمود همراه بودند


( ٧٦ )
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع )
( سراج التواريخ )
استوارانه قیام ورزیده مقارن این حال نور محمد خان با دورانی با عیلم و پیروانش از شاه محمود رو برتافته
رکاب شاه پیوست واز شخصی نیروی بازوی شاه محمود و وزیر فتح خان ضعف پذیر گشته راه فرار
بر گرفته در قراء عنان باز کشیده اقامت جستند واعلیحضرت شاه شجاع داخل قندهار شده پس از رفع
خستگی راه جای محرم آن کرد که چون همیشه از جانب فراه و هرات آتش فتنه شعله ور میگردد لازم و متحتم است
که سد این رخنه شده آید پس بدانوی روی نهاده حاجی فیروز الدین از توجه کوکبه شاهی بجانب فراه و هرات
(١) طرائف آگاهی یافته قرآن مجید را شفیع ساخته با تحایف طرایف (۱) وعريضه مشتمل برجزا وانکسار بحضور شاه فرستاد
چیز های مضمون اینکه اگر اعلیحضرت والا انصرف نمودن هرات و در بدر نمودن او را مدنظر فیض منظر داشته باشند
لطیف و خوش بدون آنکه زحمت سفر کشند هرات سپرد کار گذاران دولت شده خود نیز از راه انقیاد بعز بساط بوس نائل گردم
و مالهای نو واکر نظر نگیر دار شاه محمود که برادر اعیانی اوست از مرحمت محروم دارد خود آواره دشت
و تازه
ادبار گشته روز خواهد گذرانید وهم اگر هرات بتصرف اولیای دولت باشد یکی از خدام مأمور بحکومتش
خواهد شد پس او را از خدمه حضور شمرده بدستور برقرار دارد و هر قدر که از خوان احسان پادشاهی
بر طبق الطاف پدرانه تبور شاهی جهت مؤنت و معیشتش در دیوان سلطنت معین و مشخص کردد از طریقه ذره
نوازی وصله ارحام بعید نخواهد بود و بپاس این عطایا شاه محمود برادرش را نیز ضامن و کفیل
خواهد بود که مصدر فتنه و فساد نشود و شاه مسئول او را قبول فرموده حکومت هرات را با يك لك روبيـه
از مالیات آن بوی تفویض فرموده بقندهار مراجعت کرد و شهزاده محمد یوسف را با ایالت آنجا سر افراز نموده چون
انتزاع کشمیر از تصرف عطا محمد خان مکنون خاطر و پیشهاد ضمیرش بود محمد اعظم خان نسقچی باش و میر علم خارا
ذکر توجه
کوکبه شاهی به پیشکاری شهزاده محمد یوسف سر افراز فرموده بکابل مراجعت نمود و چند روز درنگ کرده عزم پیشاور کرد
جانب پیشاور
( ذکر توجه كوكبه شاهی جانب پشاور بعزم انتزاع كشمير )
چون شاه قصد رفتن پیشاور کرد بمدعیه مناشیر (۲) رؤساء طوایف مهمند و خلیل وباجور وخنك
(۲) مناشير
جمع منشور و غیره را اعلام و ارشاد فرمود که باسوار و پیاده خودها در جلال آباد حاضر رکاب شاهی آیند تا در آنجا عرض سپاه را
یعنی فرمان دیده بعد از راه پیشاور طریق کشمیر بپیمایند چنانی موکب شاهی از کابل حرکت کرده در چهار باغ جلال آباد
چند روز توقف فرموده بعد از فراهم شدن خوانین وسوار و پیاده طوایف مذکوره واز ملاحظه حضور
گذشتن ایشان وارد پشاور شد مقارن ورود مسعود شاهی که مطابق بود بایام محاصره هرات و مقاتله ایرانیان
از عرایض عباس خان بهاول پوری و مظفر خان ملتانی وغیره مفهوم خاطر اقدس شد که الفنشتن و استرجي وغيره
چند تن فرستادگان دولت انگلیس بحدود ولایت مذکوره رسیده و برسم سفارت هوای شرفیابی حضور والا را
در سر دارند اگر منظور وصول ایشان بحضور باشد و منع صادر نگردد البته برطبق امر اعلى مفعول خواهد شد
والا اگر آمدن ایشان را از سبب محاصره هرات ملتوی بر کید و حیله دانسته ممنوع فرمایند نخواهند گذاشت
که قدم پیش گذارند و شاه که از کینه مکنون خاطر انکلیسیان آگاه نبود اجازت آمدن ایشانرا به پیشگاه حضور
داده امر کرد که هر کدام از مقام خویش آنها را با اعزاز واکرام راه عبور و مرور داده در پشاور برسانند که آسیب نبینند
ذکر رسیدن
رسولان
انگلیس
( ذکر رسیدن فرستادگان دولت انگلیس )
( ومأمور شدن شهزاده منصور بکشمیر )
چون شاه وارد پشاور شده سامان سپاه ساز گشت در قریه چمکنی لشکر را امر فراهم شدن نموده
خود نیز تشریف برد وافواج قاهره را در آنجا از ملاحظه گذرانیده شهزاده منصور را با محمد اکرم خان امین
الملك وسر دار مدد خان اسحق زائی و غیره خوانین درانی وقزلباش و دوازده هزار سوار مأمور کشمیر فرموده
در شهر پشاور مراجعت کرد و داخل دولت خانه بالا حصار شده احوال وصول فرستادگان دولت انگلیس در
علاقه کوهات بکوش داد نیوشش رسیده چندی از خدام سلیقه فهم را باستقبال فرستاد و هم محمد اکرم خان


(۷۷)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع) (سراج التواریخ)

امین الملك را فرمان کرد که نخست رسولان دولت بهیۀ انگلیس را پذیره کرده بعد بلشکر مأمورۀ کشمیر ملحق شود
چنانچه مشار الیه از اردو جدا گشته باستقبالین مراسم پذیرۀ انگلیسان را بجای اورده تا حضور شاه پایشان همراه پذیره
مشرف شده بعد از عتب لشکر راه کشمیر بر گرفت و فرستادگان دولت مزبوره شرف بار حاصل کرده انواع تحف بمعنی پیش
وهدایا از قبیل تفنگها وتفنگچه‌های دولوله وشش لوله وساعات و دوربین‌ها و آینه‌های قد نما وظروف بلورو باز رفتن
صندوقهای ساز خود نواز که تا اینوقت کسی درین مملکت ندیده بود با دوزنجیر پیل عماری از زر سرخ وسیم سفید
وبالا پوش زردوزی که از طرف پادشاه انگلستان آورده بودند پیش کشیده همه مطبوع طبع جهان آراشدند
و فرنگیان نیز بخلع فاخره نوازش یافته خدام باکیزه روز کار نيك کردار بمهمانداری ایشان معین گشته تأکید
رفت که بوجه أکل واتم بخدمت پرداخته خلاف طبیعت ایشان رفتار نکنند که رنجیده خاطر نشوند

ذکر معاهدۀ دولتین و نقل عهد نامۀ ایشان ذکر معاهده دولتین

آنگاه که فرستاد گان دولت بهیۀ انگلیس را خستگی جاده پیمائی رفع گردیده راحت حاصل شد سخن از اتحاد
دولتین در بین ایشان وشاه والاجاه بنیاد گردیده رشتۀ دوستی و اتحاد دولتین بواسطۀ مستر الفستین و مستر جی و کپلین
دولت انگلیس چنین انعقاد پذیرفته وثیقۀ عهد مرقوم گشت از آنجا که بسبب ظهور تمهیدات عنوان موافقت ومرافقت نقل عهد نامۀ
از طرف قوم پر سیس پادشاه ایران بارادۀ یورش آوردن بممالك سركار عظمت مدار پادشاه در دران وبعد ازان شاه شجاع
در ممالك سرکار دولت انگلیس متعلقۀ کشور هند جناب شهامت و بسالت مرتبت ایالت وا یالت منزلت امیرالامراءالعظام بدولت انگلیس
فراست و کیاست ارتسام مستر الفستين بهادر بجهت انجمن مأمور آمده که باتفاق و استصواب کار گذاران حضور
باهر النور اعليحضرت فلك رفعت قمر طلعت ناهید بهجت عطارد فطنت خورشید منزلت بهرام صولت برجیس سعادت
کیوان منزلت سکندر حشم جمشید خدم قا آن دربان قیصر پاسبان ظل ظلیل کردگار جلیل حامی مراسم معدلت
ومامنی آتار بدعت المؤيد بتاييدات الله پادشاه سپهر بارگاه کابل طرح انداز سررشتۀ حفظ وحراست ممالک هر دو
سر کار عالم مدار از آسیب یورش متخيله قوم فراسیس و قاجار شوند چنانچه از طرف جناب عظمت وجلالت و اقبال مآب
حشمت وفخامت واجلال نصاب اریکه آرای قوت واقتدار ووساده پیرای نصرت واشتهار محرم حقايق ملك مسيحيه
مشیر خاص دولت انگلیسیه رموز دان احکام سلطانی مقرب بارگاه جهانبانی اشرف الامراء لاردمنتوگورنر جنرال
بهادر مالك ومختار جميع امور مالی وملکی وعسکری متعلقۀ ممالک فسيح المسالك سرکار انگلیس بهادر واقعية
نیازهند بدر بارفیض آثار پادشاه ممدوح متعين و مأمور و بسعادت ناشیم(؟) عتبۀ علیه فایض و مستسعد شده و مقصود (؟) نانیم
دوستانۀ اقامت انتمای تعینات خودرا بمعرض عرض واظهار حضور باهرالنور پادشاه ممدوح در آوردند و پادشاه ممدوح بوسیدن
نیز فوائد و منافع سررشتۀ موافقت و مرافقت هردو دولت دوران مدت را درین باب بالرحق بين دیده بوجه
احسن وروش مستحسن فهمیده بکار پردازان سرکار خود حکم فرمودند که بسفير موصوف سوال و جواب
نمایند ولحاظ سود و بهبود هردو سر کار جهان مدار را داشته عهدنامۀ دوستی شهامۀ یکجهتی خاتمه فیما بین دولتین
قوی شوكتين علیین موثق گردانند ودرين صورت بفضل و عنایت لم یزل قطعۀ عهدنامه مشتمل بر چند شرط
درمیان کار گذاران موصوف و سفیر دولت انگلیس بهادر حسن التباق و مهر خاص میمنت اختصاص پادشاه ممدوح
درجۀ منظوری یافت چنانچه سفير موصوف نقل عهدنامۀ مزبور را بمالیخدمت فیض موهبت گورنر جنرال بهادر
معزى اليه جهت مهر و دستخط ارسال داشته بودند وشرایط مندرجۀ آن پیش نواب صاحب معزی اليه بلا تغيير
وتبديل مقصد و معنی منظور شده بالفعل نقل دفعات عهدنامۀ مزبور بموجب تفصیل ذیل بمهر و دستخط نواب
معزى اليه و نیز دستخط امرائیکه در انتظام امور این ریاست شریکند مرسل گشت و مستلزماتی که ابقای آن
چه در حال و چه در مآل ابدالدهر برذمت همت اولیای هردو دولت ابد مدت واجب و لازم خواهد بود محض
از روی مضامین و فحوای کلام موانست آئین دفعات مزبوره که در ذیل تحریریافت مشخص و مستنبط خواهد


