( ٨٦٥ )
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

ترمیم قلعۀ میمنه و تعمیر برج تل عاشقان
(۱) مشرف بضم میم و کسر را و سکون فا معنی بلند و بالا شونده

که خویش و بیگانه و فرزند را با خدمۀ دولت از در عدالت مساوی میدانست و در اجرای حکم یکی را بر دیگری
ترجیح نداده منزلت نمی نهاد آندو تن را بفرمان طلب در کابل خواسته امر کرد که اگر شهزاده قالین بکار داشته
باشد بر نهجیکه دولت بمواظبت طالب خان فرمایش کرده که در سالی هفت تخته قالین هشت ذرعی باجوره ساخته
ارسال دارد همچنان شهزاده نیز فرمان و فرمایش کند که جهت فراش خانۀ خاصتن قالینها بسازد و بپردازد
اما شهزاده ترك لجاجامه کرد و محمد طلال مقالات مرقومه جنرال غوث الدینخان بامر و فرمان حضرت والا
دست ترمیم ببروج و باره حصار میمنه زده و تکمیل و تمیم آنرا بمردم سکنۀ شهر و اطراف آن بر عهدۀ مطاوعت
و ذمه همت خویش نهاده انجام و اتمام نمودند و هم قلعۀ شبرغان بفرار پشتۀ تلاس خان معروف بتل عاشقان که
مشرف (۱) بر شهر است بامر و اجازت دولت اساس نهاده بر افراخت و بکنجهایش دو ضرب توپ و دو صد تن
پیاده نظام بپرداخت ولیکن در پایان کار بنابر آنکه مردم میمنه باستظهار حصار آن مرتکب طغیان میشدند چنانچه
محمد شریفخان تمرد ورزید امر اقدس تخریب آن صادر گردیده بروج و باره شهر آن را خراب کردند و حصۀ بالا
حصار را بحال خود گذاشتند و در اثنای انجامانه از عریضۀ میرزا خیر الدین نامی حال رای والا شد که محمد
شاه خان حاکم آقچه و میر ابوطالب خان عامل و ضابط آنجا با هم طریق مغایرت و مخالفت پیش گرفته یکی بضد
دیگری در اجرای امور دولت و رعیت پرداخته برقم همدیگر رهسپر خلاف میشوند و حضرت والا در پاسخ این
عریضۀ او ارقام و ارسال فرمود که نفاق شیوۀ داعی و رویۀ قدیمی وضع و رقیع و قوی و ضعیف و دنی و شریف
مردم افغانستانست و همه مبتلای این بلا اند و یکی در دیگری را خراب و یباب کرده آخر الامر قدر و منزلت
خویش را شکسته بازار اعتبار خود را کاسد میسازند مگر خداوند ایشانرا هدایت کند که رهمگرای مجرای
خلاف نگردیده بیرون از امر خدا و رسول راهی نه پیمایند و هم درینوقت از عریضۀ زوجۀ محمد افضل نام
تاشقرغانی حاللی رای معدلت پیرای والا شد که عبد القادر نام محرر محکمۀ شرعیه مزار شریف پس از فوت
شوهرش نزد او شده ششصد روپیۀ کابلی با چهار صد تنکه و پوستین و مهر فضاتی شوهر او را گرفته و باو گفته
که بفرض خواهان شوهرش میرساند و هم یکتن دختر دوازده ساله او را از تاشقرغان با خود برداشته در مزار
شریف برده و در آنجا بغیاب اکزن دوتن گواه ایجاب و قبول نکاح او را در نزد قاضی گذرانیده صورت حالی
بمهر قاضی حاصل نموده بعد که بیوۀ مذکوره از ماجرا آگاه شده نزد قاضی رفته داد خواسته و زبان انکار از
مزاوجت عبد القادر مزبور بطول آورده و قاضی از جزع و فزع و انکار او هر دو تن شاهد را که بتغیر نام
دیگری شهادت داده بودند نزد خود خواسته چون مکشوف گشت که عبید الغفار نامی را بنام رحمدل و همچنین
دیگر را بنام غیر او شاهد قرار داده است و بیوۀ مذکوره ماجرا بدر بار محمد عزیز خان حکمران ترکستان باز
داشته او هر دو تن شاهد خلاف را در زندان سیاست انداخته از ملا عبد القادر محرر هیچ نپرسید و حضرت
والا از روی د ایمقضیه سخت بر آشفته بقلم عدالت حکمران مذکور را ارقام و اعلام فرمود که واضح و روشن
گشت که او در عرض ضعفای رعیت غور و خوض نکرده بلحاظ و جانبداری اقویا را ترجیح داده مواخذه
نمیکند و زمام مهام شرعی و سیاسی را بکف اقتدار غرض جویان نهاده گویا چنان تصور کرده است که سرکار
ما از حالت خلق خدا که در تحت فرمان دارد بخواست انتهای بیخردی اوست که چنین پنداشته زیرا که خوب
میداند و نيك میفهمد که هیچ امری از کلی و جزوی در تمامت مملکت افغانستان نیست که مستور و محتجب مانده
بپایۀ سریر سلطنت نرسد و سرکار ما در پی تحقیق و باز خواست آن نیفتد تا چه رسد باینمگونه جور بزرگ وستم
سترك که او مباشر آن شده و از قوه بفعل اورده خدای و خلقش را آزرده است باری بداند و اگاه باشد که از
خود او سخت باز خواست بعمل اورده میشود که از چه و چرا لحاظ عزت و حرمت خود را نسبت بپرسش خداوند
و باز خواست سرکار ما نکرده جانبدار محرری شده از مکافات بد خویش و حق پنو او درویش اغماض نماید پس حکمست که


(٨٦٦)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
وجه عارضه را از مجرد گرفته او باو سپرده رسیدش را بمهر قاضی و مفتی آنجا اگر بواقعی باشد ارسال حضور بدارد و هم از
اهالی محکمه شرعیه تاشقرغان باز خواست سخت کند تا دیگری از قضاه ومفتیها مرتکب چنین امر ناصواب
نشده اوامر و نواهی خدا و رسول اورا سهل نشمارد واز پی این قضیه قصه دیگر از عرایض و قایع نکاران
ترکستان بسمع فیض مجمع والا رسید که از کثرت دزد فقرا و ضعفای مزار شریف و اطراف آنرا زیستن
دشوار کردیده اگر کسی دزدی را دستگیر کرده نزد حکمران ترکستان حاضر کند او از گرفتار کننده
دزد گواه میطلبد و امر میکند که دزدی را براو ثابت نماید و هم سواران کشاده هراتی را بتحصیل وجوه بقایا
کماشته وایشان قریه بقریه گردش کرده و مهندانه گرفته و علاوه بران مصارف خود واسپ را از رعیت حاصل
کرده روز میگذرانند چنانچه در خانه سید حسن نام ایل بیگی شده و بواسطه خواهش رشوت و مهندانه یکتن
از کسان اورا از ضرب چوب ولت وکوب بخل رسانیده اند و حضرت والا بر آشفته سردار محمد عمر خان
حکمران ترکستان را فرمان فرستاده بقلم عتاب نگار داد که از چه در باز خواست است وی با کشت و بنیاد
رعیت را از دست خود میکند و ازین بیخبری و بی بازخواستی او بخوبی معلوم و مفهوم و مکشوف گشت که سواران
هراتی هرچه از رعیت گرفته و بمصرف رسانیده اند هیچ واقف و آگاه نگشته است و با آنکه باربار و تکرار
بقلم تنبیه و تهدید اورا از تمام و اعلام رفته و او یکی را نپذیرفته بمقام سیاست و بازخواست بنر آمد چنانچه استغاثه
دعالم متواتر و متوالی از عدم غور و بازپرس و باز خواست او بگوش داد نیوش ما رسیده و میرسد و ازنجاست که
امور ترکستان خسارت و وخامت بار اورده رشوت گرفتن و ادم کشتن و دز دیدن و شهود خلاف گذرانیدن
بروی کار امده تمام مردم اندیار خوار و بیقرار گردیده اندباری از باز پرسیدن و سیاست وزجر نمودن مرتکبین
مذکوره و مراسم عدالت را بپای بردن که بتقدیم میرساند بزودی معروض حضور دارد والا خودما بمقام باز
خواست برآمده از خوف بازپرس روز حساب وعتاب و عقاب رب الارباب سخت خواهیم پرسید و حکمران
ترکستان از شرف صدور یافتن و پرتو وصول افگندن این توقیعات هدایت ایات از خواب غفلت بیدار شده
بر طبق دستورالعملیکه از جانب دولت باو تفویض شده بود در اجرای امور پرداخته رعایا را آسوده حال و مطمئن خاطر ساخت
اغوا نمودن دام تزویر گستردن ودانه اغوا پاشیدن مستر مک انگلپس وغیره وقایع
مستر مك نام وازا نسوی در تضاعیف وقایعیکه بشرح رفت مستر مك نام انگلیس نیرن خان وساده گل خان نامان را باصد تن
انگلیس مردم از بزرگان کابل خیل قوم وزیری بتوسط مردم بلند خیل از قوم مذکور در نزد خود طلبیده از ایشان خواهش
وزیریرا کرد که دولت انگلیس بارك یعنی چپاول و مترك پادشاهی از علاقه کرم جانب ضلع بنون میکشد میباید ایشان
حراست اطراف وعرض انرا بر عهده نهاده از دولت مذکوره در ازای این خدمت خودرا شایان انعام عایدانند
و مزده و نوید عطای زر کثیر داده زبان مدافعت با ایشان سخنها گفت وایشان در پاسخ او حواله پذیرفتن این
خدمت را بمشورت عموم قوم کرده وجواب لاونعم را بامید پول زیاد از ابتدولت حاصل کردن بین بین گذاشته باز
گشتند و خواستند که نزد سردار شیریندیلخان حاضر شده ماجرا باو باز داشته نایل بمرام خویش شوند و هنوز
جانب سردار معزی الیه راه بر نگرفته بودند که باز مستر ملك بواسطه محمد عثمانخان تنگوزائی ایشان را نزد
خود دعوت کرده چون ایشان سردار شیرین دلخان را ندیده وازین سوی بمقصد نرسیده بودند ازرفتن در نزد
مستر مك سرباز زده پیام دادند که نه حاضر میشوند و نه کار سرکار ا می گذارند که دولت انگلیس جاری کند
و پس از دادن این پیام نزد سردار شیرین دلخان حاضر آمده و از خواهش مسترمك و اظهارات ومزده و نوید
دادن او و سرباز زدن خویش داستان بگوش او رسانیدند و او ماجرارا معروض پیشگاه سده علیا داشته حضرت والا
اورا ارقام واز عزم و اراده وزیریان که سالها دیده و دانسته بود اعلام فرمود که از خود بآنها بگوید ما از جانب
دولت که هرگاه اظهار ایشان راست و از زبان تمام قومست و اطاعت دولت اسلام را بجان و دل میخواهند
هر طائفه و قوم جدا گانه اظهار و اقرار خود را نوشته و بخاتم بر نهاده بدهند که بر طبق ان


(٨٦٧)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)

(١) وخامت
بالفتح ناساز
کاری
و دشواری
و گرانی
(٢) انگزو
صمغ درختی
که آنرا
انجدان
و انگدان
و اشتر غاز
گویند و در
اصطلاح
بومیان
افغانستان
آن صمغ را
هنك وهنچ
گویند
(٣) مانا یعنی
شبیه و مثل

گرفتار
و رهسپار
شدن اشرار
هزاره جانب
کابل

(٤) نام
مختلف امداد
گرفتار شدن
سبز علی
شیرو برکر

با دولت انگلیس مذاکره کرده قراری بروز کار رعیتی و اطاعت ایشان نهاده شود والا معلوم است که
بما غایله دارند با هر دو طرف در مکیدت کشوده بطمع حصول زر و خلعت تخم حیلت میکارند و رفته رفته خود
را گرفتار وخامت (١) و دمار میسازند پس درین صورت خود ایشان میدانند و کار ایشان این دولت را در امور
ایشان دخلی نیست و همدرین هنگام شرح مفصلی در باب محصول درختان مثمر شبقان و کهمرد و دواب ومواشی
مردم هر دو موضع و تجارت انگز، (٢) از عریضهٔ منشی محمد یوسف خان حاکم آنجا بسمع فیض مجمع والا رسید
که محصول بعضی اندك و برخی تا کنون مرفوع القلم است اگر محصول آن افزون و در اشیای بیحصول آن
باج جدید نهاده شود مبلغی عاید و حاصل دولت میشود و حضرت والا در روز دوشنبه سوم ماه شعبان در پاسخ
حاکم مذکور رقم فرمود که از چند سال وی حاکم آنجاست چرا از کتمود این گونه امور بکارکنان حضور
اطلاع نداد و حال دالست که از عریضهٔ دیگری بظهور رسیده یا میرسد نامبور گردیده و خود را ناقل و مخبر
انگارته آگهی میدهد وقباحت خویش را مکشوف مینماید مانا (٣) میخواهد خیانت خود و نوکران خود را که در
سالها وجوه آنرا از راه خفا خورده و اکنون از بیم مکشوف افتادن آن محصول جدید نام نهاده اجازت
اجرای آنرا استدعا میکنند باری دولت از وجه بیت المال میگذرد وازو و نوکرانش بازیافت نموده محصوله میرساند
و از انوسوی چون فرامینیکه بنام حکام هزارجات و افسران مقیمهٔ انجا چنانچه گذشت در باب بکابل فرستادن اشرار
و سادات و کر بلائیان و زواران و میران و میرزادگان و بزرگان هزاره شرف صدور یافته در هر موضع و مقام برو وصول
افکند از جمله فرهاد خان کرنیل چند تن از سپاهیان نظام را بطلب نجف سلطان پشه و عبد الله بيك شير داغ مامور
کرده و ایشان ازین امر آگاه گردیده از راه خوف و التجا در علاقهٔ قلندر نزد سلطان علیخان بن سردار شیر
علیخان شدند و ان دو تن را باهل داد و شاه علی رضا نامان اطمینان خاطر داده از راه خدمت گذاری خویش نزد
فرهاد خان کرنیل فرستاد و او هم چهار تن را امان نداده با هفت تن از بزرگان اشرار زاولی و نجفتی از مردم دای
اچکه و چهار تن از مردم زردك محبوس و روانهٔ کابل نمود و همهٔ ایشان در پای کار بیاسا رسیدند و مقارن اینحال
يك تن دختر و يك تن عروس محمد رحیم مهتر میر ادینه که بايك تن عروس دیگر او گرفتار دست کرنیل فرهاد
خان شده در نزد او محبوس بودند دست از جان ودل از نور ایمان شسته در شب خود را از حلق اویخته بکشتند
و از جانب دیگر سعید محمد خان حاکم هزارهٔ جاغوری بنام تحصیل وجوه باقیات دیوان داخل موطن مردم اله
و پشه و شیرداغ شده پانزده تن از اشرار را گرفتار و با اهل و عیال ایشان رهسپار کابل ساخت و هم نائب بولس علی
نام هزارهٔ جاغوری را با دو تن پسر رشید و زنان و دختران و پسران ایشان بگیل نموده مردیهٔ شان همه بیاسا
رسید و در خلال این گرفت و گذار هزارگان اشرار داد محمد خان حاکم دایزنگی دختری از مردم سکینه و رث را
بنکاح در اغوش خویش کشیده مردم زمینداول ندانسته جگر هزاره تحت حکومتش را امر کرد که زنان خود را
باتحفه و هدیه تهنيت وتبريك نزد عروس فرستاده همچنان مردان ایشان نزد داماد حاضر امده تحفه و هدیه پیش
کشند و ازین ممر مال ومتاع زیاد بدست اورد و آخر الامر از عریضهٔ قاضی انجا حضرت والا بر ماجرا
اگاه گشته او را فرمان کرد که بازن را بقرار اشتهاری که شرف اعلان و انتشار یافته طلاق گوید یاسه ساله
مواجب را که از دولت برده مسترد کرده از حکومت عزلت اختیار کند و او که چند روزی شب حصول
کام با آن ضعیفه لجام (٤) بسر برده بود اورا طلاق گفته مالی را که در عروسی وی اندوخته بود برایش باز ماند و در
خلال اینحال میر محمد رضا بيك الغاتی از بزرگان هزاره سه پای دای زنگی که را میگردنگی در خدمت دولت نموده
رعى بمور باقوم و قبیلهٔ خویش راه سرزنش سبز علی نام متمرد ساکن برگر که از اطاعت دولت سر برتافته آتش
افروز فتنه و شر شده بود پیش گرفته و آتشر به توان مقاتلت را در خود ندیده از آهنگی که مجنك کرده سر راه تنك
ساخته بود روی برتافته خواست که در قلعهٔ خویش در شده بمدافعه پردازد اما محمد رضا بيك از قفای او تاخته و فرصت
در امدن قلعه نداده دستگیر نموده قلعه اش را از بن برانداخته و خودش را بکرنیل غلام حیدر خان سپرده او با اهل


