( ۱۳۱۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

و عهد نامه را امر طبع و باسه کرده بموا از طبع برامد و در تمامت ولایات داده بیست الی سی و چهل طلا در روپیه و نیمر وپیه
وثلث وسدس يكرو پیه وسکه پنچرو پیه‌کی که به نقش ضياء الملة والدين مسكوك كشت انتشار داده همه را برسم تفغا و انعام
برای بزر كان قوم از سپاه ورعیت فرستاد و چون در عهدنامه عبارت یکنفر از هشت نفر برای خدمت حراست
سرحد وثغور دادن جمهور رعایا از جانب بزرگان و اعیان ملت درج بود که بطوع و رغبت بدولت داده و در
همه وضع از انصار و قرای مملکت جانی را برای مشق قواعد نظامی این نفری معین کننده اشتهارات عدیده انتشار
داده شد و هم نقوس شمار از طرف دولت بخواهشیکه بزرگان ملت کرده بودند مأمور گردیده امر شد که تمامت مردانرا
از چهارده تا سن پنجاه سال ضبط وثبت دیوان کنند و مواجب ماهانه این یکنفر را ان هفت دیگر بدهند واز عهدی که
بزرگان ایشان با دولت در میان نهاده و موثق داشته اند عدول نکنند وهم روز بیست وششم ماه اسد سال شمسی
را حضرت والا روز جشن متفقیة ملی نام نهاده فرمان کرد که همه حکام ولایات و عمال درین روز طعام واغذيه و حلویات
و فواکه مبروم توابع محکمه حکومت خودرا از طرف دولت داده مانند و شیرین کام ساخته شب آن این روز را با ینه بندان
و چراغان و عیش و عشرت بروز رسانند و هموم رعایا بشکرانه این لقب میمون و جشن مسعود از سپاه و رعیت زمین دار
مرد احدی يكرو پیه و بی زمین نیمروپیه و افسر ترك نظام از بچاه تا صد وكوچك از پنج تاده وسپاهی از نیم تايك
روپیه هر قدر نقوس مردانه که در افغانسنان بودند طوعاً بدولت دادند که انشاءالله بعضی ازین مبالغ در برخی
از موارد برقرد كلك بیان خواهد گشت و همدرین وقت حضرت والا از بطالت محمد زمان خان صوبه دار که
در تحصیل چهل هزار روپیه وجه ذمه کی میرزا محمد شاه خان و میرزا عبدالصمد خان مستأجران از قوم تا جيك
جلال آباد تعطیل کرده در عرصه نه ماه پنجهزار روپیه را حصول کرده در تحصیل مابقی آن غفلت ورزیده بود
آگاه کشته در روز سوم ماه ثور محرم میرزا محمد قاسم خان سر دفتر مشرقی را فرمان تأکید بر حصول مبلع
مذکور کرد و او که غیر از محمد زمان بکشتن حواله دار دیگر را نیز بفرمان حضرت والا چنانچه گذشت مأمور
کرده بود تأکید بر تعمیل امر حضرت والا کرد و در روز سه شنبه چهارم محرم از دفتر سنجش کابل در باب
میرزا گل امیر عامل پکه اولنگ که چندی قبل شرحی از جور و ستم ملا محمد جان محرر محکمه شرعیه دای زنگی را
چنانچه گذشت معروض داشته بود ومیرزا محمد امین عامل آشکار آباد ومیرزا عبدالرحمن عامل ارزکان فرمان
خون بمهر حضرت والا بنام جنرال شیر محمد خان اصدار یافت که ایشان را با دفتر و دیوان و کاغد پارهای شان
بحراست کسیل کابل کنند و ازآنسوی در خلال واقعات مسطوره محمد عمر خان نورزای تماد کمسیان انگلیس
از کوه ملك سیاه در موضع رباط بازگشته و از تمام و انجام شدن کار تعیین حدود عریضه نگاشته و حضرت والا
چنانچه گذشت او را فرمان کرده بود که در قندهار باز کشته از آنجا در جولاک برود پس از درنك کردن نه روز
در رباط که نقشه و تعيين وتقسيم حدود را اختتام دادند در باب موضع مانده کورزی که چراگاه بر علف خوش
هوای با فضاییست هر دوتن را مباحثه دست داده آخر الامر بدلايل قويه و براهین واضحه که محمد عمر خان در میان
آورد مکمسیان تن بعجز در داده متعلق بافغانستان کشت و از نقطه نادر برطوس تا کوه کشی که همه جای یکشتافتست
و در وقت رفتن ایشان جانب كوه ملك سياه تعيين حدفاصل آن نشده بود پس از مقاوله و مباحثه زیادی که هم
دوتن نموده بپای برفد حد فاصل را بخط مستقیم درج نقشه کرده با هم قرار دادند که در فصل خریف مهندس
و نقشه کش و معمار از جانب دولت عليه افغانستان مأمور آمده بروج فاصله را بر افرازند و حضرت والا این مقال را
سرا پا از عریضه محمد عمر خان مسموع گردیده در روز پنجشنبه ششم محرم توقیع در کابل آمدن او را بخط خاص برقم
نموده ارسال فرمود و ازینسوی حبیب الله خان که مأمور حکومت جلال آباد چنانچه گذشت شده بود درین روز وارد
مقر حکومت خویش گشت و شاه محمد خان حاکم سابق مقدمش را گرامی داشته دعوت مهمان کرد و همدرين ايام
