(۱۱۹)
(جلد اول) (ذکر وقایع ایام فتور افغانستان) (سراج التواریخ)

سمندر خان را نیز واسطه بین ومصلح طرفین قرار دادند چنانچه اوسری حالشان کشته شاه را بفرستادن محمد
شریف خان در نزد آنها راضی ساخت ومشارالیه با امیناه جانب لشکرگاه اوشان راه برگرفته صاحبرادگان سرهندی را
با خود همراه برد و امیر مکثنون خطر آنان را معلوم کرده با نواب بهادر خان که معتمد میران حیدر آبادو میرد و بلوچیه بود
مراجعت کرد و او پس از شرفیابی حضور شاه تمهیدات نيك بکار برده آتش غضب شاه را فرونشانید چنانچه عذر
پسران میرصياد علیخان را پذیرفته چهار صد هزار روپیه بعهدهٔ آنها وغیره میران سند گذاشته امرکرد که بخزانه
شاهی رسانند تادرسرزمین سند لکه کوب سپاه ودست خوش تاراج نشده رأیت عالیات جانب قندهار در اهتزاز آید
وازین امرشاه لشکر باطنی که بطمع غنیمت مال ومتاع سندیان کمر معاونت بسته بودند آزرده دل ورنجیده خاطر
شده افواج روهیله وهندی شورش آغاز کردند و نزديك بود که لشکر از هم بپاشد ولیکن شاه بتدابیر حسنه و مساعی
جمیله اطفای آن نائره نموده بعد تأکید کرد که احدی از مردم روهیله وهندی را در فوج نگذارند
ذکر توجه شاه شجاع از سند بجانب قندهار
چون از لشکر فرستادن عباس میرزای نائب السلطنه در هرات چنانچه مذکور شد دولت انگلیس را در خاطر
ناگوار آمد که مبادا از مسخر نمودن شاه ایران افغانستان را خللی در هندووی دهد پس مستر مکنيل ایلچی
دولت شان که در طهران بود جان مکنیل نائب اول خودرا روانه مشهد نمود که نائب السلطنه را از قصدش
بازدارد اما او را مخفی که مطابق عهد نامه دولت ایران وانگلیس باشد در دست نبود لاجرم بی نیل مقصود مراجعت
کرد وکار هرات از سبب فوت نائب السلطنه بقراریکه رقم گشت فیصله شد وکار گذاران انگلیس از جواب
نائب السلطنه مرحوم اندیشه دیگر ورزیده شاه شجاع را که بعزم استرداد مملکت موروثی خود آهنگ قندهار
کرده از لودیانه نا سند آمده بود زیاده تر ترغیب وتحریص (۱) جانب قندهارش کردند و او باسی هزار مرد پیکار
در اوائل ماه ذیقعده سنه ١٢٤٩ هزار و دوصدو چهل و نه هجری از سند رو بجانب قندهار نهاد و در علاقه منجهیلی
محراب خان بلوچ رسیده وی دیده بدخواسته خواسته (۲) و باقریش کشیده در علوفه و آزوقه لشکر تقاعد نورزید
وازسفر شدن خبر این سفر شاه هواخواهانش شاد خاطر گشته فوج فوج ودسته دسته برکاب او حاضر میشدند
چنانچه کثرت سپاهش بجائی رسید که خودش مینویسد که از انبوهی لشکر بخاطر میگذشت که آیا کدام صاحب
تخت وتاج چنین بحر مواج درخت رایت خود خواهد داشت و اگر داشته باشد چگونه دیگری در مقابله اش علم
مقابله خواهد افراشت و با این چون همه آن لشکر (٣) ایلمجاری واز قواعد نظام عاری بودند افسوس دست میداد
الغرض محراب خان بلوچ کسان وخویشان خود را از راهیکه پدرانش رفته بودند گسیل درگاه شاه نموده التماس
کرد که بزرگان بلوچیه از طوعیت دست باز نکشیده در عبودیت اطاعت من در نیاورند اگر درینوقت بنحست
تنبیه و تهدید آنها فرموده شود نیکو خواهد بود که بعد باطمینان خاطر بملازمت رکاب حاضر آیم و شاه امر کرد
که خود شما حاضر حضور شده رهسپر خدمت شوید تا مردم بلوچیه قرأیت ملازمت شمارا برکاب شاهی دیده
از سطوت قهرمانه خسروانه مطیع و منقاد دیانت شوند والا هرچه در دل داری مجرای آن گرفتار خواهی آمد
ومحراب خان بغریب داد محمد خان غلجائی مختار کار خود که بامر داران قندهار قرابت داشت از آمدن سردار زبون شاه
در موضع شال و مستنك جهت استمالت محراب خان چادر زد درنك فرمود وشهرزاده محمد تیمور را از شکار امر حرکت فرمود
و آنگاه که محراب خان راه اطاعت نه پيود ازقفای شهر زاده براه برگرفته سرزدنش او را معطل بوقت فرصت گذاشت و در عین
راه نوردی از رسیدن عريضه شهرزاده محمدتيمور ملهم بخاطر شاهی شد که مردم روهیله و هندوستانی که بالر روزهسپارند
از طریق خلاف اختیار کرده نزديك است که تیغ فتنه از غلاف برکشند وشاه بسرعت باد وشتاب سحاب بانوار
وشبگیر راه درنور دیده باردوی شهرزاده رسید و آتش فساد آن دوجماعه از زبانه زدن بازماند ومکشوف گشت که
برانگیزنده این نائره خلافی جهاندادخان بامیانی بود که از تقرب سردار سمندر خان با میرانی بدربار شاهی حسد برده
کجروی اختیار کرده خواست که فتنه استوار نماید امناز سطوت وهیبت پادشاهی چیزی نتوانست و هم چنین
دیگران که سلسله جنبان شور وفغان بودند جرأت نمی توانستند و شاه اگرچه از حال همگنان آگاه بود بحوصله عظیمه

ذکر توجه
شاه شجاع
جانب قندهار

(۱) تحریص
طمع و
بیم با انگیزا
(۲) خواسته
متاع واسباب

(۳) ایلمجاری
باصطلاح مردم
افغانستان
فوج ملکی
یعنی لشکر
غیر نظام وبی
تخواه را
گویند ۱۲


(۱۲۰)
( جلد اول )
( ذکر وقایع ایام فتور افغانستان )
( سراج التواريخ )

سلطنت وتقاضای وقت مدارا فرموده هيچ نگفت واگر کسی غايتبای ولحاظ حكم پادشاهی رانکرده جسارت
وجزافی می نمود بضرب چوب ادب میشد وازان جمله پاینده خان بنی سردار مددخان اسحق زائی روزی تقرب بارگاه
شاهی یکی ازخوانین گفتگو کرده بالافغانی دست بقبضه شمشیر برد وشاه آگاه شده نخست حكم قتلش داد بعد بشفاعت
خوانین دران از خون او در گذشته محبوسش فرمود و پس از چندی اخراج البلدش نمود خلاصه شاه شجاع از انجا
که این ماجرا بوقوع پیوست اسپ عزم رانده در آخر ذی الحجه سال ١٢٤٩ هزار و دویست و چهل و نه هجری
در بند ذاکر دواتع دو کروهی قندهار فرود آمد
( ذكر محاربه شاه شجاع )
ذكر محاربه
شاه شجاع
با سرداران قندهار و محاصره حصار آن
با سر داران
قند هار
در ظهر روز فرود آمدن شاه شجاع در موضع مذکور جمعی از پیش تازان سرداران قندهار تا کنار لشکر گاه شاه اسپ
رشادت رانده و سپاهی نشان داده افواج شاهی بعزم پيكار ودفاع ایشان برخواسته ایشان از جنبش سپاه شاه بدون
ستیز و آویز راه مراجعت جانب شهر بر گرفتند و روز دیگر که غره محرم سال ۱۲۵۰ هزارو دویست و پنجاه هجری
بود شاه شجاع از بند ذاکر و کوچه متصل حصار نادر آباد فرود آمد تا اکبر سرداران قندهار ختم کارزار کنند
لشكری شاهی باستظهار دیوار قلعه مذکور استوار و پایدار باشد ولی قندهاریان عزم رزم نکرده و شاه بعد از زوال آفتاب
(۱)
پای رکاب نهاده تا قاضیه کاوله رس توپ نزديك شهر شده با صفوف آراسته بایستاد و قدری درنگ کرده لشکر پایش
متی کردن
آهنگ یورش کردند وشاه نظر باينكه خصم پشت بر حصارند مبادا ( ۱ ) وهی بروی کار آید سپاهش را از یورش
و سست شدن
باز داشت و با وجود آنهم اینطرف آنطرف دست بردی کرده اكثرا زاسپ و آدم قندهار پا را تلف نمودند تا که سرداران
قندهار را غیرت گریبان گیر شده عزم پیکار کردند و هنگام عصر نائره کار زار شعله ور گشته سردار مستعد خان بپیسره
و حائر اذکان درانیه در میمنه سپاه جای گزیده بمحاربه گرائیدند و بسیارش از یکدیگر را بخاك هلاك انداخته در همهمه
قندهار پای واپس ميساختند و بازهجوم آورده بجنگ می پرداختند تا که روز بیکاه گشت و تاریکی شب حایل گردیده
هر كدام بمقامی بر گشته سرداران قندهار پس از درامدن بشهر دیگر بر نیامده متحصن شدند
و افواج شاه اطراف شهر را گرفته بمحاصره پرداخته خودش همه روزه براسپ نشسته تا چمن نزديك شهر گردش
و سپاه را تاکید می فرمود. بعشکر گاه معاودت می نمود و لشکریانش سلامت کوچه ها آراسته خودرا بنزدیك شهر رسانيده
سنگرها برافراختند و چنان تقرب قلعه جای گرفتند که جانبین سخن همدیگر را شنیده با هم مبارزت و مناظرت مینمودند
تا که راه آمدورفت قلعه کیان مسدود شده دواب و مواشی شان از عدم علوفه که دیوارها را خوردن گرفتند و از عسرت
ساکنین بلد و حرفه وران را از شهر بیرون کشیدند ومال ومنال صاحب ثروتان را صرف نمودن آغاز کردند
و با اینهمه مضایقت و معاسرت گاه گاهی از شهر بیرون شده و حمله کرده باز میگشتند چنانچه روزی بعد از زوال آفتاب
از باب هرات خارج کشته چون نیر شهاب بعشكر محمد شریف خان مهمند که خالی از ذهن و آسوده نشسته بودند
با شمشیرهای آخته بتاختند و شریف خان بدون آنکه سراسیمه شود و دست از پا گم کند بمدافعه پرداخته چندین
از ایشان را بخاك هلال انداختند و شهر یان از پاره و بروج سنگرها را بزیرتوپ و تفنگ گرفته نگذاشتند که از سنگر
سر برآورند و ازین آوای توپ و تفنك و هياهوی مردان جنك شاه نيز بی درنگ رزم نشسته بتاخت مبادا امربازی
و خود داری کرده چند دسته از سواره نظام را بمدد ویاری محمد شریف خان فرستاد و خود تا چمن قرب سنگرها
اسپ رانده دلیران سپاه را تأکید خود داری و ترغیب استواری همی نمود که چشم شهریار بررأيت هيبت آيت شاهی افتاده
کسانیکه از شهر بیرون شده سرگرم مقاتله بودند دست از جنك باز داشته لوای هزیمت جانب شهر افراشتند و بعضی
از ایشان در حین گریختن قتل و برخی جریح کشته تباهی بشهر در آمدند و جمعی از سواران ایشان طبل اطاعت
نواخته علم انقیاد جانب شاه افراختند وشاه ایشان را بادایران سپاه خویش که پای شجاعت فشرده کاررشادت پیش برده
بودند همه را از عطای خلعت سرافراز و ممتاز ساخت و کشتگان رزم گاه را امر دفن فرموده زخم یافتگان را بمراهم
مراحم ملوکانه التیام دادن آغاز نمود و بعدازان از سبب مقتولین و مجروحین سپاه که لشکریان شان خشم نالو اندوه گین


(۱۷۱)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
گردیده بودند همه را حکم یورش داد که روزه با حضرت جی و باغ سردار رمد خان را که باز شهریان هجوم آورده متصرف
شده بودند بتصرف آرند و تمامت سپاه با مرشاه بر هر دو جا حمله کرده با آنکه کلوله توپ وتفنك از بروج و باره حصار
چون تكرك می بارید رایشان میبارید رو بر نتافته هر دو موضع را متصرف گشتند و سواره و پیاده که در هر دو مقام اقامه
داشتند بعضی با دیگر اینکه از شهر برای مدافعه برآمده بودند از درهزیت بشهر در آمدند و برخی سلام کرده باره
دستگیر شدند و سلامیان نوازش یافته رهسپر خدمت شدند و پس از حصول این فتح سرداران قندهار را دست از کارزار باز مانده
یا راه فرستادن رسل ورسائل نهادند و باب ارسال مکتوب را بملامحمد حسن خان عالمقوم گفر ابعثه سفارت با وداشتند کشادند
و درین اثناهمه لشكر شاه شجاع از درانی و غلجائی و روهيله وهندوستانی که خود را چیره دست پنداشته بودند
بعرض رسانیده التماس کردند که شب هنگام یورش برده شهر را مسخر نمایند و شاه از فهم معالى حال و استقبال
مسئول ایشانرا بکوش قبول جانداد چه باخود اندیشید که ضرب کلوله لشكرش بدیوار و از خصم بجان و تن
مردان کار زار نشسته کاری از پیش نخواهد رفت اما دلیران سپاه از عزم خود باز نگشته استوار شدند و اصرار
همی کردند تا که اجازت یورش حاصل نموده شبی با هتك یورش پیش خزیده اطراف قلعه را فرا گرفتند و بعد
از توپ اول و دوم مقرره مستمره که هر کدام بمقامی مترقب و گوش بآواز هم بودند وصمت وسكوت بروی کار
آمد و خاموشی رواج گرفت تمام سپاه خود را بکنار حصار رسانیده پلی هت بنرد بانها گذاشتند و شهریان
که بواسطه بعضی از غمازان عسا کر شاهی ازین یورش آگاهی یافته خود را بکمین کین آرام گرفته بودند بمجرد
صعود دادن و برفراز حصار بر آمدن پیش تازان لشکر شاه شجاع بز دن توپ وتفنك پرداخته بضرب شمشير
امتباع همه را بزیر دیوار انداختند و بسیار کسی را از مراتب نرد بانها که بمثابه مور از پی هم رو ببالا بودند
بضرب کلوخ وسنك و ريختن آب جوش داده ننگونسار ساختند و باو جود آن که سپاه شاه هرگز راه پیش بردن
نداشتند از غیرت آنکه خود خواستار یورش شده بودند تا روشنی صبح دست از هجوم آوردن و بازپس نشستن نکشیده
بامدادان خائب و خاسر بسنگر های خویش مراجعت کردند و از جبهه کشتگان بسیار ودلیران نامدار یکی محمد رضا
خان برادر زاده سردار سمندر خان بود که همه باعث آه و افسوس شاه شدند و چون زمان محاصره و محار به
طول کشیده مجهول و نه روز کشید خوانین غلجائی بگوش هوش شاه رسانیدند که سردار دوست محمد خان
از مکتوب برادرانش که باو رسیده کلایم مجید را ذریعه مدد خویش ساخته باسران مردم قزلباش و كابلى سو گند
در میان نهاده که بمال و جان معاون وی باشند چنانچه بالشکر آراسته از هر دو گروه از کابل براه قندهار بر گرفته
و زود است که وارد قندهار شود بنابران لازم ومتحتم است که شاه یکی از شهزاد کان را با چیزی از سپاه با نسداد
راه او بگذارد تا از آمدنش بقندهار باز دارد که باطمینان خاطر بقیه فوج همت بر تسخير قندهار مصروف نماید
و شاه که کیسه آرزویش از زر نقدتهی بود قوت الشکر فرستادن را با وجودیکه پنجهزار تن سواره و پیاده در رکابش ذكر ورود
حاضر بود در خود ندیده رضا بتقدیر داد
رسیدن سردار دوست محمد خان در قندهار ) سردار دوست
( وهزیمت یافتن شاه شجاع ) محمد خان در
قندهار
چون خبر آمد آمد سردار دوست محمد خان سمر گشته در افواه لشکریان شاه افتاد شاه از راه حزم (۱) (۱) استواری
و احتیاط لشکرش را از چمن شیر سرخ واقع کنار نادر آباد کوچ داده تخت موضع قوشخانه و چشمه و هوشیاری
میدو زائی را عسکر گاه قرار داد و از آنجا نیز باندیشه اینکه مبادا افواج سردار دوست محمد خان
که رهسپار دیار قندهارند در رسیده از قفا وقد هساریان از پیش رو جمهور گشته از دو جانب کار را بروی
دشوار سازند و رخنه در استواری حصار روز کارش اندازند برخواسته خود در باغ عباس آباد و سپاهش
از سر پوزه ده مؤسس تا چهل دختران فرود گشته از وسط یکسو شدند و پانزد بانها ترتیب داده عزم یورش کرد
و در سحر شب مجماهم محاصره دوباره بر شهر حمله فرموده لشکریانش نرد بانها بروج وباره دیوار نهاده بالا شدن
آغاز کردند و از همه پیشتر شخصی بر فرازشاه برج نورزائی بر شده از جمله پاسبانانیکه در انجا و بخواب بود یکی