(۸۹۸)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
و عیال و متسوباتش محبوس و روانه کابل کرده بکفر کردار خویش رسیدند و همدرین وقت فتح محمد خان گیدان
مقیم سنگر مایه حجرستان سی و دو تن از اشرار را محبوس کرده در ارزگان نزد جنرال شیر محمد خان فرستاده
او هم مرا بازنان و پسران و دختران ایشان در کابل فرستاد و هم سعید محمد خان حاکم جاغوری از قفای گرفتار اینکه
آنجا بخرج رفت می و نه تن دیگر از اشرار هزاره مسکه علیا و چل بافتو و بابه و خودرك زائیده و مسکه
سفلی را گرفتار ساخته در سنگماشه نگهیدان محمد حسن خان سپرده او همه را ارسال کابل نمود و هم کهندل خان حاکم
هزاره بهسود چند تن از بزرگان آنجا را از مصلح و مفسد بجرم اینکه دولت ازو نپرسد که چرا اشرار دار همیار
کابل نساخته و نمیسازد چون ارباب حسن قوم عبدی و بختیاری گج آبی و عظیم داد آسیابی و سید امیر خربیدی و [استه؟]
محمد علاو الدینی و محمد یعقوب و سی محمد گرفتار ساخته مال و مثال ایشانرا ضبط کرده همه را بکابل کابل نمود و چون
جود و ستم حاکم و قاضی کيزاب
ایشان نسبت بدولت خدمت کرده بودند چنانچه بیاید از عطای خلعت و تنخواه سرافراز شدند و در خلال احوال
مذکوره محمد رحیم خان حاکم و ملا غلام محمد خان قاضی چشم آز بمال و متاع ضعفا باز کرده دست گرفتن
بوجوه مصادره دراز کردند چنانچه نوکران خود را بنام تفحص و تجسس اسلحه و آلات حربیه کاشته از هر
کدام در هر سلاحیکه بکار کسان دولت تفویض کرده بود و رسید بدست داشت یکروپیه حق السعی و از هرخانه
محروپیه حق القدم و از هر کشته وقوت شده بی بضاعت و بالاستطاعت یکنیم روپیه حق القلم همی گرفتند تا که حضرت
والا از عریضه وقایع نگار آنجا برقصه آگاه شده بخامه عتاب آلودش رو نموده پیشه ناصواب را ارقام فرموده
دست تصرف ایشانرا که بمال ضعفاء وارامل و ایتام دراز کرده بودند کوتاه نمود و هم بنوشت که اینچه سفاهت
و فخردیست که بروی کار آورده تاکنون هیچکس نخواسته اند کرده اند پس ازین نکنند که سزاوار مواخذه و عقاب
میشوند و مقارن اینحال کرنیل فرهاد خان بپناه و پیام جنرال شیر محمد خان شش تن از اقوام و نزدیکان قاضی عسکر
رخصت حاصل کردن و برهند رفتن مستر لاین انگلیس
شیر را با عیال و اطفال گرفتار و بر همیار کابل ساخت و همدرین ایام مستر لاین انگلیس که در خدمت و ملازمت
اندولت قیام و اقدام داشت برطبق قرار دادیکه در میان نهاده بود رخصت رفتن در هند و باز آمدن بکابل حاصل
کرده روز هفتم ماه شعبان وارد جلال آباد شده در روز نهم از آنجا در هند رفت و مقارن اینحال عبدالکریم خان
و عبدالسلام خان پسران عبدالرحمن خان نوابه کان نواب عبدالجبار خان مرحوم که حضرت والا از عریضه و استد
عای خود ایشان اجازت باز آمدن از پشاور در کابل داده بود چهارصد روپیه کابلی بمنشور عنایت دستور از محمد
غوث و محمد اعظم کاسان که از جانب دولت در پشاور اقامت داشتند گرفته و ساز سفرساز نموده در کابل آمده
قرین رفاهیت شدند
ذکر ملازمت مؤلف کتاب هذا
ذکر شرف ملازمت یافتن و در سلك چاکران شهزاده آزاده سردار حبیب الله
خان منسلك كشتن مؤلف و پاره از الطاف ممدوح مذکور
در روز دوشنبه دهم ماه شعبان بتوصیف و تعریفیکه جناب استاد معظم و ادیب محترم ملا محمد سرور خان اسحق زائی
که باشهر اده آزاده سردار نصر الله خان ایام خدمت بسرمی برد و در نزدشهزاده اکرم افخم اعظم سردار حبیب الله خان
نیز رتبه و مقامی داشت در محفل سعادت موصلش بزبان نيك خواهی و بیان خیر سگالی نامی از چاکر درگاه برده و ستوده
بود جناب نواب شهزاده سپهر وساده پیشم خوانده بکم بنواخت و مأمور نقل کتب و کتابتم فرموده از عطای
دوصد روپیه تنخواه سالیانه ام مفتخر و مباهی ساخت و در سال پنجم از خدمت و ملازمت افزودن یکصد و بیست روپیه
بر سالیانه مذکوره رهین احسانم گردانید چنانچه باین مبلغ طریق خدمت سپرده دوازده سال روز ملازمت
بسر همیبردم تا که در سال هزار و سه صد و بیست و پنج شهزاده رفیع مکان سردار نصرالله خانم بواسطه مسوده
جلد اول این تاریخ که بپای رفته بود دفعه مبذول مرحمتم فرموده به تنخواه هزار روپیه سالیانه براوج مفاخرم
برافراخته فرمان کرد که از جمله سالی هفتصد روپیه را گرفته سه صد و بیست روپیه اهل را که از سبب تعویق یافتن
و بتأخیر افتادن تأليف جلد دوم اعلیحضرت والا غیباً معطل فرموده اند تا زمان اتمام کتاب بهمان اسم اقدس


( ٨٦٩ )
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان )
( سراج التواريخ )
معطل داشته بعد از روز تاريخ معطلي آن بآهنگايكه بجهت اجرايش شرف صدور پذيرفتجا گرفته ممنون تفقدات
بیکرانه شود و هنوز اصل مواجبم رحال نكرد بده بود كه در سال هزار و سه صد و سی و يك شهريار نمكسار صفار
و كيا ملت ميمنت آثارم چنانچه در صدر كتاب گذشت بتأليف اين خجسته تاريخم مستقلا بدون مشارکت دیگری
از حد معیار کار مرحمت پيكار مأمور فرموده مرية مجدد روپیه بر تنخواه ساليانه‌ام افزوده نوازش زياد نمود وطعام
مجلس تألیف را از کارخانه خاصه معین كرد وبرعلاوه اين احسانات تجصد روپیه در جلال آباد و یكهزار روپیه در خاتمه جلد دوم
بخشيد و كافه اين تفقدات و مواجب ماهی سد روپیه در ازای نام نيك كه بازهمی ماند معادل جهان احسان و اقطاع (۱) فراوان (۱)
در شمار است زیرا که این نامه از اعلیحضرتش یادکار ومؤلف را فخر خویش و تبار است پس مؤلف را شکر نعمت اقطاع بالفتح
نمودن و چنین پادشاه پاداش را همواره ستودن و دعای دولتش را نمودن و بقای سلطنتش را از خداوند تبارك وتعالی جایگر ها
خواستن لازم و متحتم است که زمان و آنی غافل نبوده مشغول آن باشد
خاتمه کار اشرار جدران و مطیع و مستمال شدن ایشان
و از آنسوی در خلال احوال مسطوره اشرار جدران که در دره زور پناه گزیده و چنانچه گذشت
سر بر خط فرمان نهاده و اعداد رجال برای فوج پیاده نظام داده بودند باز دست تمرد بآلات بغاوت دراز
کرده از دادن وجوه دیوانی نکول آوردند و عیال و اطفال واجمال و اثقال خود را جانب جبال
مسكونه مردم وزیری حمل و نقل داده ابطال رجال ایشان تن بسلاح پیكار آراسته بآهنگ کار زار
استوار ایستادند و سردار شیرندل خان كرنيل محمد اكبر خان هزاره را با فوج پیاده قرا باغي و لشكر مليكي
مأمور تدمیر آن گروه شریر کرده و اشرار از وصول این سپاه بغرب پناه گاه ایشان نیروی کار زار را در
بازوی پیکار خویش ندیده از قفای عیال و اطفال خود که در کهسار وزیری جای گزیده بودند بپای فرار
دویدند و كرنيل محمدا كبرخان از راه تعاقب ایلغار کرده دو تن مرد و دو تن زن را دست گیرنموده و پيصد رأس
از دواب و مواشی اشرار را بغنیمت متصرف شده مساكن ایشانرا آتش زده تمام بسوخت و از کشته کان ایشان
دوتن را سریبده مظفر ومنصور باز گرديد و از سپاه دولت یکتن از همراهان بيرك خان كشته كشته دیگر احدی
را آسیب نرسید و كرنيل مذکور با حصول مقصد و مرام در روز دوازدهم شعبان در موضع المرء فرود شده بنظم بنای رفق
ونسق آنمقام قيام ورزيد، اقدام نمود و ازین سوی در روز سیزدهم ماه مذكور حضرت والا سردار شیرندل خانرا اشرار در عروسی
فرمان فرستاده امر کرد که امر عروسی خواهر ترین خان وزیری را که از عربده واشندهای خود ایشان منظور خواهر ترین
نظر مرحمت اثر گردیده و او را بازدواج و مناکحت پسندیده است بر طبق عروسی دختر رحمت شاه خان وزیری خان وزیری
که بپای برده در کابل فرستاده بود انجام واتمام نموده رهسپار کابلش سازد چنانچه او در اهتمام آن پرداخته در
آن کار کسيل درگاه عالم پناه نمود و در سلك خدمة حرم محترم منسلك كردم و سردار معزی الیه پس از فروکش کردن
كرنيل محمدا كبرخان در موضع المره از تشاكش اشرار جدران و سرزنش آن نکوهیده خویان اطمینان خاطر
یافته راه مراجعت جانب مقر حكومتش بر گرفته در روز پانزد هم ماه شعبان وارد خوست شده گرمسفر بکشود
و هم در خلال وقایع این ایام ویسراي كشور هند باص و خواهش و اجازت حضرت والا کرنيل پیت را از راه مأمور شدن
مشاهده وملاحظه خط ونقاط فاصله سرحد هیات که مذاكرة تصفيه آن در بین دولتین افغانستان وروس واقع كرنيل پیت
و هنوز فصل و قطع نشده بود براه قندهار مأمور كرد و ازین امر حضرت والا را اکهی داده وحضرت والا انگلیس
سردار عبدالله خان حکمران قندهار را فرمان فرستاده امر کرد که سوار بدرقه از راه حراست و حمایت کرنيل جهت مشاهدة
مذکور نگارد که مردم سرحديه بوی ضرر واسيبی نرساند واو از پرتو وصول افکندن این منشور عبدالحمید حد جنوی
خان نامی را از افسران كوچك سواران سپاه نظام با سی تن سواره مأمور بدرقه كرنيل بيت کرده امر اقامت
در موضع بنده ريكش نمود و هم داد محمدخان را در موقع دوبندی که مذاکره آن در بين دولت افغانستان
وانکلیس بود نكاشته مأمور اقامت کرده امر نمود که کار تعمیر قلعه را که در انجا با مر اقدس احداث گردیده


( ۸۷۰ )
( جلد سوم ) (شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ )
اساس نهاده شده است باحکام فيصله كشافوی مسألة سرحدیه معطل بدار دواز تعطيل كارقامة مذكوره باجانب
بلوچستان نيز انهى داده بیان مقاکره ومکالمه او را بپیوست وبوی بيا براد که تاوقت تعیین حدود اونیز درانجا
مداخلت نكند نه كار از مذاکره ومكالمه مخاصمه نکشد و هم سی طاقه عرادچين قرص کلادون درين سال
تحفه ارسال پيشكاه حضور اقدس نموده همه مطبوع و منظور افتاد ومقارن این ایام سردار فقیر محمد خان حاکم
قلات از جمله بیست تن اشرار هزاره چله کور که با خود اورده و نه تن را با حاج کلوله تفنك کرده یازده تن را
محبوس نگاه داشته بود در کابل فرستاده بیاسا رسیدند و در خلال احوال مذکوره خواجه محمد خان پیشخدمت شرح حال
که از پیشگاه پشگاه سریر سلطنت مأمور مميزی و تحصیل وجوه بقایاى قندهار شده و چنانچه از پیش رقم كشت لاف خواجه محمد
صداقت و اخلاص و بزرك زادگی زده بود از حشمت دولت تكاهل وتساهل ورزیده از راه استراحت و تن آسائی خان پیش
با دیوان سداسند سردفتر تشخیص و میرزا شیر محمد خان و محمد عمرخان لوین وامير محمد خان قوفيل زائی و حاجی خدمت مميز
سلطان کابلی و محمد سعید خان ده خواجه و آخندزاده عبدالرحمن خان بارک زائی وكاكامحمد اعظم خان وملامعظم قندهار
خان وحاجی فیض محمد خان و غلام سرورخان مصاحبت ومجالست اختيار كرده از پرسش و سراغ وجوه دولت
دسترباغ و گردش راغ (۱) کرانیده ازین افعال او چنانچه بیاید چهار تن از خادمان شاهی مأمور ممیزی و تحصیلداری راغ دامن
وجوه بقایای قندهار شده امور آبدیار وخامت بار آورد وحسود او در پایان کار از کردار ناشایسته كوه كه جانب
خویش در احاطه خرفه منیر که بست نشین گردیده تا که در شب هنگامی فرار کرده بکابل امد و ازین سوی صحرا باشد
پس از آگهی دادن حضرت والا مر حکمران قندهار را از مأمور شدن كرنيل بیت در سر حد هرات وغیره چنانچه
گذشت حکمران هرات را نیز در روز هفدهم شعبان از مأموریت او فرمان اطلاع رفته امر اقدس شرف نفاذیافت
که یکتن از افسران روسیه و یکتن از صاحب منصبان افغانیه در موضع قره تپه باهم یکجا شده پس از وصول كرنیل بیت
بالاتفاق در رفع منازعه سرحديه پرداخته امورمقاطع فیها را بپایان برند و او چنانچه بیاید مأمور فرستاده دفع منازعه
وارده کرد
ذكر سلوك و رفتار مردم هرات با گروه شیعیان آنجا ذکر سلوک
مردم هرات
با گروه شیعه
و از افسوی در اثنای واقعاتیکه بشرح رفت میرزا محمد امین نامی از قزلباشیه هرات كه بسه در روپیه رذمة محمد
عمرنامی از مردم آنجا وام داشت صد روپیه را نقد وعوض صدروپیه دیگر یکرأس اسپ ازو گرفته صدروپیه
باقی را با مرسپهالار فرامرزخان چند روزی بوی مهلت داده وعده نهاد و پس از انسرام ايام موعوده قرض خود را
از او خواسته و او انکار ورده وی را بتهمت آن گرفت که حضرت فاروق اعظم خليفة دوم رسول اكرم را سب
وذم نموده است وسه تن را گواه این امر ساخته نزد سعدالدینخان حکمران هراتش كشيد واو قاضی ومفتيان
محكمة شرعيه انجارا در نز د خود خواسته رجوع فیصله این دعوی را بدون حضور خودبقاضی ومفتی و محکمه بفرمود
که مبادا از راه اغماض بر میرزای مذکور کبارها از چگونیه امور نسبت بمردم شیعه بظهور آورده سنگسار نموده اند
بدون تحقيق حكم تعزیر نمایند چنانچه پس از تفحص وتجسس وتحقيق وتدقیق مکشوف نمود که بهیچ مذكور او را بتهمت
گرفته است دفع این مناقشه و رفع اینمنازعه کرد و همچنين حسين چاوش نامی را متهم بسب خلفای را شدین
حضرت سید المرسلین ساخته نز دقاضی در محكمۀ شرعیه اش کشیدند و سعدالدینخان حکمران هرات چنانچه از محمد
عمر مذكور شهود عدل وقابل اعتبار طلبیده و گفته بود که دعوی هر شخص را بمجرد ادعای شهادت قبول
نمیکنم و رفع نزاع کرد درین دعوی نیز همین را گفته از ماجرا عریضه نگار داده ارسال پایه سرير سلطنت داشت
که مردم اهل سنت هرات از راه عناد مذهبی که با مردم شیعه دارند ایشانرا تهمت می بندند وهم گاه تحقیق کامل
کرده نشود امر زیست مردم شیعه مشکل میگردد و از سبب وقوع اشکال در هر دو دعوی مذكور شهودعدل
شایان اعتبار طلبیده و گفته است که هر شخص را بگواهی دادن قبول نمیکند زیرا که اکثر علمای متعصب مردم
عوام را میگویند که طريقة شیعه معلوم ایشانست هر چند در ظاهر سب اصحاب را از ایشان نشنیده شهادت بدهند


( ٨٧١ )
(جلدسوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
مشغول الذمه نمیشوید و ازین گفتار علماء اکابر تحقیق شهود نشود کار مردم شیعه سخت میگردد و برای اوینا
بخیر دولت مصمم بر آنست که در چنین امور شهادت هر شخص بدون از اشخاص معتبر معروف بدولت شنیده نشود
و حضرت والا اورا فرمان فرستاده نگار داد که اگر شهود شرعی بشهد قبول بکند چه اینکه شهود را شرع
شریف نیز نمیپسندد وازین عریضهٔ حکمران هرات وصدور حکم شهریار دادانش وداد سد طریق گذشتن شهود
غیر عدل شده رفع کینه و عناد گشت واگر چنانچه این امر در اقامت دعاوی ومخاصمات شرعیه بامر پادشاهی
اجرا شود از کثرت شهودیکه بمزد گواهی داده و میدهند دفع بسی معاملات غیرحق گردیده احیای حق و اماتهٔ
باطل بروی روز افتاده وهمی افتد واین نمیشود مگر بفضلهٔ عدل که وجود ایشان بمنزلهٔ کبریت احمر است
و خواهش ایشان رضای حی‌داور وهم مقارن ایام مذکوره میرزا محمد ابراهیم خان منشی که از سنی‌خانه قاین فرار شرح حال
اختیار کرده از راه نيك منشی در هرات آمده بود عریضه بپایه سریر سلطنت نگار داده بتوسط مسیح زا منشی محمد
ابراهیم خان
دوست محمد خان هروی از مطالعهٔ ساطعهٔ اشرف اقدس شرف گذارش یافته چون معروض داشته بود که وی از اهل قاینی
سنت و جماعت سکنه سنی خانه قاین است و از جور و ستم وتعدیات حکام وعمال وضباط شیعیان آنجا که از تعصب
مذهبی نسبت بسنیان بتقديم میرسانند با كثر از سنیان متوطنه آنجا ترك موطن ومسكن كرده پناه بگزین سایهٔ حمایت
ایندولت ملت پرور میشود و اکنون خود او با بعضی از آنانکه این هم دارند در نواحی هرات رسیده در ظل
حمایت دولت ذی عنایت آرمیده است و دیگران از قفای همی آمد، و می آیند و لیکن از سبب حصول مؤنت معیشت خویش
که بعسرت وذلت روز بسر برند از دولت امید مرحمت واستدعا دارند که یازده زوج اراضی خالصهٔ واقع موضع
زیارت گاه هرات بطریق رعیتی بایشان تفویض شود که زراعت وفلاحت روز معیشت بشب رسانند پس حضرت
والا در پاسخ اینعریضه او بخامهٔ مرحمت نگار فرمود که اگرچه دولت قدغن نموده که در تمامت مملکت يك بدست (۱) از (۱)
اراضی خالصه را بیرون از استحقاق بهزار روپیه بکسی ندهد و بنام ورسم رعیتی سپرده احدی نمیکند لاجرم چون بدست بکسر
اول وثانی
انمردم از دست دزدان عمال وضباط ملك ودين خود در چاه عسرت و گرفتار ذلت گردیده روی امید بسوی ایندولت از سرانگشت
آورده و می آورند بردولت لازم و متحتم است که قراری در امور زیست روزگار ایشان نهد تابسهولت تحصیل کوچک تا سر
معیشت کنند بناءً ان اراضی موضع مذکور را بایشان داده در ایام کار دوهزار روپیه تنخواه نیز بمیرازا محمد ابراهیم انگشت نر
خان منشی از دولت سالیانه معین گشت
> شرح حال بهادرخان و نادر خان وعثمان حاکم تالقان وفراریان قزاق < شرح عمارت
بهادر خان
و نادرش
وهم در تضاعیف وقایع مسطوره بهادر خان و نادر خان نامان پسران میر سنبل ساكن فرنك (۲) که روی (۲)
از حصول سعادت خدمت دولت برتافته از سریال محمد اسحق خان در وقت بغاوتش انعام وخلعت یافته هزار روپیه فرنک بکسرفا
جرم شده از راه فرار در مملکت دولت روس رفته بودند طریق آمده شد با مردم سکنه فرنك گشوده ورا و سکون
گرفتار دست دین محمد خان حاکم آنجا گشتند و او هر دو تن را بصحابت و محافظت مدار الله خان نون و كاف
فارسی نام
و شاه سعید خان نامان از سواران کشاده بکابل کابل کرده ایشان در عرض راه گریخته هردوتن محافظ که در محافظت قریه از
تفریط کرده بودند محبوس گشته در کابل فرستاده و جرم شدند و در ایام کار دوهزار روپیه تحویل خزانه کرده قطغن
چنانچه بیاید نوکری مدار الله خان بر حال گشت و در اثنای این حال غلام رضاخان جمشیدی و میرزا عبدالاحد
خان حاکم و عامل تالقان که جور وستم نسبت برعایای آنجا از وقوع بفعل آورده وبمصادره مال گرفته بودند
از عریضه و استغاثت ضعفای رعیت بفرمان طلب در کابل آمده معزول گردیدند و هم درینوقت تورعلی وحسن
نامان قوم قزاق با چهل و هفت خانوار از موطن خویش راه پناه جانب ظل حمایت ایندولت پیش گرفته وارد حضرت
امام قطغن گشتند و محمد اسلم خان حاکم آنجا بامر و فرمان حضرت والا که بناهش شرف نفاذ یافت همه را در علاقهٔ