یحی خان بن سردار محمد حسن خان و محمد قاسم خان بن سردار عبد الرحیم خان که از راه معاندت دولت در پشاور رفته
اقامت کرده بودند از ذلت و عسرت روز کار ناچار گردیده و زندان افغانستان را بهتر از گلستان مملکت غیر

افزودن نفری حسن
متفقة ملی

شرح تعیین
حدود نمودن
محمد عمر خان
با مکمسیان


( ۱۲۱۸ )
( جلد سوم )
( وقایع ماه محرم سنه ١٣٢٤ه )
( سراج التواریخ )
ماه محرم
سنه ١٣٢٤
داشته بدون حصول اجازت بعزم آمدن در کابل وارد بدر دکا شدند و سرتیپ محمد حسین خان مهدوتن را باز داشته
سپهسالار غلام حیدر خان نگاشت واز عریضه سپهسالار حضرت والا فرمان کرد که هردوتن را در خاك افغانستان
نگذاشته جانب پشاور مهاجرت دهند و هردوتن مأیوس گردیده راه بازگشت جانب پشاور نوردیدند و همچنین
حاجی شمس الدین خان اندجانی که حضرت والا او را مشمول عواطف خسروانه فرموده و اسپ سواری و تنخواه
کافی از دولت بوی عنایت کرده با اولیا قل خان حاکم لغمان مأمور خدمت کرده بود و او پاس احسان را نکرده نقد
وجنس زیاد از مردم لغمان و توابع آن بمصادره گرفته و در کیسه حرص و آز خویش اندوخته و آنگاه که محمد
علیخان وکیل چنانچه گذشت مأمور حکومت آنجا شد و حاجی مذکور وارد کابل گردیده و مردم لغمان از قفای
او راه استرداد مال ومتاع خویش بر گرفته طالب وجوه مصادره وی شدند و او بی آنکه از جانب دولت و کار
گذاران پایه سریر سلطنت مسئول و معاتب گردد اسپ دولت را سوار شده راه فرار جانب پشاور اختیار کرد
و در آنجا گرفتار ذلت و دوچار نکبت گشته مجاعه ایام شریعت نگاشته عفو تقصیر و اجازت آمدن کابل خواست
و حضرت والا عرض او را نپذیرفته در روز دوشنبه دهم محرم بوی رقم فرمود که اگر خاین و سارق نبودی
از چه فرار کردی و اسپ سر کاری را دزدیدی خیانت و سرقت زیاده تر ازین چه خواهد بود اجازت
آمدن داده نمیشود در همانجا که رفته بوده باش و هم در شب روز دهم مذ کور ماه محرم شیعیان سکنه بوغره
تر کستان از دهات بلخ و مزار شریف بذ کر مصائب حضرت امام حسین رضی الله عنه پرداخته و از شب اول
ماه مزبور بدعات نامرضیه را زینت مجالس بکای خود ساخته سر گرم نوحه و ماتم شده بودند تا که سپهسالار
سوم غلام حیدر خان آگاه گشته جماعه از سپاهیان نظام ملتزمه رکاب خویش را گماشته چون از جانب حضرت
والا این چنین مجالس قدغن شده بود اهل مجلس را زجر توبیخ کوفت و کوب بسیار نموده کتابیرا که
در بلباب میخواندند بقهر وقسر گرفته نزد سپهسالار آوردند و ازین قضیه میرابوطالب خان حاکم آقچه و میرزا
محمد میرزا خان منشی دارالحکومه ترکستان که هردوتن شیعه بودند و بواسطه خدمت دولت وقتی در انظار مردم
خدمه دولتی و امتداد رعیتی داشتند با چندتن دیگر از شیعیان از در التجا نزد سپهسالار شده خواستار استتار آن
کتاب گردیده رفع خوف و واهمه شیعیان بوفره کردند و سپهسالار بشفاعت و التجای آنان خود در باب کتاب
و خلاف ورزیدن مردم بوقره اظهاری نکرده لیکن باشارۀ و ایمای او واقعه نگار آنجا ماجرا معروض پایه سریر
سلطنت داشت و حضرت والا فرمان کرده بسپھسالار بنگاشت که خوب کرده اند که آنها را کوبیده اند و بانیان
این کار را نام بنام امر کرد که معروض دارد تا مواخذه و باز خواست شود و مقارن اینحال از عریضۀ میرشا
گل خان متوطن زرنجۀ جلال آباد بگوش دادنیوش حضرت والا رسید که جناب ملا نجم الدین آخند زاده حکم
بکفر عبدالوهاب معروف بملای مانکی کرده و از درگاه هر دوتن روز تکفیر هم بدر برده تا که ناچار شده
طرفین در موضع کنده آب باهم یکجا گردیده قرار دادند که بالاتفاق در کابل نزد حضرت والا حاضر شوند و شرعاً
رفع منازعه کنند و حضرت والا که قبل ازین چنانچه گذشت در پاسخ عریضه ملا عبدالوهاب رقم و حواله روز حساب در نزد
(رب الارباب) فرموده بود اکنون نیز در پاسخ میرشا گل خان و هر دو تن ملا که ایشان نیز عریضه ارسال داشته اجازت آمدن
در کابل خواسته بودند در روز پنجشنبه سیزدهم محرم ارقام فرمود که هردوتن حکم بکفر یکدیگر میکنند و در حقیقت
هر يك برائت واج بازار اعتبار و کثرت مریدان خود اساس این اوضاع و هنگامه را در اموردینیه نهاده اند تا روز حشر
صاحب دین جزای مبتدع وبد کار را بدهد حاجت بآمدن ایشان در کابل نیست چنانچه این خواهش را خود ملای