(۷۸)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
کردید (۱) اولاً آنکه چون طایفه فرانسیسه و قاجاریه با هم در مخالفت دولت درانیه متفق شده اند هرگاه خواسته باشند
که در ممالک سلطانی عبور نمایند چاکران درگاه آسمان جاه پادشاه ممدوح سدراه آنها شده حتی المقدور در مجادله
و ممانعه آنها کوشیده نگذارند که عازم قصد صدمهٔ تعلقهٔ انگلیس شوند (۲) ثانیاً آنکه اگر فرانسیسیان و قاجاریه بمعاهدهٔ
خودها عازم ملک پادشاهی شده لشکر کشی نمایند کارکنان دولت انگلیسیه بجهت تدافع آنها قصوری نورزیده
از اخراجات جیش مهم مزبور خود را معاف ندارند و هرگاه قرار داد معاهدهٔ فرانسیس و قاجار برقرار هم نباشد
این دو مطلب که مرقوم خامهٔ مشکین شمامه گردید برقرار بوده از طرفین بوقوع رسد (۳) ثالثاً آنکه فیما بین این دو دولت
دوستی و یگانگی همیشه برقرار بوده حجاب بیگانگی از میان مرتفع باشد و بملك یکدیگر بهیچ گونه مداخلت ننمایند
و پادشاه ممدوح از فرانسیسیان احدی را در ملک خود راه ندهد فقط و چون خیرخواهان دولتین عهدنامه را باین وجه
بنگار نمودند و از طرفین رسوخ ثبات بعمل آمد مراسلهٔ هذا بمهر و دستخط نواب صاحب ممدوح و دستخط دیگر
امرای شریک امور انتظام این ریاست در تاریخ هفدهم ماه جون سنه ۱۸۰۹ عیسوی مطابق دوم شهر جمادی
الاول سنه ۱۲۲۴ هجری سمت تحریر یافت و درین اثنا شهزاده منصور و محمداکرم خان امین الملك وغیره که
بالشکر مامور کشمیر شده بودند از آب مظفر آباد عبور کرده جبال کشمیر را تا حدود کنانی و بابامیه متصرف شدند
و گروه مخالف در کوهی را که محل عبور افواج پادشاهی بود سنگر بسته استوار نشسته بودند که اردوی شهزاده
رو بجنك نهاده ایشانرا هزیمت دادند و بسیار را بخاك هلاك افگنده سنگر را متصرف شدند و در چنین حال که نسیم
فتح بر پرچم عزاطناب رجال سپاه شهزاده بوزید از سبب امری تغار خاطر در بین محمداکرم خان و سردار مدد خان
واقع گردیده سردار مدد خان در نصف شب از لشکرگاه بیرون شده در نزد شاه آمد و از عقب او محمداکرم خان نیز
با آنانیکه حاضر رکاب شهزاده بودند با مداد شب مذکور روی جانب پشاور نهاد و بزحمات شاقه از مظفر آباد گذشته
بحالت شکسته نابسته که اسلحه و سامان و اسپان همراهانش همه تلف گشت وارد پشاور شد و شهزاده که لشکر
را پراگنده دید ناچار از طاق همدمی سردار کار از پیش برده را پس پشت نهاده داخل پشاور شد .
ذکر مفارقت
میرعلم خان
و محمداعظم
خان
( ذکر مفارقت میرعلم خان و محمداعظم خان و بقندهار )
( در آمدن شاه محمود از نفاق ایشان )
در خلال احوال مذکوره میرعلم خان را با محمداعظم خان مخالفت رو بداده میرعلم خان با هوا خواهان شاه محمود راه
سازش پیش گرفته او را باو زیرفتح خان در قندهار در آورده شهزاده محمد یوسف والی قندهار و محمداعظم
خان از ظهور این حادثه فرار اختیار کرده از راه درجات وارد پشاور شدند و وقوع واقعه را مفصل بعرض
شاه رسانیدند که روزی محمداعظم خان جهت اجرای امری در خانه خویش خلوت کرده درب خلوتگاه را
بزمته قاپوچی برنشانیده تأکید کرد که کسی را نزدی نگذارد تا از کاریکه پیش دارد بازنماند و در مجمل میرعلم
خان جهت امری بنزدوی رفته قاپوچی از دخولش مانع آمده وی برآشفته مشتی بدهن قاپوچی زده ثنایای او را
برانداخت و سرزده داخل خلوتگاه شده ظاهراً محمداعظم خان چیزی نگفته باطناً رنجیده خاطر گشت چنانچه پس
از وی با یارانش زبان شکوه باز کرده بدگوئی آغاز نهاد و میرعلم خان از شنیت کردن او آگاه گشته در کین اضمعلالش
افتاد و ملا محمد سعید را که باو زیر فتح خان قرابت قومی و اخلاص صمیمی داشت از راه خفا نزد خود خواسته
از رازیکه در دل داشت او را آگاه ساخته نزد و زیرفتح خاش فرستاده پیام داد که شاه محمود را از فراه برداشته
در قندهار آیند و شاه محمود و وزیرفتح خان که چنین امر را همیشه خواهان بودند از شنیدن پیام میرعلم خان شادمان
شده بلا درنگ با مردم بارکزائی آهنگ قندهار کردند و میرعلم خان که با ایشان راز در میان داشت بهانه مدافعه
با شش هزار سوار از شهر قندهار بیرون گردیده در موضع سنجری فرود آمد و شاه محمود بتصور آنکه مبادا
میرعلم خانش فریب دعوت کرده باشد ملا محمدسعید پیام گذار او را نزدش فرستاده تنها بنزد خود طلبید تا صدق
و کذب او را از آمدن و نیامدنش بخود معلوم نماید و چون سخن میرعلم خان از در صدق بود بمجرد رسیدن ملا
شنایای
دندان پیش


(۷۹)
( جلد اول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع )
( سراج التواريخ )

محمد سعید تنها راه اطاعت بر گرفته نزد شاه محمود شد و او را مطمئن خاطر ساخته اردوی خود را از عقب طلبیده
بطریق خدمت شاه محمود گزید و شهزاده محمد یوسف با محمد اعظم خان از جمعی آگاه گشته راه فرار جانب پشاور
برگرفته اينك شرفياب حضور شاه شدند و ماجرا باز داشتند وشاه از شنيدن قصه مذکوره بخود پیچیده به تجیهز
و ترتیپ لشکر پرداخت و از انسوی شاه محمود پس از ملحق شدن میرعلم خان بار دریش و گریختن شهراده محمد یوسف
قندهار را متصرف شد و بقرار سابق فتح خانرا وزیر وملا محمد سعید را قاضی القضاة خواند و وزي فتح خان
خواهر علاتی خودرا كه با سردار شير دل خان اخوت اعیانی داشت بمير علم خان داده رشته مواصلت وعقد مناكحت
ببست و با وجود قرابت وصلت از راه حب ریاست که میرعلم خان از سبب اوردن شاه محمود در قندهار خواهان امر
و زارت بود وشاه محمود بخلاف پندار او منصب و زارت را بفتح خان عنایت فرمود نفاق در بین هر دوتن واقع
گشت وشاه محمود که و زیرفتح خانرا نظر بخدماتش دوست میداشت میرعلم خانرا محبوس کرد و شهزاده ایوب را
بحکومت قندهار گماشته اسد خان برادر فتح خانرا با عیانتش بداشت و خود باو زیرفتح خان میرعلم خان را محبوساً
برداشته راه تسخیر کابل بر گرفت وکابل را متصرف شده آهنگ پشاور کرد و شاه شجاع نیز بالشکز
آراسته بعزم مدافعه از پشاور خیمه بیرون زد و در باغ علیمردان فرود آمده سفیران انگلیس را رخصت
مراجعت داد و حرم محترمش را باخزائن پادشاهی و ابوالحسن خان خزينه دار حمل و نقل فرموده امر باقامه قلعة
اتك نمود و ازینطرف شاه محمود در منزل جكدلك فروکش کرده شاه شجاع از باغ علیمردان براه افتاده باسمیاء
كپته حواء لوای مدافعه و مقابله را افراشت .