(۸۷۲)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
سرقت نمودن دزدان گوسفندان مردم سارق را
غوری وبغلان فرستاده سید جعفر خان حاکم آنجا ایشانرا در موضع حسن تال جاوخرج وزمین جهت فلاحت وزراعت از دولت داده از جور وستم کار گذاران دولت روس که بایشان رسیده و باعث فرار ایشان گردیده بوده آرمیده خاطر ساخت و محمد دین الهم محمد کریم خان حاکم رستاق وحیدالله خان ضابط عمل ودخل زرشویی دوهزار وهشتصد وهفتاد وپنج مثقال طلای خالص که از حاصل عمل زرشویی ایصال بدست آورده بودند ارسال کابل نموده
تحویل کار کنان ضرابخانه شده بسکه مروجه رسیده تفویض خزانه دار دولت گشت و از دیگر سوی در خلال احوال مذکوره گلدی نام شبان چهار صد و هفتاد و نه راس گوسفند از جمادی تاقوم سارق سکنه بولقان را از راه سرقت برداشته براه دولتشآباد روی بسوی اندخود نهاده بدست سرحد داران ایندولت افتاد ایشان او را با گوسفندان مسروقه اش نزد محمد افضل خان قرت حاکم شبرغان فرستادند و مالك گوسفندان نامه از حاکم غجده بنام جنرال غوث الدینخان در باب استرداد آنها حاصل کرده مصحوب شتر مرغ کان در میمنه فرستاد و او نامه حاکم نجده را با حامل ان نزد محمد افضل خان حاکم شبرغان گسیل کرد و محمد افضل خان فرستاده مالك گوسفندان را لاونعم نگفته نامه حاکم غجده را ارسال پایه سریر سلطنت نمود و حامل ان که جوابی نشنید از برده خاطر نزد جنرال غوث الدینخان باز گشت و همچنان در راه حصول جواب نامه حاکم غجده سرگردان بود که فرمان بنام محمد افضل خان که بدستور العمل جواب خواسته بود بعز حضور و الا شرف نفاذیافت در روز هجدهم ماه شعبان مزارسال بدینرقت که گوسفندان مسروقه را بمالکش سپرده سامی وجاهد باشد که کسی يك راس گوسفند كوجك را بكوسپند بزرك مبادله نکند تا کار گذاران دولت روس نیز اقتفای (۱) خادمان ایندولت نموده در عالم همجواری اموال مسروقه رعایای دولت افغانستان را بدون مذاکره و مقاوله مسترد کشند اما هوا خواهان دولت روس رعایت حق جوار را نکرده با وجود اینکه به رفتار متمدنانه ایندولت که مال مسروقه دزدان سکنه مملکت آندولت را مسترد میفرمود شبانان را باراده اینکه اندك اندك خاك حق و حصه ایندولت را متصرف شوند بتخریب روح فاصله سرحدیه ترغیب کردند که قدری پیشتر نصب علایم کنند و قدامهای متعلقه افغانستان را تصاحب نمایند چنانچه میرابو طالب خان آگاه گشته و بحضرت والا آگهی داده قبل از آنکه روح مخرو به دست شبانان مفقودالاثر کردند با مهرو فرمان اقدس همه را در مواضع متعینه بهمان اساسی که نهاده شده بودند برافراخته پرداخت و هم محمد افضل خان گوسفندان گلدی نامرا پس از پرتو وصول افکندن منشور بنکه مذکور شد مسترد کرده رسید حاصل نمود و هم در ینوقت حاضران ترکستان نه هزار تنکه بشرف بای و دوتن دیگر از تاجران مزارشریف داده بفرمانیکه بنامش شرف نفاذ و صدور سال یافت امر کرد که شش راس مرکب (۲) که قوی هیکل از بخارا بخرد و ایشان چنانچه بیاید سه راس الاغ
(۱)
اقتفا بکسر اول و حرف چارم با بمعنی پیروی
شرح بکر گذاران کارگذاران دولت روس
(۲) مرکب مطلق می گویند اگفته میشود در اینجا مراد از خراست
شرح حال بقیه اشرار هزاره
(۳)
در اصل یزد است مگر نویسندگان افغانستان بی یای قسمت و حقف و واو ودال مینویسند
خرید. بکابل کابل داشتند و هم در خلال احوال پیشتر بیان مجدداه توقیع بيك هزار و پیصد و هفتاد و شش تنکه از دفتر سنجش بنام عمال وضباط وحکام ترکستان حواله شده و بمحصول پوسته مندرجاً ومتتا بعاً تفويض قل محمد خان خزانه دار وتحويل خزانه عامره شد وهم در خلال واقعات مذکوره رسول خان هزاره شوی و یوباش و تاجى خان هزاره قلندر که بلیت و اهل روز پیر بوده از در قاه چنانچه گذشت هواخواهان دولت را بفریب امروز و فردا معطل داشته از راه اطاعت پیش نمی آمدند از گرفتار شدن دیگر بزرگان هزاره خائف و هراسان گردیده طریق خلاف و عده خویش گزیدند و کرنیل فرهاد خان بنامه و پیام جنرال شیر محمد خان یکضرب توپ چهار بنی (۳) و دوصد تن از فوج پیاده محمدی را از میر ادینه کنین سنگماشه جاغوری نموده و از آنجا کیدان محمد حسن خان با سه صد تن از فوج پیاده نايك حواله داری و دو ضرب توپ سه بنی و شش بنی باتفاق ایشان راه دست گیر کردن ایشان وغيره اشرار بر گرفت و باسواران کشاده اوزبکیه و هر دو فوج والواب مذکوره در روز بیست و دوم ماه شعبان وارد منزل حاجی ایران شده سلطانعلیخان بن سردار شیر علیخان هزاره را از راه استمالت نزد تاجی خان


( ۸۷۳ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

اسیر رفتن کرد و تاجی خان که دو مهره از دیوار قلعهٔ خود را خراب کرده وعدهٔ پیش آمدن در ستگیهانه نزد کیدان
محمد حسن خان داده بود از رسیدن لشکر پادشاهی بموضع خاک ایران هراسان گردیده هشت تن از بزرگان طوائف
عمر ورده و دولت پای قلندر را با سلطانه علیخان نزد کپدان محمد حسن خان فرستاده خودش حیات انگیخته نیامد
و کپدان محمد حسن خان هر هشت تن را در اوزیو نگهداشته امر نمود که عیال و اطفال خود را حاضر آورند چنانچه
سلطانه علیخان منسوبان این هشت تن را با بیست و سه تن دیگر از بزرگان هزارهٔ قلندر و زنان و پسران و دختران ایشان در منزل
وی کپدان عامه نزد کپدان محمد حسن خان که از خاك ایران برخاسته در اکجا فروکش کرده بود حاضر آورده او همه را محبوس کرده
بعد داخل علاقهٔ قلندر شد و از جانب دیگر صوبه دار عبدالرحمن خان با هشت تن از پیادگان نظام و میرزا سید
سرور خان خریدی (۱) راه دستگیر ساختن نجف سلطان پشه که بجمعی از گرفتار شدنش در سابق اشارت شد
و گریخته چون داخل کوهستان پشه گشت با سمندر خان حاکم ارزکان که از کهسار شیرداغ رو بدانجا نهاده و وارد
گردیده بود ملحق گشت و در هنگام شام با تفاق پسر سمندر خان و سید سرور خان پسران و برادران
بزرگان هزارهٔ قلندر که با مر کپدان محمد حسن خان رهسپار گرفتار ساختن نجف سلطان مذکور شده بودند
و هفده تن پیادهٔ ساخلو و شصت تن از مردم هزارهٔ پشه روی بسوی جبل غوغه که نجف سلطان در آن پناه
گزیده بود نهاد و او را در بنهٔ خواب گرفته غل بگردن انداخت و با نه تن از یاورانش و هفده تن از اشرار
هزاره پشه آورده بسمندر خان حاکم ارزکان سپرده او همه را محبوس کرد و عبدالله بيك رئيس هزارهٔ شیرداغ
از مشاهدهٔ حالت گرفتاران هراسان گشته خود نزد سمندر خان حاضر آمده و او با دیگر گرفتاران در کابلش
فرستاده همه بپاسا رسیدند
(۱) خریدی
اسم موضعی
در هزاره
بهسود

شرح حال بزرگان کفار کاموز و محاربهٔ
( عمرا خان با صفدر خان )
شرح حال
بزرگان کفار
کاموز

و از انموی سپهسالار اول غلام حیدر خان که بنظم و نسق کهسار نواحی اسمار و استمالت کفار روز
بخدمت بسر میبرده ده تن از بزرگان کفار کاموز چون جناح و داور او ماستکان و کرم و وتره و کیشاده کور
و سرکان و كرك كت و داد اطعان را که از راه اطاعت نزدش آمده بودند کمیل درگاه عالم پناه نمود و حضرت
والا ایشانرا بار داده بزبان الهام بیان فرمود که سر کار ما از پکشتن کفار دست برداشته قامت ایشانرا رعیت
و نوکر دولت میداند و اگر برضا و میل خاطر اطاعت کنند ایشانرا عزّت میدهد والا بجور و اکراه هم ایشانرا
تحت فرمان خواهد آورد و لیکن بهتر اینست که بخوبی رعیت و نوکر شوند و اگر بژده و نوید کار گذاران
دولت انگلیس مغرور گردیده از اطاعت سرباز زنند دولت نمی گذارد که دست تصرف بکافرستان دراز کنند
و اینرا با ایشان گفته و هر ده تن را بعطای خلعت و انعام نيك نواخته امر کرد که این گفتار را با تمامت قوم
خود اظهار کنند که کار به پیکار نکشد بعد ایشانرا رخصت مراجعت داده سپهسالار را نیز از گفتاریکه
با ایشان بیان رفت ارقام و اعلام فرموده رقم نمود که او نیز بر طبق گفتار حضرت والا با ایشان سخن رانده
از بتوقّف در مذاکره را با همهٔ مردم کفسا ریکه خود را جانب چترار گرفته اند باز کرده دولت را
از امروزیکه بروی کار می آید آگاه همی کند و ازین عزم صائب (۲) ورأی ثاقب اعلیحضرتش بود
که فسخ عزائم می نمود تا کافرستان را چنانچه بمیاید مسخّر کرده چشم آزا جانب را از تصرف آن
میل دور کشید و همدرین ایام سردار عبدالقدوس خان که آمدنش از هزارجات در کابل از پیش بشرح رفت
بمنصب ايشيك آقاسی دربار معدلت مدار سرافراز گردیده و رفته رفته چنانچه در جلد چهارم بمیاید بمدارج
اعتماد و اعتبار رسیده در عهد سلطنت اعلیحضرت سراج الملّة و الدّین بخطاب اعتمادالدوله مخاطب گردید و مقارن
انحال محمد شاه خان برادر عمرا خان باجاوری که باصفدر خان ناوگی هوا خواه این دولت طریق معاندت می سپرد
(۲) صائب
بمعنی رسا و
رسنده
بمنصب
ایشيك آقاسی
منصوب شدن
سردار عبدا
لقدوس خان
شرح
مخاصمت
عمرا خان با
صفدر خان


( ٨٧٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
از جندول بالشکر روی ستیز بجانب دیر که صفدر خان متصرف شده بود نهاد و قلعه شعور لاورا باقلعه بی بود
بتغلب تصرف کرد وصدرن الزريعة محمد شریف خان را باچهاری از برادران او و چهل ميل تفنك و چندتن از
بزرگان قوم سلطان خیل که از جانب دران وی بودند دستگیر کرده در جندول فرستاد وصفدر خان ازین دست
برد عمراخان و برادرش عاجز وزبون گردیده بپدامن ناتوانی پیچید اما برادرش از موضع شهر با مردم شموزائی
راه انتقام بر گرفته برج واقع حدود قلعه حاجی زمان که عمراخانش آباد کرده باعداد رجال استحکام داده بود حمله
نموده بیست و چهار تن از مردم شموزائی و ده تن از همراهان برادر صفدرخان مقتول و مجروح گشته دو تن از مقیمین
و محافظین برج را جراحت رسانیده بکلن را بکشتند و درینان کار کسان عمراخان نیروی مدافعت را در بازی خود
ندیده امان جان خواستند و برادر صفدر خان همه را از برج کشیده واسلحه ایشان را قبض و تصرف کرده خود
ایشان را نزد عمراخان فرستاده متصرفانه در برج مذکور جای گزید و عمراخان در موضع هنده وصفدر خان در
ناوی بعزم استیصال همدیگر مترصد آله فروکش کرده هريك بتهيه آلات مخاصمت پرداخته چنانچه بیاید علم
مأمور شدن قلع وقمع خویش افراخته درینان کار با جاوررا در حیطه تصرف دولت انگلیس انداختند ومقارن اینحال در روز
میرزا محمد بیست و هفتم ماه شعبان میرزا محمد قاسم خان از جمله ششن ساهجشیان دیوان حضور مامور سردفتری سمت مشرقی
قاسم خان بسر
دفتری سمت شده میرزا سید خلیل شاه خان که تا اینوقت بمنصب مذکور دفتر من بود سرافرازی داشت معزول گشت و از انسوی
مشرقی هر ده تن بزرگان کندار کاموز که از حضور اقدس چنانچه گذشت رخصت حاصل کرده راه مراجعت بر گرفته
بودند در روز بیست و نهم شعبان وارد اسمار شده سپهسالار غلام حیدر خانرا ملاقات کردند و او برطبق منشوریکه
بنامش شرف صدور یافته بود ایشان را اندرز و نصیحت کرده رخصت نمود و ایشان در مسکن و مکان خود شده
نهال اطاعت انندولت را در جویبار ضمیر صغیر و کبیر قندار کاموز غرس نمودن آغاز کردند و مردم کندار ناشد
کام اندیشه و فکر بزرگان کندار کاموز را موافق بمرام خویش دیده از راه اطاعت پیش آمده چون جديد
دین اسلام را قبول کرده بودند از نزد سپهسالار غلام حیدر خان معمام نماز و روزه وغيره امور دينيه
با خود بردند و در اثنای ماجرای مذ کوره حضرت والا از عريضه سپهسالار غلام حیدر خان بر قتال
و جدال عمرا خان وصفدر خان آگاه گشته در روز دو شنبه غره رمضان او را فرمان فرستاده امر کرد
که ده هزار روپیه غیر از مواجب صفدر خان که از دولت دارد بامم معاونت برای او ارسال داشته از استعداد و استطاعت
خصمش مطمئن خاطر سازد اما درینان کارچون اواز دولت و سعادت رو برتافته باردکوردان مخالفت دولت یار تشت
رخ می غلام سپهسالار امتوجه را باونداد و از جانبی دیگر در ضمن این گفتار غلام خان اسمار که با مر عمر اخان در حراست قلعه
خان اسمار
پست واقع علاقه دیر قیام و قرار داشت وصفدر خانش در محاصره انداخته بود بحیلت خود را از گرفتار شدن
دست صفدر خان نجات داده نزد عمر اخان شد و او از سبب آنکه قلعه را بصفدر خان گذاشته فرار کرده بود در نزد خود
جا نداده و تخفيف وتكفيرش کرده از پیش براند چنانچه از عمراخان مأیوس گردیده نزد برادر زاده خالا خان
رفته در بین مردم سالار زائی پناه گزید وانگلیسانیکه از راه اغوای میرچترار داخل آن علاقه شده اور اچنانچه
گذشت فریفته و مستمال ساخته بودند نامه بغلام خان فرستاده در چترار نزدخود دعوتش کردند که او را نیز بفریبند
اسام پاسخ داد که اگر قراری در امور زیست روز کارش نهند ومزده و نوید دهند هر آینه نزد ایشان در چترار
خواهد آمد والا فلا وانگلیسان ازین پیام او استمالتش را بوقت دیگر گذاشته فعلاً لا ولمسى نگفتند و خود را
مبین نووروی
سردار غلام آرام گرفتند و از انسوی کار کسان شهزاده اراده سردار غلام علیخان در روز غره رمضان که روز نوروز واول
علیخان در سال ئیلان ئیل ترکی بود بنده یعنی قلم مرقومنیور حضرت شاه اوليا على ولى كرم الله وجهه را بداب مفروضه در
مزار شريف