مانکی نیز کرده بود که طلب حضور شوم پاسخ او را رقم فرموده ایم و همچنین (ملا نجم الدین) اگر قصد بودن
خود را در ممالک اسلام میداشت چرا فرار میکرد و حالا که از ملك اسلام فرار کرده و عاقبت دنیوی خود را
در مملکت سرحدی خارج علاقه قصور نموده در همانجا که رفته است بوده باشد تا کسی فتنه مردم کوهستان
سر حد را که بتحريك او روی روز افتاده و می افتد حیل بتحريك و ترغیب دولت افغانستان نکند


( ۱۲۱۹ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و محمد دین ایام جهل نام دزد معروف و مشهور از مردم شنواد که حکم حضرت والا بمواخذه و مزاحمه او شرف
اصدار یافته و او از راه فرار در تیرا شتافه قرار گرفته بود امیر محمد خان حاکم دره ملای شنواد در پی او افتاده
و بواسطه سه تن از مردم شنواد با او عهد در میان نهاده و آنسه تن را ضامن امان جان قرار داده باسی و پنج
تن از انبازان و منسوبانش در ده بالا نزد خود حاضر آورده در توتك نزد سپهسالار غلام حیدر خان فرستاد
و او که از کردار ناسزا و ار خود خائف و شرمسار بود از مرض راه كریخته عاقبت الامر كشته كشت و محمد دین شرح حال
ایام جناب (ملا پیونده) از قوم مسعود وزیری نامه نزد خلیفه نور محمد خان فرستاد که قوم مسعود و بعضی از دیگر مردم ملا پیونده
وزیری بجهت امر و تصرف فدوی آمده وعده خاواو يكنی مرد مسلح نداشته امرو واجب دادن کرده ام و چون مطاوع
اطاعت فرنك نستم آرزو مندم كه محض رضای خدا و پیغمبر بامن مشورتی كنید كه از شر كافر خلاص شویم زیرانه
اختیار در دست شما است واگر چنانچه امیر صاحب والا مناقب ما را نزد خود بخواهد و یا بر ماسفارتی کاری کنند حکم ش
بالرأس والعين قبولست بشرط آنكه اززیر حکم انكليس خلاص شویم و او این نامه را ارسال کابل داشته
حضرت والا در روز سیزدهم مذكور ماه محرم بخامه خاص رقم كرد كه ملا پیونده در حفظ الهی باشد خطیکه نقل خط خاص
برای خلیفه نور محمد خان ارسال کرده بودید و او آنرا نزد من روان کرده از همه احوال خود که نوشته اید حضرت والا
دانستم و حالا برای شما می نویسم كه در پانزده سال هرچند سعی کردم و كوشیدم كه مردم وزیری و مسعودی
احكام خدا ورسول را قبول کنند از غرض جوئی ملایان وطالبان که مردم را فریب و بازی دادند كفتار مرا
گوش نداده امور دین و دنیای ایشان را خراب کردند اکنون جای آن نمانده است که شما باز خط بآدم
من بنویسید خود شما سررشته امر خود را میدانید جای پرسیدن شما از ما نمانده است هرچه خیر خود را
میدانید خود بکنید اكر سخن کفتن است در همان پانزده سال پیش گفته شد حالا سخن كفتن فضولسـت
خود میدانید و کار خود خدا خیر برای شما پیش آرد و ازانسوی قبل از پرتو وصول افكندن این توقیع در
نزد ملا پیونده مردم سكنه علاقۀ دور وغيره باكاركنان دولت انگلیس در آویخته وزدوخوردی نموده نائره قتال
برافروختند وملا پیونده مكتوب دیگر نزد خلیفه نور محمد خان فرستاده نگار داد که هفت هزار نوکر از هفتاد
هزار خانوار که هرده خانه يكتن نوكر كرفته اند بامتم متفق و همداستان کردیده(بقرآن مجید) تشدید عهد نموده
ایم که همۀ مارا حضرت والا بخواهد حاضر کابل میشویم والا در بغزا می میم و چون دروقت وصول این نامه
توقيع مذكور شرف نزول افکند خلیفه نور محمد خان در پاسخ او هیچ نگفت و از انسوی بعضی از ان هفت
هزارتن که عهد جهاد بسته و ملاپیونده از اتفاق ایشان راه مکارم اخلیفه نور محمد کشوده بود در خلال ارسال
و مرسول نامه و پیام مذکور دوشب پی هم برمحافظ خانه موقع زره ابند وات تاخته و حارسین بدر را هدف كلوله
تفنك ساخته و كاری از پیش نبرده همی كریختند و بدست نیامدند و محمددین هتكام بنده جوی خرطی ازسیل خراب
یباب کشنه مردم طوری مسافت بیست و پنج کام از خط و نقطه فاصل تجاوز كرده در خاك افغا نستان پند آنرا
برافراخته آب را در جوی مذكور جریان دادند وسردار شیریندلخان حاكم خوست با حاکم کرم راه مخالفت برگرفته
درمیان کار از عریضۀ اوحضرت والا فرمان فرستاده نگار داد که پس از تعیین حدود وخط و نقطه فاصله که بپای
رفته است بکار کنان دولت انگلیس بکوید كه در حد خود پندجوی مذکوررا مقیدو مرصوص ساخته رعیت
خودرا احتیاج لآب نیکنند و هم نوشت كه يك شبر از خاك افغانستان را نمدارد که برای آب خود متصرف