( ۱۲۲)
( جلد اول ) ( ذكر وقايع ايام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
از قبيله بارك زائی از خواب بیدار گردیده دست بكوزۀ پر آبی كه نزدیكش بود برده سيك برسر اوزده از زیردیوار
نكون سارش ساخت واو در حین غلطیدن با یكرنگ طراز شدن بود خورده با خود سر افزیر کرد و همجنین يك
بدیگری خورده همۀ انانیکه در يك نرد بان پي هم پا گذاشته بودند فرو ریختند بعد صدای شور وغوغا بالاشده
جانبين بگلوله اندازی پرداختند ودران میان گلوله از جانب لشکر پان شاه بایشیك آقاسی حاضر خان پوپلزائی
که در اندرون شهر وروی دلش بسوی شاه بود رسیده از پا در آمد و سرداران قندهار از نگون سار کشتن او
شادخاطرشده و زبان راندند که تير قضا دوست را از دشمن جدا نمیسازد خلاصه اکثر از یورشپان مقتول ومجروح
(۱) خائب گشته خائبا نه (۱) مراجعت کردند و در روز این شب سردار مهر دلخان با سربرادرش کهندل خان باندکی از دلیران
نا امید و بی از لشکریای محاصره بیرون گذاشته سنگرهایی افواج شاه را که در حدود باغ سرداران افراشته بودند برشکست
بهر. و تا پگاه روز مذکور حمله های مردانه و دست بردهای دلیرانه کرده شب هنگام بشهر در شد و چون سرداران
از سبب محاصره علل بنزدیك رسيدن سردار دوست محمد خان نداشتند بمشورت پرداخته قرار دادند كه همگنان
از شهر بر آمده بخصم حمله ورشوند تا هر که را خدا یار گردد اختر طالع مدد کار آید پس در روز پنجاه ويكم
محاصره برای پیرو آزمائی جمعی از سواران را بیرون فرستاده در حينيكه سواری شاه از كنار شهر جانب باغ عباس آباد
میگذشت حمله کرده جنگ در پیوست وزود خودرای واقع گشته قندهاریان از صدمۀ گلولۀ توپ بی ثبات گشته پس
نشستند و با آن سپاه شاه را زبون پنداشته روز سه شنبه بیست و دوم صفر سنه ۱۲۵۰ هزارو دو صدو پنجاه هجری كه
روز پنجاه و دوم محاصره بود سردار رحمدل خان بسواره و پیاده متعلقۀ خویش از شهر بیرون شده راه كتال یا باول(برج)
پیش گرفت و از کنل گذشته از راه جلیوان بمرغان و گند كان در عقب اردوی خصم رسیده بکمین گاه نشست
و همچنین سردار مهر دل خان با متابعانش از دروازۀ شکار پور بر آمده ببرج على وباغ بالا جانب شرقی لشکر غنیم را
گرفته استوار بایستاد وسردار میرافضل خان باملازمان خویش اسپ رانده جانب تل سرخ وپوزۀ پیرای مال دارا
که طرف شمال عساکر شاهی بوداقامتگاه قرار داد و سردار محمد صدیق خان بن سردار کهندل خان با دسته دوم
از فوج بیگانی پدرش از اثر سردار میر افضل خان راه برگرفت وسیدال خان پسرو خیل با خلجی خان و دیگر
تیارو خیلان كه اكثر افسر توپ خانه بودند باپوپزائی كوه سرخ را محل استادن قرار دادند
و خدای نظر خان ماما با دو ضرب توپ بکوه شکار پرشده مقام گزید وهمدر بحال سردار دوست محمد خان
بقرار نوشتۀ شاه شجاع که درج روز نامۀ خويش نموده بالشكر شايان در رسیده باغ سردار رحمدل خان را فرودگاه
ساخت و قبل از انکه فرود شود باسردار کهندل خان که همراه تماست سران قبایل درانی و احشام سیستانی و دوازده
عراده توپ از راه زیارت گاه کابلی شاه طريق ساقه روی سردار میرافضل خان را بر گرفته بود در ینگاه برج دروازۀ
توپخانه ملاقات و باهم مصافحه و معانقه کردند و چون وقت تنك بود درنگ نکرده بمجرد وصول و فرود آمدن
سردار دوست محمد خان در باغ مذکور از همه مامورین مواضع مستعدۀ مذكوره بالرۀ تازه جنك شعله ور كشت
و سردار دوست محمد خان لشکر خویش را ترغیب جنك كرده بز دن توپ و تفنك کرائیه ند و در حین كيرودار با آنكه
توپی از اثواب شاه شجاع بصدمة باروت تركيد افواج سردار دوست محمد خان عقب نشستند و شاه در سرا پردۀ
خویش شده اعیان سپاه از درانی و غلجانی و بلوچی وسیستانی انجمن گشته شاه ایشان را خطاب نموده فرمود که
در نجا كه اعداد سپاه ما دائرۀ يك فرسنك براكنده ومنتشر اقاده گزیده اند باخصم جنگیدن از راه حزم دور است
وایشان سکوت کرده چیزی بزبان نماندند پس شاه باندیشۀ خويش شبيخون اختیار کرده امر نمود که تماست سیاه
شبانگاه بر خصم بتازند و سردار سماندر خان با اکثر از سران سپاه یکجهت شده لب بپاسخ كشوده بعرض رسانیدند
که از شبیخون زدن بروز حمله نمودن نیکو تر است چه لشکر از خستگی و کشاکش روز در شب استراحت حاصل می نمایند
و برای رفع خستگی شب فرصت نمییابند پس شاه عرض ایشانرا پذیرفته عمل روز بد روز کردو در روز مذکور باوجود یکه
نخستین می پنداشت و هم لشکرش از شهر کهنه شاه حسین و چهل زینه تا کنل مورچه منتشر اقامه داشت لوای محاربه
برافراشته همت برمقاتله كماشت و از سبب پراکندگی سپاه خود در وسط اقامتگاه گزید تا هر جانب فتوری روی دهد از راه


(١٣٣)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
معاونت ومعاضدت بدانوسوی شود و جانبین بهم در آویخته فراوان خون یکدیگر ریختند و چند دفعه يك بديگر هجوم
گشته در هر مرتبه سپاه سرداران را بستی روی داده با پس می نهادند و باز هجوم آورده مجلت می گراییدند تا که
در اخیر چنان هزیمت یافتند که مغلوباً از شهر و منزل باغ در گذشته سردار دوست محمد خان لشکریان را هر قدر
ترغیب بایستادن کرد کسی گوش بسخنان او نداده بپای فرار میدویدند و افواج شاهی از راه غلبه بقرب حصار قندهار
رسیده چهار ضرب توپ را متصرف شدند و چند مهیار شتر شیرخانه را باشيهيك جان زده و سربریده بدست آورده
باچند سر دیگر که از اعیان سپاه سرداران بریده بودند از حضور شاه گذرانیدند و بنظر همه حاضران فتح شاه را
حاصل و کار برمراد دانستند چنانچه خودش می نویسد که سردار دوست محمد خان رشته آمالك را تاريك وقند هاريان
روز اقبال شان را تاريك ديده آواز كنار قلعه دور شد و ایشان عيال خود را سوار اسب فرار کرده عزم
گریز کردند و در چنین حالت سرداران و اعیانی که مواضع مستعده واقعه اطراف سیاه شاه را جنانچه گذشت
گرفته بودند دست بشمشیر برلشکر شاه حمله کردند و ازان میان سردار میر افضل خان برسر خود شاه شجاع که
اینوقت از حربگاه برگشته در باغ عباس آباد نیاز کاهنی نشسته بود تاخته او را مغلوباً از باغ بیرون ساخت و شاه
از واهمه اینکه مبادا دست گیر شود از راه ادبار رو در بادیه فرار نهاد و لشکریش چون او را روی بگریز مشاهده
کردند لاجرم دست از ستیز کشیده بافاده هزیمت نهادند و همی کدام جانب موطن و مسکن خود راه بر گرفتند
و از جهۀ افسران نامی افواج نظامی شاه جنرال كمبل نام انکلیسی که خود را حامی شاه میشمرد دست گیر واسیر
سردار محمد افضل خان بن سردار دوست محمد خان كشت و تمام اسباب و مواشی و دواب و خیمه واثواب شاهی
متصرف سرداران قندهار و سردار دوست محمد خان در آمده شاه ببدستگاه با صد سوار بشبکیر وا بوار روی بسوی
هرات نهاد که شاید از انجا مکمتی حاصل کرده دوباره آهنگ تسخیر قندهار کند و بدین امید از رود هیرمند عبور
کرده بکار بز اسحق زائیان عطف عنان نموده در سایه درختان فرود آمد و استراحتی حاصل کرده روز دیگر
وارد منزل دوستک شد و در قلعه مددخان اسحق زانی روز را بسر برده هنگام شام راه بر گرفته جائی در نك نكرد
تا که بقلعه واشیر رسید و از انجا علوفه و آذوقۀ ضروریه برداشته داخل علاقه متعلقه علیخان بلوچ واقع سرحد
سیستان شده از انجا بدستیاری کد خدائین بلوچیه باقلعه لاش رسیده بجهروز درنك کرد بعد از انجا حرکت کرده
در عرض راه منزل اول علیخان بلوچ والی سیستان و غلام رسول خان بن صالح(١) خان اسحق زانی حاکم لاش
وجوین نزد شاه حاضر آمده تا موضع گده بملازمت رکابش برامده نور دیدند و در انجا خود علیخان حاضر گشته
درك ملاقات کرد و پس از سه چهار روز صالح خان نیز حاضر شده شاه را تکليف رفتن بلاش و جوین کرد و شاه علیخان را
بخلعت کران بها نواخته رخصت مراجعت بسیستان داده خودش با لتماس و تکلیفی که صالح خان کرد وارد لاش و جوین
شد و از انجا الله داد خان پیشخدمت را با مکتوب مشتمل بر رویداد واقعه قندهار نزد شهزاده کامران در هرات
فرستاد و او از ماجرای گذشته اندوهگین کشته حاجی فیروز خواجه سرا را که از دیگر اعیان نظر بمحرمیت در نزدش
فوقیت داشت با تحف وهدایا همراه فرستاده شاه کسیل کرده مکتوب نموده پیام داد که چون خط جدائی در بین
متصور نیست و همه رعایا فرمان بر اطاعتند میباید در دارالرقام راه شده اقامه گزیند و اگر خاطر آندین خود مرآمد نظر
داشته باشند نیز مضایقه نخواهم کرد و شاه دوماه در لاش و جوین روز بپگاه کرده در ایام توقفش اکثر از بزرگ
زادگان درانی چون علیم خان بن میر علم خان نور زائی با هم و برادر زا دگانش و محمد عظیم خان بن نور محمد خان
فوفل زائی وسيف الدين خان بن يحيى خان باسیزائی و آقا جانخان بن مسیر آخوند مهر علیخان اسحق زانی
وغلام نبی خان بن علم خان عبدالی و غيره بزرك و كوچك از راه اطاعت حاضر در گاه شاه شدند و پس
از انکه مکتوبات متوالیه و متتابعه شهزاده کامران در باب اقامه گزیدن شاه بهرات بمطالعه اش پیوست
از اصرار اولاش و جوین را ترك كرده وارد فراه شد و در انجا تصمیم عزم کرد که جمعیتی فراهم
آورده بخلاف آنانیکه در نزع هراتی از تصرف شهزاده کامران ترغیب و تحریص میکردند قصد قند هار نماید
ومقارن اينحال مكتوب خسرو ميرزا والى خراسان نیز از مشهد متابعاً بصالح خان هم رسید که شاه را با خود
(١) صالح
بلفظ افغانی
سالو تصغير
صالح است


( ١٢٤ )
( جلد اول ) ( ذکر وقایع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواریخ )
در مشهد آرد تا کار وهمراه کنند واو شاه را ترغیب بسیار رفتن مشهد کرده پذیرفته نگاشت زیرا که مکاتیب
خوانین درانیه واو بماقیہ نیز ازراه خفا بشاه رسیده و میرسید که عزم هرات کند و آنولایت را متصرف شود
وشاه محمود اندیشید که مبادا بفرض جوئی خوانین درانی و هرائی بساط دیگر گسترده شود که باعث خرابی کار
شاهزاده کامران باشد و هم بدل جیداد که جهانیان خواهند گفت که شاه شجاع از ستیزیدن باخصم عاجز آمده بخرابی
خانۀ خویش پرداخت باری باین اندیشها ترك رفتن مشهدو هرات کرده ازراه ریگستان طریق گیچ و بلو چستان
بر گرفت که در آنجا مکنت و اقتداری بدست آورده بعد قصد قندهار و عزم کارزار کند واز جاده بگوا قطع
بیابان و منازل کرده بعد از چهارده روز وارد موضع منگو چر واقع قرب کلات نصیر تعلق محراب خان بلوچ شدو ازانجا
حرکت کرده تاش آفتاب جانت را در منهای موضع مذکور گذرانیده نایب منزل زده چاشتگاه روز دیگر
در نخلستان واقع فاصله یکمیل بکلات فرود آمد و محراب خان بلوچ بخبریافته حاضر حضورش شدو در منزل خویش
دعوتش کرد و شاه بالتماس او در جائیکه تذاکره نزول فرمود و سرداران قندهار ازراه نوبندی او بجانب بلوچستان
آگاهی یافته سردار رحمدل خان را با پانصد سوار بتعاقب تاشند چنانچہ مقارن وصول ونزول شاه شجاع درنزد
محراب خان بلوچ وی در موضع گرگ واقع شش کروهی کلات رسیده باعث اضطراب خاطر شاه و محراب
خان شد و شاه سواران همراهش را امر مهیا شدن بدفاع کرده بدل گفت که محراب خان چیزی داشته که از آنجا
مرا بخانه اش دعوت کرده است و محراب خان سواران شاه را از مقابله بازداشته گفت که از آنجا همچنان که آمده است
اگر مراجعت کرد فهوالملوب والا اورا به نیروی بازو معاودت خواهم داد اینرا گفته راه شفاعت بر گرفته
نزد سردار رحمدل خان شد واز در ضراعت سخن رانده اورا ازدست گیر کردن شاه شجاع باز داشت مشروط
باینکه اورا درخانه خویش دیگر درنگ نداده بگذارد که بملك ديگرولايت کند و سردار رحمدل خان شش روز
در آنجا توقف ورزیده کمال آدمیت و میهمان نوازی از محراب خان دیده تحفه و هدیۀ شایان گرفته مراجعت کرد
و محراب خان شاد خاطر بتراش معاودت نموده بازای این خدمت از شاه التماس کرد که شهنواز خان وفتح خان
در نزدِم محبوس بودند و هم دو تن از زندان گریخته داخل ایل و الوس علاقۀ گیچ شده باتفاق و اعانت سردار
سمندر خان لوای شورش افراخته اند امید آنکه بتوجه شاهانه اطفای این نائره فتنه شود وشاه عذر بدستگاهی
پیش آورده بتسلیات زبانی مطمتن خاطرش ساخت و بعد از چند روز براه درۀ موله رایت حرکت افراخته
پس از نه روز در موضع کوترو فرود آمد و سردار سمندر خان را که باشهنواز خان وفتح خان در شورش همدستان
شده و محراب خان دفع آنرا التماس کرده بود بذریعه مکتوب نزدخود خواسته آندو تن دیگر را که درتيمك سرگرم
مقاتله و مجادله بودند پیغام داد که تماورود موکب شاهی دست از محار به بازدارند و سردار سمندر خان حسب الخواهش
شاه حاضر آمده آندوتن دست از جنك بازنگشیده بپام شاه را وقعی نگذاشتند تا که شاه وارد بهك كشته بپاس
خاطر محراب خان که او را زبانی تسلی داده بود آندو تن را بادیگر بلوچان که داخل عمار (١) فتنه بودند تنبیه و شاهانه مستمال
ساخته خود بفراهم کردن لشکر پرداخت و سمندر خان نفیس عزم شاه شده گفت که در چنین حالت بی استعدادی
جمع آوردن لشکر نزدخرد متعسر است زیرا که قبائل و احشام (۲) اینقام را داب آنست که امروز انبوهی پیش آمده
فردا گروهی پس میروند و مبالغ کثیر بصرف شان رسیده معاون وهم شريك كس نشوند و خصم آگاه گشته
درپی ما افتد و ما کوه نشین و بادیه گزین شویم و هم وقت آنقدر وفا نکند که افواج نظام شکست یافتۀ قندهار
خبریافته فراهم آیند پس بامردم الوس در مقابل خصم چیره دست ایستادن جزاز شکست یافتن چیزی دیگر حاصل
نخواهد کشت و شاه ازدلائل او فسخ عزم کرده سردار سمندرجان را که درحالت این گفتارش تب عارض شده
بود رخصت فرموده در سیوی تزداهل وعیالش رفته قالب از روح تھی کرد وشاه ملازمین رکابش را امر بدفن
او کرده تاسف و حسرت بسیار نمود وعیالش را باقعه بهك امرکرده خود بادل پر آزرو از آنجا جانب لودهیانه رو
نهاده وارد لارکانه شد و چند روز جهت رفع خستگی و حصول استراحت در انجا درنگ کرده در ایام توقفش
میران خیرپور و بزرگان حیدر آباد حاضر حضور شاه شده هریکش دعوت منزل و خانه خویش کرده شاه بنابر زیارت

( ١ )
عمار بضم اول
بمعنی انبوهی
و بسیاری
آب و بسیاری
مردم

( ٢ )
احشام خادمان
و لشکر یان

فوت سردار
سمندر خان


(١٢٥)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
مزار لعل شهباز حیدر آباد را برگزیده روی بدانوی آورد و در روز بیست و نهم ماه رمضان سال ١٢٥٠ هزار و
دویست و پنجاه هجری در باغ میرزین العابدین بکنار نهری فرود آمد و پس از حصول استراحت و ادای وظائف
زیارت واخذ تحفه وهدیه از میران آنولایت از جادۀ جلمیر و بیکانیر رهسپار لودهیانه گشت و در روز هفدهم
ماه ذی القعدة سنه ١٢٥٠ هزار و دویست و پنجاه وارد آنجا شده بفکر فراهم نمودن سپاه پرداخت .
ذکر متصرف شدن رنجیت سنگهه ذكر از دست
شهر پشاور ومضافات آنرا شدن پشاور
و همدرین سال بخلال احوال مذکوره رنجیت سنگهه که باشاه شجاع معاهد و در تسخير ملك موروثی او را
معاضد گشته و با سردار سلطان محمد خان چنانچه از پیش رقم کشت معاهد بود لشکر جانب پشاور تاخته با سردار
موصوف طرح مقاتله انداخت و جنگها کرده پشاور را بقهر وغلبه متصرف شد و سردار سلطان محمد خان از راه
هزیمت در علاقه باجور رفته اقامه گزید و هری سنگهه سپه سالار رنجیت سنگهه بایالت پشاور پرداخته بقیه ولایات
مشرقی افغانستان را که تا اینوقت بدست عاصیانه سکھان در نیامده بودند همه را در تحت تصرف آورد و سردار
دوست محمد خان پس از انهزام شاه شجاع دوماه در قندهار توقف کرده نائب عبدالصمد خان تبریزیرا که ذکر
اساس نهادنش لشکر نظام را در کابل از پیش بشرح رفت بسبب آنکه یکنفر از سپاهیان نظام در محاربه شاه شجاع
از پیش روی او فرار کرده و او خود سر بتیغش برانیده بود اخراج اندیش فرموده بعد برادرانش را وداع نموده
بكابل مراجعت فرمود و از ماجرای پشاور بسی متألم گشته عزم استرداد کرد و بتهیه سامان جهاد پرداخته آوازه
لشکر کشیدنش را جانب پشاور در افواه انداخت و در نجال سردار امیر محمد خان برادر دیگر سیزش را اجل موعود
در رسیده بعمر چهل و يك سالکی بدرود جهان فانی کرد و در کنار غربی مزار عاشقان و عارفان کابل مدفون گشت
واين يك بيت که تاریخ انتقال اوست در ذیل ابیات چند بلوح مرقدش منقر و محكك كرديد بيت
١٣٧٠
گفتا که دل زحكم يكبر آنكهی بگو رفت از جهان امیر محمد سوی جنان مجموع عدد
وقوت او باعث سوگواری سردار دوست محمد خان شده از عزمیکه پیشنهاد خاطرش بود باز مانده بمانم داری مصرع اخیر
مشغول گردید و تا سال هزار و دوصد و پنجاه و سه باطمین اصطیاد چیده لشکر کشی اختیار نکرد تا که بادغرور بكاخ ( ١٣٧٠ )
عدد کاف
دماغ هری سنگهه سپهسالار رنجیت سنگهه که بر علاوه منصب سپهسالاری حکومت پشاور نیز داشت وزیده آهنگ است از ان
تسخیر کابل کرد و بسردار دوست محمد خان نامه و پیام فرستاد که در کتاب اهل هنود مرقوم و مندرجست که کاسته شده باق
درین تاریخ لشکر سکهه بکابل حمله کرده آن ملك را مسخر مینمایند و هر که سر از ربقه اطاعت ایشان باز زده ( ١٣٥٠ )
رقبة انقياد فرو نیارد بآتش قهر كوله احوالش تافته گردد پس سزاوارتر آنست که روز کارت را بقایه سردار ماند
سلطان محمد خان برادر خویش تباه و سیاه نساخته از راه متابعت پیش آئی و کابل را که سپاری والا پرده اعتبار
خود را دریده و پشت دستت را بدندان حسرت گزیده مشاهده خواهی کرد و آنوقت نزد ماوقری نخواهی داشت
واز مطالعه این و مسانعه این سردار دوست محمد خان بسی بر آشفت .
ذکر لشکر فرستادن سردار دوست محمد خان ذكر لشكر
سالاری برادر و پسرانش جانب پشاور کشیدن سر
دار دوست
در سال ١٢٥٣ هزار و دوصد و پنجاه و سه سردار دوست محمد خان در جواب نامه و پیام هری سنگهه محمد خان
اعلام فرموده اعلان جنك داد و سردار محمد افضل خان و محمد اکبر خان پسران و نواب عبدالجبار خان برادر خود را جانب پشاور
بالشکر شایان از کابل جانب پشاور گسیل نمود و از انسوی هری سنگهه اعلام سردار دوست محمد خان را خوانده
بعزم رزم از پشاور جانب کابل راه بر گرفت و انگاه کجا لشکرش در موضع جمرود واقع یکمنزلی پشاور فرود آمد
از ینطرف سردار محمد افضل خان با برادر و هم وسپاهش بمنزل لواوك واقع اندرون دره خیبر رسیده فروکشتن