( ٨٧٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
مستعمره از روضه متبرکه برآورده وضع و رفع وتصنيف و شریف ملکی ونظامی را در وقت افطار از خوان احسان
او ملنذ(۱) وشیرین کام ساختند وهم در ینوقت نامزد فرمان حضرت والا شهر شاهی را در مزار شریف عبدالرحمن خان اور (۱) ملذذ یعنی
سیر مهندسی کرده از ابتدای آن ناموضع تکيه جيش سی هزار کام زمین را پیموده شروع بحفر نموه و رعایای تمام لذت یابنده
ترکستان صغیر متعلق افغانستان از راه معاونت دولت بدون تکلیف سلطنت بطوع ورغبت بکار پرداخته با ندك مدت
حفر نهر
جاری ساختند و اراضی زیادی را در تحت آن بمحل زرع آورده بپرداختند و مقارن اینحال از عرایض وقایع نگاران شاهی در
ترکستان شرحی متضمن برهفت فصل از جور و ستم حکام و ضباط و عمال و قضاة ومحصلین حواله دفتر سنجش بعرض مزار شریف
دادنیوش کمبری منش حضرت و الأرسيده سخت برآشفت وبخامه تنبیه و تهدید سردار محمد عزیز خان حکمران
آنحارا در روز هشتم ماه رمضان ارقام فرمود که بخیالت میرسد که سرکار ما از مملکت وحالت رعیت بخبر است تنبیه و تهد
و امور جزئیه وکلیه را که کسی مرتکب آن شود نمی پرسد شما ها را خواب غفلت ربوده از عرصه بیداری و هوشیاری ید حکمران
بیرون برده که بامور حکومت و دیوان نمی پردازید چنانچه حکام وعمال وضباط وقضاة وغيره هر چه میخواهند ترکستان
درباره رعیت میکنند باری سرکار ما صدور همه امور خلاف را که از جمهمور کار پردازان بظهور رسیده و میرسد
از شما می پرسد زنهار که عذر عدم اطلاع را در میان نیاورده انکار نکنید که در باب اینگونه امور باید زبیدارتر از
شکار یافته وثبت همه فرامین و احکام که در بخصوص صادر گردیده ابد در دار الانشای پایه سریر سلطنت موجود
است وشما که مامور خدمت دولت میباشید و از بیت المال تنخواه می بربم باید از کل و جزو کارها آگاه باشید و پاسداری
بیت المال مسلمانان و غور دادیخواهان را نيك رعایت کنید و بخواب وراحت وغفلت عادت نگیرید که از باز پرس
حالت رعايا آگاه نشده بازمانید بهر حال اینرا نگوئید که مرا خبر نکرده فصول هفتگانه وقایع نگارانرا نیز درج
اینفرمان نموده امر کرد که حقیقت هر کدام را بمصداق بمرقوم ومعروض دارد تابر وفق صواب ظفر بستگان جور
(۲)
اندیشگان مواخذه معاقب (۲) شوند که دیگری بمباشر امر خلاف نشود و از پرتو وصول افگندن این منشور بود مؤاخذه
که قیامت جور اندیشان گرفتار شکنجۀ عتاب آمدند ومقارن اینحال دو بچه بازوبك چله جره با يكزوج چنا ول و معاقب
نقره و دو زوج چناول طلا که میرابو طالب خان برسم تحفه از آقچه کښیل در گاه عالم پناه نموده بود از پیشگاه حضور گرفتار و
اقدس شرف گذارش یافته چنان مطبوع طبع مملکت آرا گشتند که بدریعه فرمان يك بچه بازوبك چله جره دیگر عقوبت کرده
از میرابو طالب خان خواسته و از آنجا در کابل فرستاده شد نیز هم در ینوقت يك لك و چهارده هزار و دو صد و هفتاد و پنجنیم شده را
تنگه از وجوه فروعات میمنه را سردار محمد سرور خان حکمران آنجا در کابل فرستاده تحویل خزانۀ عامره شد گویند
و هم شانزده هزار روپیه از بابت محمد شریف خان مویمینه که بنام میرزا عبدالرحمن خان بود واز و گرفته پانزده
هزار و سه صد و نود تنگه خمس اموال غنیمت اشرار میمنه که بدست سپاه نظام افتاده بود بکابل رسیده تحویل خزانۀ
عین المال گشت وهمدرین ایام کرنيل خواجه امرا لله خان مؤدب ولالای شهزاده غلام علیخان بکراس اسب از شود و پنج
راس از شهزاده ممدوح هدیه ارسال پایه سر پر سلطنت نموده منظور نظر عاطفت گستر شدند و مقارن اینحال يكصد شرح حال
و بیست تن از اشرار فیروز کوه که گرفتار دست هواخواهان دولت شده در تحت حراست جنرال غوث الدینخان بودند او اشرار
همه را در مزار شریف نزد سپهسالار غلام حیدر خان فرستاده با زندانیان آنجا پیوستند و از جمله فتنه جویان فیروز کوه
شمس الله نامی نزد پسر نیکوخان حاکم کرزیوان بپای مطاوعت حاضر آمده اظهار کرد که محمود نامسعود فیروز
آکوهی باچند تن بزرك وكوچك وزن وفرزندش در عقب کوه خواجه هشتمین در مغاره پناه گزینست و پسر حاکم کشته شدن
ازین اظهار او با مردم خویش با مردم کرزیوان و نوکران خودرامان نامر پیش گرفته از قفای او خود نیکوخان محمود فیروز
باستی محکمہ شرعیه روی بڈالسوی نهاد و چون پیشینگان بدر غار رسیدند محمود را بتکلیف بیرون شدن از غار کوهی
کردند و او بایاوران خویش طریق جنك پیش گرفته سخت بکوشید تا که خودش با دو تن خسرزادگانش کشته
شده تن پسر و دختر وزن و فرزندانش دستگیر گشته همه را در میمنه نزد جنرال غوث الدین خان فرستادند


( ٨٧٦ )

مسلمان شدن
یکصد و پنجاه
و یکتن از
کفار

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

و همدرین هنگام یکصد و پنجاه و یکتن از مردم کفار طوعا دین مبین سید مختار را اختیار کرده از راه اطاعت دولت
در بحر شیر تو دره ارغستان آمده و او همه را در زیران جاو آب ونان داده خودش بفرمان طلب که از همیشه اش شرف
اصدار و مخمار سال یافت در کابل آمده جزو تعداد اسامی جدیدالاسلامان را از ذکور و اناث و بزرك و كوچك
بمطالعه ساطعه و ملاحظة لامعه حضرت والا رسانیده دستور العمل خوراك ولباس ایشانرا تازمانی از دولت

صدور حکم
اقدس در باب
شمار نفوس
افغانستان
(١) رزين
بمعنی استوار

حاصل کرده باز گشت و همه را از امور مؤنت و معیشت با سراقذس آسوده حال و فارغبال ساخت و مقارن انحال
از معظم فکر متین و رای رزین(١) اعلیحضرت پادشاه با داد و دین شمار نفوس سکنة مملکت افغانستان طالع گردیده
فرامین و اشتهارات عدیده بصدور و انتشار پیوست و در تمامت ولایات و محال محاسب مأمور گشت و تمام نفوس را
در قید حساب آورده در بابن کار دفتر جدا گانه باسم دفتر نفوس قرار داده شد که انشاالله تعالی میزان تعداد آن
در موقعش با جغرافیای خاص اینمملکت وطوایف وقبايل و نسب نامه افغان چنانچه در صدر جلد اول وعدۀ ذکر
آنداده شد بشرح میرود و همدر روز یازدهم ماه رمضان از حضور انور فرمان رهائی میر غلام حسين بيك اشکمش که
طریق خدمت دولت بموده و از سبب قرابت قومی محمد نعيم بيك شبرکه که در زندان کابل اورا نزد هواخواهان سلطنت
از نزدیکان خود گفته و محمد رحیم خان حاکم نجراب بفرمانیکه بنامش رفته و محبوس کرده بود از عریضه میر محمد حسین
بيك بن يوسف بيك لعل گه شرحی از خدمت او را معروض پایه سر بر سلطنت نمود بنام محمد رحیم خان مذکور شرف
اصدار و عزاز سال یافته از حبس رها گشت و بفرمانیکه بنام خودش فرستاده شد مخدمن و منصبیکه از پیش بامر

شرح حال تاجی
خان هزارۀ
قلندر

پادشاهی داشت موالفت گشت و از آنسوی تاجی خان شریر که بمیان محمد حسن خان بغزم دستگیر کردن او چنانچه
گذشت داخل علاقۀ قلندر شد مجدداً بمرغان خم خود را با علیخان پسرش و عیال و اطفال همردوش از راه كرو كان
نزذ کیمدان محمد حسن خان فرستاده زبان حیات و بیان معذرت پیام داد که اردو را از اندرون علاقۀ قلندر مراجعت
داده در موضع خاك ایران فروکش کنند بعد خوداو قلعه خویش را که اندك خراب ساخته است از بن برانداخته
واسلحه را فرو گذاشته با اهل وعیالش حاضر لشکر گاه شود و از آنجا راه کابل بر گیرد و کیمدان محمدحسن خان

(٢) مکیدت
و خدیعت
یعنی مکر
و فریب
(٣) وقع یعنی
درجه

کار مکیدت و خدیعت (٢) او نيك آگاه بود پیامش را وقعی (٣) ننهاده پاسخ داد که با با یا دراد از زمانیکه خدا بخش
خان پدر خود را نزد جنرال میرعطا خان کمیل داشته با او عهد و پیمان درمیان نهاد که مسکن خود را گذاشته راه
کابل بردارد و از آنروز تا کتون سالی پیای رفته صدق از وعده وفائی از عهدش بروی کار نیامده روز کذب
بسر برد بنابران از جانب دو لت بیرون ازینکه قلعۀ خود را خراب کرده و اسلحه را سپرده با عیال و اطفالش روی
بسوی کابل نهد اجازت باز گردانیدن لشکر نیست و هم عم و عم زاده اش که برسم يرغمل فرستاده اعتماد را نشاید
و این پاسخ راسخ و قاسیخ بخص او را فرستاده بعد اهل وعيال عم وعم زادۀ آن وحشی خصال را با عیال رجب نام
وميرزا حيدر ومیرزا علی در موضع اوچکان نزد اسمعیل نام رئیس قوم پایه که هواخواه دولت بود گسیل داشته
امر نگاهداشتن کرد و خود ایشانرا بعزم اینکه تا وردن تاجی خان کاره در اردو توقیف داد که رفته او را حاضر
کنند و چنانچه بیاید آن شریر را بتمهید پیش آورده در کابل فرستاد

* ذکر تمرد نمودن و سر از کند اطاعت کشیدن هزارۀ دای زنگی *
( و دای کندی و بعضی از مردم بهسود )

شرح بغاوت
کردن و بفتنه
گرائیدن
هزارۀ
دایزنگی وغیره

و از آنسوی چون مناشیر و توقیعات از موطن برخواستن و با اهل و عیال در کابل آمدن سادات و کربلائیان
و زواران و میرزاد گان و مهتران عموم هزاره از مصلح و مفسد و مطیع و معاند که از پیش بشرح رفت در هزارجات
پرتو وصول افکندند مردم هزارۀ دایزنگی ودای کندی و بهسود که در صدی بیست تن سید و کربلائی وزوار
و میرزاده ورئیس ده وقریه بشمار می آمدند خود را گرفتار دمار و استيصال تصور و خیال کرده با آنکه در فرامین
طالب چنانچه گذشت ارقام رفته بود که از ایشان کسانیکه شایق کار باشند مأمور خدمت دولت شده مابقی را مزرعۀ
از دولت در دیگر مواضع مملکت عنایت میشود که بزراعت و فلاحت تحصیل مؤنت کرده روز معیشت بسر برند


(۸۷۷)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
از کثرت وهم و دهشت امر پادشاهی را باور نکرده سر از جیب تمرد کشیدند و احسانات دولت را که از پیش
جابجا رقم شده آمد و تشریعات و انعاما تیرا که نسبت بایشان بتقديم رسيده بود با خدماتيكه نسبت بدولت
بپای برده بودند فراموش کرده بغاوت ورزیدند وقطر در وخامت عاقبت کار خویش نکرده باقوا والنهای میر
محمد حسين بيك لعل ومير غلام حسين بيك اشترلی که جدید از حبس رها شده بود و میر یوسف بيك تخت و مير
سلمان بيك ورث وغيره هنگامه آرای فتنه شدند و پیادگان ساخلو را که عقب زنان و دختران محمد امير بيك
ایلخانی رفته بودند که در کابل بیاورند دستگیر و محبوس کردند و هم علوفه دولت را که از بامیان برای سپاه
مقيم يكه اولنك حمل داده و در موضع زاری رسیده بود غارت کرده جان محمد خان کدام دار واغيد غوهند سپس
روی دستگیر کردن بسوی قلعه که عبدالكريم خان حاكم وملا محمد طاهر مفتی و ملا محمد جان محرر محکمه
شرعيه وميرزا نياز كل عامل يكه اولنك اقامت داشتند نهادند و ایشان قلعه در شده محصور گشتند و از سمر گردیدن
این خبر مردم هزاره بهبود مستحضر گردیده بزرگان ایشان چون محراب علیخان و باز علیخان و سیاق علیخان و ارباب
محمد حسن خان قوم چوپان و آقامير و عاشور بيك و محمد شفاء ورضا بخش خان و بند على وفتحعلى ومحمد حيدر ومحمد عاشور
وعلی عسکر و محبعلی و کلبطی و فیض محمد و محمد یوسف و غلام علی و محمد دین و محمد جمعه و علی کو هر و عسکر وآقا علی و علیمردان
وشير محمد ومحمد نازيك و چوله كور وعلى حسين وغيره عریضه نگار پایه سرير سلطنت شده از خدماتيكه در احیان
طغيان هزاره هجرستان و ارزگان وزاولی وسلطان احمد و پشه وشیر داغ ومير آدینه وزر دك وبوباش و قلندر
ودای چوپان و کزآب وسه پای وشیره وغیره در تحت رایت سردار عبدالقدوس خان ايشيك آقاسي وافسران سپاه
نظام بپای برده بتقديم رسانیده بودند بيك يك نگار داده خواستار تنبيه و تهديد و سرزنش اشرار دای زنگی ودای
کندی گشتند و حضرت والا از این عریضه بزرگان هزاره بهبود وعريضه مورخه دوازدهم ماه رمضان کرنيل
غلام حيدر خان مقیم غالی و نامه میر محمد رضا بيك هزاره افغان سه پای دای زنگی که نزد كرنيل مذكور فرستاده
واو ارسال پایه سرير سلطنت داشته بود برماجرا آگاه گشته نظر باحسانيكه نسبت ببزرگان متمردان آقوم
خسارت تواسان مبذول فرموده بود حمل بر کذب نموده فرامین اندرز آئین نصیحت آگین مبنی بر استشهاد و استفسار
صدق و كذب سر برداشتن آنمردم بنام يكيك از بزرگان ایشان ارقام و ارسال فرمود و بزرگان هزاره بهسود را که
خواهش اجازت لشکر کشیدن و گوشمال دادن متمردین را کرده بودند نیز از ارسال داشتن این فرامین اعلام
فرمود، در پاسخ عریضه ایشان ارقام نمود که توقیعات هدایت آیات امهالت سیات بنام بزرگان آقوم شرف نفاذ
وعد ارسال پذیرفته اگر چنانچه بغاوت ایشان راست و خواست خداوند باشد طریق اطاعت از پر تو و صول
افگندن ان مناشير پیش خواهند گرفت والا هزاره بهبود برطبق تمنا واستدعائيكه كرده اند بالفواج قاهره مقيمى
دار السلطنه وغزنين و چاغوتری و بامیان و ترکستان و اندرون هزار جات مأمور سرزنش و استیصال آن گروه وحشی
خصال خواهند شد و در ذیل این کلمات بخط خاص این عبارات را بر نگاشت که من نمیخواهم ضعفا وزیر دستان
مردم هزاره خراب و پیاب شوند ولیکن میران و زیر دستان طائفه دای زنگی ودای کندی مجنون ومست شده اند
واگر چنین باشد بتمامت طوايف هزاره نيك معلومست که رتبه عزت ایشان نزد دولت بکدام درجه رسیده *
وارتقا یافته بود و ازین ناسپاسی که پیشه کرده اند مکشوف خواهد افتاد که چه ذلت دیده و چه زحمت خواهند کشید
زیرا که ناشکری باعث زوال نعمت است و مورث کمال نقمت وازافسوی سه هزار تن از اشرار هزاره اطراف قلعه
نيك را که عبدالکریم خان حاکم يكه اولنك باغيره خادمان دولت و پیادگان ساخلو بدان در شده محصور گردیده
بودند تنگ گرفته کار را بر قلعگیان دشوار ساختند تا که بستوه آمده ناچار آهنك پيكار نموده بضرب كلوله توپ
وتفنك اشرار را پراگنده ساخته ده تن از گروه نکوهیده کار را بخاک هلاك انداخته سه تن از پیادگان ساخلو
کشته وزخدار گشتند و تارسیدن افواج منصوره روز محاصره بسر می بردند و از همه پیش تر کرنیل محمد عمر
خان مقیم بامیان بافوج پیاده و دو ضرب توپ که در تحت رايت داشت وصد سواره نظام راه معاونت محصورین


(۸۷۸)
(جلدسوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
جانب پكه اولنك برداشت و هم منشی محمد یوسف خان حاکم کهمرد وسیغان را بنامه طلب خواسته امر کرد که با چهارصد تن سواره و پیاده ملکی بسرعت هرچه تمامتر جانب پكه اولنك رهسپرشود ومقارن اینحال هبدم هزاره
فتنه هزاره
تمزان
غزان محمد رحیم خان حاکم تمزاب را باقاضی آنجا که مشغول اسلحه گرفتن قاطنین تمزان بودند و روز خدمت دولت
بسر می بردند گرفتار ساخته وا کثر از پیادگان ساخلو را کما هم دران قیام داشتند کشته سيو يك تن را با حاکم
(۱) بکسر وقاضی در شنیه (۱) تخت تردد اسم علي بيك برده محبوس کردند و لوای شرارت را فراخته آتش فتنه بیفروختند و در
شين وسكون
نون مقدم از
ياي موشی
از هزاره
دای کندی
شرح جور
و تعدى سعيد
محمد خان حاکم
جاغوری
استمالت
تمهيديه
حضرت والا
اشرار هزاره
را
فرار کردن
داد محمد خان
از دست هزار
کان
خلال این اختلال کرنیل فرهاد خان مقیم موضع میرا آدینه بیست و چهار هزار روپیه نقدی و بست و هفت راس اسپ
و هجده تن برده و کنیز از غنایم و اسرای مردم هزاره که بدستش افتاده بودند مصحوب نور محمد نام حواله دار
و چندتن حارس وفکمه دار کابل درگاه رفیع پایگاه سلطنت نموده از حضور انور ملشود وصول آنها بنامش
شرف صدور یافت و همدرین ایام از عریضة وقایع نگار مقیم هزاره جاغوری بگوش دادنیوش حضرت والا رسید
که سعید محمد خان کوهستانی حاکم آنجا یوسف علی نائب قوم مسکه و اسمعیل وعلى محمد اختيار وكلب حسن
و تقی نامان مهتران قوم پایه را در زندان انداخته و چهار تن از زنان شوهر دار هزاره را بجور واكراه
نزد خود خواسته باخویشتن هم بستر ساخته است و حضرت والا ازین کردار او بر آشفته بخاصه
عتاب رقم فرمود که وی مأمور حکومت آنجا شده که دست ستم جویرپیشه کانرا از ایذا و آزار ضعفای رعیت باز
داردوا کنون که خودش مباشر اینگونه زشت و نازیبا شده باجواب عهدی را که در روز مأمور کردیدنش
بحکومت آنجا بادولت درمیان نهاده و بقلم اقرار واعتراف در کتاب دستور العمل پادشاهی نگار داده است چه خواهد
گفت که زنان محصنه را نزد خویش نگاهداشته در بستر خواب پیش میخواهد و بكدام دليل اين عمل را حلال میداند
و او ا گرچه در بتوقت انکار آورد اما در پایان کار چنانچه بیاید باميرزا عبد الاحد خان ناجيك غزنين كه
رشوت گرفته مینی حال او شد در بالاچوك كابل بمحضر عام از خواص وعوام بشکنجة سیاست و تعزیر حکومتی گرفتار
شد و ازین سوی چون حضرت و الازشورش و فتنه هزاره كان از هرافض هوا خوا هان دولت آگاه گردیده
متیقن گشت دویست و نجاه طغر افرمان هدایت بیان تسلیت و امهالت بنیان بنام عموم هزاره سکنه مواضع نیقور ودای
کندی و تحت و ورت ولعل وسر جنگل ويكه اولنك وغيره نگار فرموده بکار کنان مقیمة هزاره جات فرستاده
امر کرد كه هريك از فرامین را قبیله آسا بجیده در اندرون نی در آورند و سوراخ هر دو جانب آنرا بسر ب محکم نموده
مصحوب اشخاص هوشیار و کار آگاه و بیدار ارسال دارند تا اکر کسی از اشرار با ایشان دو چار
شود او را در جای انداخته در نظر تعیین کند که پس از خلاص شدن از دست و جستجوی خصم آنرا با خود داشته
از راه خفادر مواضع ومعابر و مجامع اشرار بیندازند تا شاید که از مشاهده و مطالعۀ آن ترك غوايت کرده طريق اطاعت
بر کیرند و هم امر نمود که برای مامورین این امر مزد بسیار قرار داده نصف آنرا در وقت فرستادن بایشان
سپرده نصف باقی را وعده نهاده بعد از مراجعت امانمایند اما آنگروه شقاوت پژوه از خواند این اندرز نامها که
بامر اقدس معمول داشته شد چون در صدی بیست تن سید و کر بلایی و زوار و میر زاده و کد خدای قریه و همه چنانچه
گذشت با اهل وعیال طلب کابل شده بودند مستمال نگردیده دل بقتل وغارت جان ومال و امر عيال نهادند واز
آنسوی خدا بخش خان حاکم بامیان ومنشی محمد یوسف خان حاكم كهمرد وسيفان بالشكر ملكي هردو محل
از قفای کرنیل محمد عمرخان راه يكه اولنك بر گرفته در موضع قرغنه تو باردوی تحت رایت او پیوستند و در بتوقت
سه تن جاسوس فتنه جویان هزاره بدست میرزا غلام محمدخان عامل بامیان افتاده و او هرسه تن را در کابل فرستاده
بامر حضرت و الا از دست جلادان زندان کشته شدند و همدرین ایام داد محمد خان حاکم سه پای دایزنگی که بفرایم نمودن
علوفه سپاه پرداخته وارد پنجاب شده طرح اقامت انداخته بود زبان دلالت وهدایت باستان اشرار کشوده واز
راه مقام حیثیت قرآن شریف را نزد اشرار فرستاده پیام داد که برعایت قرآن دست از فتنه و طغیان باز کشیده در مأمن
اطاعت دولت آسوده و آرام نشینند و ایشان پاسخ داده باهم اندیشیدند که همواره برعایت و پاس قرآن در ورطه