ذکر محاربة منزل نمله وهزیمت یافتن شاه شجاع

ذکر محاربه
نمله و هزیمت
یافتن شاه
شجاع

وشاه محمود از منزل جكدلك کوچیده در عرض راه منزل سرخ پل میر علم خانرا که در اردو محبوس بود
باشاره و صوابدید وزیر فتح خان که مرده قراباتش کابل گیر بسته احسان و درین لشکر همعنان او بودند در
موضعیکہ حال بمقبر علی کشته معروفست بقتل رسانید ووزیر فتح خان از تدبیریکه در ضمیر داشت راه مراوده
با امرای رکاب شاه شجاع کشوده اکثر را بعطای زر از راه خدمت منحرف گردانید و از انجمله
میشخانه چی را از کثرت عطا اغوا کرده تعلیم داد که بخبر از شاه شجاع ولشکرش سه منزل بکی
کرده میشخانه را فرود آرد تا سپاهش خسته گشته بی نظام شود چنانکه شاه شجاع که بتدبیر وزیر
فتح خان آگاه نبود از منزل جمرود سردار مدد خان و محمد اعظم خانرا با چهار هزار سوار مأمور قراولی نموده
امر کرد که تا چهار روز وارد منزل نمله شوند و ایشان راه بر گرفته چون بمنزل علی بغان فرود آمدند از عرض
محمد اعظم خان نسقاچی باشی شاه شجاع آگاهی یافت که مدد خان از خیانتی که در کشمیر کرده از
رکاب شهزاده منصور گریخته بود خائف وهراسناك است زیرا که میگوید که شاه پس از فیصله امر شاه محمود
او را عقوبت خواهد نمود و بنابران با مخالفان متحد و همداستان شده که جمعی از زبان او گزارشی به بیان رسیده
است که پی در پی بشاه محمود وهوا خواهانش می نویسد که بکمال استعجال با معدودی از رجال راه نزديك كنند
تا بواسطه او بر مرام فائق آیند پس شاه شجاع محمد اعظم خانرا از کینه مدد خان آگاهی داده مرقوم
فرمود که از جائیکه رسیده اند پیش نرفته توقف ورزند تا بعد از وصول کوکبه شاهی هر کار براه بر گیرند
ومدد خان از زود رسیدن موکب شاهی آگاهی یافته قبل از انیکه حكم مذكور بوصول پیوندد در همانروز از منزل
علی بغان اردو را کوچ داده از سبب خوفیکه در دل داشت و یا از جهتیکه باوزیر فتح خان یکدل گشته بود از
جلال آباد در گذشته مسافت بیست و چهار کروه راه طی کرده در منزل نمله فرود آورد و کس نزد شاه محمود
ووزیر فتح خان فرستاده پیام داد که بایلاغار وارد نمله شوند و خوف در دل راه ندهند زیرا که شاه
شجاع با لشکری که همراه دارد روز سوم وارد نمله خواهد شد وشاه محمود بعد از قتل میر علم خان که منزل
سرخ پل فرود گاهش بود از شنیدن اینحبر ظفر را با خود رهبر دیده در منزل كندمك فرود آمد و مدد خان


(۸۰)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع) (سراج التواریخ)
بهانه مدافعه از غلو برخواسته باشاه محمود عهد خدمت بربسته بقسم جنك و كريز تفنك جانب اردوی شاه محمود
کشاه داده وراه کریز نیز پیموده وارد غندنه شد وشاه شجاع پیام داد که در منزل كندمك محاربه
قراول رخ داده بجنك و كريز در محله عقب نشسته مترصد ورود کوکبه شاهیست وشاه شجاع اینخبر
را در عرض راه علی بغان و جبهار باغ استماع نموده با آنکه از کید مدد خان آگاه بود از تنگی هنگامه فوراً محمد
اکرم خان امین الملك وعبد الغفور خان را با سواران تحت رایت ایشان بتعاونت مدد خان فرستاد و گفت که
خود نیز باللشکر از عقب در رسد اما مدد خان قبل از رسیدن ایشان با چهار هزار سوار فرار کرده در تحت
رایت شاه محمود قرار گرفت و محمد اکرم خان وعبد الغفورخان که راه معاونت می پیمودند در رسیده محمد اکرم
خان با پانصد سواریکه همراه داشت از عقب مدد خان تاخته بمقاتله پرداخت و بافتح خان دو جایر کشته کلوله تفنك
بوی حواله کرد و از وزر رد شده یکی از ملازمانش رسیده هلاک ساخت ووزیر فتح خان از مشاهده ملازمش
برآشفته بضرب شمشیر سر محمد اکرم خان را برزمین انداخته بنوك سنان بهوا برافراخت وهمچنین عبدالغفور
خان نیز دستگیر و کشته شد و پس از قتل هردو سردار شکست در همراهان ایشان افتاده راه هزیمت می پیمودند
که شاه شجاع نیز در رسیده بختش را واژون و کار را دگرکون دیده راه فرار جانب دامنه سفید کوه
برداشت و بکمال بدحالی داخل پشاور شد وشاه محمود اثواب واسلحه آلات اردوی او را تمام متصرف کشته
بفتح وفیروزی وارد جلال آباد گردید و شهزاده کامران پسرش را با جمعی از سپاه مأمور پشاور ساخت واز سمر کشیدن
فقیر ابوالحسن خان خزانه دار وملا جعفر که باحرم محترم شاهی مقیم قلعه اتك بودند وجوه نقد وجواهر ثمينه
نفیسه را از راه خجالت برداشته و بانوان حرم عفت توام شاهی را گذاشته در لاهور نزد رنجیت سنگهه که دست
نشانیده اعلیحضرت شاه زمان بود رفتند وطریق ملازمت وی بر گرفتند وشاه شجاع که در پشاور
در آمده بود از توجه شهزاده کامران بدانوی اقامت را در نیروی خود ندیده در روز جمعه بعد از ادای نماز
جمعه بر اسپ کریز برنشست و جانب قوم ختك راه بر گرفته از کثرت باران سیل بسیار جریان یافته در نهريكه
مابین پدهیر و پیی واقع است ازوفور وطغیان آب که عبور ازان ناصواب مینمود اسپ بآب زده در حالیکه آب
(۱) قرهوس زان قرهوس(۱) زین میگذشت تنها عبور کرده پیروان و همراهانش را از عبور منع فرموده تن تنها شب را در پیی
قاش زین بروز آورد و روز دیكر بقيه تبعه اش از آب گذشته چند تن غرق شدند بعد از انجا براه افتاده داخل علاقه کوهات
کشت و از انجابراه ہنگش و هزاد درخت اسپ ناکامی رانده در علاقه مقر رسیده از انجا روی ادبار بسوی
قندهار آورد و در عرض راه منزل مو سوم نیازی نور محمد خان که با محمد اعظم خان عداوت باطنی داشت
تاریکی شب بقسم سر بکوشی خود را بوی نزديك كرده خنجر در بین هر دو کتف او فرو برده هلا کش ساخت
و خود فرار کرده بکوهسار واقع آنسر زمین بر آرمید و بامداد آن شب شاه شجاع نعش او را روانه
غزنین نموده چهار هزار روپیه جهت تجہیز كفن ودفنش از خزانه بر كاب عنایت فرمود وخود براه قندهار
بر گرفت و شهزاده کامران که مأمور پشاور شده بود در بلده مذ کوره رسیده سردار عطا محمدخان بن سردار
پاینده خانرا بحکومت آنجا کاشته براه مراجعت برداشت و بشرف دست بوس شاه محمود پدرش نائل كرديده بعد
شاه محمود بکابل معاودت فرمود و نواب محمد زمان خان را بحکومت جلال آباد نامزد کرد
ذکر
تصرف نمودن
شاه شجاع
قندهار را
ذکر تصرف نمودن شاه قندهاررا و باز از دست رفتن آن
چون شاه شجاع براه قندهار نزديك كرد شهزاده ایوب ابن اعلیحضرت تیمور شاه که از طرف
شاه محمود حکومت آن دیار داشت بانواب اسدخان نامش وشهزاده محمد یونس بن شاه زمان باللشکر ازشهر بیرون
شده باشاه شجاع در آویخته در عين گیر و دار واشتعال نایره قتال شهزاده محمد یونس از شهزاده
ایوب رو بر تافته برکاب شاه شجاع پیوست وهمچنین شاه پسند خان اسحق زائی وکلستان خان و بوستان
خان اچکزائی از امرای کبار که بواسطه قید وقتل میر علم خان از شاه محمود سرگران بودند داخل اردوی


(۸۱)

( جهاول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )

شاه شجاع شدند و از رویداد این معامله شهزاده ایوب واسد خان را نیروی اقامت برشکسته راه هزیمت جانب کابل پیش گرفتند وشاه شجاع بقندهار درامده بتنبیه لشکر پرداخت و نقد و جنس از تاجران مسلمان و هنود قندهار باسم قرض گرفته بتجهیز سامان سه هزار سوار نموده مشغول فراهم آوردن سپاه بسیار بود که شاه محمود بشهزاده کامران پسرش باسردار پردل خان و وزیر فتح خان و شش هزار سوار راه قندهار بر گرفته وارد منزل چکان شدند و شاه شجاع بمدافعه برخواسته باهم بمحاربه گرائیده در دفعه لشکر شاه محمود را برشکست و چند تن از سران سپاهش را بکشت و گلستان خان اچکزائی از جانب داران شاه شجاع نیز بقتل رسید و در اثنای کارزار صالوخان اسحق زائی که از سبب قتل میر علم خان از شاه محمود رو برتافته نزد شاه شجاع رفته بمنصب هفتصد سواری وطبل وعلم سرافراز گشته بود با تیغسواره اش داخل سپاه شاه محمود شد و از مشاهده اینحال شاه شجاع اختر اقبالش را در حضیض وبال دیده راه هزیمت جانب ارغستان پیش گرفت و قندهار بتصرف شاه محمود در امده شهزاده کامران مأمور حکومت آندیار شده بخود شاه محمود بکابل مراجعت فرمود وشاه شجاع شب را در ارغستان بسر برده از راه غویه ی و وژیری وارد دیر جات شد و از آب اتك عبور كرده بكچي شمالي وليه از علاقه متعلقه محمد خان سدوزائی رسید و ازو محبت و احترام بسیار دید چنانچه يك زنجیر پیل سواری و خیمه ها و ظروف و فروش بسیار وزر سرخ وسیم سفید مسكوك واجناس زری وابريشمي وغيره برسم پیشکش حاصل نمود و هم از شاه التماس نمود که با نوان سرادق حرم محترم را که از اتك در راولپندی رفته اقامه گزیده بودند از انجا بدرۀ غازیخان نقل داده اقامت فرمایند و شاه شجاع این خواهش او را موقوف بوقت گذاشته روی بسوی راولپندی آورد و پانزده روز در آنجا درنگ کرده بعد آهنگ آن فرمود که با حرم عصمت توام در ملتان رفته منزل گزیند و هنوز براه نیفتاده بود که مکتوب رنجیت سنگهه از علاقه سافی وال بمطالعه اش رسید بدینموال که در حین مرور از حدود علاقه مذکور از ملاقات خویش مسرورش سازد و شاه شجاع بتبا خواهش اواز راولپندی جانب علاقه سافی وال راه برگرفت و رنجیت سنگهه مقدمش را گرامی داشته تعارف شایان پیش کشید وشاه بازای آن چند قطعه جواهر گران بهابوی عطا فرمود و از انجا که غرم ملتانرا در خاطر داشت رنجیت سنگهه عرض و التماس نمود که بملازمت رکاب تا آنجا رفته اگر حاکم آن از دخول و وصول شاه اباورزدوی به تنبیه وتهدیدش پرداخته ولایت را برای شاه مسخر سازد و شاه از اندیشه اینکه مبادا بواسطه و بهانه او داخل ملتان شده ملک را بتصرف خود آرد پاس عذر خواسته ترك رفتن ملتان کرد و با رنجیت سنگهه وداع نموده براولپندی مراجعت فرموده اقامه گزید