( ١٣٦ )
( جلد اول ) ( ذکر وقایع ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
کرد ومقارن اینحال حاجی خان کاکری روی دل بسوی هری سنگهه کرده بواسطه یکی از افغانان خیبری از راه
خفا پیام داد که دروقت استوار شدن هنگامه پیکار بهر جانب از معرکه کار زار که باشد رو از لشکر اسلام برتافته
بسوی هری سنگهه شتابد تا رخنه در دیوار ثبات سرداران افتاده رو از جنك برتابند وروز دیگر سردار محمد افضل
خان با محمد اکبر خان و جمعی از دلیران طرف دست راست جای گزیده سردار شمس الدین خان با گروهی بساقه
لشکر قرار گرفت و نواب عبدالجبار خان با انبوهی در قلبگاه ایستاده میسره را با بسیار تن از مردان کار بحاجی خان
کاکری گذاشته قرار دادند که چون هری سنگهه ولشکرش حمله ورشوند حاجی خان از جانب چپ وسرداران
از طرف راست با شمشیر آخته برقلبگاه لشکر هری سنگهه تاخته ناگشته نشویند و باخصم را از پیش بردارند روی
برنتابند انگاه جانبین بجنگ پرداخته باژده تمثال شعله ور گشت و درینحالت حاجی خان کس نزد هری سنگهه
فرستاده از بودنش در میسره اورا آگاهی داده از جانب خود مطمئنش ساخت که دلیرانه حمله کند و بدل هر اسناک نگردد
و هری سنگهه باین پیام اورا بروفق مرامش دیده بیباکانه یورش آورد و سردار محمد افضل خان و محمد اکبر خان و سردار
شمس الدینخان و نواب عبدالجبار خان که هر کدام در مقامی بعزم رزم جای گزیده بودند دست بشمشیر جهپور کشتبد
و حاجی خان کاکری مطابق پیامیکه بهری سنگهه داده و ترغیب بیورش آوردنش کرده بو همچنان ایستاده بجنك اقدام
نکرد و ایشان باخصم در آویخته خونها ریختند و در عین کشش و کوشش پای ثبات نواب عبدا لجبار خان لغزشی
کرده قدری از معرکه کارزار برکنار خزید و سردار محمداکبر خان اورادیده از در معاضدت جانب او تاخته پایدار
واستوارش ساخت و تا یازده روز همه روزه از بام تا شام بمقابله و محاربه بسررفته غالب از مغلوب امتیاز نگشت تا که روز
دوازدهم جنك سخت در پیوسته طی لشکر اسلام شکست افتاد وهری سنگهه با پیش تازان سپاهش دلیرانه تاخته
گروه اسلام را از پیش برداشت و در چنین حالت که سپاه سرداران رو در هزیمت بودند سردار محمد افضل خان
بنظر در قضاء انداخته لشکر غنیم را در بین افواج سواره و پیاده اسلام سر کرم تاخت و تاز و از لشکر گاه ایشان جدا
مشاهده نموده از غیرت ترك هزیمت کرده چپ وراست تاخته و بهر سوی مرد و مرکب بخاک هلاک انداخته سردار
محمدا کر خان نیز برادرش را گرفتار ستیز و آویز دیده عنان از گریز باز کشیده برخصم حمله ور گشت و در عین
گیر و دار با هری سنگهه دوچار شده و یکدیگر را نشناخته با هم در آویختند و تیغ حواله یکدیگر کرده پس از ردو بدل
بسیار سردار محمد اکبرخان چیره دست شده بضرب شمشیرش از پا در آورده فتراک بست و در ینحالت سردار
شمس الدینخان را که رو در گریز داشت ملا اسمعیل نامی از سر کر دنان پیاده ساخلو آوازداد که ای سردار اسلام
را غرق کردی عنان شکا هدار و سردار محمداکبر خان بعوض او جواب داد که بکوشید و دست از جنگ مکشید
که دلیران پایدارند و آواز توپ وتفنك برقرار چنانچه سردار محمدافضل خان پای ثبات فشرده وا کثر هزیمتیان
بدو پیوسته باستظهار او سر کرم پیکار بودند وسردار محمد اکبرخان بعد از قتل هری سنگهه ببقیه سپاه او تاخته
همه را هزیمت داد و سکھان سالار خودها را مقتول و لشکر اسلام را چون سیل روی بسوی ایشان دیده مخذ ولانه
راه فرار بر گرفتند و سرداران تعاقب نموده ایشان را زده و کشته تا قلعه جمرود رسانیده بمحاصره انداخته
نقل دست خط
اعلیحضرت
( سراج الملة
والدین ) اینکه
از زبان بعضی
مردم کہن
سال شنیده ام
که هری
سنگهه بر
پشت پیل
سوار بود
و غازی جان
را میکرد که
ناگاه گلوله بر
مقتل او
رسیده فوت
شد وقال
معلوم نشد
و چند فرد کاو را ذبح کرده در نالا ئیکه بقرب قلعه بود و سکھان آب از ان بر میداشتند انداختند که سکھان آب
برنداشته از تشنگی قلعه را فرو گذارند و در عصراینروز از کرم بیغایت آلهی که سیاه و سفید را روی امید
بسوی او تعالی است باران شدیدی باریده کولی را که در ان نزدیکی بود پر آب کرد وسکهان از فضل قادر کار ساز
از آب بی نیاز شده در قلعه داری محکم و استوار گشتند و روز دیگر که هردو لشکر از کشته شدن هری سنگهه
خبر یافتند سکھان قلعه را گذاشته داخل پشاور شدند وسر داران که از حصول فتح خورسند و شاد مان
گشته بودند عزم کردند که برسر پشاور بتازند اما نواب عبد الجبار خان ایشان را ازین عزم باز داشته
گفت که صواب آنست که در همین جا که متصرف شده ایم درنگ کرده ماجرا را بخدمت سردار دوست
محمد خان مکتوب نموده اجازت حمله بردن بر پشاور و یا مراجعت کردن جانب کابل را التماس کرده هرامریکه
صدور یابد بعمل آریم تا اگر نقصی روی دهد مورد عتاب نشویم و دیگران سخن او را پذیرفته نامه فتح فرستاده


(۱۳۷)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد امارت امیر دوست محمد خان )
( سراج التواریخ )

اجازت یکی از پیش رفتن و یا مراجعت نمودن خواستند و از وصول مژده نامه فتح سردار دوست محمد خان تخت نامه
که مشعر برالزام رنجیت سنگهه و مشتمل بر برهان لشکر کشیدن و حجت بگر شمال دادنش بود از کابل نزد او فرستاد
که نظر بسز کردار و رفتارت که روی کار آوردی لازم آمد که مکافات افعالت در کنارت نهاده آید و ساخته جنك
باش که متعاقب این مکتوب سپاه دیگر از کابل راه منکوب نمودنت برگرفته وارد آنسر زمین خواهد شد و رنجیت
سنگهه از در معذرت پیش آمده از روی ضراعت بدست خطاکار برا بپری سنگهه نبوده خود را از ماجرای گذشته
بخبر مکتوب کرده هم اشعار دوستی نموده اطهار فروتنی در میان آورد و ازینکه پشاور را با ولایات پنجاب و کشمیر
و دیره جات تغلباً متصرف شده بود تغافل زد و سردار دوست محمد خان از معذرت خواستن و ضراعت نمودن او
در بنوقت بهمان قدرا کثفا کرده سرداران را بالشکتر طلب کابل فرمود و حاجی خان را از خیانتی که کرده و باهری
سنگهه طرح موافقت انداخته بود اخراج البلد نموده نزد سردار کهندلخان رفت

ذکر امارت
امیر دوست
محمد خان

( ذکر جلوس سردار دوست محمد خان بر تخت امارت کابل )

در سال ١٢٥٤ هزار و دو صد و پنجاه و چهار هجری سردار سلطان محمد خان که از تغلب رنجیت سنگهه در پشاور
چنانچه گذشت فرار و در باجور قرار گرفته بود از فتحیاب شدن سردا ران و نامه عذر خواهی فرستادن
رنجیت سنگهه نزد سردار دوست محمد خان آگاه و امیدوار گشته از باجور بعزم استمداد جستن از سردار دوست
محمد خان در استرداد پشاور راه رچا بسوی کابل بر گرفت و بشرف دیدار برادر مذ کورش رسیده ازین آمدنش
غبار کدورتي که سردار دوست محمد خان را بسبب گریختن او از کابل در آئینه خاطر نشسته بود زدوده گشت چنانچه
از در لطف باوی سخن رانده و با هم مشاوره کرده کسر باغات او و استرداد پشاور بر بست و مردم اطراف را بشهر
خواسته اعلان جهاد و اظهار استرداد پنجاب و پشاور وغیره کرد و علمای ملت که جهاد را بوضائف شبانروزی
از حضرت محتت جل اسمه خواستارند و گشتن و کشته شدن را در راه دین مایه بهروزی و فاصل زندگانی خود
میدانند از راه شوق و شغف انجمن گشته بعرض رسانیدند که امر جهاد منوط بوجود امیر و نصب لوای امارت است
آنگاه چنین شخصی را سزاوار است که سکه و خطبه بنام خود کرده علم جهاد بر افرازد تا هر که از امر و نهی او عدول
کند گویا خلاف امر خدا و رسول کرده است و دیگرانرا لازم و متحتم است که اطاعت و انقیاد نموده محبیالفین را
که پذیرای امر و نهی او نشوند تنبیه و سرزنش کنند و بمدلول کريمه اطيعو الله واطيعو الرسول و اولی الامر منكم
سر از اطاعت او باز نزده خود را در ورطه خزی و خواری نیندازند واينك كسيكه اين زحمت را شایا است
شمائید زیرا که رای صائب و فکر ثاقب شمار است پس سردار دوست محمد خان از بیان علماء وصوابدید جمعی از شرفاء که
خیر خواه اهل اسلام ورؤسای قبائل خواص وعوام بودند بسامان اسباب امارت پرداخته در اندك زمان کار امارت را
پیراسته ساخته و برتخت امارت جلوس فرموده رؤس منابر و وجوه دراهمر ابنام نامی و اسم گرامی خویش مزین ومروج
نموده سجع سکه زرایدین بیت منقره منقش ساخت
امیر دوست محمد بعزم جنك جهاد کمر بیست و بزد سکه ناصرش حق باد
و پس از جلوس بر تخت امارت آهنگ جهاد کرده با شصت هزار کس از سواره و پیاده پادشاهی و مردم
ایلجاری الوسی لوای سعادت انتمار بعزم جهاد و غزا از کابل جانب پشاور شقه کشانفر موده از انسوی رنجیت سنگهه
از گاهی حال آگاهی یافته از لاهور و امرت سر و کشمير و ديگر توابع خویش قرب صدهزار مردم بکار با چهار صد
عراده توپ در زیر رایتش قرار داده از لاهور جانب پشاور راه بر گرفت و امیر کبیر در موضع شيخان از مضافات
پشاور رسیده لشکرگاه ساخت و رنجیت سنگهه نیز در رسیده بمقابل اردوی امیری فرود آمد و جانبین چندروزدرنك
کرده آخر الامر امیر كبير از مشاهده انبوهی سپاه و آراستگی آلات حرب و كثرت اتواب رنجیت سنگهه بخود
اندیشیده بدلدلی در داد که در اول امارت که سامان درستی بدست ندارد اگر کاری از پیش رو د فهو الموصول بالمطلوب
والا مغلوب گشته با کابل لشکر اهل هنوداه افقتی خواهند نمود پس نیکو آنست که بکابل مراجعت کرده بوجه دل خواه


(۱۲۸)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر )
( سراج التواریخ )
و آراستگی آلات حرب و سپاه راه جلال اباد عقبه پیش گیرم بدین اندیشه از آنجا بکابل مراجعت فرمود و سردار سلطان محمد
خان با سردار سعید محمد خان و سردار پیر محمد خان برادران اعیانی خود از استرداد پشاور بنا بمراجعت اعلیحضرت
امیر دوست محمد خان مایوس شده ناچار طریق دوستی با رنجیت سنگه پیش گرفتند و بتوسط و میانه روی ابو طویله نام
فرانسوی چنانچه قصه او گذشت با وی طرح مصالحه انداختند و هرچه رنجیت سنگه بزمۀ ایشان نهاد از قلت بضاعت
(۱)
با عث نکر
ذکر لشکر
کشیدن شاه
ایران جانب
هرات
و عدم استطاعت مجبوراً بر عهده گرفته محتملی که بثابه ناشایسته بود که در لاهور زجراً باو خط داد خط واگذاری پشاور
و دیره جات را هم کرهاً بدو داده باشند زیرا که رنجیت سنگه با وجود استیلا و تغلب محال (۱) اشغر و بنو آپه و نوشهره
و کوهات را تا پل بلند باسم جاگیر بدیشان مفوض داشته ایشانرا با خود برده در شاه درۀ لاهور جای نشیمن داد و هفتاد
هزار روپیه نانک شاهی نیز برسوم و خوره برای ایشان مقرر و معین کرد و خلاصه تا سال هزار و دوصد و شصت و شش
در آنجا روز بسر برده بکابل آمدند که انشاءالله مرقوم میگردد
ذکر لشکر کشیدن اعلیحضرت محمد شاه قاجار جانب هرات
در خلال احوال مذکورۀ سال ۱۲۰٤ هزار و دوصد و پنجاه و چهار هجری محمد شاه قاجار عزم تسخیر هرات کرده
مقارن ارادۀ او اعلیحضرت امیر دوست محمد خان که استرداد پشاور و پنجاب و کشمیر و سند پیشنهاد خاطرش بود
از کابل و سردار کهندل خان از قندهار و سردار شمس الدین خان از هرات که اینوقت نزد شهزاده کامران بود هر
کدام بر طبق مرام خویش نامه و رسولی پیش شاه ایران فرستاده خواستار شدند که در تسخیر هرات و تدمیر شهزاده
کامران کار بتأخیر نیندازد و شاه ایران فرستادگان ایشان را نوازش کرده هر يك را با جواب مرقومه رخصت
مراجعت داد و در ضمن این ماجرا شهزاده کامران آهنگ تسخیر سیستان کرده حاکم آنجا از خوف و هراس او
نزد شاه ایران رفت او لوهمۀ رو داد مسطوره را معین و یاور امر مکنونه خاطر خویش دانسته نخست قنبر علی
خان مابی را با يك قبضه شمشیر یکبا قبضه اش مرصع بالماس بود از عقب فرستادگان امیر کبیر و سرداران قندهار نزد
سردار کهندل خان برسالت فرستاد و خود در روز چهار دهم ماه صفر سنه ١٢٥٤ هزار و دو صد و پنجاه و چهار بعزم
هرات از طهران بیرون شده بدر باغ نگارستان بارگاه نصب کرد و حاجی میرزا آغاسی مشیر دولتش با تمامت شهزاد
گان و بزرگان ایران تهیه سفر نموده در پیرامون آن باغ خیمه زدند و میرزا آقا خان وزیر لشکرش بترتیب سپاه آذر
بایجانی و افواج عراقی و مازندرانی پرداخته بتهیۀ علوفه و آذوقه مشغول گشت و شهزاده کامران حکمران هرات
از عزم شاه ایران آگاه گشته فتح محمد خان نامی را با پنجاه طاقه شال نسج کشمیر و پانزده راس اسپ برسالت نزد
او کاشته در باغ مذکور شرف باریفت و تحائفی که با خویش برده بود پیش کشید و ملتمسات شهزاده کامران را بعرض
رسانید ر که شاه او را یکی از دولتخواهان دانسته عصیانی را که از در کذب نسبت باو نزد شاه باز دانند اند تصدق
ندانسته هم آئینه وجوه دنانیر و رئوس منابر را بنام شاه رواج دهد و بیرون از طریق اطاعت راهی نه پیماید بشرط
انکه شاه زحمت سفر را برخود و سپاه جانب هرات جائز نشمارند و محمد شاه مسئول او را بگوش قبول جای داده
مصحوب رسولش پیام فرستاد که اگر شهزاده کامران بصدق سخن رانده است همانا چون سپاه بوی نزديك
شود از راه سلام پیش آمده بحکومت هرات باز داشته خواهد شد و شاه پس از رخصت دادن فرستادۀ شهزاده
کامران در روز یکشنبه نوزدهم ماه ربیع الثانی از باغ نگارستان کوچیده روز یکشنبه بیست و ششم ماه مذکور
وارد سمنان شده هفت روز درنگ کرده بعد راه بر گرفته روز شنبه دهم جمادی الثانی در بسطام فرود آمده
بیست روز توقف نمود تا که اعیان مملکت باسواره و پیادۀ خود ها حاضر خدمت شدند و مجد دالها آصف الدوله
والی مشهد حاضر حضور شاه گردیده بدلایل و براهین او را ازین سفر مانع آمد اما چون اینخبر سمر گردیده در افواه
افتاده بود گفتار اورا نپذیرفته از انجا اسپ رانده بمنزل خیر آباد نزول فرمود و چون وارد نشاپور گشت بیست
روز توقف کرده بعد پا بر کاب نهاده از منزل تربت شیخ جام رجانله یار خان آصف الدوله را با دوازده هزار پیاده و سوار
نظام و نه عراده توپ جانب بادغیس مأمور نمود و اسکندر خان قاجار را با سواران قراي نيز با او همراه ساخت
و خود در موضع سر جام فرع کش نموده هفت روز مکث فرمود بعد وارد غوریان شده در وقت ورودش جمعی


(۱۲۹)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر) (سراج التواریخ)
از دلیران افغان که محافظت و حراست قلعهٔ آن قیام داشتند از راه جنك پیش رفته باعباس قلیخان ایروانی که
پیش رو سپاه شاه ایران بود در آویخته زد و خوردی کرده چون اندك بودند مغلوب گشته بقلعه در آمده متحصن
شدند و عباس قلیخان چند تن را از ایشان دست گیر نموده با چند سرکه از کشتگان ایشان بریده بود برداشته از
نظر شاه گذردانید و شاه در روز هفتم ماه شعبان سنه ۱۲۵۴ هزار و دو صد و پنجاه و چهار بکنار قلعهٔ غوریان
فرود شده شیر محمد خان برادر یار محمد خان که با جمعی از دلیران افغان بحراست قلعهٔ غوریان اقامت داشت درب
قلعه را بر بسته بقلعه داری پرداخت و محمد شاه خواست که قلعهٔ غوریانرا همچنان گذاشته آهنگ هرات کند
لکن باشخاص افسران سپاه که فتح قلعه را خواستار شده بعرض رسانیدند که اگر قلعه مفتوح نگردد سدی
در بین سپاه شاهی و واردیگها از مشهد بیارند خواهد شد پس همت برگشودن قلعهٔ غوریان گماشته انواب صاعقه بار
را بکوله افشان در آورده وقلعه گیان از کثرت و شدت کوله باری انواب در قلق و اضطراب افتاده امان
خواستند و مسؤل شان شرف قبول یافته روز سه شنبه چهاردهم ماه مزبور شیر محمد خان با محمد سلیم خان و محمد
طاهر خان از قلعه بیرون گردیده شرف باریابی مورد عفو شدند و محمد شاه قلعهٔ غوریان را متصرف گشته اسدالله
خان قاینی را با يك فوج خراسانى مامور نگاهبانى آن نموده روز بیست و سوم ماه شعبان وارد هرات شده
بقرب مصلی و مزار ابوالولید فرود آمده لشکرگاه ساخت و شهزاده کامران ابواب شهر را بر بسته استوار نشست.