( ۸۷۹ )

(جلد سوم) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

حسرت و حرمان افتاده دوچار ذلت و زحمت شده اند بنابران میباید ثلث طلاط قرآن کرده خود را تأکه زنده
اند بدست ندهند چنانچه ازین اندیشه باطل دونن از بزرگان نامدار اشرار چون یوسف بيك تحت و سليمان بيك
ورث صدسوار نگاشته عزم کردند که دادمحمد خان را از پنجاب دست گیر ساخته بقل و زنجیر اندازند اما او آگاه
کشته قبل از رسیدن سواران اشرار از پنجاب راه فرار برداشته در موضع موشك قرار گرفت و همدر خلال این امان از در حال شدن
از عریضه و اظهار وخامت حال و بعسرت و ذلت گذشتن ماه و سال جناب عفت مآب عصمت ایاب خواهر ستوده سیر مواجب عشیره
بدینه حضرت
شهریار دادگستر که پس از بغاوت و انجام کار سردار محمد اسحق خان برادر سردار محمد عزیز خان شوهرش چنانچه والا
گذشت بانبوهی خراج پشاور شده بود حضرت والا رأفت روی داده از مراحم ملوکانه و الطاف برادرانه در روز
پانزدهم ماه رمضان ده هزار روپیه تنخواه سالیانه او را که از غیظ و خشم معطل و امر ندادن کرده بود بر جانفرموده
محمد غوث و محمد اعظم آمان مأمور و مهتمم فروش بادام را که در پشاور اقامت داشتند فرمان کرد که مبلغ مذکوردرا
از سر این سال بمیلان نیل بنواب عصمت مآب رسانیده بعد ازین در سال دو مرتبه و شش ماه بشش ماه بهيچ
پنج هزار روپیه تفویض ممدوحه کنند و هم دو هزار روپیه تنخواه صاحبزاده محمد انس و قایع نگار پشاور
را فرمان رفت که بدهند و هم چهار صدو هشتاد و سه روپیه جهت توشه راه اهل وعيال عبد الصمد خان بن
سردار عباس خان که اجازت حاصل کردن و آمدن پدرش از پشاور در کابل سابقاً بشرح رفت هردو بن مذكور
بفرمان حضرت والا با ایشان داده رهسپار کابل ساخت و از آنسوی در خلال احوال مذکوره محمد شریف شرح مخاصمه
خان در کابا عمر خان طرح مقاتله انداخته روز محاربه بسر می برد مغلوب دست عمر اخان شده لشکرش پراکنده و محاربه عمرا
گشت و پس از هزیمت یافتن دوباره آهنگ جنگ کرده تهیه و فراهم آوردن آماد و افراد امداد لشکر پراکنده خان و محمد
گشته خویش پرداخت و از جمله لشکر مغلوبه پراکنده شده اش مردم شوزائی که پشت بجنك نداده و روى شريف خان
یورش بسوی قلعه کرنگی از قلاع عمراخان نهاده بودند ناصواب گردیده قلعه کبانرا که مدافعه برخاسته بودند
بقهر وقسر بقلعه در آورده بمحاصره انداختند و بسیار تن از ایشان بدور قلعه از ضرب گلوله مقتول و مجروح
شده از صفدر خان باوكی برای فتح و کشودن قلعه معاونت خواستند تا بمعاضدت (۱) اوقلعه را مفتوح و مسخر ( ۱ )
سازند واو با آنکه در سال ده هزار روپیه ازین دولت مواجب می برد و عمرا خانرا معاند رعیت این سلطنت میدانست معاضدت باهم
تقاعد ورزیده مردم شوزائی را كمك وياوری نکرد بلکه سواران خویش را که در بعض مواضع با کسان عمراخان باز و دادن
سرمقاتل می جنبائیدند نزد خود خواسته از جدال مانع آمد و عمرا خان از مغلوب و منهزم شدن محمد شریف خان و یاوری کردن
و از جنگ باز گشتن سواران صفدر خان نیرومند گردیده مردم شوزائی توان فتح قلعه را در بازوی خودندیده
بن قیل مرام از دور قلعه برخاسته باز گشتند و مقارن اینحال عبدالكريم خان و عبد السلام خان که از عريضه
واستدعای خود ایشان اجازت مراجعت داده شده بودند بفرمان حضرت والا چهار صد روپیه جهت زاد
راه از محمد غوث و محمد اعظم گرفته از پشاور که مقر ایشان بود با اهل وعيال در کابل آمدند و هم از عريضه از پشاور
و استدعای حاجی محمد عثمانخان بن حاجی عطاء الله خان که حاجی عطا محمد خان برادرش از پیش اجازت بکابل آمدن
عبدالكريم
حاصل کرده و از پشاور در کابل آمده از حضور انور مأمور خزانه داری ترکستان شده بود اجازت آمدن
خان و عبد
در کابل داده شده روز مجدهم رمضان فرمان رفت که با هر که از اقربایش که فرار هند باشند راه بازگشت السلام خان
برگرفته بیاید و دیگر در آنجا در نك نكند چنانچه او بعد از وصول این منشور از پشاور در کابل آمده
مورد الطاف شاهانه گشت و همدر خلال وقایع مذکوره بیست و پنج تن از اشرار مردم افریدی متعلقه شرح شرارت
دولت انگلیس ظهر هنگامی از ایامماه رمضان چهار رمه گوسپند از مردم حیات زائی تعلقه دولت افغانستانرا دزدی
از حدود پیندی شاخ واقع سرحد بسرقت برداشته وشبانان رمها را نیز گرفتار ساخته روی باز گشت جانب کتل
لندی خانه نهادند و یکتن از چوپانان خود را بنوعى از چنك ايشان رهانیده وقت عصر در منزل د که نزد محمد
حسین خان سر تپیده ده ماجرا بازداشت و او با چهار تن از دهباشیان و چهل تن پیاده ساحتلو بخت رایت خویش بسرعت


(۸۸۰)
(جلدسوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
رواج دادن
حضرت والا
کاشتن پنبه
آمریکائی را
در افغانستان
رواج چرم
سازی دولتی
در افغانستان
قدغن شدن
عمل وفروش
تریاک
اخراج کسان
سید محمود
کنری
مقبول مراحم
ملوکانه شدن
غلام رسول
خان
شرح حال
انگلیسائیکه
نوکر این
دولت بودند
راه استرداد گوسپندان مسروقه پیش گرفته چون راه بدزدان نزدیک کرد ایشان بجنك گرائیده از شنیدن آوای
تفنگ جانبين مردم شنو ارا ولو ازك (۱) الزرا معاونت سر تیپ در عین محاربت از گرد راه در رسیده تا ساعت دو از شب
هنگامه پیکار استوار داشته در پایان کار گوسپند انرا پس بتصرف آوردند و چهار تن از مردم الوار ک مجراحت برداشته
یکتن از دزدان کشته و مفقود گشت و همدرین ایام تخم پنبه امریکائی که بذریعه فرمان از آنجا بجهة اجرای دستگاه
نساجی بعض پارچهای نازك ولطیف تخین که از پنبه افغانستان چنانچه باید نشاید خواسته شده بود بکابل رسیده
بامر حضرت والا در جلال آباد ولغمان فرستاده شد و حاکمان آنجا در هر دو موضع کاشته در وقت عمل از سه حصه
جوزقه یعنی غوزه آن يك حصه پنبه بدست آمد بخلاف پنبه خود آنجا که از چهار سیر غوزه یکسیر بعمل می آید
و در لطافت نیز فرق کلی دارد و خشن (۲) است و همدرین هنگام یکتن کارتین نام استاد چرم ساز انگلیس بفرمان طلب
از هند در کابل آمده بامر حضرت والا کارخانه چرم را بروی روز آورد و اشتهارات عدیده در تمامت ولایات
ومحالات مملکت افغانستان شرف انتشار یافته امر وقد غن شد که جلود گاو و بز و گوسپند و اسب و اشتر و غیره را
بجز از دولت در خارج مملکت نفروخته و افزون از مصارف لازمه خود را بکار کنان دولت داده بنرخ رواج
روزیهای ماله خود را نقد بگیرند و پس ازینروز چرم افغانستان نیکوتر از چرم همدان ایران ولاهور هندوستان
بل نظیر چرم انگلستان در معامله امتحان آمد و رفته رفته در عهد سلطنت اعلیحضرت سراج الملة والدين كه مكمل
ومؤسس صناعات وطن مقدس خویشند تمامت اسباب و آلاتیکه موقوف بچر ماست آماده گردیده انواع واقزار
مردانه و زنانه و غیره ادوات بروی کار آمده کاسه بازار چرمینه آلات فرنگستان گشت و مردم افغانستان را
نزديك بعدم احتیاج چرمینه یاب بدول خارجه رسانید و هم مقارن اینحال اشتهارات بسیار در منع عمل ترياك که
مبادا مردم افغانستان بمباشر آن گردیده از شجاعت و رشادت بذلت و نزازت گرائیده زار و زبون شوند عز انتشار
یافته فروختن آن بجز از دولت بدیگری قدغن شد و اگر چنانچه کسی گرفتار قلیان غمزه شود ده کشوف کرده
دولتشن سخت مؤاخذه کنند و از نجا ست که بفضل خداوند و توجه دولت رومند کسی در ظاهر گرفتار غمزه نمی
تواند شد و اگر ناخوای وساوس شیطانی و هواجس نفسانی در خفا گرفتار اینعمل شود هم نادر خواهد بود
و بشخص وتجسس دولت گرفتار شکنجه عتاب و عقاب خواهد شد و همدر خلال این احوال خویشان و نزدیکان
سید محمود کنری را که براحت و سعادت ذات و در بدری را ترجیح داده چنانچه گذشت روی فرار جانب پنجاب
نهاده در حسن ابدال مقام گزیده بود حکم اخراج صادر گردیده هم چند عرایض ملتمسه تبراء بیزاری از او ارسال
پایه سریر سلطنت داشتند پذیرفته نگشته اخراج شدند و مقارن اینحال غلام رسول خان بن جنرال سیف الدینخان
که باجداش فرار و مقیم شال کوت بلوچستان بود از انجا بیامده و پیام گل محمد خان جبار خیل راه انابت بر گرفته وارد
جلال آباد شد و از انجا در کابل آمده از تقنیم (۳) سده قلیان حصول اجازت مراجعت مستسعد گردیده اهل و عیال خود را
در کابل آورد و همدرین ایام شخص مجذوب الحالی که عمل چرس کشی داشت و هر روزه بالوجود در وقت گردش
مستر ادوردس نام انگلیس نوکر دولت افغاستان که بادو تن سواره محافظ از سواران نظام در اندرون شهر
از راهی میگذشت بقصد کشتنش حمله کرده چوب سطبر و کلفتی را که در دست داشت حواله وی نموده لطمه (٤) سخت
رسايد و هر دو تن سواره محافظ بمدافعت و ممانعت او پرداخته زحمت هر چه تمامتر مستر مذکور را از ورطه
قتل نجات داده و از وقوع اینقضیه مستر کلیمنس و مستر مدل تن و مستر است دالله و کارتین چرمگر ملازمان ایندولت
که طریق خدمت می سپردند و هر يك مشغول کاری بودند عریضه مشتمل بر حادثه مذکوره و متضمن بر خواهش افزون
نمودن نگار داده بتوسط یکی از مقیمان بساط حضور معدلت دستور بشرف مطالعه حضرت و الا رسانیدند و چون شر حی از در
و غکوئی و التمائوت کمینانی نیز نگار داده بودند که یعنی اولیا و اشراف و پیاده زده کابلیانه طریقه نوکر آید ولت ساخته است
که تنخواه زیاد برای ایشان معین و مقرر میشود و حال آنکه کتر از گفتار و اظهار او مواجب برای ایشان از
دولت تعیین شده است و حضرت والا که ملازمت و خدمت ایشانرا با و التمائیوت قرار داده و سند مکتوبی حاصل
(۱) الوارك بلفظ افغان بسكون لام و بدون همزه وصل استعمال میکنند و در فارسی چون ابتدا بساکن متعذر است بهمزه
وصل رقم وتلفظ میکنند (۲) خشن بفتح خاو كسر شين معنی درشت (۳) تقبیم بنای مثلثه بمعنى بوسیدن (٤) الطمه طپانچه


( ٨٨١ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
کرده بود رجوع مذاکره ومقاوله ایشان را با او فرموده در باب ایذا واذیت نمودن مجذوب مذکور که بمفرد
وریس رسانیده بود امرکرد کاسیر ومجرح نکنند و ا کر میکردند بدون محافظ که از جانب دولت بحراست ایشان
مأمور است از جائی بجائی نروند که ایذا و آزار نیابند و ایشان که از واهمه جان افزونی نخواه را با آنکه مضاعف
بل اضعاف مضاعف مواجب فرنگستان از دولت می بردند عذر تراشیده بودند خود را ملزم دانسته سکوت اختیار
کردند
( شرح حال سردار محمدا کرم خان معروف بکا کو جان وغیره واقعات ایغزمان )
سردار محمدا کرم خان بن سردار فقیر محمد خان مرحوم که بنسبت خسبرزاده گی با علیحضرت والا داشت و با سردار
والاتبار شجاعت دثار سردار محمد ایوب خان طریق خدمت میسپرد و پس از هزیمت یافتن سردار معزی الیه در
معرکه قندهار با او فرار اختیار کرده چنانچه در صدر کتاب بشرح رفت بمملکت ایران شد و از آنجا پس از چند
سال راه بغداد شریف بادیگر خدمه وهوا خواهان سردار نامدار ممدوح که مساعی دولت انگلیس اقامت هند
اختیار نمود در آنجا رفته چندی روز ذلت سپاس نعمتی که از او دیده بود با او بسر برده تا که از ذلت وزحمت و تنگی
معیشت و تهی دستی بتباهی وملاهی شغل ورزیده روزعسرت بمرغ و قمار بازی بسر بردن اختیار کرد و باینده خان
خاویش هرچند اندرز و نصیحت کرده نظر ببزرگی نسب و حسبش از افعال واعمال لهو ولعب مانع آمد کفتار
اورا بگوش قبول جای نداده از هم و اندوه زیاد شغل مذکور را غنیمت شمرده ترکعادت نیارد و میرزا تاج محمد
خان بن باینده خان مذکور بعریضه عریضه شرح حال و افعال او را معروض حضور فیض گنجور داشته و حضرت والا
را از عریضه او بذلت وی اطلاع دست داده نظر برعایت قومی و پاس صله رحمی و بی متأسف کشته در روز هیجدهم
ماه رمضان بقلم تأسف در پاسخ عریضه میرزا تاج محمد خان رقم فرمود که باصد مسافت سر کارما او را بچه هدایت
کند و بطریق رشاد وسدادش امالت نماید و ازین نیت صادقانه حضرت والا وميل خاطری که بسوی او داشت
در پان کار چنانچه خواهد آمد از ششم (۱) سده علیا مستسعد و رستگار شده اجازه مراجعت و آمدن وطن مألوف
رای او شرف صدور یافت و در عهد سلطنت اعلیحضرت سراج المله والدین چنانچه بیاید بمنصب جنرالی فوج نظامی سرافراز
گشت و هدرین ایام از عرایض سپهسالار غلام حیدر خان توخی که مجلی از فرار کردن و باز پس آمدن و در منزل
شش کاواز در دسینه و پهلو دریدنش در سابق اشارت رفته و عمده ذکر تفصیلش داده آمده هفت تن دیگر از زرگان غلجائی
که در وقت فتنه و شورش عهده اندری و تر کی وعلی خیل فرار کرده در شالکوت اقامت گزیده بودند و بدلت روز
بسر می بردند حالی رای والا شده چون بخامه ضراعت در صفحه نامه انابت خویش معذرت نوشته و عفو تقصیر خواسته
بودند حضرت والا قلم عفو بر جریده اعمال هر هفت تن کشیده هشت طغرا منشور استمالت و تسلیت دستور بنام ایشان
ارقام فرموده نزملا محمد متین قاضی محکمه شرعیه علاقه مقر که عرایض ایشان بتوسط او بپایه سریرسلطنت
رسیده بود امر فرستادن کرد واو از مقر مصحوب عبد الباقی نامی در شالکوت نزد فراریان ارسال داشت و چون
حضرت والا وثیقه عهد بغر آزشریف از ایشان خواسته عهدنامه بکلام مجید رقم نموده از جمله سپهسالار غلام حیدر
خان عمارات و کلمات معاهده خویش در هامش (۲) سورۂ توبه رقم کرده و همگنان بنامۀ عهد خود خاتم بنهاده بدست
عبدالباقی فرستاده ملا محمد متکین دادند و قبل از راه مراجعت بر گرفتن او کوتوال شالکوت بدیعه مخبران ماجرا
آگاه کشته عبدالباقی را با اختر محمد خان ترکی که با عبد الله خان از راه حصول وجوه زکوة مردم کوچی افغان در آنجا
رفته بود محبوس کرده عهد نامها را تمام بگرفت و آنگاه که حضرت والا از عریضه ملا محمد متکين
پرماجرا آگاه کشت او را فرمان و امر کرد که شخصی را از راه خفیا مأمور شالکوت کند تا عهد نامه دیگر
از مفرورین متعهدین حاصل نموده با کوایف کرفتار شدن عبد الباقی و اختر محمد خان در بنولا آرد
و آدم فرستادن و عهدنامه دیگر گرفتن و آوردن او انشاء الله تعالی در موقع و محلش بشرح خواهد رفت