شوند و محمدرین وقت سند دولتی برای تمشیت امور روندكان ممالك خارجه ازطبع برآمده امر حضرت والا اصدار
یافت و اشتهار انتشار پذیرفت که مجری قائل افغانانکه قوم قوم یكجا در هندو قح به ولایات رفت و آمد میکنند و مکاری (۱) مکاری
و دگر تمام مردم سكنه مملکت افغانستان ازسفر شش ماه ممالك خارجه خود سه روپیه و از یکسال پنجرو بیه و ضامن كرایه كش
داده سند مسافرت بگیرد و در ذبت و کمی مدت سفر خود محصول را قرار ماه بشمار ادا كنند واگر در خارج
مملكت كرفتار كاری شوند سندرا نزد ضامن خود فرستاده و ديكر محصول مدت مكث خودرا داده سند جدید


( ۱۲۲۰ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
حاصل کنند و همدرین وقت سرتیپ میرمیرزاخان که دوازده لك روپیهٔ دولت را به تعطیل انداخته چنانچه گذشت تحصیل
شکرده بود از عریضه میرزا محمد حسن خان موقوف امر تحصیل گردیده حسایده گشت ومقارن این حال محمد افضل
خان بن غلام نبی خان قوم بلوچ از کلات نصیر روی امید بسوی ظل حمایت ایندولت نهاده با چهار تن خدمهٔ خویش وارد
قندهار شد و کار کنان آن دیار از وی خواهان مکتوب اجازت میجر محمد علی خان سرحد دار گردیده واو پاسخ داد
که تحريك و ترغیب میجر مذکور روی بدین سوی ننهاده و مکتوب او را محتاج الیه قرار نداده ام زانکه بوی بارگاه
ایندرگاه و پرسش حال سردار الله یار خان در افغانستان آمده ام و میرزا محمد حسن خان شرح حال او را و خان
کاکری که اهل و عیال و مال و منال خود را در خاك مقبوضهٔ دولت انگلیس گذاشته در قندهار آمده بود معروض
پایه سریر سلطنت داشت وحضرت والا هر دو تن را طلب کابل فرمود و همدر خلال وقت مسطوره میرزا حبیب
الله نام عامل غورك ونیش قندهار دو هزار روپیه از وجوه مالیات آنجا در قرارگاه خویش گرد آورده نگاه
داشت و حاجی حسن خان ضابط آنجا خسر زادهٔ خود را تعلیم سرقت آن نموده قرارداد که در شب خود را میهمان
گفته نزد میرزا حبیب الله خان می خوابم تو آمده آن مبلغ را بردار و ببر و اگر کسی بیدار و واقف گشت من
می گویم برای امری نزد من آمده بود خلاصه جناب حاجی شب بستر خواب خود را بوثاق (۱) میرزا حبیب الله (۱) وثاق
گسترده وخسر زاده اش بتعلیمیکه کرده بود صندوقچهٔ وجه را در شب بربود و بامداد آنرا شکسته و خالی از وجه یعنی خانه
نقد در بیرون اوتاق (۲) یافته واثر از پای دزد مذکور در خانه ارشده دار در نزد قاضی ومفتی محكمة شرعیه که
(۲) او تاق میرزا حبیب الله خانش حاضر آورده بود اقرار بر تعلیم حاجی حسن خان و سرقت خود کرده بعد از خود او که
و او تاق در
ترکی خانه
و حجره

رسیدند از خوف زوجهٔ خود که مبادا برادر او از اقرار خود محبوس گردیده و برا در خانه نگذارند انکار
نتوانسته اعتراف نمود و چون حاجی سارق ضابط و میرزا حبیب الله زر دستش بود رسید دو هزار روپیه را
داده در قندهار آمد وميرزا محمد حسن خان جرم سرقت از وی طلبیده وی ابا نمود تا که حضرت والا از عریضهٔ
میرزا محمد حسن خان بر ماجرا آگاه شده بخامهٔ مطاعه رقم فرمود که شخص حاجی باید دزد باشد زیرا که فعل
سرقت را در سفر حجاز از اعراب بدو (۳) کسب کرده است و برای تحصیل این علم فرسنگها در نوشته تا که یاد (۳) بدو وبد
گرفته است و اینرا نوشته امر نمود که مطابق قاعدهٔ رسالهٔ حکومتی جرم سرقت را زجراً از او بگیرد تا آنرا در وی اعراب
زاد راه حجاز کرده کسب سرقت بدویان عرب را زیادتر پیشهٔ خویش نسازد و همدرینوقت دو تن از مردم متفرقهٔ صحرا نشین
افغان وهزاره پشته و تل واقع جنب مغربی قصر باغ بلند را بامر حضرت والا برای تعمیر عمارت از نزد کار بادیه گرد را
گویند کنان دولت بمبلغ بیست وچهار هزار روپیه اجاره گرفتند که آن پشته را پست و هموار سازند اما کندن
اغازیده و در پایان کار توان هموار کردن آنرا در نیروی بازوی خود ندیده پس از حفر نمودن بسیاری فرو
گذاشتند وچون در زمان آینده بینندگان آن کندهٔ پشته از عهده اش سخن رانند و هر کدام نسبت آنرا بکسی
کنند لاجرم ثبت تاریخ شد که سخن باشتباه نرانده آنرا از امر پادشاه برای کاریکه بپای نرفت شناسند و همیچون
وجوه سایر قندهار از غدر و خیانت ضباط و عمال آندیار خسارت پذیر گشته بود حاجی اسد خان که با از دوی
هرکاب شهزاده نصر الله خان در احیان سفر لندنش از کابل چنانچه گذشت در قندهار رفته و علم محالت تجارت مردم