ذکر

سلطنت ثانویه

اعلیحضرت

شاه محمود

{ ذكر سلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه محمود }

( و بحکومت ولايات كاشتن وزیر فتح خان برادران خود را )

چون شاه محمود باز بر اريكه سلطنت جلوس نموده با عروس مملکت داری دمساز گشت وزیر فتح خان که از فرط سخاوتش حاتم طی را دفتر نیکنامی طی شده بود مردم درانی و قزلباش را از کثرت جود و عطارهین احسان وثنا خوان خویش ساخت و از نجا بامور بزرك پرداخته طرح نیکونامی انداخت و هم شاه محمودش کافل هر کار و قابل اعلم و نسق هر دیار دیده زمام بست و گشود مهام مملکت را بکف کفایتش گذاشت ومختار كل امورش نمود واو کار وزارت را از فهم و کیاسـت خويش واستراحت جوئى و بی خبری شاه محمود بپایه امارت رسانید چنانچه هريك از برادران خود را بحكومت شهر ودياري مأمور نمود چنانچه سردار محمدعظم خانرا از تغییر سردار عطا محمد خان در پشاور و عبد الجبار خانرا بخطاب نوابی و ایالت دیرجات و همچنین در غزنین و قندهار و جلال آباد و لغمان و کوهستان كابل يك يك را بحكومت کاشت و بعضی خوانین که از شاه محمود و وزیر فتح خان خاطر گران بودند چون بلوچ خان اچکزائی ويحيى خان با میزانی و دلاسا خان اسحق زائی و غیره که جمعیت ایشان بهزار سوار میرسید از راه فرار براولپندی نزد شاه شجاع رفتند وشاه شجاع از پیوستن آنها نیرویی در بازوی خود دیده بعزم دیرجات کرد که آن محال را بتصرف آرد اما مقارن اینحال غلام احمد خان


(۸۲)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه شجاع ) ( سراج التواريخ )
بن شیر محمد خان مختار الدوله که از عطا محمد خان حاکم کشمیر رنجش خود رنجیده خاطر شده در میان هردومعاونت
زائل روز بدر میرد نزد شاه شجاع حاضر آمده حسن طراعت بعرض ادب نمود واز سبب بغاوت عطا محمد خان
حکمران کشمیر برانگیخت و کم از حکم شاه شجاع چنانچه از پیش رقمیه التماس عفو تقصیر خویش نمود وشاه گناه
و قدرش را برولی ننهاده تسلی داده نوازش فرمود واز وصول ابوالمنصور شیخ خرم در جات کرده قصد تسخیر
پشاور نمود و غلام احمدخان بیانس براندری اگرچه از عطا محمدخان آزرده و گرفتار در بدری بود مکتوب کرده
هزار سوار ازوی خواست که باینواسطه شاه شجاع را ازوی خورسند سازد که در نیگا از نجات او در اندا
خاطر شاه جایگزبود برمآید و او هزار سوار انگیخته فرستاده با غلام احمد خان ملتزم رکاب شاهی شدند آنگاه شاه
جانب پشاور راه بگرفت

عزم محاربه شاه شجاع
عزم محاربه
سردار محمد
عظیم خان
وشاه شجاع

با بسردار محمد عظیم خان وهزیمت یافتن سردار

شاه شجاع که لوای تسخیر پشاور برافراشت قصد عبور از معبر اتك داشت از گذر یافتن گذر گاه بازاند
سهولت عبور را ازین معبر شنیده و چند دانه طلا با جهاداده از گذر گاه با زارك گذشت و در علاقه قوم ختك
فرود آمده لشگر گاه ساخت و سردار محمد عظیم خان حاکم پشاور با نزول خان برادر خویش ولشکر بسیار براه
مدافعه پیش گرفته در حدود جیگی مرو کش گرد وشاه شجاع نزول دیگر وارد او شیرا، شده سردار
محمد عظیم خان حرکت کرده در قریه پیربائی فرود آمد و هردو لشگر بفاصله سه گروه از هم دور و چندروز
از جنگ قصور ورزیدند و در هنگام توقف بعضی از دوبان بامید يك نان از سردار محمد عظیم خان رو گردان شده
روز مره بشاه شجاع می پیوستند و چون هر گداه از زر و خلعت انعام مییافتند اکثر بل تمام لشگر او جانب
شاه رو آور شدند و از جمعی نیروی ثبات در بازوی سردار محمد عظیم خان نمانده راه فرار جانب کابل
اختیار کرد وشاه شجاع داخل پشاور شده شهر را متصرف گشت وبامهام سامان لشکر وانتظام مهام آن بوم
وبر پرداخته طرح حکومت ورحل اقامت انداخت تا که چهارماه از اقامت او در پشاور سپری شد زمان تابستان
و گرمای آن بگذشت شاه محمود سردار محمد عظیم خان را با وجود هزیمت بایستن و گریختنش که رقمیه شت پیش
خوانده بنواخت و بسالاری جمعی از حوالین و غلام خانه کابل وسپاه دیره خواه گماشته مأمور پشاور ساخت

ذکر محاربه
سردار محمد
عظیم خان با
شاه شجاع

ذکر محاربه سردار محمد عظیم خان
با شاه شجاع در پشاور وغالب شدنش

چون سردار محمد عظیم خان راه بر گرفته وارد منزل چروه گشت شاه شجاع بعزم دفع از شهر
پشاور بیرون شده موضع نه کان را اردوگاه قرار داد و روز دیگر آتش حرب شعله ورگشته پیاده گان
شاه شجاع که باص او کین گرین بودند در حین حمله نمودن لشکر سردار محمد عظیم خان از کمین گاه
برخواسته بشالك تفنك کاررا برایشان تنك ساختند وقریب سه صد سوار ازایشان بخاك هلاك اندختند و با
حدوث انجادثه عایران محمد عظیم خانی پای ثبات فشرده ببهادر خان هشت نگر را از هوا خواهان شاه شجاع
بضرب شمشیر از پا در آورده مردم اورا از پیش برداشتند وشاه شجاع از دیدن آنحالت خانگاه رو بهزیمت
نهاده با شکستیان سپاهش راه فرار جانب قلعه اتك اختیار کرد و در آنجا نیز درنك نتوانسته بر اولیدی رفت
و سردار محمد عظیم خان بافتح وفیروزی داخل پشاور شده رحل اقامت کشوده بحکومت پرداخت


(۸۳)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه محمود ) ( سراج التواريخ )
ذکر آهنگ حاجی فیروز لدین
ذکر آهنگ حاجی فیروز الدین باسترداد غوریان
( باسترداد غوریان و در هزام فایق نشدن وی )
در خلال قتال وجدال مذکوره حاجی فیروز الدین بسلطنت شاه محمود برادرش قوی پشت گشته عزم استرداد غوریان جزم کرده هم از دادن خراج هرات بدولت ایران که در زمان قتل صوفی اسلام چنانچه گذشت بعهده کرده بود سرباز زد و شهزاده محمد ولی میرزا حکمران مشهد بالشكّر بجانب هرات راه برگرفت چنانچه اسپ رانده در کنار پل نقره واقع سه فرسنگی هرات رسیده لشکرگاه ساخت و حاجی فیروز الدین را در تنگنای عسرت انداخت تا که ناچار گردیده خراج هرات را باشهرزاده ملك حسین پسر خویش که در مرحله اول نیز او را نزد اعلیحضرت فتحعلی شاه فرستاده و از انجا مراجعت کرده بود نزد شهزاده محمد ولی میرزا فرستاد و شهزاده بهمین قدر اکتفا کرده صورت حال را معروض پیشگاه شاه ایران داشته لوای مراجعت بجانب مشهد مقدس افراشت.
ذکر هنگامه آرا شدن شاه شجاع
ذکر متصرف شدن شاه شجاع پشاور را
( وتصرف نمودن پشاور را )
چون شاه شجاع بقرار یکه آغاز ذكر شد در راولپندی رفته اقامه گزید اربابان وغلام خانه پشاور ، مردم سکنه شهر واطراف مانند ملکان قوم خلیل و مهمند وغیره از تعدی وجود یافتن عذر فتح خان وبداد نرسيدن عرض چیان بجان رسیده ناچار عرايض بكار حضور شاه شجاع شده او را دعوت تسخیر پشاور کردند ومقنبان ايصال جهانداد خان برادر عطا محمد خان والی کشمیر وسعندر خان بامیزائی ونور محمد خان فوفلزائی وموسی خان الکوزائی با جمعیتی از راه باری و سیده کاری بوی پیوستند و شاه شجاع از رسیدن عرايض مردم مذکور و وصول سرداران مزبور قوی دل شده رایت تسخیر پشاور افراشته وارد حسن ابدال شد و خواست که نخست بفراهم نمودن سپاه پرداخته بعد بآئین درست راه رزمگاه بر گیرد لیکن جهانداد خان عرض پرداز گشت التماس نمود که اینك سه هزار سوار حاضر رکاب و آماده پیکارند مبادا از درنگ کردن کاره کزگون شود صواب آنست که بتعجيل وشتاب راه مقصود پیش گرفته آید و شاه شجاع سخنان او را پسندیده کوچ بر کوچ وارد یده پیر گشت وسردار محمد عظیم خان و عطا محمد خان برادرش وسپاه آراسته از شهر پشاور راه مدافعه برگرفته بمقابل عسکرگاه شاه فرود آمد و با آنکه وادی عمیق در بین جانبین حایل بود آتش حرب ملتهب گشته جنك صعب در پیوست و در حین گیر و دار گلوله(۱) تفنگ بردهن سردار عطا (۱) محمد خان رسیده جراحت یافت و از اردوی شاه شجاع موسی خانرا گلوله تفنگ بسینه رسیده هلاك گردید تفنگ واز طلوع آفتاب تا عصر هنگامه کارزار استوار مانده از طرفین بسیاری مجروح و مقتول شدند سردار محمد عظیم خان گلوله بيافت مجروح شدن سردار عطا محمد خان برادرش بجانب پشاور مراجعت کرد و شاه شجاع نیز اجساد کشتگان و افراد زخم یافتگانرا برداشته معاودت نمود و نصف شب در مزار فیض آثار شیخ رحمکار رحمه الله واصل شده در نك فرمود وبامداد از انجا حرکت کرده بقلعه اتك در آمد وبعد از چند روز از انجا نیز حرکت کرده در راولپندی ببار اقامت کشود و عرصه یکسال در آنجا توقف ورزیده در ایام در نگش بعضی از خوانین دورنك كه از شاه محمود دلتنك بودند از راه نفاق با شاه شجاع پیوسته هزار سوار فراهم شد و هم عطا محمد خان حاكم کشمیر لشکری بسالاری شاه رام متری از طریق معاونت نزدوی فرستاد تا که دو هزار و پانصد تن سواره و پیاده در رکاب شاه انجمن شده باز چشم تصرف بتسخیر پشاور باز کرد و با غلام احمد خان برادر عطا محمد خان را در گرفته میدان مجد را لشکر گاه ساخت وسردار محمد عظیم خان نیز بمدافعه بر خواسته مصطفى خان خادم خود را باچهار صد سوار مقرر قراول نموده خوداز عقب راه بر گرفت وهمراهان شاه با مصطفی خان دو چار گشته همگنان برا بقتل