ذکر تدابیر دولت انگلیس و روس
(ومال اندیشی ایشان و رسول فرستادن ایشان نزد امیر کبیر)
مفصل این مجمل اینکه مستر مکنیل نام وکیل دولت انگلیس محرك توجه شاه ایران جانب هرات دولت روس
را دانسته از نامه و رسول فرستادن اعلیحضرت امیر دوست محمد خان و سرداران قندهار نزد شاه قاجار کشور
هند را در معرض خطر ملاحظه کرد که مبادا افغان با ایرانیان متحد شده از راه آنکه کشمیر و لاهور و پنجاب
و پشاور را از دست تغلب رنجیت سنگه برگشتند داخل هند نیز شده بشاهء بابر شاه و احمد شاه نادهلی بتازند پس
در وقت حرکت شاه ایران جانب هرات باليس نام ایلچی دولت انگلیس که برای رفع خطرات مذکوره جدید وارد
طهران شده بود شاه ایران را دیده از حرکتش جانب هرات منع کردند و در ظاهر اغتشاش هند را بزبان آورده
باطناً سعی شان بدان بود که دولت ایران با افغان متفق نشوند و سخنها رانده دلیلها گفتند اما شاه ایران نظر بنامه
و قاصد فرستادن امیر کبیر و سرداران قندهار ایشان را در باب هند که داخل عهد نامه ایشان بود اطمینان خاطر
داده محض تسخیر هرات باعث حرکتش را اظهار و بیان کرده چنانچه مذکور است راه هرات برگرفته وارد
آنجا شد و مستر مکنیل در چاره کار شده پی هم مکتوب بکار گذاران دولت انگلیس فرستاده خود همراه شاه قاجار
جانب هرات راه برگرفت و ارباب پالیتکل دولت انگلیس بنا بر مکاتیب مستر مکنیل الکسندربارنس نامی را بسفارت
نزد امیر کبیر فرستادند که بهر حیله و واسطه که بتواند اعلیحضرت امیر دوست محمد خان را از اتحاد بادولت ایران
باز آرد و روی دلش را جانب دولت برطانیه کند و همچنین مستر لیچ نامی را نزد سرداران قندهار فرستادند
و از دیگر جانب شاه شجاع را که در لودیانه بود دیده وعدها دادند که مملکت افغانستافرا که ارثاً حق اوست
از تصرف امیر کبیر و سرداران قندهار کشیده درین باب او را یاری دهند که شرح حال او عنقریب مذکور میشود
انشاء الله وجندی پیشتر ازین مستر پاتیجر نامی را بلباس ملای اسلامی روانهٔ هرات نموده بودند چنانچه او خود را
در آنجا مولوی هندی گفته حجرهٔ درس برگشوده بتدریس و تعلیم طلاب پرداخت و چنان در دل شهزاده کامران
و وزیر یار محمد خان جای کرد که هر چه میگفت ایشان بگوش قبول میشنیدند و هرچه امر میکرد ایشان از امر او
عدول نکرده بجا میاوردند و علاوه بر محفل درس مقتدای مسجد جامع هرات نیز شده خلق در نماز بدو اقتدا
مینمود و اظهار کرامات از مکنوناتیکه مخفیاً بدو میرسید نیز در نظر مردم میکرد چنانچه از روز خروج شاه ایران
از طهران تاورودش بهرات يك يك منزلرا خبر میداد و شهزاده کامران را تخویف و تحذیر نموده امر بتهیه اسباب
قلعه داری میکرد و نیز چون دولت برطانیه را در دفع شاه ایران محکم و استوار دانسته بود تسلی تسلط و استیلا
ذکر تدابیر
دولتین روس
و انگلیس


(۱۳۰)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر) (سراج التواریخ)

نیافتن بدیشان میداد وایشان بتعمیل امر او پرداخته آزوقه وعلوفه بسیار فراهم ساخته ملافیض الله بن ملا
شمس الدین مفتی وباقرخان میرآخور وایشیک آقاسی را با شهزاده نادر میرزا قزداقه قلیجخان توره حکمران خوارزم
ومضراب خان والی میمنه وشیر محمدخان هزاره فرستاده التماس معاونت کرد که ازمردم آقماشع والوس تایمنی
وجمشیدی لشکری فراهم ساخته ازراه مدافعهٔ شاه ایران درهرات فرستند ومقادن ایجال ویت کویچ نامی از دولت
روس باتحف وهدا یاوارد کابل شده شرفیاب حضور اعلیحضرت امیر کبیر گشته تحفه‌اش پذیرفته آمد وهنوز
سخن در باب دوستی ومواجدت جانبین درمیان نرفته بود که نامه ورسول محمد شاه نیز رسیده شرف باریافت
و چون شاه ایران شرحی ازجهه وزی الکسندر بارتس مرقوم داشته وصریح نگاشته بود که از فریبش ایمن
نباشد تا بدام تزویرش گرفتار نیاید وامیر کبیر قطع نظر ازهمه انحا د را بادولت روس اولی دانسته رشته یکجهتی را
انعقاد داده الکسندر بارتس را بی‌نیل مرامش ازکابل بیرون کرده درهند فرستاد وفرستادگان روس وایران را
نیز بعداز عقد موالات با دولت روس رخصت مراجعت داده سپس دختر غلام احمد خان را بحبالهٔ ازدواج سردار
محمد اکبرخان فرزند ارجمند خویش درآورده مراسم سور وسرور بپای برد
ذکر محاربات ذکر محاربات شهزاده کامران بااعلیحضرت محمد شاه قاجار
شهزاده
کامران پاشاه درروز ورود شاه ایران چنانچه آگاه اشارت رفت شهزاده کامران شش هزار تن از دلیران را بعزم رزم لشکر
ایران شاه ایران از شهر بیرون فرستاده قبل ازانکه درمزار ابوالولید رسیده فرود شود بموضع پوزه کبوتر خان بامحمد
ولیخان تنکابنی سرتیپ وفتح‌الله خان مافی که هردو تن بامراها اش طلیعهٔ سپاه شاه ایران بودند درحین عبور
ایشان دوچار شدند و بکار زار پرداخته بسیار تن را بخاك هلاك انداختند وباقر خان را ازنام داران سپاه ایران
مجروح ساختند اما در پایان کار زار کثرت عساکرشاه قاجار که از دنبال رو بکار زارنهادند ثبات نتوانسته
بشهر معاودت کردند ودر خلال اینحال چند تن ازابطال رجال افغانى اردوی قاجار تاخته يك زنبورك را
بافیل بانش هلاک ساخته بشهر در آمدند وهمچنین در شب اول جمعی از شجعان افغان بعزم شبیخون از شهر
بیرون شده زدو خوردی نموده مراجعت کردند وروز دیگر شاه قاجار جمعی سنك سفید را محل فرودآوردن
لشکر اختیار کرده چون درانجا قرار گرفت دلیران افغان بآهنك جنك ازشهر بیرون تاخته باحاجی خان امیر
بهادر وهمراهان او درآویخته خونها ریختند وبشهر برگشته روز شده بیست وهفتم ماه شعبان از از دحام لشکر
ایران بیرون شدن را درنیروی بازوی خودندیده بکلی حصاری گردیده قلعه داری گرائیدند وافواج شاه ایران
چون بحر مواج ازچهار طرف دروشهر نهاده محمدخان ماکوئی امیر تومان جانب شرق درمقابل دروازهٔ قندهار
جای گزیده قرار گرفت وموسى سیمنوف مهندس فرانسوی بکار فرما ئی فوجیکه درتحت رایت او بود مأمور
گشت واوسنگر سدیدی برافراخته سپاهیان افغان را کندن نقب و پیش آوردن سنگر تعلیم کرده بکارقلعه کشائی
پرداخت وهمچنین محمد و لیخان سرتیپ تنکابنی باافواج قزوینی وجنرال بروسکی مهندس جانب دیگر شهر جای
گرفته حاجی خان امیر بهادر جنك بامیرزا رضای مهندس باشی تبریزی زمین مقابل برج خاکستری را باجهی فرا گرفت
ودر انحال ازتقدیرات حى متعال بسرپيش بردن نقب در بین پیادگان قزوینی وفوج شقاق یی اتفاق روی داده جانبین دست
بچوب وسنگ برده مشت وگریبان شدند و پیادگان قزوینی بآهنك انتباك سر از سنگر بالا کرده شهریان که دربرج
خاکستر جای داشتند سی تن از ایشانرا بضرب گلوله تفنك هلاك كردند و باقی از خوف خودرا در عقب سنگر
انداختند وصمصام خان سرتیپ بایروان خویش در برابر دروازهٔ عراق سنگر استوار کرد وحبیب الله‌خان امیر توپخانه
بضرب گلوله توپ توین را که روبر برج خاکستر بودپست نمود خلاصه ازاطراف مار پیچ ها پیش آورده از همه
مقدمتر فوج مجرعلى خان خودرا بدیوار شهر نزديك كرده يكصد و بیستن در مسجد خرابه که بقرب دروازهٔ
قندهار بود جای گرفتند وشهر یان شب هنگام یکصد تن باراده شبیخون ازشهر بیرون تاخته سه باربرجای گزینان
مسجد حمله نمودند ودرهر بار قتل و جرحی روی کارآورده بشهر درشدند و بهمین منوال هرشب یورشی برده ابرا
نیانرا برنج وتعب میانداختند تا که شهزاده کامران و وزیر یار محمد خان بامید كمك رسیدن ازخوا رزم وميمنه


(۱۳۱)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر )
( سراج التواريخ )

و غیره مواضع که پسرش را چنانچه از پیش رقم کشت فرستاده مدد خواسته بود طریق صلح پیش گرفتند که بهانه
صلح شاه ایران را از تضییق دادن شهر باز دارند و انگاه که کمکيان در رسید ایشان از پیش و آنان از پس لشکر ایران
را در میان گرفته بقتال و جدال پردازند پس کس نزد اعلیحضرت محمد شاه فرستاده طالب صلح شدند و شاه پاسخ
نمود که شهزاده کامران با وزیر یار محمد خان همین قدر اقرار و اعتراف کنند که هرات خاک ایران است در ازای آن
ولایت خواف را نیز بدیشان سپرده راه مراجعت بر گیریم بشرط آنکه شهزاده کامران با وزیر یار محمد خان یکی
بپاس حرمت سلطنت از شهر حاضر آمده بامن ملاقات کند و هم میر عبدالرحمن خوش نویس را که در هرات
بصیرت روز میگذراند بدولت ایران بسپارند که با اعزاز و اکرام کماش در ایران باستراحت حال بگذراند و ایشان این
سخنان شاه ایران را که از خوف دولت انگلیس که عزم مدافعه کرده بود گفت پذیرفتند و قرار دادند که شاهزاده
کامران نزد شاه ایران شود و میر عبدالرحمن خودش قبول رفتن ایران نکرده سرباز زد و ایتوقت پاتنجر انگلیس که از
دربار بلباس ملائی و تدریس در هرات روی بدرس پرواز بدر برد گفتن خواهش شاه ایران آگاه شده لباس اسلامی
را از خود دور کرده بلباس رسمی کیش خویش پیش شهزاده کامران و یار محمد خان شد و ایشان که تا ایتوقت
او را ملا و مسلمان دانسته احترامش مینمودند متعجباً به استفسار حال کردند و او خود را پانجر انگلیس گفته از رفتن
شهزاده کامران نزد شاه ایران و ادای متمینات آن مانع گردیده گفت که زنهار نرود و هم استعداد قلعه داری را
از ایشان علم حاصل کرد که تا چند و تاکی پایداری خواهند توانست که بعد او بعلاج مدافعه پردازد ایشان بدو اظهار
کردند که هفت ماه استواری و پایداری کرده زیاده بران نیرو و بازو نداریم و ثبات ورزیدن نتوانیم پاتنجر این را
شنیده ایشانرا تأکید بر تشیید قلعه داری کرد و بر زبان راند که تا هفت ماه شاه ایران را از کنار هرات کنار کنم
و برای گواه گفتارش اظهار کرد که فردا نامه مرتبه علم سفیدی در بین لشکر شاه ایران بلند و پست کشته اگر
برقرار و استوار ماند همانا شاه قاجار بی نیل مرام رهسپار دیار خویش شود والا دست از چنگ باز نکشد روز دیگر
بر طبق اظهار او جنرال مکنیل که از عزم شاه ایران واقف بود سه دفعه علم سفیدی را بر افراشته و فرود کرده دیگر
بلند نساخت و شهزاده کامران با وزیر یار محمد خان گفتار پانجير را از در صدق دانسته از قراریکه باشاه داده بودند
سرباز زده دل بحنگ دادند و معطل بتصویریکه از رسیدن کمک خوارزم و میمنه نمودند بآرمید و پاننجر دست بخرج زد
گشوده از تجار يهوديه هرات مبالغ زیادی قرض گرفت و جنرال مکنیل که از طهران با اردوی شاه ایران همراه
آمده بود راه هند برگرفت و شاه حسین خان نامی را مأمور سفارت لندن کرده از راه نهایت جلوس علیا حضرت
وکتوریا بتخت سلطنت روانه ساخت تأشیات مکنیل را که مرقوم و مرسول داشته بود رفع کند و دولت انگلیس
را با دولت ایران بهمان عهدیکه در میان انعقاد یافته بود متحد ساخته دفع مناقشه نماید و او از لندن بی نیل مقصود
مراجعت نموده کار دولتین بمعادات کشید که انشاء الله در موقعش مسطور میگردد و شاه ایران از ابا نمودن شهزاده کامران
که اشارت رفت بر آشفته تشدید محاصره کرد و همت بر فتح هرات گماشت و از صدور حکم شاه که در باب سخت نمودن محاصره
کردامیر بهادر جنگ باجازت یورش خواست و شاه در جواب اولا و یبعی نگفته سکوت کرد و او سکوتش را حمل بر رضا نموده (۱)
آهنگ یورش کرد و سوراخ نقبی را که بر ذمه او و پیروانش بود پیش برده بخندق وصل کرد و در تاریکی شب خندق را با مالهای قراپاپاق اسم
میرز ارضای مهندس بدو نمود از خاک انباشته کرده لوای یورش بر افراشت و خودش جلو و پیروانش از قفا بجهد بزده طائفه ایست
از خندق در گذشته زخمدار گردید و همراهانش بآواز خدار او برداشته پس نشستند و همچنین جماعه دیگر که سوراخ (۱۲) و معنی
نقپ را تا خندق رسانیده بودند محب علیخان جراحت یافته خایبا به معاودت کردند و درین اثناء روزی جمعی از دلیران قراپاپاق سیاه
افغان از شهر بیرون شده در جای بکنار دیوار شهر کمین گزیدند تا حامیان غلوته اردو را غارت کنند و لیکن مهدی خان کلاه می باشد
قراپاپاق (۱) خبر یافته برایشان تاخت و بیست تن را مقتول و دستگیر ساخت و مقارن اینحال بیست و پنجمهزار روپیه از مالیات شاید نشان
طون و طبس که در اردوی محمد شاه می آوردند و هم چیزی از قبوس فورنامه و غیره اسباب با خود داشتند شهریان خبر یافته طائفه مذکور
جمعی از دلیران را بگماشته سی تن از محافظین را کشته نقد و جنس را بر گرفته مراجعت کردند و پس ازین سانحه میرزاجان کلاه سیاه
باشد و یا بهمین
مستوفی و سردار شمس الدینخان که قبل ازین چنانچه مذکور شد بشاه نامه و رسول فرستاده خواستار روی آوردنش اسم موسوم
باشد