انجا حاصل کرده بود بانبازی محمد شاه خان توخی سه لك روپيه در حال سائر سال گذشته افزوده با جاره گرفت
و آخر الامر چنانچه بیاید خسران یاب گشت و همدرین ایام ملا سر بلند نام قوم زمرمانی و صالح محمد نام قوم
بارك زائی در باب محمد یعقوب ومحمد سرور نامان پسران غلام خان که هردو تن چندی قبل برین از قند هار
در کابل آمده و شرف بار حاصل کرده خود را از قوم بارك زائی گفته استدعای ملازمت و خدمت دولت
نموده وحضرت والا هر دو تن را در سلك پيش خدمتان بارگاه منسلک فرموده بود عریضه نگار شدند که این
دو برادر پسران غلام خان بن شيرك بن محمد میر متوطن موضع لعل واقع گلستان فراه میباشند و مادر هر دو
تن از مردم شیبه و غیری نامست چنانچه در قندهار دختر پسر حسن خان فوفل زائی را پدر هر دو تن بمحمد


(۸۲۲۱)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
بمقلوب پسر خود نامزد وخاتون کرده پس از ابراز شیعه بودن ماورش قاضی عبدالشکور خان حضر مذکوره را
حکماً از تصرف کردن اوباز داشت وحضرت والا ازین همپیشۀ امان هم دوتن را که تغیر نسب کرده بودند
محبوس فرمود و همدین وقت جنرال شیر محمد خان کیمدان فتح محمد خان بن لشکر خان بچنیری را که بدرش
چنانچه گذشت محبوس شده بود بفرمان حضرت والا بکابل داشته داخل زندان کوتوالی گشت
وهمدرین ایام کیمدان محمود حسن خان که فرمان حضرت والا در باب فرستادن هشتاد و دوتن بزرگان هزاره
جاغوری که از پیش رقم گشت برای او شرف اصدار یافته واو چهل و یکتن را بکابل کابل داشته سی و یکتن دیگر را
از سبب بعضی خدمات دولت نفرستاده بود همرا در کابل روان کرده بایقین آمدکان ایشان که نظربند کوتوالی
شده بودند در روز بیستم مذکور محرم بحکمشان شرفیاب بار گردیده از تصدیقات خدماتی که در وقت تجرد وطغیان
اشرار هزاره نسبت بدولت به تقدیم رسانیده از تمامت افسران نظامی و سرکرده کان لشکر ملکی حاصل کرده
بدست داشتند بخلع وسیم افراز وخسبت یافت بازگشتند و همدرین ایام شش لك و چهل وهشت هزار و پنجصد
وهشتاد وهفت روپیه که از تنخواه سپاه نظام وغیره مصارف ترکستان افزون آمده و سردار محمد عزیز خان
حکمران آنجا بکابل کابل داشته تحویل خزانه عامره شد و همدر اثنای واقعیات مسطوره جنرال غوث الدین
خان بامر حضرت والانشوری را که بنام فراریان مردم میمنه شرف صدور یافته بود که باطمینان خاطر در موطن
و مسکن خود بازآیند مصحوب شخص هوشیار فهمیده کار فرستاده پیام داد که در کابل شده عیال واطفال خود را تا
باسیری آورده شده اند متصرف شوند و هم چند تن را بقتل سلطان خان و دولت خان ایل بیکی که از راه معاندت دولت
فرار کرده روز بدخواهی این سلطنت بسر میبرند بکشت و بهر كدام يك از ایشان الی دو سه هزار تنکه فرمان
حضرت والا انزخزانه میمنه بداد و در پایان کار آنانیکه روی از دولت وسعادت برتافته و بشقاوت ورزیده فرار
وادی ادبار شده بودند از آمدن درکابل سرباز زده ترك عيال و اطفال گفتند واز جمله مأمورين قتل سلطان خان
ودولت خان ايل بيكى قلم يار و محمود نامان اوزبك كه بتوسط و معرفت سعيد محمدخان بارگزائی قتل ان دوتن معاند
دولت را بدمت همت نهاده بودند راه برگرفته چون وارد سمرقند شدند سربهار محمد اسحق خان هر دو تن را
جاسوس حالات خویش پنداشته قید کرد اما بتوسط عبدالحمید خان نامی از حبس اورها کشته از آنجا رهسپار
حصار شدند و شب هنگامی خود را در خوابگاه سلطان خان رسانیده خانه اورا باقشره زکاو بشکفته و در وقت
مشیردن کاوی وی سلطانخان از خواب بیدار شده فریاد برآورد و ایشان گریخته در جایی نی زار پای برشد
و پاسبانان هم دوتن را قاتل خان سلطانخان گفته محبوس نمودند و زجر و توبیخ زیاد نسبت بهردوتن از قبیل برو
تن داغ نمودن وغیره عذاب وعقاب از قوه بفعل آوردند و ایشان از کمال ارانکار آورده برانکار خود استوار
آمدند تا که حکم قتل ایشان صادر شد وایشان بکمال استعجال قبل از انکه در معرض سیاست کشیده وکشته
شوند از رو بغافل ساختن پاسبانان دیوار زندان را شکافه پاسه تن از دیگر زندانیان بیرون شتافته راه نجات یافتند
وازان سه تن دیگر جدا کشته پیابانها در نوشته وارد میمنه شده سر بگذشت خویش نزد جنرال غوث الدینخان