(٨٤)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه محمود ) ( سراج التواريخ )

رسانیده اندکی جان بسلامت بردند و پیروان شاه رؤس کشتگان را بریده مظفر و منصور بر گشتند و سرهارا بپای
شاه ریختند و از وقوع اینواقعه سردار محمد عظیم خانرا پای ثبات بشکسته از براه کوهات جانب کابل گریخت و شاه
شجاع شهر پشاور را متصرف شده بتهیه سامان خویشتن پرداخت
ذکر مامور شدن شهزاده حیدر
( از حضور شاه شجاع بقلع نواب عبد الجبار خان )
چون شاه داخل پشاور شد پس از یکماه که فی الجمله کاروی رونق یافت شهزاده حیدر را با عطا محمد خان وهزار
سوار روانه درجات نمود که نواب عبدالجبار خان را از دیره غازی خان قهرآ بیرون کشیده ولایت را متصرف شوند
چون راه بدره لارنجان نزديك گردند نواب عبد الجبار خان بالشکر سواره و پیاده و توپخانه بمدافعه برخو استه
میدان جنك بيار است و باهم در آویخته نواب پس نشست و دوباره بجنك گرائيده در اثنای کارزار چند صد سوار
از شهزاده رو بر تافته در تحت رایت عبدالجبارخان قرار گرفتند و از تیمی شهزاده را هزیمت دست داده بصورت حال
را بشاه مکتوب کردوشاهش طلب حضور فرموده خائب وخاسر مراجعت نمودو بشرف دست بوس مشرف گشت
ذکر آهنگ شاه شجاع جانب کابل )--
( ومقید شدنش قبل از حرکت کردن )
از انجا که شاه شجاع را سفر کابل دامنگیر ضمیر بود از هزیمت و مراجعت شهزاده هیچ در خاطر راه
نداده بسبان سپاه را که لاغر وزبون بودند در محال طوایف خلیل ومهمند وميان دو آبه قسمت فرمود که بعد
از فربه وتوانا شدن حاضر آورده راه کابل برگیرد وهم اکثر از خوانین را که شرفیاب حضور بودند جهت
ساز کردن سامان سفر رخصت رفتن بمنازل ایشان داد و مقارن این حال که بلده پشاور خالی از ابطال رجال گشت
عطا محمد خان ناظم کشمیر مدار روزکار را برمراد خویش استوار دیده بواسطه جهانداد برادرش و نندرام هندو
و سمندر خان با میزائی و نور محمد خان وغیره هنگامه جویان دکوهیده جویان بسیاری از سپاه ورعیت را بوعده
و نوید عطای زر بفریفت و با ایشان قرارداد که بهر حیله و وسیله که بتوانند شاه شجاع را دستگیر کرده در قلعه اتك
برسانند چنانچه ایشان در کمین این امر افتاده بشکارش عرایض منافقانه پرداختند و بی هم عریضه فرستاده التماس
کردند که شاه عرض سوار آنها را دیده برای سفر کابل بگزیند و شاه که از کید ایشان آگاه نبود مسؤل ایشان
را بگوش قبول شنیده همه روزه بتوسط جهانداد خان وسمندر خان سواران يك يك از خوانین را مشاهده
و ملاحظه کرده بانعام رسانید در آخر کار خواستار گردیدند که تمام سپاه را در حالتیکه صفوف صفوف لشکر آراسته
و پیراسته باشد از ملاحظه حضور گذارش یابد، هريك از افسران بر طبق آراستگی اسپ وسلاح نوازش تحسين
و آفرین یابند بیکواست و هنوز جواب لاونعم این تماس ایشان صادر نشده بود که بهانه سان دادن تماماً بدوك
سرای بالاحصار در آمده شاه را در میان گرفته دستگیرش ساختند وبدست جهانداد خانش سپرده در قلعه اتك
فرستادند و از انجا نقل داده در کشمیر بعطا محمد خان سپردند و او در قلعه که واقع کوه مارانست محبوسش کرد
و با وجودیکه شاه را در قیدگاه بداشت گاه گاهی بنزدش رفته عذر خیانت خویش میخواست وتسلّیات کاذبانه داده
الماس کوه نوررا که بعد از میل کشیده شدن شاه زمان از نهر آب یافتم وبمواه بتصرفی شاه شجاع در آمده
بود مطالبه مینمود وازنجال شاه محمود آگاه گشته از راه ترحم برادری هزار سوار از کابل مأمور دهسله
که مسکن وموطن اصلی عطا محمد خان بود نموده فرمود که اقوام واقارب او را قتل عام و غارت نمایند
چنانچه ایشان ازراه ایلغار وارد آن دیار شده از قتل صغیر و کبیر دست باز نداشتند و بقیه السیف را با بقایای مال
و منالیه که از میل وحیف باز مانده بود بحضور شاه محمود آوردند وشاه محمود پس از استیصال اقوام عطا محمد
خان وزیر فتح خان را باسی هزار سوار بعزم رهائی دادن شاه شجاع مأمور کشمیر نمود که او را از قید عطا محمد
خان رها نماید

ذكر مأمور
شدن شهزاده
حیدر
بدرجات

ذکر مقید
شدن شاه
شجاع


(۸۵)
(جلد اول) (ذکر سلطنت ثانیه اعلیحضرت شاه محمود) (سراج التواریخ)
ذکر توجه وزیر فتح خان جانب کشمیر
(و واقعاتیکه بصدور پیوست)
ذکر توجه وزیر فتح خان جانب کشمیر
چون وزیر بی نظیر بامر شاه محمود راه کشمیر بر گرفته بتابستان و وفور آب دریای مطهر آباد از جاده پنجاب وارد گجرات شد رنجیت سنگهه را ملاقات کرده با وی قرار داد که شاه شجاع را بعد از خلاص کردن از قید عطا محمد خان در لاهور آورده با عیال و اطفالش که در آنجا اقامه دارند دمساز و اورا نیز در ادای این خدمت و حصول نام نیک انباز نماید چنانچه رنجیت سنگهه کفر خدمت و اتفاق بر بسته در تسخیر کشمیر با وزیر همدست و همداستان گشت و وزیر فتح خان بر عهده گرفت که بعد از فتح کشمیر و رها دادن شاه شجاع ثلث مالیات آنجا را جایزه خدمت بمهاراجه رنجیت سنگهه دهد و او محکم چند نام سالار لشکر خود را با سپاه کینه خواه برکاب وزیر فتح خان گذاشته هر دو تن با هم روی بسوی کشمیر نهادند و چون وارد موضع شیبان واقع سر حد کشمیر شدند لشکر عطا محمد خان از راه مدافعه پیش آمده بجنگ گراییدند و آب دست دلیران فتح خان را نیاورده عقب نشستند و عطا محمد خان دیگر نیروی مقابله در خود ندیده با دامن (۱) هول چیده و پس ازان هر روزه دو سه سه صده سوار از وی رتافته از راه اطاعت بسوی اردوی وزیر فتح خان می آمدند اخر الامر عطا محمد خان را خوف و رعب مستولی شده و خوف از انجا مراجعت کرده در زیر قلعه شیرگر بمیدان بیضای سنگر آراسته خوفناك نشست و آخرالامر نیروی جنك در بازوی خود ندیده بصوابدید خوانین طایفه بامر زایی قرآن مجید را شفیع ساخته و تیغ و کفن بگردن خویش انداخته در کوه ماران پیش شاه شجاع رفت و او بپاس کلام مجید از جرم وی در گذشته دل بجای آورد و وزیر فتح خان کشمیر را متصرف گشته بنظم و نسق آن پرداخت و عطا محمد خان پا بپا و نقاره شاه شجاع بقلعه شیرگر در آمده متحصن شد و بعد از چندی بارتوت قلعه داری را از خود دور ملاحظه کرده بپای شفاعت (۲) نزد وزیر فتح خان شد و التماس عفو تقصیر کرده خواستار امان آمد که کشمیر را بوزیر گذاشته با مال و عیالش هر جا که خواهد برود و این مسؤل او بمعرض قبول افتاده صندوقی پر از جواهر در خفا بوزیر داد و بازای این هدیه وزیرش مطلق العنان ساخته با عیال و احمال و اثقال از کشمیر بیرون رفت و جانب تهتهکای کنباس راه برگرفت و بعد ازان بوزیر فتح خان مکشوف گشت که صندوق مذکور پر از نگین های آبگینه بوده نه جواهر ثمینه چون عطا محمد خان از دست رفته بود بجز تأسف دیگر حاصلی نکرد و وزیر با محکم چند گماشته رنجیت سنگهه بملاقات شاه شجاع رفته از قرار دادیکه در باب تمکن او در لاهور با رنجیت سنگهه کرده بود محکم چند از جانب ولی نعمتی التماس رفتن لاهور نمود و وزیر فتح خان تکلیف آن کرد که در ملتان اقامه جسته درجات را از مملکات خویش شمارد و از شاه محمود هیچ در خاطر نیارد اما شاه شجاع از سببیکه عیال و اطفالش در لاهور بودند آنجا را برگزیده از کوه ماران با محکم چند راه لاهور برگرفت و وزیر فتح خان نظم و نسق در کار کشمیر نهاده حکومتش را ببرادر محمد عظیم خان برادر خود داده از راه بار موله جانب کابل مراجعت کرد و شاه شجاع کما حکم چند رهسپار لاهور شده بودند در منزل بارموله راجه غلام علیخان بمه و راجه زبر دست خان و راجه سر بلند خان و غیره راجگان ککه و مقعمدان روح الله خان راجه پنوج و دیوان نندرام صاحب کار عطا محمد خان حاکم سابقه کشمیر نزد شاه شجاع حاضر آمده التماس نمودند که در موضع کوه هامه همه ایشان دوباره حاضر آمده در شهادت دست بوس بوجه اتم حاصل نماید و شاه عرض ایشان را بگوش قبول اصغا فرموده روز سوم از بارموله حرکت کرده در موضع موعود فرود آمد و راجگان مزبوره تحف و هدایا پیش کشیده مراتب خدمت و صداقت بتقدیم رسانیده التماس آن نمودند که عزم تسخیر کشمیر فرمایند تا ایشان بمقدم خدمت راه معاونت پیمایند و شاه شجاع که خود را اخلاص کرده شاه محمود و وزیر فتح خان از قید عطا محمد خان میدانست این خواهش آنان را نپذیرفت لیکن در ظاهر بایشان قرار داده گفت که پس از ملاقات سرادقات حرم محترم و تعللات مکرم معظم بحسب وقت راه کشمیر پیش خواهد گرفت و چون از انجا
(۱) هول چیده و خوف
(۲) شفاعت و زاری کردن