( ۱۳۳ )
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر )
( سراج التواریخ )
جانب هرات شده بود با وجودیکه خواهرش زوجهٔ شهزاده کامران بود از راه فرار نزد شاه قاجار شتافت و شاه
هر دو تن را امر کرد که از قری و مزارع جلگای هرات آذوقه بلشکر رسانیده از بابت مال دیوانی رسید برعایا
بدهند و غائب پانزدهم ماه رمضان سنه ١٢٥٤ هزار و دو صد و پنجاه و چهار بطریق مذکور مرور یافته در شب مزبور
هنگامیکه آواز توپ وتفنك بالا بود وزیر یار محمد خان بر فراز برج حصار برشده خواستار امان گشت و خواهش کرد
که یکتن از ایرانیان بشهر در شده ما را از اتلاف مال وجان اطمینان خاطر دهد تا از در اطاعت نزدشاه آئیم وشاه
چنك را در يك ماده خمپاره‌دان سپردار گل سپاه را از راه القای او بشهر فرستاده او دو روز در شهر توقف کرده
روز سوم با جمعی از اعیان شهر و نامه شهزاده کامران و وزیر یار محمد خان که مشتمل بر رشته دوستی و اتحاد و فرستادن
زر نقد زیاد و التماس مراجعت لشکر از هرات بود نزد شاه شده پیام همرویان و نامهٔ شهزاده کامران و وزیر یار محمد خان را
بگذرانید وشاه همه را از کبدوشید دانسته همرویان را که با شیر نز خان رفته بود بدین میل مطلوب رخصت معاودت داده
حکم محاربه ومحاصره صادر فرمود و درین دفعه بصوابدید رأی و اشارهٔ حاجی آقاسی اصف شهر را حصار داده
تپهٔ دیگر را فرو گذاشته تمام احاطه نکردند که اگر شهریاب از غلبه داری ستوهیده شده باشند راه فرارشان مسدود
نباشد و دلیران افغان بخلاف پندار حاجی آقاسی شب هنگام از جائیکه لشکر احاطه نکرده بود بعزم شبیخون بیرون
شده دست و تیغ از خون ایرانیان گلگون کردند و هم چنین هر شب ایرانیان را بتیغ وغب مبادا خته تا که لشکر شاه
قاجار از دست برد دلیران شجاعت دثار افغان بطان آمده میرزا آقاخان وزیر لشکر حاجی آقاسی را از تمام
فرا نگرفتن اطراف شهر بستی رای منسوب کرده از طریق اعتراض باوی سخن آغاز نموده گفت که سه
دروازهٔ شهر را از آسیب لشکر معاف داشته خانهٔ امن را تاقیامت گذاشته اید زیرا که علوفه و آذوقه در شهر
برده متعسر نمیگردند و هم اگر معاونی از دیگر جا بیاید بیپامی بشهریان ملحق شود و اکثر از سران سپاه نیز درین
سخن شريك وزير لشكر شده حاجی آقاسی نخست گفتار همه را مسلم نداشته از تصوّر خویش برنگشته حجت آورد
که هرگاه تمام اطراف شهر در تنگنای محاصره انداخته شده راه آمد شد شهریان بسته شود هم آینه تن بمرك داده
در حراست خویش وحفاظت شهر بکوشند خصوص افغان که تا میرد دست از زدن و کشتن بر نگیرد واز این معنی
فتح میسر نگشته کار بطول انجامد پس راه فرار میباید باز باشد که چون کار برایشان سخت شود ناچار شهر را
وا گذار شده فرار شوند و در اخیر بعد ازین دلائل او نیز با دیگران موافقت کرده اطراف شهر را تمام فرا گرفته
رو بتسخیر نهادند و جانبین سرگرم ستیز و آویز بودند که دو هزار پیاده و سوار از مردم تایمنی بواسطه شیر زاده
نادر میرزای شهزاده کامران که برای استمداد رفتنش از پیش مرقوم گشت روی بسوی هرات نهاده در عرض راه
بانصر الله خان سر کشکجی باشی که با جمعی از سپاهیان علوفه بلشکر گاه شاه ایران می بردند دوچار شده با هم در آویختند
وزد و خوردی روی داده آخر الامر مردم تایمنیه که چند تن ایشان کشته و اسیر شد هزیمت یافته بمساکن خویش
رفتند و هم در خلال این احوال پینصد سوار کریده که خان خوارزم بالتماس شهزاده نادر میرزا بسالاری خلیفه
عبدالرحمن ترکمان با او همراه کرده بود وارد میمنه شدند

( ذکر مقابله شهزاده نادر میرزا وخلیفه عبدالرحمن ترکمان )
و مضر ابخان با آصف الدوله
ذکر مقابلهٔ
آصف الدوله
با مردم میمنه
وغیره
چون شهزاده نادر میرزا با سوار و خلیفه عبدالرحمن ترکمان داخل میمنه شد مضر اب خان والی میمنه نیز ازاند
خود و شیرغان و میمنه وغیره ششهزار سوار گرد کرده باشهراده همعنان گشت و همچنین شیر محمد خان هزاره چهار
هزار پیاده وسوار جرار از مردم درزی وفیروز کوهی و جمشیدی نزد خلیفه عبدالرحمن فرستاد بعد شهزاده با ساز
وبرك شایسته و لشکربایسته طریق رزم ایرانیان پیش گرفت واز آنسوی الله یار خان آصف الدوله که با دوازده
هزار سوار و نه عراده توپ چنانچه از پیش رقم کشت بامرشاه قاجار از تربت شیخ جام رخ راه بادغیس برگرفته
بود از جاده کاریز و کهسان و قوش رباط داخل بادغیسات و جورت قبائل جمشیدی شده در قریهٔ ببه خیبه زدو در وقت


(۱۳۳)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر) (سراج التواریخ)

وروش بدانجا مردم آن محال فرار کردند بجز از زمان خان جمشیدی که باشش هزار مرد جنگی بمحاربه برخاست
دوصده تن از همراهانش کشته گشته هزیمت یافته رفقایش پراکنده شدند و آصف الدوله سه روز در آنجا درنگ کرده
بعد قصد قلعه نو نموده ده روز در آنجا توقف ورزیده رو بسوی بالا مرغاب نهاد و قبل از انکه در موضع یعنه گج
برسد زمان خان مذکور وشیر محمد خان هزاره وشاه پسند خان فیروز کوهی باجمع انبوهی برلشکر آصف الدوله
هجوم کشند و چهار ساعت پای ثبات فشرده چنان کشش و کوشش کردند که چشم کس در آنسر زمین ندیده
وگوش احدی از مردم الوسی در مقابل لشکر پادشاهی چنین دست بردی نشنیده است چنانچه صاحب ناسخ التواریخ
از روی اعتراف می نویسد که افغانان مردانه بکوشیدند و چهار ساعت داد رزم دادند ولیکن باکشش و کوشش دلیرانه
در اخیر کار هزیمت اختیار کردند و دوصد و پنجاه تن از ایشان و بسیار کس از لشکر آصف الدوله در آن گیرو دار طعمهٔ
شمشیر آبدار گشتند و آصف الدوله پس از مغلوب شدن ایشان وارد یعنه کج شده اسکندر خان برادر زاده خود را
با دوفوج از پیادهٔ نظام مراغه و قرانی وسوار قهرانی پیشرو لشکرش قرارداده واو از نابلدی راهی را که میبایست برگیرد
فرو گذاشته طریق دیگر پیش گرفت و در میان درهٔ صعب در آمده مردم هزاره و جمشیدی راه رفتن ایشان را
گرفته ومردم فیروز کوهی آب را از ایشان بازداشته در دو جانب دره بکوه برشدند و از فراز کوه آهنگ جنگ کرده
دست بقتل ایرانیان دراز نمودند و کار را بدیشان تنک ساخته بزدن وکشتن پرداختند وفراوان تن از ایرانیان را
بخاك هلاك انداخته لوای مردانگی برافراختند و خود اسکندر خان را جراحت رسانیدند و اسپان بسیار از ضرب گلوله
تفنگ سقط نمودند و اسکندر خان باتن زخمدار از اسپان کشته و مردان بخون آغشته بدور اردو یش سنگری بر
افراشت وچون راه گریزش مسدود بود ناچار بکارزار پرداخت و آصف الدوله ازقضای اسکندر خان کوچیده
بمنزلیکه معین نموده بود فرود گشت و از اسکندر خان اثری در فرودگاه ندیده آواز شليك تفنگ بشنید و دانست
که او از راه راست منحرف گردیده گرفتار حادثه شده است و با آنکه میبایست که راه یاری و مددکاری او برگیرد
واز دست خصم برهاند از سبب آنکه ظلمت شب نزدیک رسیده بود نيروى معاونت او را در بازوی خود ندیده شب را
بمشویش واضطراب بسر برده با مدادان جعفر قلی خان قراچه داغی و نبی خان قراگوزلو و کامعق خان افشار
وجعفر قلیخان شادلو را بافوج پیاده وسواره بمعاونت اسکندر خان گماشت و ایشان خود را بدر وقت اورسانیده
روح بدمیدیده اش را پس بقالب دراوردند بعد با تفاق هم بمقاتله پرداخته و گروه هزاره وجمشیدی وفیروز کوهی را
از اطراف وقله کوه پراکنده ساختند و در اثنای مغلوب شدن ایشان از قضا سه هزار سوار خون خوار در رسیده
ایشانرا که رو بفرار نهاده بودند مدد کار گشتند چنانچه رو از گریز بر تافته آهنگ ستیز کردند و بيك حمله بیست تن
از سواران خراسان و شادلو را بقتل رسانیدند و در عین قتال وجدال رحیمداد سلطان هزاره زخم منکر برداشته
باعث هزیمت دیگران شد و ایرانیان چندی از ایشان را اسیر و دست گرساخته بعضی را بکشتند واز عدم جرأت
ترك تعاقب کرده بلشکر گاه مراجعت نمودند بعد آصف الدوله براه بلدی حاجی بيك نامی که بتعلیم از نزد شیر محمد خان
هزاره فرار کرده در اردوی آصف الدوله قرار گرفته بود از آنجا جانب بالا مرغاب راه برگرفت و آن مرد که
مقصد هنگام نبرد ورسیدن دلیران کارزار راه می پیمود لشکر آصف الدوله را از میان درهٔ راه عبور نمود که از دو جانب
جبال شامخه بسرفلك افراشته داشت و ترکمان در ان کمین کرده بودند وچون لشکر آصف الدوله در وسط دره
رسید هدف گلولهٔ مهلك گردیده از ضرب دست برد ترکمان دل از حیات برید وفوج کاپعق خان افشار را که رو
بفراز کوه نهاده بود از پیش برداشته زده و کشته داخل دره کردند و کار را بایرانیان بغایت صعب و دشوار نمودند که
نه دست ستیز داشتند و نه پای گریز چنانچه از ناچاری اسپان سواری و دواب باربرداری خودها را بدور اردو
سنگر ساخته بسیاری از آدم ومال ومواشی از ضرب گلوله جان در باختند وحاجی راه بلد که ایشان را در
چهار موجهٔ هلاکت وتاراج انداخت راه خویش پیش گرفته از نظر ایرانیان مفقود گشت و آصف الدوله روز
دیگر بحال ابتر بکمال دشواری وبی نظامی راه برگرفت ودرین منزل نیز اسکندر خان را باوجودیکه جراحت
داشت به پیش روی گماشت و آنگاه که وارد منزل خواجه کندو شد ترکمان راسکندر خان تاخته مغلوبش ساختند
و چند تن را اسیر و دستگیر نمودند و آصف الدوله بعد از فرود آمدن در منزل از دست برد ترکمان خبر یافته
لشکر را امر معاونت وی کرد واز همه پیشتر دو صد سوار بمدد اسکندر خان رسیده ترکمان ایشانرا دیده چون


(١٣٤)
( جلد اول ) ( ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )

شیر ژیان حمله ور گشتند و ایشانرا در میان گرفته راه چاره روی شان ببستند و ایرانیان خود را گرفتار ورطه
هلاکت یافته از اسپ فرود آمده اسپان شانرا سنگر ساختند و بمدافعه پرداخته تا رسیدن آصف الدوله و بقیه لشکر خود
داری کردند و چون لشکر برسید هزار کان از سبب قلت قوت مقاتلت در خود ندیده پشت بجنگ دادند
و ایرانیان از انجا اسپ رانده بکنار آب بالا مرغاب فرود شدند و در انجا دست و پای شان قدری باز شده ترکتاز
آغاز نهاده پنجهزار راس گوسفند را از راه غارت باردو بردند و بیست تن چوپان را که آن رمه ها را راعی بودند
دست گیر کردند و در خلال حوادث مذکوره سی و هفت هزار خانه وار از مردم جمشیدی و فیروز کوهی از بیم
پايمالى خودهارا بکنار نموده و از رود مرو عبور کرده در زمین بالامرغاب ییلاق گزین شدند و شیر محمد خان هزاره و زمان
خان جمشیدی و شاه پسند خان فیروز کوهی با جمعیت خودها راه میمنه پیش گرفته بمقبر ابیمخان والی میمنه و خلیفه
عبد الرحمن ترکان و شهزاده نادر میرزا که در انجا بعزم رزم شاه ایران چنانچه رقم شد انجمن شده طریق مدافعه
برگرفته بودند پیوستند و در چهارجا سنگر استوار نمودند و آصف الدوله بکنار رود بالا مرغاب ره نورد گشته
در بحبال یکی از پیشخدمتان شیر محمد خان هزاره شمشیر او را گرفته از راه فرار نزد آصف الدوله رفته او را
آگاه کرد که مردم اوزبکیه سر پل و اندخوی و شبرغان و ترکمان و انور و ساروق و چا را یماق تقریبا بیست هزار
سوار بفاصله دو فرسنگ ازین لشکر گاه سنگر افراشته آماده پیکار نشسته اند و آصف الدوله از شنیدن این خبر
چون جلادت و شجاعت ایشانرا دیده و آزموده بود هراسناك گشته با وجود خوف بیاس مکنت و نیروی سلطنت
شاه خویش خود را از دست نداده محمد ابراهیم خان قاجار را با دوازده هزار پیاده و سوار و ده عراده توپ ساخته
بار بمحافظت بنه و آغروق گذاشته خود با بقیه لشکر و هفت عراده توپ که ابن زیادی اقواب و سپاه نظر بدست
برد های ترکمان از عقب بیاری او رسیده بودند روی محاربه بسوی سنگریان نهاد و به از منزل تربت شیخ جام
که محمد شاهش جانب بادغیس مأمور کرد دوازده هزار پیاده و سوار و نه عراده توپ در تحت برایش چنانچه از پیش
(۱) باری مسطور گشت قرار داده بود که اکثر بانموت گشته شده بودند باری (۱) چون بسنگر نزديك شدند ایران هزاره
نام خدا وند و اوزبکیه و جمشیدی و او غانیه شیرانه حمله کرده و چهار بار جوش زده در هر مرتبه بسیار تن را از دم شمشیر گذرانیده
و در فارسی بس میکشتند تا که از صدمه گلوله توپ بکلی منکسری شدند و ایرانیان چیره دست گردیده بسنگر یورش آوردند
برای اندك و هفتصد تن از ایشانرا اسیر و طعمه شمشیر نمودند و ایشان از حمله ایرانیان تبات نورزیده بدموسنگر را فرو گذاشته
آید و بجای هزیمت یافتند و آصف الدوله سنگرها را متصرف گشته سه روز در تك كرد و مژده و نوید این فتح را که پس از چند
علی الجمله شکست حاصل نمود با فرحان میر آخور شهزاده کامران که با نادر میرزا بسرا و بطلب معاونت رفته بود از راه کافر
عربی آورده قلعه ی در هرات بمحمد شاه قاجار رسانید و مورد احسان گردیده مقیم درگاه وی شد و آصف الدوله بعد از سه روز از
سخن رابدان سنگر گاه مذکور کوچیده و از دهنزاد چهار شنبه(۲) و از آنجا در چیچك تو و از آنجا در التین خواجه و از انجا در قیصار رهسار
مختصر کنند شده فرود آمد و در انجا بزرگان میمنه و اعیان سرپل و اندخوی و شبرغان و چهار ایماق از در اطاعت نزد آصف الدوله شدند
و رشته متابعت بگردن انقیاد نها دند آنگاه آصف الدوله جعفر قلیخان کرد شادلو را بمیمنه فرستاده در موضع قریه منزل
(۲) نسخه المار شیر محمد خان هزاره و زمان خان جمشیدی با هزار سوار استقبال او را کرده در قلعه المار بمكتب الزراء ضیافتش
خط شدیه روند و نیکو خدمت نموده روز دیگر الزراء اوقوز کتل که جبل میباشد و نادرشاه همه را بریده و هموار ساخته
است رو بسوی میمنه نهاد و در حین ورودش در ان بلده همه مردم شهر و نواحی آن پذیره اش کرده با عز داخل
میمنه شدند و مقبراب خان والی میمنه شانزده روز آصف الدوله را مهمان و امتیاز وا کر ام کرده بعد عهد و پیمان
در میان نهاده حکومت خان پسر خود را برسم گروگان بدو سپرد که همواره نزد شاه ایران باشد و همچنین رستم خان شبرغانی
و شاه ولیخان اندخوی و ذوالفقار خان سرپلی و شیر محمد خان هزاره و زمانخان جمشیدی وغیره بزرگان هر قبیله
پسران خود حاضر شده فرزندان شانرا از راه گروگان نزدشاه ایران فرستادند و از انجمله زمانخان جمشیدی
میراحمدخان عم زاده خود را نیز با پسران دیگر اعیان و یکصدراس اسپ برسم پیشکش همراه کرده عرائض اطاعت
و انقیاد نگار دادند و همه را بواسطه جعفر قلیخان نزد آصف الدوله روانه داشته او بکیل هرات نمود و پس ازان
دروازه خرید و فروش اجناس باز شده طریق وسعت بروی ایرا نیان گشاده گشت و بعد از دیگران عبدالله خان
قبچاق برادر شاه پسند خان الزراء اطاعت نزد آصف الدوله شتافت و مورد اشفاق گردیده دوازده هزار خانه وار
از مردم قبچاق و مودودی و فیروز کوهی را که در زیر امرش بودند از قیصار کوچ داده هشت فرسنك پس برده