حکایت کردند وجراحاتی که از صدمۀ دو تن داغ کردن پهلو و پشت ایشان رسیده بودند تصدیق رجاتی که دیده
و کشیده بودند نمودند و مقارن واقعیات مسطوره در روز یکشنبه بیست و سوم محرم از باریدن باران زیاد در
طالقان سیل بزرگی برخاسته بی وپنج خانوار را از موضع خرماسی واقع فرخار تماماً آب ببرد و خراب كردوازمال
دولت دوصد و سی و هفت و نیم روپیه که کدخدا موازاقه نامی از آحاد وافراد رعیت حصول کرده در رهانه
خود نهاده و تحویل خزانه نکرده بود آب درز به خانه نهند دیگر زبان نرسید و همدرین هنگام میرزا عبد الوهاب
خان سر دفتر بدخشان سی و در قطعه سنگ لاجورد که ترك و نايان ساختن ظروف بود باقطعات سالمه که از کان
آنجا حاصل شده بود و مجموع یکصد و چهل و نه قطعه بشمار می آمد و هفت جلد پوست سلاسون و نجاده دو جلد پوست
سوسمار و ده جلد پوست سگ آبی و دو جلد پوست وباه بالدار ويك جلد پوست گربه کوهی و ده جلد پوست پارش و هشت


( ۱۲۲۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
( ۱ ) پت جلد پوست شاش گاو و چرم خرچه چرم آهو و يك جلد پوست خرس و چهار و نیم سیر سوزن کابل پت (۱) که بدون از سنگ
اهاری باشد لاجورد که از معدن حاصل شده دیگر بمجر با فرمان حضرت والا محمد کریم بای تاجر باشی از وجوه دولت خریده بود مصحوب
که برکاشد و آغسقا از یدالله خان ارسال داشته بود در روز دو شنبه بیست و چهارم محرم واصل ومحویل کار کنان پایه سر پر سلطنت گشت
جامه دهند
و پشم نرمیکه و همدرین هنگام حضرت والا بعزم اینکه مردم سکنه ممالک افغانستان که دارای پشم زیاد ازبرۀ گوسفندان خودند در لباس
از بن موی پشمینه میانه احتیاج بممالك خارجه نشوند احداث کارخانه برك بافی فرمود و جم غفران و دختران اثیرار هزار . را که
بز روید و باسیری آورده شده و از دولت نقد و جنس زیادی بصرف زیست ایشان میرسید امر ریسیدن و تابیدن و رنگافتن که
آنرا بشانه حرفه عادیه ایشان ست کرد و بمعرفت ايشيك آقاسی عبدالقدوس خان سید اکبر شاه نامی از سادات هزاره دای زنگی را
بر آور هه
شال وكليم که در وقت سرکشی و طغیان مردم هزاره در رکاب او طريق خدمت نویسندگی می سپرد و بواسطۀ فرمان
ونمد وغير جعلی چند بن هزاره را در کابل خواسته و باز پس رخصت داده و محبوس سپاه چاه چنانچه گذشت شده بساعی
ازان سازند ايشيك آقاسی موصوف از تنگنای چاه برآمده رها یافته بود باهتمام این کار کاشت که رفته رفته این حرفت
فرهنك عام گردد وزنان تمام مردم هزاره وغیره از توجه دولت بشوق آمده باین کار پرداخته ابند و باین آهنگ در
روز بیست و چهارم مذکور ماه محرم تمامت کدخدایان مردم متوطن مواضع لعل و سر جنگل و تخت و تجاب
و سرخ جوی و اخضرات و خردك بخشه وكوادر كنداب وورت و غیره هزاره دای زنگی را فرامین عدیده
فرستاده نکار داد که پشم سرخ پرۀ گوسفندان خود را که بهترین پشمهای افغانستان است در کابل آورده
بهای آنرا از دولت بگیرند و چون مقدار وزن پشم که هر واحدی از روسیه را چقدر بدهند در فرمان معین
ومندرج نبود و درین وقت بهای مروج این قسم پشم در بین مردم هزاره هر روسیه را یکچار کابل که معادل
نود و شش مثقال است بود سید مذکور قرار روپیه را از نیم چارك الى يك چارك بها نهاده بخر وار ها پشم
حواله کرد و آن مردم عاجز و ناتوان نظر بمصارف حمل ونقل وتكافل آمدن و باز گشتن خود که عشر بهای
آن برای ایشان باقی نمی ماند ناچار وجه نقد در کابل آورده و تفویض سید مذکور کرده رسید پشم گرفته باز
گشتن آغاز نهادند و ازین معنی در ساله سه چهار توپ برك بايد دولت نمی گشت تا که در پایان کار چنانچه
در جلد چهارم نگار یابد رای گیتی آرای اعلیحضرت سراج الملة والدین اقتضا فرموده دست گاه نساجی پشمینه را
باسلوب مردم یوروپ بکار آورد که اکنون قریب است که رخت پشمینۀ ماب اروپا را متروك وبازار خریدارش
را مسدود ساخته مردم افغانستان را از احتیاج مردم خارجه برهاند و هم در روز مذکور محرم حضرت
والا نقشه موضع کومل وطرق نواحی آنرا بموقع در بندی و بنا دور معابر سرحد را مرتب فرموده و مواضع
احداث محافظ خانها را معین نموده نزد سرهنگ گل محمد خان فرستاد و فرمان کرده نگار داد که قلعه این بکر
را مرمت نموده اراضی اطراف آنرا در تحت زراعت آرد و در مواضع مستعده اثر بنا در و معابر قوافل بقرار