(٨٦)
( جلد اول ) ( در کمسلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه محمود ) ( سراج التواریخ )
کوچ کرده در علاقه پنوچ نزول فرمود راجه روح الله خان حاکم آنجا مراسم اعزاز واکرام بجای آورده مقدمش
را گرامی داشت و تحفه و تعارف شایان پیش کشید و ازانجا منزل بمنزل طی طریق کرده وارد شاه دره لاهور شد
رنجیت سنگهه حاکم آنجا که دست نشانده شاه زمان و نعمت یافته این خاندان بود گرك سنگهه پسرار شد
ورام سنگهه رکن اددخودرا باغيره اعيان لاهور باستقبال شاه فرستاده باعزاز و احترام تمام از شاه دره بشهر لاهور
در آورده خودش را در سرای ساده سنگهه و اهالی حرم محترمش را در سرای علیحده جای نشستن داد .
ذکر جور
و ستم رنجیت
سنگهه بشاه
( ۱ ) کوه نور
قطعه الماسیکه
که از نادر شاه
بایشان رسیده
بود
( ذکر جور وستم رنجیت سنگهه که )
( با شاه شجاع مهمان خود نمود )
چون شاه شجاع با عیالش در مقام جدا گانه جای گزیدند رنجیت سنگهه رعایت مهمان بودن
او را نکرده راه آمد شد او و حرمش را ببسته از رفتن یکی در نزد دیگری بازداشت و روز دیگررام سنگهه را
نزد شاه شجاع فرستاده کوه (۱) نوررا خواستگار شد و شاه از دادن آن دانه گران بها اباور زیده
گفت آنوقت داده خواهد شد که رشته مودت و موالات دربین انعقاد یافته عهد موثق قرار گیرد و رنجیت
سنگهه دست از طلب باز نداشته متوالياً خواهش كوه نور می نمود و شاه همان جواب اول را میفرمود تا که
خدمتکاران وی را از تردد و پی کاری رفتن منع کرده گاهی برای امر ضروری میگذاشت و گاهی بدان هم نگذاشته
از رفتن و آمدن باز میداشت وکار را تا یکماه بهمین قرار نشاه وتعلقاتش دشوار کرده مطلبي حاصل نگفت
و آخر الامر راه تزویر پیش گرفته چند تن از اعیان دربار خویش را نزد شاه بیدستگاه روانه داشته پیام داد که
هرقدر وجه نقد ومحال بطريق انعام وسيورغال بكار داشته باشد از طلب مضایقه روا ندارد تا تسليم خدام شاهی شود
و شاه بجز از همان سخن اول دیگر لا و نعمی بزبان نراند بعدازان که افسون و فسانه رنجیت سنگهه کار گر نیفتاد
طرح دیگر انداخته بار ساله زر پرداخت و بدفعات چهل هزار روپیه نزد شاه فرستاده بعد از وصول وجه نقد
باز اعیان محفل بارش را روانه کرده الماس مذکور را التماس نمود و همان جوابیکه شنیده بود شنود و دو روز پس
از جواب آخیره ناچار خود رنجیت سنگهه از راه طلب قدم نزد شاه شجاع نهاده بر طبق خواهش او
که در جواب گفته و دادن کوه نوررا مشروط بعهد نامه داشته بود وثيقه مشتمل برقيود دوستى و اتحاد
ابدی مرقوم نموده با خود برده از ملاحظه شاه گذرانید و پنجه خودرا بزعفران آلوده بجای مهر در خاتمه
وثیقه نامه نهاده بسوگندهای غلاظ و شدادیکه در کیش خودش بود از قبيل نامك وگرنت عهد را مؤکد نموده
دست شمشیر خود رو اعترف کرد و اقرار نمود که علاقه جات کوت كماليه و جنگ سیال وكلا نور ازان که از مضافات
سنداید مالا ومنالا از ان شاه باشد نتاج و خراج آنها را صرف متونتش نماید و هم قرار داد که در وقت عزم و توجه شاه
جانب افغانستان هر قدر لشکر بمعاونت طلبد بانخارج سفر برکاب شاهی مقرر دارد و هم نوشته از شاه شجاع بگرفت که
بعد از تصرف نمودن مملکت ارثی از راه دوستی منحرف نگردد و طمع در حکومت رنجیت سنگهه نماید آنگاه که
سخن بدینجا رسید دستار خود را بسر شاه بست و کلاه اورا گرفته بسر خود نهاد و شاه کوه نور را بدستور
هبه بدوسپرد و چون مدعایش حاصل گشت حارس و نگهبانیکه بدور شاه وحرم و خدمش گذاشته بود برداشته
وشاه را راه سیرو تفرج بگشاد چنانچه هر روزه بمزارات ومقابر اولیاء چون حضرت شیخ على بن عثمان هجویری
ثم الغزنوى صاحب كتاب كشف المحجوب وغيره رفته استمداد میجست و گردشی کرده بمنزل بازميگشت تا که روزی
رنجیت سنگش از راه میهمانی در باغ شالامار دعوت کرده مراسم میهمان نوازی بتقديم رسانید روزدیگر کس نزدشاه
فرستاده از باغ مزبور در شهر لاهور بضیافت طلبید و هم پیام داد که در خصوص امر باوی مشورت کرده صواب
میجويد وشاه روز دیگر بر طبق دعوت او بشهر در آمده ملاقات کرد و در حین ملاقات انار نفعي عهد از جبين وى
مشاهده کرده دانست که او را در شهر لاهور مقید گردانید چنانچه پس از مجلس ملاقات که شاه قصد گردش