( ۱۳۵ )
( جلد اول ) ( ذكر وقايع عهد امارت امير كبير ) ( سراج التواريخ )
در مساكن شان جايداد و مضراب خان والى ميمنه برادر زاده خودرا با عرضه و پیشکش علیحده نزد محمد شاه فرستاده درخواست آن نمود که اختیار جان اصف الدوله را از میمنه طلب هرات فرموده مردم را از لگد کوبی بازدارد
ترغیب و تحریض علماء هرات مردم را
( بجنگ ایرانیان بنام جهاد )
ترغیب علماء
مردم را بجهاد
ایرانبان
(۱) هند در
مباح شدن
ریختن خون
کسی و باطل
وضایع
و ناجیز شدن
طرازیان صاحب ناسخ التواریخ چون خبر فتح ميمنه و اطاعت قبايل جمشیدی وفیروز کوهی و هزاره و چهار اويماق واوزبک و انقیاد مردم شبرغان و اندخود وسرپل و گرنجق بشهراده نادر میرزا بگوش شهزاده کامران رسید از در چاره جوئی باوزیر یار محمد خان مشورت کرده بصوابدید او ملا عبدالحق که از فحول علماء هرات بود کتابی مشتمل بر کفر ایرانیان وسفك دما وحل متاع ایشان تأليف و بدلائل ترتيب داده سادات قریه پشنگی را بشهر طلبیده در مسجد جامع مردم شهر را انجمن ساخت و پس از ادای نماز جمعه ملا عبدالحق مذکور بر رو منبر صعود داده بقران نوشته صاحب کتاب مذکور رساله مؤلفه اش را قرائت کرده بعد ندا نمود که ای مردم این بود امر خدا ورسول که شنیدید و اينك سپاه قاجار كه حاضر و آماده پیکارند اگر بتنها دست یابد و شهر را متصرف شود جان و مال و ناموس شما همه بهدر (۱) رود و حفظ جان و مال و ناموس فرض است و قتال بالشکز قاجار جهاد راه خداست که اگر کشته شوید شهید و داخل بهشت جاوید میشوید و اگر از ایشان بکشید غازی شده بهشت را از ان خود کنید و مردم از شنیدن سخنان او و دانستن مضامین رساله اش بیرون شده و ناخن چیده کفن در پوشیدند و سادات پشنگی از پیش عمل ها برافراشته شیریان از قفای ایشان از دروازه خشک بیرون شدند و اول قراولان محمد خان امیر تومان دوچار گشته نائره حرب شعله ورشد و در آغاز پیکار گلوله تفنك برعى محمد نامی از لشکر قاجار رسیده مقتول گردید و یکی از دلیران غازیان تاخت که سرش را بر گیرد علی نقی خان نامی از ایرانیان سد راه او شده بتیغ تن را زخم رسانیده مانع آمد و خودش نیز زخم برداشته بهمان حالت زخمناکی جسد علی محمد را در ربود وايرانيان از مشاهده این حادثه در ولوله ولرزه افتاده محمد ولی خان سرتیپ و محمد علی خان و جنرال بروسکی فرانسوی با قراولان افواج تبعه خودها بمدافعه برخاستند و حاجين بمحاربه و مقاتله گرائیده بسیار تن از ایرانیان را مقتول و مجروح کردند و سی وهشت نفر از شهریان و چهار تن از سادات پشنگی و هم زاده وزیر یار محمد خان مجموع چهل وسه نفر کشته پنجاه وشش تن زخمدار کشتند و بعضی از مجروحین دست گیر نیز شدند و آخر الامر هزیمت یافته بشهر در آمدند و از لشکر ایران جنرال بروسکی زخم برداشته پس بعسکرگاه شدند و بعد ازین محاربه وزیر یار محمد خان سنگریان حاجی خان را از لشکریان ایران آواز داده طالب امان شد و محمد شاه یکی از منصبداران سپاه را بشهر فرستاده پس از مکالمات بسیار شهزاده کامران و وزیر یار محمد خان اطاعت نوزرده از متعدیات شاه ایران سرباز زدند و بقلعه داری استواری گزیدند و مقارن این حال شهزاده نادر میرزا با همان پانصد سوار الفظی کوره خوارزم که از پیش بشرح رفت وارد گشته با حبیب الله خان امیر توپخانه که باستقبال خزانه که از طهران میآوردند از لشکر گاه بیرون شده بود دو چار شده بهم در آویختند و کشش و کوشش بسیار کرده چون ایرانیان در عدت وعدت کثرت داشتند سی و چهار تن از ایشان را کشته و پنجاه وشش نفر را با پنجاه راس اسب دست گیر کردند و روز دیگر همه را بحکم شاه قاجار سر بریدند و چون مدت محاصره طول کشیده زمستان نزديك شد محمد شاه مصطفی قلیخان نامی را از اعیان سپاه امر کرد که پنج هزار خروار غله از بادغیسات در لشکر گاه دور هرات آرد و هم تمام افواجش از جهت دفع سرماخانها بنا کردند و کارخانه باروت سازی نیز اجرا نمودند و توپهای بزرگ ریخته کلو لدهم از سنك تراشیده نوابتوقیت از سرخس والمان مضراب خان والی میمنه که از پیش اشارت رفت آصف الدوله باشکریکه همراه داشت بفرمان طلب از میمنه روانه هرات شده در اوائل ماه ذی الحجه سال ١٢٥٤ هزار و دویست و پنجاه و چهار وارد لشکر گاه شاه قاجار گشت و نزرك زاد کامبرا که از راه کروکان با خود داشت از حضور شاه گذرانیده خودش با اینان مورد الطاف شدیو بعد اصف الدوله برخصت مراجعت مشهد یافته قبل از اینکه راه بر گیرد باجازت محمد شاه در پای دیوار شهر آمده با وزیر یار محمد خان سخنان موعظت آمیز گفته تحريك بالتخير انکلیسن که ایشانرا باستواری تحریص کرده و در جوابی بر طبق مرامش نشنیده بازگردید و در مشهد مقدس رفت که امور آنجا خلل نپذیرد


(١٣٦)
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد امارت امیر كبير ) ( سراج التواريخ )
ذكر
توجه شاه
شجاع جانب
افغانستان
(۱) نقل
عهد نامه دولت
انگلیس باشاه
شجاع و رنجیت
سنگهه
(۲) ملتوی
عهده و پیوند
بیچ شونده
(۳) تقرير
اعلیحضرت
سراج الملة والدين
خالصه می خالصه
دولت سنگهه
را میگفته و می
بمعنی صاحب
که بخود مها
راجه رنجیت
سنگهه خالصه
می گفته می
نود یعنی صاحب
دولت اگر
چه صاحب در
لغت عربی معنی
رفیق و یار
میباشد اما در
اصطلاح فرس
بمعنی مالك میآید
چنانچه صاحب
اسپ و غیره
ذکر توجه شاه شجاع بمعاونت دولت انگلیس
( جانب افغانستان )
در خلال احوال مذکورۀ سال مزبور اعلیحضرت امیر دوست محمد خان نامه ورسول نزدشاه قاجار در هرات
فرستاده تحریص بتسخیرش نموده از جانب خود مطمئن خاطرش ساخت که با فراز در ستیز در نیاورد واو فرستاده
اش را اعزاز و اکرام کرده رخصت مراجعت داد ودولت انگلیس ازین مراوده امیرکبیر باشاه قاجار و بیرون کردن
الکسندر بارنس را از کابل چنانچه از پیش شرح رفت در تمدید کار افتاده پس از ورود الکسندر بارنس درهند لارد
اکلند گورنر جنرال هند بامیرکبیر مکتوب فرستاد که بنا بصلاحیکه در بین دولت انگلیس و رنجیت سنگهه منعقد
گردیده است و دولت مذکوره یاری و مدد کاری او را لازم میشمارند پس مناسب حالتهمیا آنست که امصارو ولایات
متصرفۀ خویش را حفاظت نموده در ولایت مغربی افغانستان که هرات و جنوبی آن که قندهار و مشرقیش که
پشاور وغیره تاکنار نهرسند است مداخلت نمائى وامیر كبیر که استرداد جانب شرقی افغانستان را تا لاهور و کشمیر
در ضمیر داشت در جواب اولا و نعمی نگار نفرمود واین امر مادۀ دیگر برای تصدیق مكتوبات مكنيل كه از عزم
شاه ایران جانب افغانستان بقصد تزلزل هندوستان و متحد گردیدن سرداران قندهار وامیر کبیر با او بکار گذاران
دولت انگلیس نوشته بودشده ایشان در اندیشه آن افتادند که اگر هرات در تصرف شاه ایران در آید تمام ولایت مغربی افغانستان
در رای اطاعت دولت روس خواهد شد آنوقت احتمال مزاحمت کشور هند است که در تزلزل خواهد افتاد و نیز اطمینعه سرت
امیر دوست محمد خان را از معاهدیکه بارنجیت سنگهه در میان است پیشنهاد خاطر چنان است که بیاری شاه ایران آهنگ
استرداد پشاور ولاهور وكشمير كرده هندرا در تزلزل خواهد انداخت پس کار پردازان دولت انگلیس علاج مواد
ثلاثه مذکوره را در اتخادبار نجیت سنگهه و شاه شجاع دیده در بیست و ششم ماه جون سنه ۱۸۳۸ هز از و هشتصد و سی و هشت
میلادی مطابق بیست و سوم ماه ربيع الثاني سنه ١٢٥٤ هزار و دو صد و پنجاه و چهار هجری و موافق پانزدهم ماه هار سمت
سال ١٨٩٥ هندی هزار و هشت صد و نود و پنج بگر ماجیت در لاهور مابین مستر وليم می مکنائن و شاه شجاع و رنجیت
سنگهه رشته پیمان منعقد گشته نامه عهد از قابیافت که سابق ازین فی مابین سرکارین یعنی سركار والاقمدار (۱) خالصه
جی وسرکار گردون وقار شاه شجاع الملک عهدنامه مشتمل برچهار دفعه سوای تمهید و خاتمه مقرر شده
بود و بعضی از اسباب ملتوی (۲) مانده اکنون صاحب والا مناقب مستر وليم حی مکنائن بہادر بایمای
نواب مستطاب معلى القاب جارج لارد آکلند گورنر جنرال صاحب بهادر باختیار کل جهت توثیق وتكميل عهد
نامۀ مسطور از راه دوستی موتلفۀ قدیمۀ معهودۀ هر دو سر کار عالیبم قدار اعنی خالصه جی (۳) و کمپنی انگلیس بهادر
در حضور خالصه جی تشریف آوردند وعهد نامۀ مذکورا از سر نو باضافۀ چند فقره دوستی آیات و چهار دفعه
شرائط جدیده که جمله هجده دفعه باشد باتفاق وصلاح دوستانۀ سرکار بگریکی آثار کمپنی انگلیس بهادر مقرر
وسند گردیده که بموجب دفعات و شرائط مرقومۀ الذیل در مابین مقاوت وجدانی متصور نیست و نخواهد شد
اول آنچه ممالک منطقۀ اینروی آب سندہ و آن روی آب مذکوره که در تحت تصرف وداخل علاقۀ سرکار
خالصه جیست چون صوبه كشمير باحدود شرقی و غربی وجنوبی وشمالى اتك وجيحه و هزاره و کپهبل و آنت
و غیره توابع آن وپشاور با یوسف زائی وغيره وخنك و هشتنگر و مچنی و کوهات وهنگو وسائر توابع پشاور
تاحد خيبر وبنو ووزر وتانك وكرانك وكاله باغ وخوشحال كنده و غیره توابع آن ودرۀ اسمعیل خان باتوابع آن
ودره غازيخان وكوت متهن وعمركوت وغیره باجميع توابع آن وسنكر واروات مند واجل وحاجی پوروروج پور
و هر سه کچی ملك مينسگره با تمام حدود آن وصوبه ملتان با تمام ملمت آن سر کار شاه موصوف وسائر خاندان
سدوزائی را در ممالک مرقومۀ الصدر هیچ دعوی و سروکار نسلا بعد نسل و بطناً بعد بطن نیست و نخواهد شد
و بهمبن عنوان ملك مذكور مال خالصه جی نسلا بعد نسل و بطناً بعد بطن هست و خواهد بود ( ۲ ) دوم
شاه موصوف از آنطرف خیبر احدی را مرتکب دزدی و رهزنی در اینکاه وشور و فساد باینطرف خيبر شدن
هرگز نخواهد داد واگر احياناً کارداران سرکارین که معامله خورد وبرد نموده رو بفرار نهاده غیر حاضر باشند


( ۱۳۷ )
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد امارت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
از جانبین واپس داده شوند و آنچه آب ماله خیبر برای مصارف قلعه فتح کده وغیره بموجب قدیم میرسد احدی
مسدود نسازد ( ۳ ) سوم عبور کسانیکه مطابق آیین موثقه دوستی سرکارین عالیین خالصه جی وصاحبان کمپانی
انكليس بهادر از دریای ستلج متعلق بپتن واجازت سرکار خالصه جی است همان قسم از دریای سندیه که دریای
ستلج بآن آمیخته عبور اقوام معطل بر پتن و اجازت سرکار خالصه جی خواهد بود وشاه موصوف
بغیر اجازت و پتن سرکار خالصه جی عبور نخواهد داد ( ٤ ) چهارم در مقدمۀ شکار پور و ملات سندیه
که این روی دریای ستلج باشند آمیخته في مابین سرکار خالصه جی و سرکار شاه موصوف مطابق
رویۀ تهیه دوستی و یکر نگی قدیم و آیین موثقۀ سرکارین عالیین یعنی سرکار خالصه جی و سرکار کمپانی انگلیس بهادر آنچه
معرفت کپطان کلاد مارتین وید صاحب بهادر پلتیکل اجنت دوست صمیمی وجواهر سنج میزان دوستی سرکارین عالیین
بموجب آئین موثقه معهوده قراردادید بسرکار ذوالاقتدار شاه موصوف منظور خواهد بود نجم شاه موصوف بطبول
انتظام کابل وقندهار اسپان نو مر عمده واعلی وخوش رنك وخوش خرام لجام رأس ويازده قبضه شمشیر اصیل ایرانی
عمده وهفت قبضه پیش قبض اصیل ایرانی وبیست و پنج رأس قاطر عمده بالاقد وميوۀ ولایت چه خشک و چه تر در تمام
موسم از راه جالاها وغیره در الکای پشاور از انگور وانار بیدانه وناك وسيب وبه و بادام و کشمش عقدار وافرحال
بسال میرسانیدهباشند ونیز اجناس اطلس هررنك (۱) وبكرس و چوحهای سمور و کخواب وزربفت وقالین ایرانی
جمله یکصد و یکپارچه سال بسال علی الدوام بسرکار خالصه جی میرسانیده باشند ٦ ششم القاب مراسلات بموجب
مراتب مساوات فیمابین سرکارین عالیین ممدوحین جاری خواهد ماند۷ هفتم آنچه سودا گران اسب و غیره بیوپاران
طرف ولایت عازم سرای اسمیت سرجیو ولاهور و تمام ممالک محروسه تعلقی سرکار خالصه جی خواهد بود از طرف
شاه موصوف ممانعت نخواهد شد بلکه تأکید تمام وتأییدکام بعمل خواهد آمد واز جانب سرکار خالصه جی هم بهمین
نهج درین باب بظهور خواهد رسید ۸ هشتم سرکار خالصه جی تحائف بطریق دوستی از قسم پشمینه و غیره بقرار
تفصیل ذیل سال بسال بپادشاه موصوف خواهد فرستاد پشمینه پنجاه و پنج پار چه ملعمل بیست و پنجتهان کخواب بیختهان
دوپته بنارسی بیست ويك تهان كيش سهاد نهوری و پشاوری پنجتهان دستار سفید لنجيان برنج باره پنجاه و پنجسیر
۹ نهم انچه معتبران سرکار خالصه جی بجهت خریداری اسپان وغیره و یا برای کار دیگر بطرف ولایت و یا از طرف
شاه مو صوف بملك پنجاب و غيره ممالك محروسه برای خرید و فروش نقدر یازده هزار روپیه از قسم سفیدی
و پشمینه وغیره اجناس مأمور شوند سرکار خالصه جی و سرکار شاه موصوف در نوازش بآنها و سرانجامي کار آنها
متوجه خواهند بود ۱۰ دهم هرگاه فوج سرکار خالصه جی وفوج شاه موصوف باتفاق حسنه یکجانوشند شاه موصوف
کاریز در حق گاوان هر گز واصلا" و مطلقا شدن نخواهد داد ۱۱ یازدهم هر گاه سرکار شاه موصوف بخرج سر کار
خالصه جی را بینا را مداد همراه برد آنچه از خاندان بارگزائی و غیره مال و اسباب و جواهر و اسپان و اسلحه
و اضر به خورد و کلان و غیره بدست شاه موصوف آید نصف آن ازسر کار خالصه جی و نصف آن از سر کار
شاه موصوف باشد واگر سوای فوج چیزی بدست شاه موصوف آید اسپان عمده و اشیاء زبده از اسلحه خورد و کلان
وجواهرات وغیره بطریق تحفه مسحوب بوكيل معتبر سرکار خالصه جی ارسال دارند۱۲ دوازدهم معتبران شاه موصوف
و سرکار خالصه جی مع رسائل و تحائف بحضور جانبین جریده طور حاضر ومأمور خواهند بود ۱۳ سیزدهم هرگاه سرکار
خالصه جی طلب فوج سرکار شاه موصوف برای دفع تطفيل مد كوران عهدنامۀ هذا نماید شاه موصوف فوج با سرداران کلان
ارسال دارند وسرکار خالصه جی نیز حسب ضرورت شاه موصوف بعد از تکمیل مزبورات عهد نامه هذا
افواج مسلمان با سرداران کلان تا کابل مأمور خواهد نمود و هنگامیکه سرکار خالصه جی رونق افزای پشاور
شوند از طرف شاه موصوف يك شهزاده بجهت ملاقات سرکار خالصه جی بیاید تعظیم وتكريم او بوجه احسن
از سرکار خالصه جی بظهور خواهد رسید چهاردهم دوست و دشمن هر سه سرکاران ممدوحین یعنی سرکار خالصه جی
و سرکار کمپانی انگلیس بهادر و سرکارشاه موصوف واحد است پانزدهم دو لك روپیه ضرب نانک شاهی با کله دارسال
بسال بالضرور از ابتدای مأموری افواج خالصه جی برای تخت نشانی شاه موصوف در کابل جهت تعیین فوج خالصه جی

(۱) بکرس
در لغات دیده
نشد بکنر
دیده شد که
جامه ایست
که روز جنك
پوشند و آن
تکهای آهنی
باشد که بران
مخمل يا نبات
کـــشـــيـده
استعمال نمایند


( ۱۳۸ )
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر )
( سراج التواریخ )
اندرون علاقۀ الکای پشاور بقدر پنج هزار پیاده وسوار از قوم مسلمان بنا بریشت کرنی شاه ممدوح که بحسب
ضرورت برای کمک شاه موصوف هرگاه که در صوابدید سرکار دولت مدارکمپانی انگلیس بهادر باتفاق وصلاح
سرکار خالصه جی همچو كمك ضرور متصور شود خواهند رفت در سرکار خالصه جی مدام شاه موصوف میرسانیده
باشند هرگاه کدام مقدمۀ کلان ازجانب مغرب رو نماید پس تدارک آن باتفاق صلاح سر کارین جانبین یعنی سرکار خالصه
جی وسرکار کمپنی انگلیس بهادر بموجب موقع بظهور خواهد رسید و در صورتیکه سرکار خالصه جی طلب افواج
شاه موصوف نماید هرقدرمدت که فوج مذکور در سرکار خالصه جی حاضر باشد منجملۀ مبلغ مشخصه مسطوره بموجب
حساب مجری خواهد شد و سرکار کمپنی انگلیس مادامیکه امیرملاف شرائط عهد نامه هذا از روی تحقیق بظهور
نرسد متکفل ادای مبلغ مشخصۀ مذکوره سال بسال بلامانع بسرکار خالصه جی خواهد بود شانزدهم آنچه ممالک
وتوابع آن در تصرف میران سندبه الحال هست شاه شجاع الملك وسائر خاندان سدوزائی راسلاً بعد نسل وبطناً
بعد بطن بابت فرمان برداری یابقیات معامله مال گذاری در حال و استقبال بآن ممالک هیچ دعوی وسروکاری نیست
ونخواهد بود ملك ملك ومال میران سند به نسلاً بعد نسل است وخواهد ماندبشر طيکۀ میران موصوف مبلغ سه لك
روپیه نانک شاهی امرت سریه بانگندار بموجب مجوزۀ سرکار کمپنی انگلیس بشاه موصوف ادا نمایندوشاه موصوف
از جمله آن مبلغ پانزده لك روپيه خودبگیرد و پانزده لك روپيه نقد بسر کار والا مقدار خالصه جی رسانیده بدهد هرگاه
مبلغ مذکور همگی و تمامی ادانشده باشد پس آنوقت دفعۀ چهارم عهدنامه شاه موصوف مرقوم دوم ماه جيت سنیت
سال هزار و هشتصد ونود که شرح آن مطابق اصل در صدر مندرج است منسوخ خواهد گردید ومراسم رسل
ورسائل وتحائف فاخره عمده اعلی فیابین سرکار خالصه جی ومیران سند به بعادت قدیمه جاری خواهد بود هفدهم
هرگاه شاه شجاع الملك در ملك كابل وقند هارعنان حکومت بدست کفایت خود خواهد آورد آنگاه در مملکت
محروسه والی هرات برادر زادۀ شاه موصوف هیچ جهت متعرض ودست انداز نخواهدشد هژدهم شاه شجاع الملك وسائر
خاندان سدوزائی بدون استمزاج واستصواب سر کارین جانبین خالصه جی وسرکارکمپانی انگلیس معامله و سروکار با احدی
از سرکارین یعنی پادشاهان غیر نخواهد کردوا گراحياناً کدام سرکار غیرعزم لشکر کشی برملك سرکار خالصه جی یاصاحبان
انگلیس نماید بقدر مقدور خود بمقابلۀ آن پردازد آنچه دفعات مرقومۀ الصدر مسطور شد سر کار خالصه جی وسرکار
انگلیس وسرکار شاه شجاع الملك را بخوشی ورضا مندی تمام منظور است وعهدنامه هذا بشرط ثبات دفعات مسطوره
مدام برحال و بر قرار خواهد ماند و بعد ازثبت و دستخط و مهر هر سه سر کار والا اقتدار شرائط عهدنامه هذا بعمل خواهد آمد
تحریر پانزدهم ماه هار سنیت ۱۸۹۵ هزار و هشتصد و نود و پنج در لاهور فقط (۱) وقبل از تحریر این عهدنامه در روز سیزدهم ماه
ربیع الثانی مذکور مکناتن صاحب وكيل دولت انگلیس کلمات ذیل را اظهار کرده گفت اگرشاه شجاع الملك برای رفتن
پسر بزرگ خودشهزاده محمد تیمور را در لشکر مهاراجه صاحب اجازت دهد البته شهزاده موصوف از طرف مهاراجه
صاحب مورد تعظیم وتکریم مطابق شان جلیل خود خواهد گردید وشهزاده موصوف را اختیار خواهد بود
كه منجملۀ صاحبان عالیشان انگلیس همراه لشکر مهاراجه صاحب یکی ره همرکاب گرفته با جمعیت لشکر مهاراجه صاحب
که مسلمان باشند بطرف کابل قدم پیش نهد ودرصورتيكه جمعیت قوم افاغنه رجوع بشاه شجاع الملك نمايند بوجوهات
دیگر پیش رفتن شهزاده موصوف در نظر صاحبان همراهی لشکر با اهل کاران مهاراجه صاحب کا حسب الحكم
مهاراجه صاحب مشيروشريك اين امر با آنها باشند انسب واولی منصور باشد اگرشاه شجاع الملك بعد نظر رجوع
کنند نیدن بسوی خود سرداران افغانستن برای انجام مهام خود وحصول مقصد سر کا رین جانین خواهش
آن داشته باشد که سردار سلطان محمدخان را هم همرکاب خودبطرف قندهار برد پس مهاراجه صاحب اجازت رفتن
بخدمت شاه از سردار موصوف دریغ نخواهند داشت وشاه شجاع الملك محبت و آروی سردار سلطان محمدخانرا
نگاهدارد ا گررفتن افواج مهاراجه صاحب وعبورحدود ممالك محروسۀ خود باتفاق وصلاح صاحبان عالیشان که
در لشکر مهاراجه صاحب موجود باشند مناسب ومنظور کردد دران تقدیر اتفاق وصلاح صاحبان همراهی لشکر

( ۱ ) گفتار
مکناتن در
باب شرائط
عهدنامه .