مندرجه نقشه محافظ خانها احداث و آباد کند و در روز پنجشنبه بیست و هفتم محرم نزر کان قوم توخی که بايك
صد و بیست تن از نبرد زادگان خود چنانچه در کابل آمدن ایشان از پیش اشارت شد احرام بند قبله امان
و امال کردیده از تقبیل سده عليا مستسعد گشتند شرف اندوز بار شده همگنان از عطای خلاع فاخره سر افتخار
برافراخته رخصت مراجعت یافتند و از جمله يك صدو بیست تن بزرك زاده که برای ملازمت فوج پیاده خاصه
رکاب شاهی خواسته شده بودند هجده نفر را حضرت والا از نوکری معطل فرموده فلین محمد خان حاکم کلات
را فرمان کرد که بزرك زاده بودن و نبودن ایشان را محققی داشته معروض دارد و برای یکصد و دو نفر دیگر در ماهی
سی روپیه مواجب معين و مقرر فرمود و همدر ین وقت میرزا محمد حسین خان سر دفتر قندهار هجده لك روپيه كابل
که از خواه سپاه نظام مقیم آن دیار و غیره مصارف دولت افزون آمده بود بکسیل خزانه کابل نمود فقط
وقایع ماه وقایع ماه صفر سال هزار و سه صد و چهارده هجری مطابق پیچی پیل
صفر سنه
۱۳۱۴ ه در روز یکشنبه غره ماه صفر عظیم الله خان سدوزائی که خواسته شدن و آمدنش در کابل از پیش بشرح


( ۱۲۲۳ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
رفت بتوسط ايشيك آقاسی سردار عبدالقدوس خان شرفیاب بار شده حضرت والا نظر بخدمات وقائع نكاری
او که بصداقت واخلاص بپای برده بود عرضش که استدعای اجازت آوردن اهل وعیال خودرا در کابل نموده
بپذیرفت و تنخواه شش ماه از سال گذشته اش را که نبرده بود با تنخواه شش ماه ازینسال که مجموع تنخواه
یک ساله شود برای زاد و توشه راه عیال و اطفالش از خزانه مرحمت نموده فرمان کرد كه يك محل
تخت روان با چهار راس یا بو غلام حسین خان پیشخدمت باشی سر پرست دواب و مواشی از مال دولت برای
حمل ونقل عیال او بدهد ومير محمدعمر خان قاضي باشی جلال آبادرا نگار داد که در راس بارگیر از یابوی کرایه برای
برداشتن اثقال و اثقالش در پشاور بفرستد که کرایه آنرا از خودداده مال و اسباب خود را در کابل بیاورد وهم
نایب سیرخان مأمور فروش بادام دولتی ومقیم پشاور را نوشت تا هفتصد روپیه کابلی بنام بخشش از وجوه دولت
بوی تسلیم کند ومقارن اینحال در روز دوشنبه دوم صفر المظفر بنده میرزا محمد حسن خان سر دفتر قندهار بگوش
دادنیوش حضرت والا رسید که بازرگانان آن دیار ازداد اظهار کرده خواستار شده اند که محصول جدید کوشی
پشم از صد هزار روپیه میرسد و با کر این محصول بمحمد کریم خان بیپاره ضابط و سر حد دار بندر پشین کنتل شده داده
و رسید گرفته شود از حزم و احتیاط اینکه مبادا وجه دولت ضایع وتلف گردد دور است و اگر چنانچه محصول را
(۱) کیش
بامید هند خود بازرگانان در خزانه قندهار تحویل کرده رسید حاصل نموده این رسید را بمحمد کریم خان تفویض
خوی و عادت
کنند ورسید رسیدازوی حاصل نمایند اقرب باحتیاط است و حضرت والا این خواهش بازرگانان را پذیرفته فرمان
و دین و
قبولیت فرستاد و هم درینوقت از حضور رعایت دستور حضرت والا در باب زکوة دواب ومواشی مردم بادیه نشین مذهب و تير
صحرا گرد ییلاق گزین که در زمستان از راه قشلاق پیشی در ممالک سرحدیه رو نهایند بستانند از هر ییلاق کیشی (۱) در و غیره
داخل مملکت رفت و آمد دارند قاضت حکام و عمال محال و ضباط بنادر و معابر را جدا کانه فرمان فرستاده بهمراه يك معانی نیز
دارد و در اینجا
متو الینگار داد که مردم کوچی سکنه سرحد خارجه مثل ربابای متوطنه سرحد داخله از چهل راس کو سپند و بزچهار
معنی اول
روپیه واز هر اشتر يک روپیه واز هر دو راس اسب يک روپیه واز چهار قره ماند كاو يك روپيه واز مراد است
شش راس خر يك روپيه عمده کابلی بکار کشان اندولت بدهند والا پانهاد خاك این مملکت نشوند
و از صدور این فرامین بزرگان طائفه سلیمان خیل و بیلی از قدوم وزیری در کابل حاضر آمده پذیرای این
خراج شده بازگشتند و همدر خلال احوال مذکور ملا عبدالحکیم خان قاضی محکمه شرعیه کنر از زوجه شرح فاحشه
چنگی نامی از قوم سلیمان خیل را بخود رام کرده از وصالش کام حاصل کرد وزوجه مذکوره از زنای قاضی کاری قاضی
بارور گشته چون زمان نهادن حملش نزديك شد نزدشاه محمد خان حاکم کنر از وعامل آنجا و مفتی محکمة شرعية كنر از
او گون و میرزا محمد صادق خان نویسندۀ سردار کل محمد خان که برای امری در یکجا بهم آمده بودند رفته