شرح حال
سردار کاکو
جان

(١) نائبم
بوسیدن

عفو تقصیر
سپهسالار
غلام حیدر
خان توخی

(۲) هامش
جای هوز
و میم مکسور
حاشیه کتاب
را گویند


( ۸۸۳ )
(جلد سوم) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
شرح حال مردم وزیری سکنه وانه و گرفتار شدکان ایشان
وهمدر خلال احوال مذکوره یکتن از افسران انکلیسه که وارد محافظ خانه واقع موضع ظبران وکنار
آب گومل شده چون چند تن از بزرگان قوم وزیری قاطنین (۱) وانه از سبب دوازده هزار روپیه چهره شاهی که در سال
گذشته از کار گذاران دولت انکلیس گرفته وعده اطاعت داده و پس از ان روی انقیاد بسوی ایندولت نهاده محبوس
دست انکلیسان شده بودند بنوچی خان وکل شیر خان وشیر خان و نور خان و بندخان وزدکین خان وعین الدینخان بامان
بزرگان آنمردم از راه استخلاص گرفتار شدکان ایشان نزد افسر موصوف شده پس از وصول در انجا پریس نام
کشنر در جات و دبتی كنك نام با دابند نام انگلیس و چهل تن سواره نظام نیز در انجا رسیده افغانان مذکور با شاره
عظیم خان نامی که ایشان بضمانت و تسهلت و تسلیت و مژده و نوید او نزد انکلیسان شده بودند ایشانرا پذیره کرده
مراسم استقبال بجاپلوسانه بتقديم رسانیدند و خواهش رها دادن گرفتار شدگان خود را نموده پریس نام کمشنر
پاسخ داد که در سال گذشته دوازده هزار روپیه انگلیسی از دولت گرفته وعده دادند که اطاعت دولت انکلیس را
پذیرفته حلقه انقیاد بگردن نهند سپس خلف وعده کرده از چمه کارکنان دولت افغانی راه مساوده کشوده در کابل
رفتند و قبول اطاعت حضرت والا نمودند و از شنیدن این گفتار سرزنش آثار پریس بنوچی خان زبان پاسخ گشوده
گفت که بسال گذشته در همان مجلس موضع انوری بالمشافهه گفته و جواب داده شده بود که تنخواه دولت انکلیس
را مردم وزيری سکنۀ وانه نمیگیرند و نه ملك را بدولت مذکوره داده اطاعت میکنند و بجواب این ابا و امتناع مردم
وزیری خودشما گفتید که این دوازده هزار روپیه تنخواه خدمتست که همرد، وانه بپای ترنل غه جازه و انعام اطاعت
چه اگر دولت انگلیس آهنگ تصرف وانه کند هر آینه بامردم آنجا بنوع دیگر سخن رانده قرار خواهد داد و پریس
از سماع این گفتار بنوچی خان از جواب عاجز آمده گفت شد هر چه شد چون میدان مقاوله در نجا کشید جابین قطع
مذاکره کرده و باهم از موضع ثمر برخاسته در موضع مسیلشی واقع علاقه دامان رفتند و در آنجا پریس اظهار مافی
الضمیر خویش کرده لب بگفتار کشوده با افغانان مذکور گفت که زیست مردم وزیری بیرون از اطاعت و رزيدن
دولت انکلیس دشوار است زیرا که رمه گوسپندان وکله اشتران وغیره دواب ومواشی ایشان از اطاعت نمودن
بدولت انکلیس از قید زکوه آزاد میشود لہذا میباید که تنخواه دولت انگلیس را گرفته و اطاعتش را پذیرفته اراضی
وانه را بتصرف دولت مذکوره بدهند و پس از ان در کابل نروند و تنخواه امیر افغانستا نرا نپذیرند و چون مردم وزیری بقرار
قراریتیکه باخط افغانی چنانچه از پیش در کابل آمده و خلاع فاخره و مواجهای وافره ومناصب عالیه یافته باز گشته
بودند بنو چی خان در جواب او گفت که قبل برین بزرگان مردم وانه از راه اطاعت در کابل رفته وشرف باریابنه زمین وانه
را بمیل خاطر و رضای باطن و طاهر تفویض دولت اسلام کرده سردار گل محمد خان را بامر پادشاهی با خود در وانه
آوردند و هشتاد و چهار تن از بزرگان مردم آنجا بمناصب ارجمند ومواجب ماهانه بسیار سر بلند گردیده باز گشتند
که هنوز تشریفات مذکوره واسپمان سواری که بایشان از دولت مرحمت شده با توقیمات مناصب در نزد همکشان
حاضر وموجوداند و كمشنر پریس اینرا شنیده و منشوری را که از حضور حضرت والا در باب مواجب ومنصب وغيره
بنام ایشان شرف صدور یافته بود طلبیده وعده داد که در شب نزد لارد خوانده فردا باز پس دهد چنانچه فردارا
در بامداد روز دیگر پس داده اظهار کرد که دولت انکلیس اینقدر مواجب نمی تواند بایشان بدهد بعد با هم از آنجا
در موضع قطعه فاصله سرحد شده شب را بسر برده روز دیگر انکلیسان از افغانان جدا کردیده روی مراجعت
جانب کوهات و بنون (۲) نهادند و در وقت جدا شدن از هم پریس به بنوچی خان و همراهانش گفت که
چون مردم سرحدیه عموماً و مردم وانه خصوصاً در نزد دولت انکلیس عزت و احترامی داشتند لارد میگوید
که باید پاس احترار خود را داشته رایگان از دست ندهند و همان تنخواه دوازده هزار روپیه را گرفته علاقه وانه را
بضمیمه خاك مقبوضۀ دولت انگلیس کنند وسر بر خط فرمان اطاعت نهند زیرا که این تنخواه امیر کابل برای
ایشان مدام ومستمر نخواهد بود و از دولت انگلیس هرگز قطع نخواهد شد و بنوچی خان در جواب این کلام

شرح
حال مردم و
زیری
(۱) قاطنین
بمعنی سا
کنین و
باشند گان

(۲) بنون
بنون اخير
بي نقط در
اصطلاح
هنديان نو
شته میشود


(۸۸۳)

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

پریس گفت که زمین وانه از دولت افغانستان است مردم وزیری تاب و توان جواب را ندارند و هم مخالفت و عدم
اطاعتش را سخت و دشوار میشمارند و بادولت انگلیس نیز طریق مخاصمت نمی سپارند پریس گفت که اراضی
مسكونه طوائف مسعود و وزیری و علاقه دور را کار گذاران دولت انگلیس از اعلیحضرت امیر کابل التماس میکنند
اگر وا گذاشت و تفویض کرد فهوالمطلوب والا هر سه موضع را بتغلب تصرف خواهند کرد پتوچی خان گفت
حضرت والا و فرمان فرمای دولت انگلیس چون پادشا هند اختیار دارند که مملکتی را يك بديگر گذارند
پریس گفت امیر شیر علیخان بر طبق خواهش دولت انگلیس کار و رفتار میکرد و حضرت والا ازیس غیور است
بخیال خویش کار مینماید و بمجلاتی که این گفته خود متنبه گردیده گفت من بالاره تاجانی رفته ایشان هفت روز درین
موضع درنگ کنند بعد پس آمده و اقداعی بایشان داده در باب محبوسین ایشان نیز سخن گفته همه را رها دهد
و افغانان باین وعدۀ پریس سه تن را در انجا توقیف داده دیگران مراجعت کردند و مقارن اینحال که انگلیسان از
بزرگان وزیری جدا شده راه کوهات و بنون بر گرفتند مواثیق و عهدنامه های مردم مسعود مبنی (۱) برینکه با جان و متن (۱) مبنی بمعنی
و رمق در بدن داشته باشند راهی بجز از اطاعت اسلام بپویند نزد سردار گل محمد خان رسیده واهمۀ مذاکرات خبر دهنده
و ماجرای مذکور را معروض پایه سریر سلطنت داشته حال رای جهان ارای حضرت اقدس والا نمود و مقارن
مکالمه
این حال میکاور نامی از انگلیسان با شین گل نام و پسر پا بندی نام قوم کاکر از راه مشاهده اراضی مردم کاکری و وزیری
میکاور نام وارد حدود دشت سین از خاك مردم وزیری شده بزرگان قوم سین وزیری چون جلاندرخان وقاضی ملاخير محمد و
انگلیس صاحبزاده محمد سلیم و صاحبزاده قطب محمد و پا بندی خان وغیره را که از عهد سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ابدالی بومنا هذا در
با بزرگان
جمع علاقه معروف قندهار مالیه ده و خراج گذارند نزد خود طلبیده بایشان گفت که اگر رعیت دولت افغانستانند سوال قوم وزیری
او و هر دو تن کاکری را در باب حدود قاسمه قوم کاکری و وزیری جواب بگویند و در صورت عجز از جواب علوفه
و سیورسات باو و همراهانش بدهند چه از رعایای سکنه خاك مقبوضه دولت انگلیس گفته میشوند و وزیریان میکاور
را پاسخ داده گفتند که ایشان از آغاز استقلال سلطنت دولت افغانستان تا اینزمان رعیت و قوم پادشاه افغانند
و باج و خراج خود را در جمع مردم سكنه علاقه معروف قندهار رسانیده و میرسانند و میکاور از شنیدن این کلام
حدود مواضع مسكونه و ملحقات الهای ایشان را پرسید و جواب شنیده ساکت گشت و از سکوت اوشین گل
نام کاکری زبان مناظره با وزیریان کشوده گفت که اراضی واقعه جانب شمال دشت سین از مردم وزیری وطرف
جنوبش از قوم کاکریست زیرا که مرتع و چراگاه تابستانی دواب و مواشی ایشانست و خط فاصل در بین جانبین
رود خانه دشت سین است که از جانب شرقی برخاسته طرف غرب میرود و وزیریان در جواب این بیان شین گل
كاكرى رطب اللسان شده گفتند که دشت سین از شمال و جنوب وشرق و غرب تمامها از مردم وزیری بوده از
زمان باستان در دست تصرف مالکانه خود داشته و دارند و اگر چنانچه حقیقت و استحقاق ملکیت بواسطه چرا گاه
ثابت شود همانا ولایت سند و دیره جات و پیشاور و بعضی از مواضع هند و پنجاب که مرتع مواشی و دواب زمستانه قبایل
بادیه نشین و افغان کوچی از رعایای دولت افغانستان بلکه محل قشلاق ایشانند میباید كما في السابق همۀ آنها حق دولت و رعیت
افغانستان باشند و میکاور ازین جواب دلتنگ گردیده زبان بتغلیانه گفت که حصه جنوب دشت سین و موضع
کیخته تو چراگاه دواب قوم کاکر وملک ایشانند فلمهذا دولت انگلیس در هر دو موضع محافظ خانه بنیاد نهاده آباد خواهد
کرد و وزیریان در پاسخ این کلام او گفتند که اگر چنانچه دولت انگلیس زمین و ملك ایشانرا بقسر و تغلب تصاحب کند ایشان ناچار
هجرت اختیار کرده از راه فرار در اندرون مملکت افغانستان شده بظل حمایت دولت وملت خويش قرار خواهند
گرفت و آنگاه نگذشته مذاکره و مکالمه بدینجا رسید جانین از جای خاسته هر کدام راه مراجعت بجانب مقام
خویش گزید و وزیریان نزد سردار گل محمدخان شده وثیقه عهد مبنی بر اطاعت و انقیاد دولت افغانستان بقرآن
مجید نگار داده و خاتم برنهاده بتوسط او نزد حضرت والا فرستادند که بیرون از اطاعت ایندولت دیگر طریقی
نه پیموده از در صداقت در خدمت و اطاعت بکوشند


( ٨٨٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ذكر ورود كرنیل یت انگلیس در قندهار
ذكر ورود کرنیل یت مأمور تصفیۀ مناقشۀ سرحد هرات در قندهار )
وازا نسوی در خلال گفتگوی مذکور کرنیل یت انگلیس که گر مأمور غدغن جیه رفع تراعیك در باب نهر كشك وچهل دختران مابین سرحد داران افغان وروس اتفاق افتاده بود از پیش بشرح رفت راه منزل مقصود بر گرفته باسه تن انگلیس وچهل تن سوارۀ نظام وزير كان قوم اچك زائی در ساعت هفت از روز بیست ویكم ماه رمضان وارد منزل کانی واقع موضع دشت چمن شده با عبدالحمید خان که بهمراهی سی تن سوارۀ نظام بفرمان حضرت والا وامر حکمران قندهار از راه بدرقه گی چنانچه از پیش گذشت مأمور آنجا شده بود ملاقی شده و باهم تا موضع بولاك طي مسافت کرده از آنجا سه تن انگليسا نيكه با او همراه بودند با بزرگان قوم اچك زائی بازگشته خود كرنيل یت با چهار تن پیاده از فوج نظام هندی و شش تن خادم وهفت تن سوار وشش باب خیمه ودوازده راس بار گیر از اسب واستر واشتر با عبدالحمید خان در روز بیست و دوم رمضان وارد قندهار گردیده از آنجا چنانچه بیاید از راه گرشك وفراه روی بسوی هرات وفرقيه نهاد ومقارن اینحال ویسرائی کشور هند از مأموریت كرنيل مذكور برای تصفیۀ نزاع نهر كشك وچهل دختران قونسل دولت انگلیس را که در مشهد مقدس اقامت داشت بذیریعۀ تلگراف خبر داده امر کرد که در وقت وصول کرنیل یت بسرحد هرات لفتنت پنیو افسر لشکر هند را که جهة بعضی امور خفیه در مشهد است رهسپار قره تپه کند که باتفاق كرنيل مزبور در تصفیۀ نزاع پردازد وهم ازین تلگراف بحضرت والا نامه فرستاده آگهی داد و حضرت والا در روز بیست و دوم مذکور ماه رمضان که روز ورود كرنيل یت در قندهار است نقل این نامۀ ویسرائی کشور هند را با نقل پاسخ آن که شرف نفاذ یافت بحکمران هرات فرستاده از ماجرا آگاه و امرش کرد که بر طبق نامۀ ویسرا و نامۀ حضرت والا که بنام او شرف اصدار و عتبار سال پذیرفته است شخصی معتمد کار آگاهی را مأمور کند که نزاع مذکور را با مأمور دولت روس وانگلیس فصل و رفع نماید واو قبل از پرتو وصول افکندن اینحكم بفرمانیكه از پیش بشمامش شرف صدور یافته بود تهیه علوفۀ مأمورین دولت انگلیس پرداخته وارانواع مأكول و مشروب در منازل غوریان و کهسان و اسفزار وانار دره وغیره اماده ساخت و هم ازفتنه وشورش هزاره دایزنگی ودایگندی آگاه گردیده باستصواب رای سپهسالار فرامرز خان بر گد عبیدالاحدخان را با چهارصد تن پیادۀ نظام ودو ضرب توپ در قلعۀ کوهی واقع سرحد علاقه و کهسار جار صده قیام و قرار داشت هردو تن نامه فرستاده امر کردند که از آنجا برخاسته در موضع باد كاه واقع وسط چغچران ودولت یار جای حزم و احتیاط گزیند وعوض او دوصد تن پیادۀ نظام از هرات گسیل داشته در قلعه کوهی امر اقامت کردند و هم نظام البيرتخان کپیتان با چهارصد تن پیاده و دو ضرب توپ که در تحت رایت داشت مأمور اقامۀ موضع کاسی و آکاگنبد نموده مراسم استحکام مواضع مستعدۀ مذکوره را بپای برده انجام دادند تا که اگر اشرار هزاره روی فتنه بسوی اویماق و چار صده نهند و بخواهند که مردم هر دو موضع را در بغاوت باخود انباز سازند ایشان سد اتفاق و اتحاد گروه شرارت پژوه هزاره و چار صده و او یماقیه شده نگذارند که باهم متحد و همداستان شوند
ملاقی شدن کرنیل یت با عبدالحمید خان
خبر دادن ویسراى بقونسل مقیم مشهد از ماموريت كرنیل یت
ذكر ملاقات سرهنك محمودخان سرحددار با پلكونك روس
ملاقات سرحد دار افغانی با پلکونك روسى
و از دیگر سوی در خلال این اختلال و گفتگوی يك تن از خدمۀ پلکونك مقيم موضع شورۀ دولت روس نزد سر هنك محمود خان سرحددار افغانی حاضر آمده بملاقات پلکونکش دعوت کردواو با پنج تن از همرا هان خویش راه مقامتگاه پلکونك پیش گرفته چون با هم ملاقی گردیدند در حین صحبت پلكونك از آمدن پاره پادشاه در موضع شوره بوی اظهار کرده گفت که پس از ده روز از راه سیاحت وارد شوره خواهد شد واز وصولش در آنجا بسرهنگ خبر خواهد داد كه درك ملاقات وی کند و نیز گفت که امسال مردم سكنۀ چمن بید زراعت زیاد کرده واب بسیار بکار دارند وسرهنك محمودخان که از مذاكرۀ این امر و مامور شدن كرنيل یت انگلیس برای تصفیۀ منازعۀ ان نبات آگاه بود گفت آب در استنجیدر زراعت کرده باشند و البته از کثرت چشمه ساریکه که دارند زراعات خود را


(٨٨٥)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)