( ۱۳۹ )
( جلد اول ) ( ذكر وقایع عهد امارت امیر كبیر ) ( سراج التواريخ )
كه باصاحبان همريكاب شاه شجاع الملك رسم مراسلات مرعی خواهند داشت واجب ومنظور خواهد شد هرچند
كه اینمراتب پیش ازین بمعرض قبول مهاراجه صاحب رسیده است تاهم برای رفع شك وشبهۀ آینده انسپ آن
معلوم كردید كه بمعرض تحریر وترقیم در آید پيجات قبض مآب اشرف سری مهاراجه صاحب گذارش شد و هم
شاه شجاع الملك خواهشات چند از مكناتن نموده ولوحه مقتضياتش را نوشته باخود برداشت و آن اینست اول آنكه سند عهد
از اولاد شاه دران وفرزندان ومتعلقان بندگان ماهركس كه باشد ورعيت وسپاه وافسر وسران درانی از كه و مه شاه از مکنا
كه درولا يت باشنددر پرداخت وعدم آن و در خیر وشر ايشان مالك و مختار بندگان ما است و درین امر از صاحبان وغيره تن
هیچكس متعرض نخواهد شد دوم هرگاه بندگان ما در کابل وقندهار متمكن باشند و بسبب تنگي سمت بلخ بامبیستان
و بلوچستان و نواحی و توابع كابل وقندهار وشكار پور لشكر كشی نمایند ویا تحت تصرف آرند درین امر ممانعت
نخواهد بود سوم هرگاه كابل وقندهار وشكار پور بتصرف بندگان ماباشد باید كه توابع آنها در زمان سلطنت قلبند
می بودند تعلق ببندگان ماداشته باشند چهارم زمانيكه بندگان مادر كابل متمكن شود وصاحبان عالیشان عزم مراجعت
نمایند یكصاحب شار وكالت بوده اگر چند نفر دیگر را هم بجهة تمشیت امور لشكر بندگان ما خواهش نمایند
صاحبان مضائقه نخواهند نمود پنجم درمیان صاحبان و مردم ولايت چه ازسپاه و چه از رعیت بدون مرضی و صلاح
بندگان ما امری بوقوع نخواهد آمد ششم در خصوص دولت روپیه و چیزی دادن از شكار پور به بندگان ما بسیار
سخت وشاق معلوم میشود چرا كه اول از ملك كنجایش ندارد كه خرج واخراجات بندگان ما وسپاه بعمل آید
ودیگر اینمعنی مالك كذاری وماليه دهی بنظر جهانیان میآید مختار صاحبان است هرگاه كنجايش در ان ملك مي بينند
ويامناسب وصلاح میدانند چه مضائقه اهتمام امور بندگان ما تعلق بصاحبان عالیشان است هفتم چونكه سلطنت رو
بخرابی آورده همچنانكه غلامان سركش شده ملك ولايت را غصب نموده اند سندیان نیز درشكارپور آفعان خودرا
نشانیده اند الحال كه بندگان ما در ملك ولايت متمكن شوند باید كه میران سند شكان پور را واگذار شوند كه
ملك پادشاهیست و بتصرف بندگان ما باشد هشتم در خصوص كنيزان كه بدر ميشوند اگرچه بدست دادن آنها
در آئین دولت معطل باشد چونكه اینمر ناچار است که ارباب عزت و وقار را بدون خدمتكاری ممكن نيست بايد اگر چون عهد
نامه مندرج پدیتر میرده این آئین جاری میشود باری اجرای این امر دربارۀ مهمان لازم نیست كنیزانيكه از مردم ولایتی
متعلقان سركار ما فرار شوند بعد بسركارما واپس داده شوند نهم اينكه بعد مطالعۀ شرایط فصل دوم عهد نامه متن از کتاب
شاه شجاع و استماع عرایض صاحبان عالیشان ما بدولت را جتن مناسب نمود كه ذكر شكار پور در مطالب مرقومه الصدر
مرحوم نقلا
مندرج شود آنچه عبارات : در ماده دادن دولت روپیه بسركار مهاراجه رنجیت سنگهه بعوض معاونت فوج نوشته شده
نوشته شده است چونكه مضر عزت ما بدولت مستورنیست ذكر آن نیز گذاشته شود حالا ما بدولت را برضا و رغبت عبارات آن
ثبت نمودن دستخط ومهر خود منظور و قبول است دفعه هذا بجيويز مكناتن بدفعات فوق درج شده در ثانی بحال خود
مطالبات مرقومۀ الصدر بدین نهج نوشته تسليم قید صاحب بهادر نموده شد اول آنكه از اولادشاه دران وفرزندان گذاشته شده
ومتعلقان بندگان ما هركس كه باشد از رعیت وسپاه وافسر و سران درانی وكه و مه كه در ولایت باشند در پرداخت حك و اصلاح
نشد فقط وعدم آن و در خير وشر ايشان مالك و مختار بندگان ما است دراین امر از صاحبان و غیره هیچ تعرض نخواهد شد
چرا كه آن مردم بنيگيراند ورعايت انديش نيستند هرگاه بندگان ما در كابل وقندهار متمكن باشند بسبب تنگي بسمت
بلخ بامبیستان وبلوچستان و تواجات وتوابع كابل وقندهار الی سرحد شكارپور لشكركشي نمایند ویا تحت تصرف
آرند درین امریمانعت نخواهد بود و هرگاه كابل وقندهار بتصرف بندگان ما در آیند باید كه توابع آنها كه درزمان
سلطنت فلم بندبودند بدستور سابق باشند دوم در زمانيكه بندگان ما در كابل متمكن شوند وصاحبان عالیشان عزم مراجعت
نمایند يكصاحب ساير وكالت وا كر چندنفر دیگر كه بجهت تمشيت امور لشكر بندگان ما خواهش نمایند صاحبان
مضائقه نخواهند نمود سوم درمیان صاحبان و مردم ولايت چه از سپاه و چه ازرعیت بدون مرضی و صلاح بندگان ما
بوقوع نخواهد آمد چهارم چون سلطنت رو بخرابی آورده همچنان كه غلامان سركش شده ملك ولايت را غصب
نمودند سندیان درشكار پور آفعان از خود نشانيدند اینمعني به بندگان ما بغایت سخت و شاق می شود كه سندیان نیز


(١٤٠)
( جلد اول )
( ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر )
( سراج التواريخ )
ضبط طلب پادشاهی را نموده اند بخاطر بندگان ما مدام همین بود که هر زمان باشند ملك را از دست ایشان خارج سازیم
الحال که صاحبان عالیشان بنابر مصلحت از روی خیرخواهی درین ذكر شكار پور را در دفعات مطلوبه جائز ندانسته
و در خصوص دولت روپیه بسر کار مهاراجه رنجیت سنگه هم به بندگان ما شاق بود صاحبان عالیشان (۱) عذرات آن
را نیز بالفعل جائز ندانستند بندگان ما نظر به یگانگی که صاحبان عالیشان دارند ذکر این دو مطلب را موقوف داشتند
الی پنج دفعه مطلوبه مرقومه الصدر بمهر و دستخط مزین گردد ازانجا که فهارین بندگان ما و صاحبان عالیشان اتحاد
و يك وجودگی میباشد و سرموئی جدائی متصور نیست بازی التفات که دیدن مهر و دستخط در دفعه مطلوبه مرقومه
الصدر تشفی و تسلی بندگان ما می گردد سوا ازین مبادا چیزی در میان آید که موجب ملال خاطر دوستان گردد .
( ذکر جوابهای گورنر جنرال )
( سئوالهای مذکوره شاه شجاع الملك را )
چون سؤلات مسطوره فوق بواسطه ديد صاحب مجنرال كپور تر هند رسید او در ششم ماه اگست سنه ۱۸۳۸ هزار و
هشتصد و سی و هشت میلادی مطابق یازدهم شهر جمادی الاول سال ١٢٥٤ هزار و دو صد و پنجاه و چهار هجری
هر فقره را جوابى رقم کرد که نقلش بعينه اينست جواب از فقره اول دفعه ثانی که تسلیم دید صاحب گردیده
بود درین ماده خاطر مبارك جمع باشد زیرا که اصلاً اراده سرکار دولت مدار انگلیس نیست که در پرداخت
و عدم آن و خیر وشر فرزندان و متعلقان آن خلاصه خاندان مجد واعتلاء مداخلت نمایند در هیچو امر آن سلاله
دودمان عز وعلی مختارند جواب فقره دوم از دفعه مذکوره اینکه لفظ شکارپور از فقره اول محو شد و در باقی
یقین خاطر عاطر باشد که همواره نیت واراده سر کار دولت مدار انگلیس مصروف تأسیس اساس سلطنت آن
زبدت بخش سرير عظمت که از دوستان قدیم و محبان صمیم این سر کار ابد مدار هستند خواهد بود و هر وجوه
و طریق که درین ماده مقتضای رأی معدلت اقتضا باشد حسب تقاضای وقت و مشوره و کنکاش هر دو سرکار
بعمل آورده خواهد شد و همچنین لفظ شکار پور را از دفعه سوم مندرجات شاه شجاع الملك كه بكپتان با خود
نوشته برداشته بود محو کرده مرقوم داشت که سرکار دولت مدار انگلیسه را حسب تجویز صدر بجز قوت تمام
ورونق مالا کلام در گرفتن سلطنت برای آن خلاصه خاندان عزوجل خواهش دیگر نیست فاما مبرهن خاطر عاطر
باشد که بانقلاب روزگار در امور سلطنتها کمی و بیشی ظاهر و آشکارا میگردد و در بعضی احیان ممالك يك سلطان
وسعت میپذیرد و وقت من الاوقات برخی از مملکت و مضافات و سلطنت وی بدست و تصرف اهل حکومت دیگر میآید
همانا آن سلاله دودمان مجد و اعتلاء روا داشته و پذیرا فرموده اند که والیان پنجاب وسند بر ملكهائيكه سابقاً بدخل
و تصرف سلاطین افاغنه بوده اند و درینزمان بید تسرف واليان موصوفين اند ايشان قابض ومتصرف خواهند بود
و در جواب فقره دوم از دفعه محوله دید صاحب مذکور مسطور نمود که اخلاص مندیرا بخاطر خوشی و رغبت
و خیلی خورسندى ومسرت ماندن يكصاحب بطريق وكالت و چند نفر دیگر بجهت تمشيت امور لشکر قبول و منظور است
و جواب ماده سوم از دفعه مزبوره را رقم کرد که اخلاص گزین را بخوشی تمام و رغبت مالا کلام اینمعنی منظور است
که در میان صاحبان و مرده ولایت افغانستان چه از سپاه و چه از رعیت بدون مرضی و صلاح آن خلاصه خاندان
عز وعلی امرى بوقوع نیاید و در جواب ماده ششم از مسند نجات شاه شجاع الملك رقم نمود که یقین خاطر عاطر
باشد که هر گز و هیچ آینه اراده سرکار رفعت مدار انگلیس نبوده که بآن سلاله دودمان مجد واعتلاء تكليف
درامر غير واجب دهد یا باعث امری شود که بر خاطر عاطر شاهی گران و شاق باشد و آنچه درکی عدم گنجایش
رنجته خانه آن والا تبار گردیده است بپاسخ آن بحالی خاطر صدا مظاهر نموده میآید که سرکار دولت مدار انگلیه
در تعمیل و تکمیل مراتب عهود تأيديه ومستلزمه ذات ستوده صفات هرگز در ضیق و تنگی افتادن آن والا تبار
روا و گوارا نخواهد داشت و هم چه در باره دادن زر پنها را جبه رنجیت سنگه مال گذاری و مالیه دهی بنظر
جهانیان در آمدن رقرد کلت کبر سلاك شده بجواب آن همین قدر کافیست که در ادای مال گذاری و مالیه دهی
و اجرت سپاه بعهديكه هست تماين بل تفاوت زمین و آسمان و ظاهر وعیان است جدا کثر اعیان اتفاق میافتد که سرکار
(۱)
احتمال میرود
که عذرات
را اگر چه
یعنی عذرها
نمی آید و جمع
عذر نمی باشد
یعنی اعذار
که جمع عذر
است گرفته
باشد چون
یا خیل عهد
نامه درج می
باشد تغییر داده
اشد فقط
ذکر اجوبه
گورنر
جنرال


(١٤١)
(جلد اول) (ذکر وقایع عهد امارت امیر کبیر) (سراج التواريخ)

توانگر وقوی خرج برای افواج سرکار دیگر میدهد بل سرکار اعلی بسركارا دني اين قسم معامله و رویه را بروی
کار مياورد پس تطويل کلام درين مرام بحاصل محض است چرا که آن خلاصه خاندان عظمت اینمعنی را رواداشته
بمنظوری جميع شرائط عهد نامه را ثبت و مهر و دستخط خود نموده برغبت ورضا پذیرا فرموده اند و در جواب
ماده هفتم از فقرات مندرجه شاه شجاع مسطور داشت که شکار پور اینقدر کافی وبسنده است که مقدمۀ آن
در عهد نامه مونقۀ حال طی شده و انفصال یافته و آن والا تبار آنرا منافی بقبول داشته اینواقعه که در خصوص
شکارپور است محو کردیده چرا که در عهد نامه تجویزی نوع دیگر وانموده و در جواب مادۀ هشتم از مستدعیات
شاه رقم نمود که مقدمۀ تلز کبیست اینقدر جواب اجمالی آنرا كافيست كه حتی الامکان شرائط مستفاد وقوانين باين
مروت و آئين بهين مبرمی داشته در انجاح مرام وانصرام خواهش ومرکوزات خاطر آن بر گزيده صفات جید
وسعئ و کوشش و پیروی برروی کار آید چنانچه درین ماده با اهل کاران این سرکار مقيم لوديانه ايماء و اشعار
رود و در مادۀ نهم از مقتضيات شاه شجاع الملك نوشت که آنچه در تخاذ معات رقمی و كلك متانت سلك گرديده است
محرر اینکه تحسین و آفرین بعقل سلیم ورای مستقیم آن عالی تبار است بمعرفت سود وبهبود حقيق وفائده ومنفعت
تحقيق ووقوف اعتماد بصفا طينى ونيكو سكالی این سرکار ابد بنياد كه فرموده اند تبود مايد ديگر ضرورت ندارد انتهى
محصلاً این عهد نامه با عهد نامۀ که دولت انگلیس با دولت ایران در روز بیست و پنجم ماه نومبر سنه ١٨١٤ هزارو هشتصد و چهارده
میلادی مطابق دوازدهم شهر ذیحجه الحرام سال ١٢٢٩ هزار و دویست و بیست و نه هجری مشتمل بر یازده فصل در طهران
مرقوم و موثق داشته اند مناقضتي بروی کار دوائين مذكورتين آوارد چنانچه از فصل هفتم ونهم عهد نامۀ مذكوره
بوضوح میپیوندد و آن اینست فصل هفتم هرگاه طایفۀ افغان را با دولت بهیه انگلیس نزاع و جدالی باشد اولیاء
دولت علية ايران لشکر تعين کرده بضمیمه مصلحت دولتین بمدد دولت بهيۀ انگلیس امداد و اعانت نمایند و وجه
اخراجات آنرا از دولت بهيۀ انگلیس بگیرند از قراريكه اوليا دولتین قطع و فصل نمایند فصل نهم اگر جنگ
و نزاعی فيما بين دولت عليه ایران و افغان اتفاق افتد اولياء دولت بهيۀ انگلیس را دران میانه کاری نیست
وهیچ طرف كمك وامدادی نخواهند کرد مگر اینکه بخواهش طرفين واسطه صلح گردند