(۸۷)
(جلد اول)
( ذکر سلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه محمود )
(سراج التواريخ)
وسیر میکرد ملا زمان شادخان مأمور بحفاظت و نگهبانی شاه بودند که دور دور دوروی را داشته پاسداری می نمودند
که مبادا نجا تی رود ومقارن این احوال از عرایض کاشتهایکه بربط وضبط مداخل علاقه جا تیکه رنجیت
سنگهه در وقت انعقاد معاهده بشاه سپرده بود خاطر نشان شاه شد که حکام وعمال رنجیت سنگهه مواضع
موعوده معهوده را بدیشان نسپردند وشاه این عطای اورا پشیمانیتی و اقالت دانسته از عدم اجرای حکم
آنرا کره وجواب شنید که حاصلات امساله آنها را کار پردایان شاه واگذار شده بعد ازین را مستمراً متصرف
شود وعلاوه بر همه چون نقض عهد پیشهاد خاطر رنجیت سنگهه بود و بهانه می طلبید قاضی ملا شیر محمد را
که امام نماز شاه بود متهم بدان ساخت که چند مکتوب بسردار محمد عظیم خان حکمران کشمیر نگاشته او را
در لاهور طلبداشته است و برطبق اظهار خویش چند قطعه خط نزد شاه ابراز کرد و چون ملای مذکور عاری
ازین غداری بود هر چند سو گند یادکرد رنجیت سنگه، نپذیرفته به غل وزنجیرش انداخت و در واقع ونفس الامر خطوط
مذکوره را خود رنجیت سنگه بواسطه سه نفر از مردم افاغنه لاهور به تعلیم ملاحقیر نامیکه خزانه شاهی را قبل
ازین چنانچه مذکور گشت از پتك پانوه برده نزد رنجیت سنگهه نوکر شده بود ساخته و مصحوب آند ن روانه
کشمیر نموده از عرض راه محبوساً رجعت داده ملا شیر محمد را بقرار مذکور محبوس ساخت وزیر چوب انداخته
بشکنجه گونه گونه عذابش گرفتار وتعلیم همی کرد که بگوید شاه شجاع آن خطها را از طرف ملا شیرمحمد مرقوم
ومرسول داشته است و آن بیگناه که هیچ آگاه نبود هر قدر زهر عذاب چشید ولطمه چوب عتاب دید اعتراف نکرد
تا که شاه شجاع پیست هزار روپیه کفاره خطای نا کرده او داده از زندان بیرونش کشید و شاه مدتی بدینمنوال بسر برده
آخر الامر از رنجیت سنگهه رخصت رفتن بمملکت دیگر خواست واو التماس را نپذیرفته مکر برفتن باغ شاله
ماه اجازت داده محافطین از ملا زمین شادخان باطراف باغ کاشته که راه بیرون شدن بدیگر جانب ندهند
*ذکر در آویختن رنجیت سنگهه*
با سردار محمد عظیم خان حاکم کشمير ومغلوب شدنش
ذکر محاربة
رنجیت
باسردار محمد
عظیم خان
و هزیمت او
چون وزیر فتح محمد خان بقراریکه ذکر شد ثلث مالیات کشمیر را برنجیت سنگهه وعـده داده بود وتا این
وقت ایفای وعده ازادای سه يك ماليه آنجا ندید نگشت رنجیت سنگهه بر آشفته جانب كشمير لشكر كشيد
وباسردار محمد عظیم خان بمحاربه گرائید وشمشیر از تن از سپاه رنجیت عرصه شمشیر کشته هزيمت يافته خائب
و خاسر مراجعت کرد و آلات و ادواتش بتصرف سردار محمد عظیم خان در آمد وچون رنجیت سنگهه هزیمت یافته
خسارت دید از درديکه بواسطه این هزیمت در ضمیرش جایگیر گشت سامان تسخیر پشاور ساز کردن گرفت و اینجا
سفر کشته بشاه محمود رسید واو و نیر فتح خانرا بالشکر شایان از کابل گسیل پشاور نمود و آنگاه که مشارالیه وارد
پشاور شد رنجیت سنگهه از لاهور بعزم پشاور کوچ کرده راه راولپندی بر گرفت وازمنزل رحناس بواهمه اینکه مبادا
شاه شجاع در غیاب وی فتنه برانگیزد کسی نزد او فرستاده پیام داد که درین سفر همعنان وی رهسپارباشد وشاه شجاع
با آنکه بدردگلو گرفتار بود پرده نشینان حرم الم توام خویش را در باغ شمله ماه گذاشته در منزل مذکور نزدرنجیت
سنگهه رفت وازانجا هم رکاب او براه افتاده وارد را ولپندی شد و ازین سوی وزیر فتح خان از پشاور حرکت
کرده در کنار نهر اتك فرود آمد وجانبین باهم در آویخته خونها ریختند ود رحین گیر ودار از حرارت آفتاب
و کثافت پیکار لشکر اسلام از عطش در اضطراب افتاده بخودانه روبآب نهادند و از نهمی سپاه رنجیت سنگهه
چیره دست گشته افواج وزیر فتح خان را شکست دادند و ازان میان خود وزیر فتح خان که فرار را نسبت بخود
ننگ وعار میدانست باسه هزار سوارثبات ورزیده در مقابل چهل هزار سوار خصم استوار ایستاده رزم همی داد
تا که از عطش غشی کرده از زین برزمین افتاد و یکی از خدامش از خاك برداشته در پیش روی خود برزین گذاشته


( ۸۸ )
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت ثانويه اعليحضرت شاه محمود ) ( سراج التواريخ )
از حركه بيرون كشيد و بقيه لشكر نيز پشت بجنگ داده اکثر از عطش تلف واين كلوله توپ وتفنگ راهی
شدند و از راه شکست وارد پشاور شده از انجا دركاب وزير فتح خان بکابل مهاجرت كردند ورنجيت سنگه فتحياب
گرديده براولپندی معاودت نمود وشاه شجاع ورام سنگهه را بالشکر در راولپندی گذاشته امر کرد که جانب
لشکر کشیدن اسمعیل خان جانب هرات پشاور راه بركيرند و خود بلاهور مراجعت كرده بخاطر آسوده بكار خويش پرداخت (۱)
( ذکر اشکر کشیدن اسمعيل خان دامغانی جانب هرات )
در خلال احوال مذکوره اعيان خراسان با محمد ولی ميرزا والى مشهد در منازعه افتاده ابراهیم خان هزاره
از مخالفت بزرگان خراسان بشهزاده مذکور شاد خاطر گشته در فريه – ابدال آباد جام اقامه گزید و با حاجی
فيروز الدين حکمران هرات طرح موافقت وموالفت انداخته بتسخير غوريانش ترغيب كرد چنانچه او شهزاده ملک
قاسم پسر خود را با حاجی آقاخان هراتی ولشكر آراسته جانب غوريان گسيل كرد و شهزاده رفته محمد خان قلعه
دار غوریان بن اسحق خان قرائی را بمحاصره انداخت وقلعه دار مذکور نیز از راه مخالفت دولت ایران با اسحق
خان پدر خويش عرض پرداز حضور شهزاده کامران حاکم قندهار شده براى صدق گفتار خود مهر بقرآن
مجيد نهاده فرستادند كه باسپاه كينه خواه از قندهار جانب مشهد راه برگيرد تا در چنين وقت که مردم خراسان
بادولت ايران در ترا عقد آنولایت را بدون زحمت متصرف آيد و شهزاده دعوت آن فرزند و پدر را پذيرفته
بالشكر راه بركرفته از نامه حاجی فیروز الدین حکمران هرات خبر يافته عبور شهزاده کامران را از هرات جانب
خراسان نا گوار داشته شهزاده ملك قاسم را بالشكر يكه همراه داشت از غوریان پس بهرات طلبید وهم سردار
اسمعيل خان دامغانی را پذیرفته مکتوب دعوت هرات كرد كه شهزاده كامران را از ورود هرات ورفتنش جانب
خراسان بازدارد و بازای آن دولک و پنجاه هزار زر مسكوك از ماليات هرات گرفته بخزانه دولت ایران نقدل
وتحويل نمايد و نيز مرقوم داشته بود که بقرار قرارداد سابق مالیات هرات را بدولت مبرور رسانیده نام پادشاه
ایران را رواق افزای سکه زر و خطبه منبر نماید و سردار اسمعيل خان برطبق دعوت او ذو الفقار خان ومطلب
خان برادران خود را بالشکر یکه حاضر داشت در سال ١٢٢٩ هزار و دویست وبيست ونه جانب هرات كاشت
و ایشان وارد پل نقره شده بنه و کران بار خود را در انجا گذاشته بالشكر وارد پل مالان شدند و آنجار لشکرگاه
قرار داده بامید وعده حاجی فیروز الدین آسوده حال نشستند و شهزاده کامران که اینوقت در موضع روضه
باغ واقع سه منزلی هرات فروکش كرده بود از وصول اسمعیل خان در جلگای هرات مخاصمه دولت ایران را
بتصويب رأی وزین جایز نشمرده نامه معذرت بهمست اصغر خان هزاره نزد اسمعیل خان فرستاده از انجا جانب
قند هار مراجعت کرد و حاجی فیروز الدین از باز گشتن شهزاده کامران شاد کام گشته سردار اسمعیل خان را
با برادرانش بهرات در آورده آنچه را که وعده داده بود ادا واجرا نموده ایشان در يخه ماه رجب سنه ١٢٢٩
هزار و دو صدو بيست و نه جانب مشهد مراجعت كردند.
(۱) توضيح مقال از نگارش قلم اعليحضرت سبب اصل فتح مهاراجه رنجیت سنگهه وشكست وزير فتح خان
آن بود که مهاراجه رنجیت سنگهه سپاه خود را بقرار قاعده نظام آراسته كرده بود و سپاه وزیر فتح خان همه
سواره و غیر نظام بودند الهذا معلوم است که جنك سپاه نظام منظم با غیر نظام چقدر فرق دارد مهاراجه مذکور
سپاه خودرا بصاحب منصبی دو نفر از مردم فرانس داخل قاعده نظام کرده بود که اسامی صاحب منصبهای مذکور
(ون توره ) و ( کرد ) بود وكيفيت آن دو نفر صاحب منصب آن بود که بعد از خلع وحبس اعلیحضرت ناپلیون بونا پارت
سه نفر از نوکران او که دو نفر فوق الذکر و ( آیوتیه ) بودند از فرانس فرار کرده وارد هندوستان گردیده ملازم حضور
مهاراجه رنجیت سنگهه شدند ( ابو تیله ) بکار و خدمت ملکی که مهارت داشت مقرر گرديد و دو نفر ديگر بکار نظام
وغیره مقرر شدند چنانچه رونقی خوبی از فوج نظام مهاراجه رنجیت سنگهه از سعی اوشان حاصل گردیده چون وزیر فتح خان
کار دیده وجنك آزموده را شکست دادند این همه از برکت سردشته فوج نظام بود .