سیراب خواهند نمود چون سخن بآب درنجا رسید بلكونك حرف دیگر درمیان آورده گفت امیر بخارا در پطرزبورغ تشریف برده ایا سرهنك از رفتن او در آنجا خبر دارد سرهنك لم گفته بعد بلكونك بزبان سوال گفت که در باب رفتن او چه میگوید خوب کرده است یابد سرهنك گفت میشاید که جهت تمشیت امور نزديك ودور خویش راه مشقت سفر پیش گرفته در آنجا رفته باشد اینرا گفته و باهم وداع کرده باقامتگاه خود بازگشت و آنگاه که یار پادشاه با چهار تن از افسران بزرك سپاه وارد شوره شدیدعوت دوستانه درك ملاقات او را نیز کرده بازگشت و او در موضع شوره اساس حصار شهری نهاده در عشق آباد رفت ومقارن اینحال حکمران هرات سیزده تن از افسران فوج نظام عهد امارت اعلیحضرت امیر شیرعلیخان مرحوم چون عبدالعظیم خان وغلام رضا خان وغلام حسن خان ويار ان خان وسردار خان و امیر محمد خان ومحمدسیان خان و جان محمد خان وشیرو خان و گل محمد خان وفتح محمد خان ومحمد رحیم خان ودیگر فتح محمدخان نامان را از طوائف ومردم قلجائی وكابلى وقزلباش وروخه بانی وفبند هاری وسفالیانی واسفزاری والكوزائى وغورى وقره لشینی ورباط سلمانی وكوشكکى ونورزائی که از دیرگاه بامر اقدس محبوس و در زندان کوتوالی هرات بودند بفرمان طلب در کابل فرستاد و همدرین ایام حضرت والا قرآنیرا که بغایت مذهب بودوقف روضه رضویه دام قدسها کرده و در هرات فرستاده حکمران آنجا را فرمان کرد که یکهزار روپیه قرآن را لوحه سیمین ساخته وعبارت وقف آن کلام مجید خدای مجید را در صفحه آن نگاشته ارسال مشهد نماید که از دولت افغانستان در ان مزار فیض آثار بیاد کار گذارد واو برطبق حكم اقدس قرآن شریف را ارسال مشهد مقدس نموده بنام حضرت والا در ان مرقد منور نهاد
(ذکر گرفتار شدن خدا دادخان بلوچ بدست انگلیسان)
وهمدر خلال احوال مذکوره برین نام انگلیس از قوت سلمين نام ناظم مهام شالكوت آگاه کردیده بامر و فرمان ویسری کشور هند بمحکمه نظم ونسق آنجا جای گزید وبحزم اینکه خدمتی که دیگران تاکنون نکرده اند بدولت انگلیس کند خداداد خان سردار بلوچ را از راه ملاقات در شالکوت دعوت نمود وخوداو تقاعد ورزیده سپه سالار وجنرال لشکر ومستوفی خویش را نزد ناظم مذکور فرستاده پیام داد که چون ولایت وخوداو تعلق بافغانستان دارد با کار گذاران انگلیسش سروکاری نیست که از راه اطاعت حاضر شالكوت شود و ناظم شالكوت ازین پیام او در بی تملش افتاده آن سه تن را بمژده ونوید عطای زر فریفته آماده قتل خداداد خان کرده رخصت مراجعت داد وچون هرسه تن باز کردیده نزد خدا داد خان رسیدند از زبان ناظم شالکوت باو گفتند که هردو موضع داور و مستنك را بدولت انگليس تفویض کند واو كه تا اینوقت از کید ایشان واقف نبود ابا نموده از ایشان مشورت جست وازجمله آنسه تن مستوفی دیوان بلوچیه که در حیلت از دیگران استادتر بود رای داد که هر دو موضع را بدولت انگلیس سپرده در عوض مالیات آنها مواجب کافی حاصل کنند وخدا دادخان سرباز زده سخن اورا نپذیرفت واو در ظاهر گفت که پس میباید پسرم در شالکوت نزد ناظم آنجا شده ازین عملش باز دارد و باو نامه و پیام برده بگوید که داور ومستنك وغيره مواضع از مضافات کلات نصیر همه تابع وخراج گذار قندهار بوده وهست هرگز بدولت انگلیس مفوض نخواهد گشت ودر باطن پسر خود را از رأیکه درقتل خان زده بودند آگاه کرده گفت که به بهانه نامه و پیام بردن درشالکوت رفته برین مذکور را از قراریکه در باب قتل خان با او داده و پیمان درمیان نهاده اند آسوده خاطر سازد که هروقت فرصت بیابد او را بقتل رسانند اما خدا داد خان قبل از آنکه پسر مستوفی غدارش راه شالکوت برگیرد بمضمون (گل سرجا وزالائين شاع) از کید آنان آگاه کشته مستوفی وپسر و تعلقاتش را که دواز ده تن بودند تمام بقتل رسانید و اجنت بلوچستان با دیگر انگلیسان ازماجرا آگاه کردیده بخداداد خان پیام دادند که حاضر شالکوت شود والا با زموضع سبوى وشالكوت لشکر تاخته قتل و غارتش کنند وخدا دادخان ازین پیام انگلیسان آهنك مدافعه ورزم کرده بتهیه لشکر پرداخت و پسر خود را با جم غفیری در کلات نصیر گذاشت و خود با ششصد تن در موضع جالا اقامت

فرستادن
حکمران
هرات
افسران امیر
شیرعلیخانی
را در کابل

وقف کردن
حضرت والا
قرآنیرا بنام
حضرت امام
رضا

گرفتار
دولت
انگلیس
شدن خدا
داد خان بلوچ


( ۸۸۹ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

گريد واسد خان بن محمد خان باطی کوهی خان که همدرین راه دولت خواهی دولت انگلیس می پویند از عزم
و ارادهٔ خداداد خان بانگلیسان خبر دادند چنانچه انگلیسان دو صد تن از سواران نظام را بسواری عراده بخار بایلفار
مأمور بهاك كرده ايشان در شب بیست و هفتم ماه رمضان حمله كرده خداداد خان را با چهارده تن از ترکمان مردم بلوچ
و پسرش در خواب غفلت گرفتار ساخته شباشب در شالكوت برده محبوس نمودند و زوجهٔ مسلوق مقتول را
نيز از راه خون خواهی شوهرش در شالکوت طلبیده در ماهی هشتاد و پنج روپیهٔ انگلیسی برایش خرج مقرر کردند در قابل
خداداد خان بدعوی ایستاده نموده او را دوچار مرافعهٔ خون ساختند که شاید بواسطهٔ دعوی آن ضعیفه او را پس
از ثبوت بقانون ملت خویش قصاص کنند ومقارن اینحال پنجاه و سه هزار و هشتصد و دو نیم روپیهٔ کابلی نقد
و مبلغی از محصول یکصد و شانزده باراشتر متاع تجارتی با هفتاد و نه توپ صحن از مال دولت برعهدهٔ سعيد کل نام
(۱) اوارجه افغان نوبیسندهٔ شار قندهار بقرار اقرار خود او در اوارجه (۱) اش ثابت شده حواله گشت و بدبری بوصول پیوست
و آواره و همدرینوقت محبوب شاه خان بن ظریف خان قوم ابراهيم خيل غازه كوهدامن از عریضه و تصديق و رضاشامه
بمعنی دفتر و استدعای سپاهیان تحت رایت صداقتى احمد خان مرحوم بمنصب صدیقی شرف امتیاز یافت و از حضور انور مأمور
حساب اقامت قندهار گشت و همدرین هنگام سی و شش هزار و دو صد روپیه کابلی از درک وجوه تکه حله وزنه کی
دلاور و جان محمد نام پسرش که از مال دولت خیانت کرده بودند حواله وتحويل خزانه قندهار شد

مذاکره مذاکرهٔ سردار شيرندلخان با مستر ملگ نام انگلیس در باب ملك مردم مقبل
سردار شيرندل و همدر تضاعيف واقعاتيكه بشرح رفت سردار شيرندلخان حکمران خوست سه تن از اشرار مردم مقبل سکنهٔ
خان غزی کری را که مدام در فتنه انگیزی قیام داشتند و عموم کوهستان نواحی خوست را اغوا کرده سمت بشرارت
با مستر ملگ می کاشتند دستگیر و محبوس نموده ده میل تفنگ دولتی را که از حضرت والا در وقتی که خود را هواخواه دولت ظاهر داشته
برای خدمت دولت گرفته بودند نخواست و کسان مرسلین نزد مستر ملگ نام انگلیس که همواره ایشانرا نوید و وعدهٔ حمایت
داده دلالت بر اطاعت دولت انگلیس می نمود شده از مزدها شتیکه میداد يكيك بماوش آورده طالب حمایت گردیده
استدعای رها دادن محبوسین خود را از وی کردند و او که در ینوقت بحکومت علاقهٔ کرم اقامت داشت نامه نزد
سردار شيرندلخان فرستاده برسبیل استفهام پیام داد که موطن ومسكن مردم قوم مقبل غریگری در قرب و جوار
مردم توری اتفاق افتاده و از قديم در سالی صدروپیه بجمع علاقهٔ کرم مالیه میداده اند که گویا از مضافات علاقهٔ
كرم كفته ميشود و مردمش از رعایای دولت انگلیس است آیا کار گذاران دولت افغانستان در غیاب چه مخنوم دارند
که مردم آنجا را محبوس می کنند و تفنگهاییرا که حضرت والا از سیب عداوت ایشان با مردم توری عنايةً داده
است واپس میخواهند پس در ینصورت میباید محبوسان را رها داده تفنگها را که برای نفاق اندازی در بین رعایای
دولت انگلیس داده است نخواهند تانيك برنجاميكه دارند واصل شوند و سردار شيرندلخان در پاسخ این نامه
او كد بدون برهان از اظهار کسان گرفتار شدگان مذکوره رقم نموده و فرستاده بود بامر و فرمان حضرت والا
که در جواب عريضه اش شرف ارقام و شرف ارسال یافت نگار داد که مردم مقبل سكنهٔ موضع غرزگوی نه همسایهٔ
مردم توری و نه داخل ابواب جمع کرمست که او نوشته است بلکه از شرارت و مفسدت مردم توری بوسایل
و روابطی روز خود را با ایشان بسر برده از قتل وتاراج مأمون میداشته اند وا كرسخن در ماليه و ابواب جمع باشد
همانا قبل از تجزیهٔ کرم از خاک افغانستان حالیه مواضع استياء وغرز كرى و دند و يشا وجاچی میدان و غیره که همه
از مواضع داخلهٔ سابقه و حالیه افغانستانند در تحت محکمه و ابواب جمع کرم بوده اند و همچنین در بعضی از مواقع
اکثر از مواضع مقبوضهٔ دولت انگلیس نیز داخل ادارهٔ حکومت ایندولت بوده اگر چنانچه رجوع انضمام
هر کدام بمقام حکومت سابق شود از راه دور و تسلسل از یشطرف کاسر هند و سند و از آنطرف تاقندهار و غزنين
وكابل طناب مذاکره ممتد میکردد و در خصوص تفنك البته در زمان مخاصمهٔ مردم توری با رعایای ایندولت چون
دولت انگلیس ایشانرا ممانعت نکرده بل سلاح برای مجادله نمیداد و ایندولت که رعایای خود را تفنگ داده است


( ۸۸۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیرعبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

نه ان برای ترغیب مقاتلت با مردم عمودی بوده بلکه مردم بنقبل را رعیت خود دانسته و ازجهة اینکه در عرض راه
خوست بموطنند ودولت بسرقت وغارت دزدان را از ایشان برسیده وباز خواست میکرد و با مردم از عدم سلاح
عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده خواهش سلاح نمودند حضرت والا صد میل تفنگ برای حفظ طرق و شوارع و دفع دزدان
و غیره خدمات بآنجا منع ومکان ایشان مرحمت فرموده تاکنون در تصرف ایشان بوده اکنون که رعنها مامون گردیده
پس گرفته میشود ومسترمك از نوشتن این جواب نخود (۱) رسیده دیگر چیزی اظهار نکرده مقارن اینحال پسران احمد شاه
نام ساکن شیوکی کابل با محمد نام برادر زاده امیرالدین نام لعل اندری از راه خیانت و خسارت وقایع خوست و نواحی آنرا
بتوید ومژده عطای در بمسترمك انگلیس بردن و رسانیدن آغاز نهادند و سردار شیرندخان آگاه گشته چند تن از
سواران نظامی را کاشته دین گل وشیر گل ورسیم گل وحسن گل نامان پسران احمد شاه را با محمد نام دستگیر کرده در غل
وزنجیر انداخته همه را بدیوانی عطا محمد خان سپرده امر کرد که سخت محافظت کنند و از جهه دین گل و محمد
دوشب از زندان گریخته و سردار شیریند خان دهباشی مذکور را با گل زاده ونور خان نامان که محافظ بودند
در زندان سیاست انداخت و از جانب دیگر در خلال حوادث مسطوره سرحد دارن دولت انگلیس پای تغلب پیش
نهاده دست تصرف در حدود مواضع وانه و کومل و والرخوا وداور کشاده و مردم سکنه مواضع مذکوره
چون اقوام وزیری و مسعود وسلیمان خیل وغیره بممانعت و مدافعت پرداخته بعزیمة غنائت برخاستند و سردار گل محمد
خان ایشانرا با درزنونصیحت از محاربت بازداشته رفته رفته کار بمجادله کشید وسردار معزی (۲) الیه ناچار گردیده
بذریعه عریضه ماجرا را بحضرت والا آگهی داد وحضرت والا عریضه او را در کابنگته نزدویسرای کشور هند
فرستاده او برای تصفیه امور سرحدیه از حضرت والاخواهش اجازت کمپل داشتن کمیشن ازهند در کابل نموده
پس از ارسال و مرسول مکاتیب عدیده اجازت آمدن سر ما تیمر دیورند را حاصل کرده چنانچه بیاید مأمور کابل نموده
خط و نقاط فاصله سرحد را بامعناورضای درابین معین ساخته بپرداخت وهمدرین ایام زوجه غلام محی الدینخان
برادر زاده خدای نظر خان وردک با خواهی جلیلا نام نامزد پسر میرزا حبیب الله خان مستوفی که شوهران هر دوتن
از راه عناد دولت فرار اختیار کرده درهند قرار گرفته بودند گریختند ومحمد اسمعیل خان حاکم وردك ضامنهای
هر دوتن را که بامر حضرت والا گرفته بود نز دخود طلبیده خواهش حاضر اوردن هر دو تن ضعیفه کرد و ایشان
سه ماه مهلت خواست بجستجو پرداختند و هر چند تفحص کردندچون از دست رفته بودند نیافتند واز سبب ضمانت
خود گرفتار عذاب و دو چار شکنجه عقاب شدند
ذکر دستگیر نمودن اشرار هزاره حاکم کیزاب را و محاربه کرنیل
محمدعمر خان در کتل قرغنه لو و فتحیاب شدن او )
و از انسوی فتنه جویان نکوهیده خوی اشرار هزاره دای کندی چون کردی حسین بيك خضر وپسر
احمد بيك شهرستاني وباقربيك کيساني وحسن زوار ده خودی باصد سوار قصد گرفتن محمد رحیم خان حاکم
کیزاب وقاضی سربلند خان را باتبعه ایشان که از راه فراهم آوردن علوفه وا زوقه سپاه و حصول
وجوه نگاهانه وغيره وارد ده خودی شده بودند کرده هردوتن را با همراهان ایشان دستگیر ومحبوس نمودند
و همچنین قاسم علی بيك وباباشاه بيك ومصطفی بيك ويعقوب على بيك شبيه تخت واحمد بيك وعباس بيك كوركه
يكی فتار گردن عمال وضباط وخدام دولت را که درین مردم هزاره دای کندی و دای زنگی اقامت خدمت
داشتند تمام محبوس کردند ومقارن این ایام حاکم وقاضی ونویسنده بکه اولنك كه با پياد كان ساخلوی مقیمه آنجا
چنانچه گذشت گرفتار تنگنای انحصار اشرار هزاره شده بودند چهل تن ازهزاره را در اطراف قلعه بضرب
گلوله تفنگ از پادر آورده خودداری واستواری همیکردند تا که کرنیل محمد عمر خان که در کتل قرغنه تو رسیده
آهنگ جنگ کرد و در موضع کتل نارك با دو هزار سوار وسه هزار پیاده از اشرار هزاره که بعزم انسداد راه
عبور لشکر پادشاهی در کتل مذکور جای گزیده بودند هنگامه آرای نبرد گردیده بسیارین ازهزارکانراخون

(۱) نخود رسیدن کنایه از عیب وقبح خودرا فهمیدن (۲) معزی مشتق از عزى ست وعزی بمعنی
نسبت است معزی الیه بفتح میم وسکون عين وكسر زا و پای مشدد ومنوین یعنی منسوب اليه

گرفتار شدن
خاسرین
ملت ودولت

عزم تصرف
کردن دولت
انگلیس وانه
و غیره
مواضع را

گریختن
زوجه غلام
محی الدینخان
وردك

ذکر گرفتار
شدن حاکم
کیزاب وفتح
محمدعمرخان
کرنیل


(۸۸۸)
(جلد سوم)
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ )
ریخته کتل را از لوث وجود ایشان پرداخت و از فوج نظام چهار تن پیاده مجروح و یازده قبضه کرچ از سواران
نظام در تاخت و تاز شکسته فتحیاب گردیدند و هزار کان از راه هزیمت داخل یکه اولنك شده عنان باز کشیدند
و از حصول این فتح کار محصورین رونق گرفته از تنگنای محاصره بیرون شدند و کرنیل محمد عمر خان مظفر
و منصور در لشکرگاه باز گشته تازمان وصول دیگر افواج قاهره در آنجا فرو کش کرد و آنگاه که حضرت والا از
خبره چشمی هزار کان نيك مستحضر گشته فهمید که آن گروه شقاوت پژوه از اندرز نامهاییکه برای ایشان شرف
اصدار وعز ارسال یافته بر تو وصول افگنده اند متمال نشدند فرامین عدیده اصدار فرموده امر کرد که برکد
امیر محمد خان از کابل وسپهسالار غلام حیدر خان از ترکستان و جنرال میرعطا خان از غزنین و برکد محمد صادق
خان از قندهار با افواج سواره و پیاده نظام و اتواب آتش بار روی بدمیه از چارسوی جانب کوه شیر بر هزاره نهاده
رهسپار آن کهسار شوند چنانچه حرکت هر کدام در موقعش سمت ارقام و ارتسام پذیرفته می آید ان شاء الله تعالی
و از همه پیشتر کهندژ خان حاکم هزاره بهسود با لشکر ملکی و پیادگان ساخلوی مقیم آنجا از موضع مرغ آباد راه
تنبیه و تهدید اهل کینه وعناد بر گرفته روز غره ماه شوال وارد حدود موشك شده چون بکنار رود هیرمند
رسید بعضی از اشرار مردم قبطان سد راه شده وجنگ خفیفی روی داده هزار کان پراگنده گشته کهندژ خان
در انجا فرو کش کرد و از قفای او غلام حسین بيك بن محمد امین خان کوه بیرونی هزاره بهسود را نیز اغوا
کرده بفتنه برانگیخت و مقارن اینحال کپتان فتح محمد خان مقیم هجرستان از جمله فوجیکه همراه داشت صدتن
پیاده ساخلو را در موضع مرغ جوی هزاره دای زنگی برده و جای اقامت داده خود در هجرستان باز گشت
و ازینوی حضرت والا در روز مذکور مراسم مستمره عید سعید فطر را در ییلاق کاه بغلان بیای برده اعیان
بار و افسران اردوی معلی را از صرف نهار و حلويات متلذذ وشیرین کام ساخت و مستر پاین انگلیس را که بموجب
مشمول عفو قرار دادش رخصت فرموده بود با بدرقه از سوار نظام در روز سوم شوال وارد پشاور شده از آنجا در مقام خویش
خسروانه رفته در وقت مراجعت با ربورند که از جانب دولت انگلیس چنانچه بیاید جهت تعیین خط و نقاط فاصله سرحدیه
گردیدن محمد مأمور کابل گردید باز آمده بکار خویشتن مواظب گشت و مقارن اینحال از عریضه واستدعای سپهسالار غلام حیدر
اکبر خان خان حضرت والا مجددا کبرخان لعل پور را که در سالی یك لك روپیه نقد و جنس تنخواه داشته و از سبب فضول خرجی
لعل پوره و برداشت زیاده از مواجبش که از ملك کرده ومواجبش معطل و ما يملكش عوض وجه افزونی بداشت او بامر
حضرت والا ضبط شده بود از مراحم ملوکانه عفو فرموده در روز ششم ماه شوال سپهسالار مغزی الیه را فرمان
کرد که او را رهسپار کابل نماید و او در کابلش فرستاده چنانچه بیاید مواجبش بر حال گشت و همدرین ایام ترك
شرح شجا دیوانه در حدود نهرشاهی جلال آباد پدید و مزاحم مردم سکنه انجا گردیده میدود تن مردو زن و زرك و كوچك
عت یکی از را از قاطنین نهر شاهی وشمل خیل و خوش کنبد و کردی کچ ولاچه پور ومشوانی و غازی آباد و چهار دهی
زنان افغان و بدیگوت گزیده بعضی هلاک و برخی از جراحت دردناك گشت و در پایان کار با مردی دو چاری شده و زوجه او سیلاوه را
بسرعت وشتاب حاضر اورده در حالتیکه كرك مذكور شوهر او را بزمین زده بدندان میگزید و سخت میفشرد
نوك سیلاوه را در شکم ان فرو برده هلاک ساخت و شوهر را از صدمه پرداخت و از انسوی پس از پر تو وصول
حرکت کر افکندن منشوریکه بنام غلام حیدر خان سپهسالار چنانچه گذشت شرف اصدار یافته بود در روز هفتم ماه
دن سپهسالار شوال باسه فوج پیاده و هفتصد سواره نظام و بیست ضرب توپ از مزار شریف راه بدمیر گروه شریر هزاره
غلام حیدر جانب يكه اولنگ بر گرفت و چند روزی در منزلی از منازل قرب مزار شریف جهت تهیه اسباب و آلات حربیه
خان جانب درنك نمود و همدر خلال اینحال عریضه از زرکان هزاره جاغوری چون سلطان علیخان بن سردار شیر علیخان
هزاره دای واسمعيل بايه وكلب حسن مهتر ويوسف على نائب وغيره بپایه سریر سلطنت رسیده از مطالعه ساطعه حضرت والا
زنگی
شرف گذارش یافته چون استدعا کرده بودند که اگر منظور نظر کیمیا اثر و مطبوع طبع جهان آرای مرحمت
گستر شهریار داد گر باشد چهار صد تن از جوانان کریدند برد آزموده را از مردم هزاره جاغوری جهت