ذکر توجه شاه شجاع از لودیانه
باشکر انگلیس بجانب شکار پور

دکر توجه شاه شجاع بجانب شکار پور

چون رشتۀ عهد در بين شاه شجاع الملك و دولت انگليس ورنجيت سنگهه منعقد گشت شاه شجاع در روز بیست و دوم
ماه شعبان سنه ١٢٥٤ هزارو دویست و پنجاه و چهار مطابق ايام حصار دادن محمد شاه قاجار هرات را با افواج
انگلیسیه از لودیانه راه شکار پور برگرفت و در هنگام پیاده پیمانی از مهاراجه پتیاله تحفه وهديه شایان با عریضه اش
ومكتوب مهاراجه رنجيت سنگهه با تحائف طوائف که هريك بصحابت وکیل خویش فرستاده بودند در حدود
متعلقۀ هريك مشاهده وملاحظۀ شاهی رسید و همچنین محمد بهاول خان عباسی در بهاول پور حاضر حضور شاه شجاع شده
اقسام پیشکشی از اسپ واشتر باساز وبرك طلا ونقره ونقود و اجناس زری و ابریشمی و پشمی وسی ضرب شهنك
باشتران جل و افسار زری ومینائی و دو ضرب توپ پیش کشیده همۀ خوانین اردوی شاهی و افسران سپاه انگلیسی را
ضیافت نموده هر يك را بقدر حال از البسه نفیسه و اقمشه ظریفه برسم هدیه دل خوش ساخت و هم شاه شجاع همه
و کلای حاضره ونواب مذکور را بعطای خلع فاخره نواخته با جوابهای عرائض ومکاتیب ایشان رخصت مراجعت
داده در ماه ذی الحجه سنه ١٢٥٤ هزارو دوسد و پنجاه و چهار وارد شکار پور شد و صاحبان انگلیسیه که از کلکته
و بمبئی مأمور همرکابی شاهی گردیده بودند از شاه شجاع اجازت اسلحه دادن بسپاه كلكته وبمبئي خواسته
بآرايش لشکر پرداختند و بقوانین نظامیه تمامت سپاه را آراسته شاه را خورسند ساختند چنانچه در ازای انتظامیکه
در لشکر دادند مورد عطيه و انعام كشته همه افسران شان بخلع البسه پشمینه مفتخر وسپاهیان بعطای زرنقد
مسرور شدند و پنج پلتن پیاده ودوفوج سوار را كه جديد بملازمت سپاه شاه قيام ورزیده بودند نيز بآراستگی
از حضور شاه گذرانیده مطبوع افتادند بعد صاحبان انگلیسیه بنظم ونسق دادن ولایت سند همت گماشته خواستند


(١٤٢)
(جلد اول)
(ذكر وقایع عهد امارت امیرکبیر)
(سراج التواریخ)

که میران سند را بروفق امور مرکوزه خاطر خودها داخل معاهده کرده شرائط عهد را باایشان موثق نموده
بعد برطبق معاهده که باشاه شجاع و مهاراجه رنجیت سنگهه نهاده اند مبلغی ازمیران سند برای هردو سرکار از ایشان
بگیرند و میران سندبه نخست سرباز زده تهیه اسباب جنگ پرداخته آهنگ عصیان کردند که شاید افسران وصاحبان
انگلیس از ازدحام ایشان خائف وهراسناك گشته از امریکه پیشنهاد ضمیر دارند باز گردند ولیکن بخلاف پندار
آنان افواج انگلیسیه در جنبش آمده از بحر وبر رهسپر میدان حرب شدند و میران سند از مشاهده اینحالت ناچار
طریق اطاعت بر گرفته ریقه انقیاد بگردن نهادند وشروط معاهده دولت انگلیس وشاه شجاع ورنجیت سنگهه را
برعهده نهاده بیست و هشت لك روپیه ادا نموده دیگر امری را مکلف نشدند و شاه شجاع بر طبق پیمانیکه کرده بود
ذکر توجه از مبلغ مذکور پانزده لك روپیه را بکار گذاران رنجیت سنگهه سپرده سیزده لك را تحویل خزانه خود فرمود
شاه شجاع ذکر توجه شاه شجاع ازشکار پور
از شکار پور بمعاونت لشکر انگلیس جانب قندهار
جانب قندهار
در سال ١٢٥٥ هزار ودو صد و پنجاه و پنج هجری مطابق روز بیست ودوم ماه فروری سنه ١٨٣٩ هزارو
هشتصدو سی ونه میلادی بدریعه آکلند کورنرکشور هندسرولیم هی مکنتان بوزارت شاه شجاع مأمور گشته از راه معاونت
چند فوج پیاده و سوار از دولت انگلیس که بسه هزارو سه صد و پنجاه تن سپاهی میرسید با شاه همراه شد و شاه پوه اندید
او چند دسته فوج سواره و پیاده بسالاری شهزاده محمد تیمور از راه پنجاب و پشاور جانب کابل کاشته خود
باسپاه انگلیس وشش هزار تن لشکر خویش که جمله پانزده هزار و سه صد و پنجاه مرد میرسیدند از شکار پور راه
قندهار پیش گرفت و از عرض راه دره بولان محراب خان بلوچ را بذریعه فرمان طلب حضور کرد و آن سر
مست باده غرور سرباززده از شرفیابی رکاب شاهی تقاعد ورزید بلکه دزدان بلوچیه را نگاشته مال ومواشی و بانهاد
کاران دورا بسرقت همی بردند و آخر الامر مردم بلوچیه منطقه افغانستان بمکافات شرارت خود شان گرفتار
گونه گونه عقاب شدند که انشاء الله در موقعش مذکور میشود وشاه شجاع ازراه دره بولان اسپ عزم رانده
چون وارد موضع کدنی واقع فاصله سی گروهی قندهار شد سردار کهندل خان سردار رحمدل خان وسردار مهردل خان
برادران خود را بادیگر سران و اعیان قندهار ولشکر جرار بمدافعه فرستاده خود بمحافظت شهر و اطراف پرداخت
وایشان اسپ رانده بقلعه فتح الله خان واقع سه گروهی اردوی شاه شجاع رسیده اقامه گزین شدند ودست بکار
برده اول آب را از لشکر انگلیس که باشاه شجاع بودند بازداشته چند روز در همان فرود گاهش از حرکت مانع گردیده
نگذاشتند که قدم پیش گذارند چنانچه هر روز برایشان تاخته بیامرد و مرگ خاك هلاك انداخته بلشكر گاه خویش
مراجعت میکردند ومال و مواشی ایشان را که از عسکرگاه بیرون می بود بغنیمت میآوردند و از جمله کدو خان مهمند
درروز ورود منزل مذکور از دیگران پیشتر تاخته يك زنجیر پیل خود سرولیم هی مکنا تن را غنیمت بدست آورد
و آخر الامر سرداران از حمله های پی در پی که کردند و انگلیسان را بستوه آورده جرأتی از ایشان ندیدند آهنگ
شبیخون کردند که درتار یکی شب یورش برده همه را مستأ صل سازند و افسران لشکر انگلیس از غنیم شان آگاه
گشته بمحافظت اردوگاه خویش پرداختند و کسانیرا که بکنار ارد و خیمه برافراشته بودند در عسکر گاه در آورده
مترصد حمله سرداران نشستند وسرداران نظر بپاس داری وحفاظت واستواری لشكريان انگلیس وهم بواسطه
اینکه حاجی خان کاکری همچنان که باهری سنگهه در محار به دره خیبر طرح موالفت وموافقت چنانچه رقم شد انداخته
بمکافات کردارش اخراج البلد گشت درینجا نیز روی دل بسوی شاه شجاع نهاده باپیروانش گریخته باردوی انگلیس
ملحق شد و سرداران از غنیم زده یگان داشتند با زمانده بلکه ازراه هزیمت بقندهار مراجعت کردند و همچنین تاج محمد خان
کاکری از سرداران روی بر تافته شباشب با سوارانش جانب لشکر انگلیس راه بر گرفت و بنزديك اردوی شان رسیده
شب را بسر برده بامدادان باردوی مذکور پیوسته باریاب حضور شاه شجاع شد و او بخطاب نصیرالدوله کیش مخاطب نموده
از انجا کوچیده در قلعه فتح الله خان بجای سرداران فروکش کرد و ازین سوی سردار کهندل خان بعد از رسیدن
برادرانش عیال وتعلقات خودها را از قندهار برداشته با پانصد سوار روی امید بسوی شاه قاجار که بمحاصره هرات


(١٤٣)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت دومی شاه شجاع بامداد امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
قیام داشت آورده مورد الطاف او شدند و شاه شجاع در روز یکشنبه دوازدهم ماه صفر سنه ١٢٥٥ هزار و دوصدو
پنجاه و پنج هجری بدون مانع در خارج شهر قندهار فرود آمده روز دیگر بامکنا تن و همراها نش پارك درشده
تمامیت سپاه انگلیس و افواج شاهی را جهت جلوس برتخت سلطنت با آیین اراستن فرمود

( ذكر سلطنت دومی شاه شجاع الملك بن تيمور شاه )

چون سپاه اراسته گشت در روز دوشنبه سیزدهم ماه صفر سنه ١٢٥٥ هزار و دوصدو پنجاه و پنج هجری
در میدان عید گاه قندهار بر تخت سلطنت موروثی جلوس نموده بالتيام جراحات قلوب ستمدید گان و جانب داران
خویش پرداخت و هريك از اعیان را كه هواخواه او واز سرداران قندهار زجر دیده بودند بمناصب عالیه نوازش
فرموده سكه و خطبه را بنام خویش اجرا داد و از جمله بزرگان حاجی دوست محمد خان اسحق زائی را که در گرم
سیر بذلت وعسرت روز بسر می برد طلب حضور کرده نيك بنواخت و مقارن اینحال مكنا تن انکلیس که خود را
کفیل احوال شاه شجاع می پنداشت عهدنامه مجدد برطبق مقتضای خویش نگاشته بدستخط ومهر شاه شجاع
رسانید که نقل آن بعینه اینست اول روشن و مبرهن باشد که جمیع شرائط عهد نامه که بتاریخ بیست و ششم ماه جون
سنه ع ١٨٣٩ هزار و هشتصدو سی ونه میلادی فیمابین سرکار دولت مدار انگلیسه و شاه شجاع شاه شجاع الملك
ومهاراجه رنجیت سنگهه زیب نقاذ یافته بحال و برقرار خواهد بود و سرکارات ثلاثه بموجب شرائط عهد نامۀ
مذکوره کاربند خواهند شد دوم در نظر ارتباط واستدامت اتحاد واقع فیمابین سرکار دولت مدار انگلیسه وشاه
مفتخر اليه يك صاحب ایلچی انگلیس از طرف سرکار انگلیسه همیشه بخدمت شاه محتشم اليه حاضر و موجود
خواهد ماند و در صورت مناسب و مصلحت متصور ساختن پاد شاه ممدوح نیز ایلچی از طرف خود جهت اقامت
بخدمت کورنر جنرال بهادر معین و مأمور خواهد فرمود سوم بعوض وبدل معاونت معاهدت دیرینه ونظر
بر اتحاد ومحبت كامله مستقيمه که از جانب سرکار دولت مدار انگلیسه و کیفیت شاه ذیجاه شاه شجاع رو بظهور
آورده است و بلحاظ یکانکی ویکجهتی هر دو سرکار شاه محتشم الیه کاهی احدی را از قوم واهل فرنك در زمره
نو کران منتظم و منسلک نخواهند کرد وکسی از اهل فرنك را اجازت استقامت بملك افغانستان بدون اطلاع
و استرضای سرکار انکلیس عطا نخواهند فرمود چهارم فوج منتظم و مرتب که صاحبان انکلیس سر کرده وسردار آن
باشند برای حفاظت ملك وذات پادشاه مفخر اليه وهم جهت اندفاع اعدای بیرونی علی الدوام در ملك افغانستان
مقرر ومعين خواهد شد و هر خدمتی که بصوابدید شاه و ایلچی مذکور مناسب و ضرور متصور گردد از فوج مزبور گرفته
آید پنجم خرج فوج مذکور طوریکه الحال است آینده بهمان اسلوب خواهد ماند وتعداد سرداران انکليسیه
معینه لشکر مذکوره زیاده از پنجاه نفر نخواهد بود بشرطیكه پادشاه مفخر اليه خواهش ازدیاد آن وازدياد فوج
مذکور نکنند ششم شاه شجاع الملك مفتخر اليه مشاهره فوج مذکور راحتى الوسع و الامكان از خزانه خود مؤدی
سازند هفتم در خصوص امر تجارت شاه ممدوح در صورت پیش آمدن موانع بجهت انسداد و ار تفاع آن فرمایند
و هر تدبیر یکه در رای صواب انتمای شاه مفخر الیه بصلاح ایلچی انگلیس برای رفاه مردم تجار قرار پذیردجلوۀ
ظهور خواهد گرفت هشتم مضامین دفعات هفت کانه مرقومه بالا ابداً و دایماً بابقای حکومت و سلطنت خاندان
سدوزائی بحال وبرقرار ومستقل و پایدار خواهد ماند تحریرا هشتم ماه می سنه ١٨٣٩ هزار و هشتصدو سی ونه عیسوی
مطابق بیست و دوم شهر صفر سال هزار و دو صدو پنجاه و پنج هجری در دارالقرار قندهار فقط و جانبین يك يكبركى
عهد نامه مزبوره را سپردند.

( ذكر تشدید نمودن محمد شاه قاجار )
( محاصره هرات را و گفتگوی مستر مکنیل )

مقارن احوال شاه شجاع در شکار پور و خلال وقایع مزبور اعلیحضرت محمد شاه قاجار که بمحاصره هرات
چنانچه از پیش رقم گشت گرفتار بود سران سپاه را بصعب نمودن محاصرۀ هرات ترغیب کرده مردم سکنه شهر را

ذكر سلطنت
دومی شاه
شجاع

نقل عهدنامۀ
مجدد مکناتن
باشاه شجاع

ذکر سخت
نمودن محمد
صدره هرات


( ١٤٤ )
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت دويمى شاه شجاع و امارت امير كبير ) ( سراج التواريخ )
بصیرت هیچۀ تماشا انداخت و در بتوقت مستر مکنیل وزیر مختار دولت انگلیس که بقرارۀ کر صاحب ناسخ التواریخ
بخلاف ذكر ثقات هرات که از پیش ذکر ورود اوهمرکاب شاه ایران مرقوم گشت چندی متوقف طهران بوده هر قدر
که توانست بکار داران دولت انگلیس شکایت نوشت و ایشان را از حال در اندر هندوستان خوف و بیم داد چنانچه
دولت موصوفه شاه شجاع الملك را پیش رو مرادات خویش ساخته جانب افغانستان تاختند ومستر مكنیل روزسیزدهم
ماه ذی الحجه سال گذشته از طهران راه هرات برگرفت و از قفای او سیمونیچ وزیرمختار دولت روس در روز بیست
و چهارم ماه مذکور روی بسوی هرات نهاد و پس از روز نوروز یکهزئیل که در روز پنجم محرم سنه هزار و دوصد
و پنجاه و پنج بود مستر مکنیل وارد هرات شده در روز بعد از ورود او وزیر مختار دولت روس داخل اردوی شاه
ایران گشت و مستر مکنیل شرفیاب بار گردیده التماس نمود که بشهر در شده شهزاده کامران را از راه اطاعت پیش
آردو شاهش اجازت داده چون داخل شهر شد بخود اندیشید که هنوز هرات بتصرف شاه ایران در نیامده
و امیر عبالله اعجاب پذیرفته است با این همه محتمل که امیر دوست محمدخان و سرداران پشاور باران متفق وهمداستان گردیده
وقلعه هرات نیز مسخر و مفتوح شده ارائیان و افغانان یکدل ویکجهت شوند و از سمنی مردم اسلام کشور هند نیز
از در اتحاد ملت پذیرای اطاعت ایشان گردند انوقت دولت انگلیس را زبون واز کشور هند بیرون خواهند کرد
پس دل بران نهاد که شاه ایران را بهر حیله که باشد بی فتح هرات مراجعت دهد چنانچه شهزاده کامران را که مهیایست
بقرار گفته اش متمایل(۱) ساخته با خود نزد محمد شاه میبرد مژده امداد از دولت انگلیس داده گفت که لشکر دولت
بریطانیه باشاه شجاع از شگار پور جانب قندهار رهسپار است که فردا بکام وارد آن دیار خواهند شد و همچنین شهزاده
محمد تیمور بالشکری گران راه پشاور جانب کابل ره نورد است میباید که چند روز خودداری کرده استواری و در قلعه
داری پایداری نموده زد شاه ایران نشوی و شهزاده کامران ازین نوید و گفتار اوقوی دل و استوار شده و مسترمکنیل
از شهر بالشکر گاه شاه قاجار معاودت کرده بشاه بیان نمود که هرچند شهزاده کامران رایم و امیدوارم فتده پذیرانگشت
و هرگز از حصار هرات بیرون نشود و قبول اطاعت نکند و محمد شاه ازین اظهار او بر آشفته محاصره را سخت ترهر مود
و نیز امر کرد که آلات و ادوات حسیله را از لشکریان بر گرفته چند ضرب توپ قلعه کوب که کوهت سراهق در اندرون
آنها بآسانی در میتوان شد بریختند و در خور ابواب گلوله بروی کارآ ورده در سه جا قرار گه برای آنها بیا راسته
بواسطۀ جر ثقیل اتواب را بدان مواضع برآوردند و بروج و باره شهر را هدف گلوله توپ ساخته شور و آشوب
بشهر در اندختند تا که در اوائل ماه صفر سنه هزار و دو ویست و پنجاه و پنج هجری مطابق ايام ورود شاه شجاع
در قندهار کار بر قلعه کیان بغایت دشوار گشته همگنان در نزد وزیر یار محمد خان انجمن شده التماس کردند که قوتی
بقدر لایموتی بدیشان دهد که قوت بر مقاتلت حاصل آرد و یا رخصت بیرون شدن نماید تا اگر اسیر و دستگیر عساکر
شاه ایران شوند هم زبانی بیایند و جان بسلامت برند و وزیر یار محمد خان از سبب آنکه ناچار شده بود اجازت بیرون
شدن داده بعرصۀ چهار روز دوازده هزار نفر از مردوزن و پسر و دختر از شدت جوع بیرون شده بلشکر گاه شاه
ایران در آمدند و نان و آبی یافته مامور باقامه مشهد و نواحی آن گشتند و در خلال این احوال حاجی خان امیر بهادر
چنك كه سابق زنخدار کشته بود از کثرت نوشیدن شراب مست و از حال سیاه بخبر شده دو فوج شقاقی که در تحت لوای
او بودند با هم براه شقاق و نفاق پیش گرفتند و با جمعی از دلیران افغان باب موانست و مصاحبت گشودند و افغانان با آنکه
از رسم می گساری عاری بودند با ایشان هم پیاله و مشغول لهو و ملاعبه شدند و با وجود مجالست و مصاحبت شبی با هم
قرار دادند که بمی در بزم شراب با ایرانیان می گسار شده بهم دیگر شبیخون زده صفحه خاک را از لوث وجود آن
بباکان شراب خوار پاك سازند و ازین اندیشه و قرار داد با صواب یکصد و پنجاه تن از فوج شقاقی را سر بریده یك
ضرب توپ ایشان را با خود بشهر درآوردند و در اثنای این معاملات وزیر یار محمد خان بمورد عتاب شهزاده کامران
شده مقهور گشت که تاچند و تاکمی مملکت را خراب ساخته مردم سکنه شهر را در اضطراب اندازی صواب آنست
که با شاه ایران امری را از در صلح بیان آریم و وزیر یار محمد خان زبان بضراعت پاسخ گفت که نخست کسی را
نزد شاه ایران فرستاده اطمینان خاطر حاصل نما تیم بعد از راه مصالحه در لشکر گاه رفته باو طرح معاهده اندازیم

(۱)
متمایل ساخته
یعنی او را
میل خاطر
داده