(۸۹)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت ثانویه اعلیحضرت شاه محمود ) ( سراج التواريخ )
ذکر نامه ورسول فرستادن حاجی فیروز الدین
نزد اعلیحضرت فتحعلی شاه
نامه ورسول فرستادن حاجی فیروز الدین در ایران
چون حاجی فیروزالدین از حسن کرداریکه نسبت بکار گذاران دولت ایران بجای آورد از راه انجاح مقاصد حامی آقاخان وزیر ومشیر خودرا در اواخر سال ۱۲۱۹ هزار ودویست ونوزده نزد اعلیحضرت فتحعلی شاه فرستاد ومومی الیه در روز بیست وششم محرم سنه ۱۲۲۰ هزار و دوصدوسی وارد طهران گشته باریاب حضور پادشاه شد وازتعدی شاه محمود حکایت وشکایتی بیای برده خواهش دفع ورفع وی کرد وشاه ایران خلعتی بانامه بصحابت میرزا محمد صادق وقایع نگار برسم رسالت برای حاجی فیروزالدین فرستاده رسول خودش رانیز با او رخصت بازگشت داد و حاجی فیروزالدین از وصول خلعت و نامه ورسول اعلیحضرت شاه ایران قوی دل وشگفته خاطر گشته قلع وقمع شاه محمود را نظر بناعة اوكه مشتمل بر مضامین اسرت وامداد بود سهل شمرده فرستاده شاه ایران را جهت اسعاف (۱) حاجات خویش در هرات نگاهداشته از کثرت خوریتی عبدالرشید خان درانی را باتحف وهدایای شایان بازنزد شاه ایران فرستاده وی درماه ذیقعده سنه ۱۲۲۰ هزار ود و صد و سی بطهران رسیده سرای میرزا محمد شفیع صدراعظم برای مسکنش معین گشت ومقارن الحال شهزاده محمد ولی میرزا حكم ران مشهد که اسحق خان قرائی را با حسین علیخان پسرش از سبب فتنه جوئی ایشان کشته بود چنانک شد که مبادا کسان اسحق خان مذکور حاجی فیروز الدین را بفتنه برانگیزانند میرزا عبدالکریم خان مستوفی خود را از مشهد نزد حاجی فیروزالدین بسفارت فرستاد واو فرستاده محمد ولی میرزا را اعتنا نکرده در تسخیر غوریان مصمم گشت و فتحعلی خان مروزی ساکن قریه شکیبان هرات را باسه صد سوار بتسخیر غوریان مأمور کردواو رفته قلعه غوریان را متصرف شد وازین قضیه محمد ولی میرزا آگاه گردیده اسکندر خان حاکم وبنیاد تریکی هزاره را مأمور تاخت و تازغوریان فرمود واو غوریان راغارت کرده بعد از دولت ایران رو برتافته باپنداد خان هزاره راه اتفاق برگرفت و بنیاد خان که خواهان اینکه قضا باود از قبایل هزاره جمشیدی ومرد وفیروز کوهی لشکری فراهم آورده امیرخان برادر خودرا از قندهار خواست با حاجی فیروزالدین نیز طرح معاهده و مرادده انداخت واورا باوجود ارسال و مرسول نامه ورسول که عنقریب مذکور گشت از شاه ایران روی گردان ساخت و در غوریان آماده پیکار شده استوار نشست و محمدخان نائب خراسان ازین ماجرا آگاه شده باوجودیکه در دولت آباد گرفتار کار زاربود روی بسوی غوریان نهاد و حاجی فیروز الدين حبلت اندیشیده بميرزا محمد صادق وقایع نگار سفیر شاه ایران که در هرات بود اظهار کرد که لشکری از هرات بشبخون عسکرگاه محمدخان نائب خراسان میگمارم تامدار از روزگارش واردواو این حیله او را از در صدق دانسته ببهانه ملاقات محمدخان رخصت حاصل کرد که رفته اورا دیدار کرده کاررا از پیکار باصلاح پیوند دهد چنانچه داخل اردوی اوشده از شبخون زدن هرویان اورا خبر داده بشهر مراجعت کرد و محمد خان که اعتماد قوی بحاجی فیروزالدین داشت از شنیدن این خبر هراسناك كشته بمشهد مراجعت کرد و حاجی فیروزالدین بخاطر آسوده شهزاده ملك قاسم پسر خود را بهانی بغور یان فرستاد و بنیاد خان هزاره از ورود شهزاده در غوریان قوی دل ومستظهر گشته دست بغارت مال ومنال مردم محال خواف بر گشود و شهزاده محمد ولی میرزا دوباره محمد خان نائب خراسان را باد و هزار پیاده وسوار افشار ازراه مدافعه ارسال نمود واو در اطراف غوریان تاخت و تاز آغاز کرده دقیقه از غارت و تاراج فرو گذاشت نکرد و غنائم بسیار باخود برداشته درحین مراجعت بژبت شیخ احمدجام اموال منهو به(۲) را قسمت کرد وهمی کدام از پیاده وسوار على التفریق راه مشهد ومسکن خویش پیش گرفت درینحال محمد خان قرائی و اسکندر خان حاکم هزاره و بنیاد خان و نصیر خان از تباهی حال آگاهی یافتند کیها محمد خان نائب از همراهانش جز اندکی نیست از عقب او راه بر گرفته بدورش صف کشیدند و محمد خان پاره بمحاربه کوشیده آخر الامر هزیمت یافته جانب مشهد گریخت و از همراهانش مصطفی خان استرآبادی دستگیر
(۱) اسعاف روا کردن حاجت
(۲) منهو به غارت کرده شده


(۹۰)
(جلد اول) (ذکر وقایع زمان سلطنت اعلیحضرت شاه محمود) (سراج التواريخ)

گشت و ازین فتح قرائیان را قوت و مکنتی حاصل گشته کمی نزد حاجی فیروز الدین فرستاده بتسخیر مشهد دعوتش کردند واو باستدعای آنها مدد خان نائب هرات را باحاجی آقاخان وزیر خود و دوست محمد خان درانی بالشگری بفرستاد وباك زحاتی مضافات غوریان و جام و باخرز را بتصرف آورد و اعیان وبزرگان آن محال را کوچ داده در هرات نشیمن داد و میرزا عبدالکریم مستوفی فرستادۀ شهزاده محمد ولی میرزا را بی نیل مقصود رخصت مراجعت مشهد فرمود و میرزا صادق وقایع نگار فرستادۀ شاه قاجار را بزندان مقید ساخته حرمتش را باضطراب انداخت چنانچه شهزاده محمدولی میرزا را از حکومت مشهد عزل کرده شهزاده حسن علی میرزا را مأمور حکومت آنجا نمود واو در روز هفدهم محرم سنه ۱۲۲۲ هزار و دویست و سی و دوی هجری وارد مشهد شده کار خراسان را نظم و نسق داده راست کرد و حاجی فیروز الدین نیز طریق آشتی پیش گرفته شهزاده ملك قاسم پسر خود را از غوریان بهرات خواسته عبدالرشید خان را که قبل ازین چنانچه مذکور شد نزد شاه ایران فرستاده بود از راه نهفت در مهند فرستاد و میرزا محمد صادق وقایع نگار را بعد از حبس نه ماه رها داده و خلعت نیز عطا کرده بافرستادۀ مذکور خویش همراه روانه ساخت.

ذکر توجه
شاه محمود
جانب لاهور
(ذکر توجه اعلیحضرت شاه محمود باوزیر فتح خان جانب لاهور)
بعزم تنبیه رنجیت سنگهه

چون وزیر فتح خان بقراری که مذکور گشت از لشکر رنجیت سنگهه هزیمت یافته وارد کابل شد شاه محمود ترتیب عسکر و تهیه اسباب سفر کرده در سال ۱۲۲۲ هزار و دویست و سی و دوی هجری باوزیرفتح خان از کابل جانب لاهور رهسپر گشت و رنجیت سنگهه نیز افواج خویش را آراسته بمرام سنگهه و شاه شجاع که هر دو تن با مر او باراده تسخیر پشاور
(۱) سدید
یعنی راست
و محکم
و استوار
در راولپندی چنانچه رقم گشت اقامه داشتند از راه مدافعه اسب رانده یکنار نهراتک لشکر گاه ساخت و سنگرسدیدی (۱) پرداخت و شاه محمود باوزیر فتح خان چندی در مقابل او اقام[؟] نریده آخرالامر بسبب نا توانی عبور از نهراتک فسخ عزم کرد و از راه جپال روی بسوی درجات نهاده مالیات سند و ماتان را از حکام آنجا وصول نمود و در هر یکی از ولایات یکی از برادران وزیر فتح خان مأمور حکومت شده بپشاور ووزیر بکابل مراجعت کردند و رنجیت سنگهه نیز جانب لاهور معاودت کرده رام سنگهه را باشاه شجاع بقرار سابق در راولپندی گذاشت و شبی رام سنگهه دزدان را بقتل شاه شجاع گماشته سی پاچهل تن دزد با مشعلهای افروخته داخل خوابگاه او شدند و شاه سراسیمه از خواب برجسته دزد را که چراغ بکف داشت سبك برداشته بزمین زد و آواز داد که ایشانرا نگیرید چنانچه الله داد خان پیشخدمت از دیگر پاسبانان سبقت کرده یکنفر دیگر از دزدان را بچست برزمین زد و دیگر دزدان بروی حمله کرده هر قدر به پشت و پهلوی او زخم زدند دزد را که گرفته بود از چنك رها نداد تا که دیگر خدمه در رسیده آن دزد گرفتار شده را دست در عقب بسته نزد شاه آوردند و پس از پرسش حال مكشوف افتاد که دزدان را رام سنگهه بقتل شاه و غارت کردن مالش برانگیخته است بنابران شاه آن دزد را با الله داد خان پیشخدمت نزد رام سنگهه فرستاده صورت واقعه بپرداخت و او در پناه داد آن شب چیزی وجه نقد باسم انعام با الله داد خان داده و اضافه تر از وجه انعام او برسم خیرات نزد شاه شجاع روانه کرد و هم خودش حاضر شده عذر خواست و انکار نمود که ازین معامله آگاهی ندارم وسوگندهای غلیظ و شدید یاد کرد و شاه بجز از سکوت چیزی نفرمود و بعد از مخادعه شاه بآهنگ آنکه حرم محترمش را روانه لاهور نماید چون بارکش وراحه نداشت چیزی از اسباب فراشخانه را در راولپندی گذاشته خیمه ها را جهت ملاحظه امر برپا کردن نمود که بقدر ضرورت واندازه بارگیری موجودیده گزیده بردارد در ینوقت كرك سنگهه از راه ملاقات نزد شاه آمده خیمۀ الماس گرد و شاه از سخاوتی که داشت خیمۀ موسوم بکلا بانوتی در نیمه مرصع کار را با اسباب و فروش ایرانی و کار چوبی و ظروف و غیره ما يتعلق بها بوی بخشود و پس از انکه سرادقات حرم محترمش روانه لاهور شدند روزی رام سنگهه و كرك سنگهه با هم نزد شاه شده تکلیف برفتن لاهورش کرده گفتند که ما با مر رنجیت سنگهه عازم لاهوریم شاه نیز باید