( ۸۸۹ )

( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعليحضرت امیرعبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ )

(۱)
اند بالفتح
لفظی است
برای شمار
عدد مجهول
از سه تا نه

اخراج شدن
کسان خدمه
امیر شیر
علی خان
مرحوم

ملازمت فوج سواره نظام برچیده کیبل کابل نمایند تا بازای خدمتیکه هزاره جاغوری در حین بغاوت اشرار
هزاره از عرصه دو سال واندی نسبت بدولت بجای برده است در سلك سپاه ظفر همراه پادشاهی مسلك گرديده
از احسان سلطنت ذی معدلت محروم و نا امید نشوند پس حضرت والا در روز نهم ماه شوال بخامه ملاطفت
و افضال برای ایشان ارقام و ارسال فرمود که نظر بجنگجوئی و پرخاش خوئی مردم هزاره و اینکه در عین کبرو
مار اشرار قوم ایشان اکثر از خدمه دواب و مواشی و اصطبل دولت واقل از سپاه نظام که هزاره بودند
با آنکه بعضی را بدر کشته و برخی را برادر و قوم قتل و تاراج و بخون آغشته گفتند احدی نمك حرامی اختيار
نکرده فرار نموده و بخلاف دولت داخل قوم خویش و بیکار نشدند و راحله و بار گیر و سلاحی را که بدست
داشتند ضایع نکرده و با خود نبردند بلکه بخدمتی که از جانب دولت مامور بودند بدون خیانت قیام و رزمده
بپای بردند دولت میخواست و پیش در خاطر داشت که سه فوج هزاری از هزاره جاغوری و هفت فوج از ساير
هزاره در سلك افواج قاهره نظام منظم و منضم کند و آنها را بدیگر طوائف و اقوام در خدمت ملت و دولت
افغانستان شریک و انباز سازد و هنوز دولت با نتظام این امر دست نگشود که میران هزاره مای رنگی و مای گندی
نمر دو رزیده خته گرائیدند و باعث ترک این معامله گردیده توجه دولت را مصروف دمار خویش گردانید. از مرحمت
و احسان در بتوقت بازداشتند تا در آن کاربکار شوند از عموم مردم هزاره ده فوج سواره و پیاده هزاری با عساکر
پادشاهی مرتب و منظم فرموده خواهد شد و پس از صدور این منشور جنرال میرعطا خان در روز یازدهم ماه شوال
بفرمانیکه بنامش شرف اصدار و عزا رسال یافته بود افواج قاهره و توپخانه را که در تحت رایت داشت در میدان عید
گاه غزنین براورده بتهیه اسباب سفر حرب پرداخته اعداد سپاه را که جهت خدمت بپا کنده بودند بتام و بیام فراهم
ساخت و چنانچه بیاید راه تدبیر گروه شریر هزاره بر گرفت و مقارن اینحال در ساعت يك بعد از نصف شب سیزدهم
شوال اشرار هزاره بهسود که باغوای غلام حسين بيك كوه بيرونی خته گرائیده بودند با لای کهنه خمار حاکم که
باشکر در موضع دیو ار قول فروکش کرده بود بغزم شبیخون تاخته بمحاصره اش انداختند و لشكر ایلجاری هزاره
بهسود از مشاهده اینحالت ترك معاونت حاکم و مدافعت کرده مهاجم کرده بپا کنده شدند و خود کهند خمار بخیله
گدوا است و جاره که توانست بدست یاری بعضی از هزارکان که از صمیم قلب طریق خدمت دولت می پیمودند از
تنگنای محاصره بیرون جسته از راه تشویش و اضطراب در قلعه بدا سیاب شده در انجا نیز محصور گشت اما پسران
سید پادشاه از سادات هزاره بهسود بحمایت او برخاسته از دست برد اشرار ایمن ساخته در کنار صیانت نگاهداشت و در
روز شب مذكور هزار کان بخرد و شعور که از قضای حاکم من بورثبات می تاخته او را نیافتند روی بتاراج بد بوی «بابرخانه
واقع گردن دیوار نهاده چون در موضع راه قول رسيدند سواران نظام و لشکر ملکی محمد سعید از و سر چشمه را که بسالاری
فیض محمد خان حاکم هزاره دایز ولت محمد خان سر چشمه که وارد انجا شده بودند دیده هر اسیدند و دست ردی نتوانسته
عنان شرارت و پای غارت پس کشیدند و از راه باز گشت در موضع کج قول واقع سیاه بامو رفته جای گزیدند و فیض محمد
خان و دولت محمد خان با هفتصد تن از لشکر ملکی از قفای هزارکان راه سرزنش پرداخته و سواران نظام را
بحراست کهنام گردن دیوار گذاشته چون در موضع فراخ الوم رسیده از هزارکان کسی را ندید روی معاودت
بسوی باد آسیاب آورده در روز چهاردهم شوال بدانجا رسیده کهند خان حاکم را از تنگنای انحصار رهانیدند
و مقارن اینحال در روز شانزدهم شوال حسب الفرمان والا برنك امیر محمد خان با دوازده ضرب توپ و چهار فوج پیاده
و دو هزار سواره نظام از کابل جانب هزاره بهسود خیمه بیرون زد و همدر خلال اینحال باز ماندگان چهل و
سه تن از خدمه اعليحضرت امیر شیر علیخان مرحوم وامير محمد يعقوب خان و سردار محمد ایوبخان چون محمد
علیخان بن لعل خان و خیر الدین خان کشه خیل و مبین خان تر کی و عباس خان میدانی و نور محمد خان بيك سمندی
و غلام صديق خان وردك و سلطان علیخان پیشخدمت و محمد اسلم خان و درویش محمد خان پسران صفدر علیخان
قزلباش و محمد حسن خان خياط و شاد محمد خان آبدار و محمد قاسم خان پیشخدمت و حاجی سلطانخان نا قری و


(۸۹۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
مورد الطاف
شاهانه شدن
غلام رضا
بيك هزاره
فتنه
بر انگیختن
ميران متمرد
عموم هزاره
دای زنگی
ودای كندی
را
نقل منشور
نصیحت
دستوريكه
بنام مردم
هزاره شرف
صدور یافت
محمد حسن خان مموزائی و عبد الحكيم خان لہو كردى و عبد الجبار خان توپ ريز وسيف الدینخان چهار دهى كابل و
پیر محمد خان رساله دار و موسى خان كبطان و عبد الرؤف خان پیشخدمت وضياء ولی خان رساله دار وغلام
محي الدینخان بن سردار سعيد محمد خان و محمد عمر خان كرنيل قوم الكوزائی و گل محمد خان فوفل زائى واحمد خان
پیشخدمت و شير احمد خان و محمد عمر خان پسران صاحب داد خان و تاج محمد خان كپتان ومنصور خان كپتان و
نیاز محمد خان ومیرزا حسین خان کپتانان و كهندلخان الكوزائی و شجاع خان و محمد شريف خان ومهر دلخان وعادل
خان وخدا بر حم خان و محمد اسلم خان و ارس خان وزوجة ايشيك آقاسی محمد اکبر خان وزوجة محمدا كرم خان بن
ايشيك آقاسی شیر دلخان مرحوم و دوتن زنان محمد عمر خان بن ايشيك آقاسی مذكور مفقود یكی دختر عطا محمد خان
دیكری دختر سید حسن ايل بيگی را كه بد خواه دولت بودند حكم اخراج صادر گرديده ميرزا محمد حسين خان
وميرزا عبد الرؤف خان كوتوالان كابل را فرمان شد که از کابل وقندهار جانب راولپندی اخراج كنند چنانچه
آندوتن بكار پرداخته يكي را از پی ديكری اخراج كردند تا بواسطه ایشان سردار محمد ایوبخان از راه خفا
مردم افغانستان را بخود مايل نكرده فتنه بر نينگيزد ومقارن اينحال مير غلام رضا بيك بن اسمعيل خان خلج
قيره خدا بنده سلطان با چند تن از بزرگان مردم تیزاب که خدمات شایسته نسبت بدولت بتقديع رسانیده بودند
چون درویش علیخان وشیر محمد خان وحاجی ملا محمود خان و قنبر علیخان و عباس خان و علی عمران خان ورضا بخش
خان وشكور خان وخدا داد و کیلی كه از دیرگاه با نامهای تصدیق خدمت بمواهر حکمران قندهار وافسران عساكر
نصرت مآثر بعزم زیارت سده علیای سلطنت معدلت آثار در کابل آمده بودند شرفیاب بازگردیده بخلع فاخره
سرافراز وممتاز گشته از حضور انور والا رخصت مراجعت حاصل كرده باز گشتند وحکمران غزنين وجنرال
شیر محمد خان مقیم ارزگان را فرمان رفت كه ایشانرا بعزت واحترام يك بديكر رسانیده واصل منزل ومقام
شان كنند و در پایان کار چنانچه بیاید بدون غلام رضابيك اراضی وعقار همه را ايشنك آقاسی دوست محمد خان
وعبدالشكور خان بن قاضی سعد الدینخان حكمران هرات بمردم مهاجر وناقل افغان دادند وازالفسوى ميران متمرده
هزاره دای زنگی و دای کندی که محمد رحیم خان حاکم تیزاب وقاضی سر بلند خان را با پیادگان ساخلو چنانچه
گذشت كرفتار ساخته و چند قطعه انز قرا ميكه بنام حكام وقضاة وعمال هزارجات در باب کابل فرستادن ميران
و ميرزادگان وسيدان وكربلائيان و كد خدایان وزواران هزاره شرف صدور یافته بودند از نزد هم دوتن حاكم
وقاضی كرفتار شده بدست آوردند و بمردمیكه با اینوقت خدمت دولت را کرده وهوای تمرد بسر نداشتند نموده
همه را بفتنه برانگیختند و ماجرا از عریضه یعقوب بيك پسر مير محمد حسن بيك سر جنگل كه هواخواه دولت
بود بعالی رای والا شده در روز شانزدهم مذکور ماه شوال که بر گه امیر محمد خان بعزم دمار اشرار هزاره از
کابل براه افتاد عموم هزاره دای زنگی ودای كندی و بهسود را منشور اندرز تأثير عديله جداگانه شرف نفاذ
و حتم ارسال یافت كه حضرت والا با مردم هزاره عداوت نداشته و ندارد اگر چنانچه خصومت میداشت در دمیکه
رونق افزای تخت آبای خودشد و مردم افغانستان که از تعصب مذهبی کمر بقل هزاره بسته بود میبایست همت
بر قلع و قمع هزاره کاشته از آنروز تا حال احدی را در مملکت نمیگذاشت و چون چنین نبود سعی در هم خواری
و بردباری اینقوم نموده از روز جلوس برسریر میمنت مأنوس خریدن و فروختن پسران و دختران ایشانرا منع
و قدغن فرمود ومسلمان واهل قبله دانسته در حمایت ایشان جدو جهد بكار برد تا كه مردم ارزگان و هجرستان وزاولی
و سلطان احمد و مير آدينه و پشه و شيرداغ وقلندر وشوی و بوباش وسه پای پس از اطاعت وانقیاد تمرد و سرکشی
کرده بازسر برخط فرمان نهاده از یکسال است که مطیع و منقاد شده اند پس اگر چنان می بود که ایشان دانسته اند
ميبايست بعد از حصول فتح دمار از روز کار ایشان بر آورده یكی را زنده نمیگذاشت وحال آنکه همه را بقهر وقسر
و تغلب در تحت فرمان آورده امان جان داد چنانچه همه مشغول امور زیست و زندگی ومواظب رعیتی و فرمان برداری
خود ميباشند و روز اطاعت بسر می برند و ا کنون ميران دای زنگی ودای کندی که با وجود مشاهده احسانات


( ۸۹۱ )
(جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) (سراج التواریخ)

کثیره وعطای خلاع وافره فاخره کامران لعت ورزیده سر از جیب تمرد کشیده اند همه مکافات آنست که میران
و بزرگان هزاره هرچه میخواستند از زیردستان خود گرفته و دختران و پسران ایشانرا فروخته صرف دوکان
خسارت شعار میکردند ودولت دست اذیت و آزار ایشانرا از ارتکاب قبایح افعال وذمایم اعمال بازداشته ایشان
ترك عادت را مرض مهلك دانسته آغاز فتنه وفساد کردند باری اگر از راه انابت پیش آیند انشاء الله مشمول
عواطف خسروی شوند والا کیفر کردار خود را دیده بقتل وتاراج روند ومردم هزاره بمضمون اینکه بسیه
دل چه سود گفتن وعظ نرود میخ آهنین در سنك در پاسخ این منشور موعظت و مرحمت دستور که میبایست بخامه
ضراعت الزاماً (۱) انابت بصفحة اطاعت الفاظ و مضامین معذرت ننگاشته عفو تقصیر میخواستند از جهالت وضلالت
لوله آن کرده در مقابل پادشاه کامیاب و رحمت خداست بمقام مناظره و مکابره بر آمده به بنان تمرد وقلم تحمر (۲) عریضه
نوشته ارسال پایه سریر سلطنت داشتند که فرمایش حضرت والا سراپا صحیح و برجا ومطابق واقع است اما حکام
وقضاة وعمال وضباط با افسران سپاه نظام که در هر موضع و مقام بوده و هستند مال وخون وزن وفرزند هزاره
را بباعث آنکه شیعه اثنا عشریه میباشند حلال دانسته وایشان را کافر پنداشته در سفك دماء واسر نساء وتاراج
مال ومتاع ایشان در یغ را جایز نمیشمارند چنانچه در اوایل حال حضرت والا در مطیع ومنقاد ساختن طوایفیکه
از اجداد و آباء سر بر خط فرمان نداشتند تصمیم حتمی کرده سردار عبدالقدوس خان را باقلیل از سپاه مأمور فرمودند
و مردم دای زنگی و دای کندی باهزار دایه و دهمالستان و بيا غوری وهزین و دای چوپان بامر دار مغزی الیه کمر خدمت
بچست بسته راه غیبه و تهدید برگرفته کوششهـا کردند تا که ازفرامین اندر زآگین حضرت والا و نصیحت سیدان و بزرگان
خود اینطوایف هزاره و از جود وسخنی که ازطوایف از بزرگان خویش دیده و شنیده بودند اطاعت پادشاه را
بر طبق امر خداوند و رسول قبول کردند و بدون جنك و پرخاش سر برخط فرمان نهاده وقلاع خود را خراب کرده اسلحه
حرب را تمام بدولت سپردند و آنگاه که سپاه نظام در اندرون ملك مقام گزیدند همان دختران و پسرانیرا که
حضرت والا از فروختن باز داشته قدغن کرده بود بدون خریدن ومبادله بن خود روا کراه متصرف شدند و بدان
اکتفا نکرده زنان شوهردار را در آغوش خویش کشیدند و ما بمردم از مشاهده اینحالت پس از اطاعت بغاوت
ورزیده کردیم هر چه کردند و دیدیم هر چه دیدند تا که بمکافات کردار خویش رسیدند و از جانب دیگر علمای ملت در
وقت طغیان و بغاوت آنمردم تفریق مصلح را از مفسد و معاهدرا از معاند نکرده حکم کفر بر عموم هزاره کرده
در تمامت ولایات افغار اشتهارات نموده جدال را با مردم هزاره ملی و جهاد قراردادند سپس
حکم در کابل فرستادن سادات و کر بلائیان وزواران از پیشگاه سریر سلطنت شرف نفاذ یافته
ایشانرا در تصور هلاك و دمار انداخت چنانچه خود را کشته و مال وعیال خود را در محل خوف تاراج و اسیری پنداشته
سر برداشتند که بهیچ صورت رفع این شبهت را بدون تن بمرك دادن نتوانند و هر کز سر بر خط فرمان نخواهند
نهند وحضرت والا پس از وصول اینعریضه آن کروه ظلوم جهول جنرال شیر محمد خان مقیم ارزکان و کرنیل
فرهادخان مقیم میرآدینه و کپدان عبدالصمدخان مقیم کیزاب وکپدان فتح محمد خان مقیم هجرستان و کپدان
محمد حسن خان مقیم سنگماشه جاغوری و کپدان غلام حیدر خان مقیم آشکازآباد را که بافواج قاهره و توپخانه
در مواضع مذ کوره اقامت داشتند فرامین جدا گانه ارسال داشته از مأمور و رهسپار کردیدن عساکر منصوره
کابل و ترکستان و هرات و قندهار و غزنین آگهی داده رقم فرمود که چون حضرت والا از بغاوت هزاره دای زنگی
ودای کندی آگاه کشته ایشانرا امر کرده بود که آماده قتال بوده مترصد حکم ثانی باشند اکنون که آنمردم
راه راست اطاعت را کم کرده و از اندرز و نصیحت رو برتافته جانب صحرای غوایت شتافته فرامین موعظت
آکین را که از طریق اتمام حجت ارسال شده بودند نپذیرفته بروایت لازم و متحتم گردانیدند که دمار از روز کار
ایشان بر آرد و کیفر کار ایشانرا چنانچه باید بروی روز کار ایشان نهد فلهذا از مواضع اقامت خود روی
بتدمیربـوی آنگروه شریر نهاده کوشمالی بسزا دهند چنانچه ایشان پس از یننو وصول افکندن این منشور بکار

نقل عريضة
مردم هزاره
که در پاسخ
نگاشته دادند

(۱)
نامه دولت

(۲) بتعمر
پلنگی نمودن