ماجرا باز داشت وشوهرش را از غیرت مور اندام راست گشته از راه داد خواهی در کابل آمده شرفیاب بار
گشت و بعرض رسانیده حضرت والا در روز سه شنبه سوم صفر سردار کل محمد خان را فرمان کرد تا بانیرا
که زن چنگی نام در نزد ایشان اظهار ماجرا کرده بود با قاضی وزانیه در کابل طلبید و در میان کار که بکابل
رسیدند از گواهی دادن آنان و سر خجالت وسکوت فرو بردن قاضی هردوتن یک توال مفوض كشته بمكافات
کردار خویش رسیدند و هم درینوقت چهار ده تن از اقسقالان و منگباشیان وغیره بزرگان مردم سکنه رستاق
چون محمد سميع ومحمد صالح ـ ومحمد على بيك ـ ومحمد يعقوب ـ وميرزا عبد الخالق ـ ومحمد ظهور ـ وقربان محمد
وتر كانم بيك ـ وبای محمد ـ وملا محمد خليل ـ وملا ا ماء ـ وملا محمد جان ـ ومحمد يعقوب غير مذكور وعبدالله
که در وقت فتنه و شورش سردار محمد اسحق خان که در اضعاف واقعات اواخر سال هزار وسه صد و پنج
وتماست سال هزار و سه صد و شش بشرح رفت هواخواهی و جانفداری او اختیار کرده و پس از مغلوب و منکوب
شدن وی با اهل خود مامور اقامت غزنپن گردیده بودند عریضه نیگاز پایۀ ساریر سلطنت شده عفو تقصیر خواسته
استدعای خدمتی از خدمات دولت کردند و حضرت والا جرم بخش خطا پوش حتى نيوش عرض ایشانرا


( ۱٢٢٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
پذیرفته در روز پنجشنبه پنجم ماه صفر غلام علی خان حکمران غزنین را بفرمان فرستاده شکار داد که هر چه پانزده
تن برادران ایشان که بسن رشد و بلاغت رسیده قابل خدمت شده باشند بکهیل کابل بکشد و زاد و راحله
راه از دولت بدیشان عطا نماید چنانچه ایشان پس از درک سعادت تقبیل پایه سرير سلطنت مأمور خدمت دولت
و منت پذیر احسان و مرحمت سلطنت گشتند و همدرین هنگام یکصد و چهل و هشت تن زن و مرد و پسر و دختر
را از جمله مردم جدید الاسلام کافرستان که در پکتوت و پغان جای اقامت داده شده بودند میرزا محمد عمر
خان امین نظام از پکتوت حل و نقل داده بامر و فرمان حضرت والا در موضع نیلاب زندان و مزرعه از طرف
دولت عنایت کرد و همدر خلال احوال مسطور سردار اعتبار خان و غلام جانخان و فضل محمد خان عمده تن از
قوم بلوچ که روی امید بمان دولت آورده و در کابل آمده بشرف بار حاصل کرده و حضرت والا در ملاحظت
بودن ایشان بکفیده امر نموده بود که از اراضی و مزارع توابع چخانسور هر جای را که بپسندند مسکن و مقام
قرار داده امر فلاحت اختیار کنند و ایشان از کابل در آنجا رفته از نقطه فاصله سرحد دولتین انگلیس
و افغانستان و کنار خط فاصل افغانسان و ایران راه گردش و مشاهده اراضی و مزارع پیمودن گرفته و همه
جا را با چخانسور دیده از همه اراضی واقعه موضع خواجه سراج الدین را پسندیده عريضه نکار پایه سرير
سلطنت کردیدند که اگر آب رود خاش دایم الجریان بوده چنانچه خشکیدگی آب در آنجا نرسد امکان آبادانی
و معموری را دارد والا فلا و اینرا نیز در عریضداشت خود نگاشتند که اگر سررشته نیکو و دستورالعمل دلپذیر
امر میبیافت دریت و مؤنت ایشان از جانب دولت بمانده و قرار داده آید هر آینه بیست هزار خانوار از مردم
بلوچ متوطن قرب شورآبک که جا بایشات بهر مر حث تردد و ناج و خراج اندک و سهل بر ایشان گذاشته شود
روی بسوی ظل حمایت و رعایت ایندولت خواهند نهاد و حضرت والا فرمان کرد که اگر چرا گاه دواب
مواشی میخواهند هما در باد غیس هرات این بیست هزار خانه عنایت میشود وا کر مزرعه و فلاحه تمنا دارند
همین زمین را با مقایسه آن که خود پسندیده اند بایشان و آنان عنایت میکردد و الا دیگر جا داده نمیشوند و همدر
اثنای وقائم مذکوره مستر ایم جی بن پشاور قنسوی که بفرمان حضرت والا جهت بند و بست خریدن آلات و ادوات
(۱) ارمنی و سامان حربیه از دولت فرنگستان و غیره و راه کابل بر گرفته و از پشاور با سرد الدین نام عیسوی و در تن ارمنی (۱)
نام ملکیست برخاسته چون وارد منزل جمرود شد محمد اسلم خان کرنیل فوج پیاده مأمور بدرقه قوافل بره خیبر او و همراهانش را
در بین ایران نظر بند کرده از آمدن در کابل بازداشت و حضرت والا از عريضه بدر الدین که مأمور خدمت کارخانه باروت
و روم و سازی جلال آباد بود و از نامه سره الدین رادرش که بوی رسیده و او معروض داشت برما جرا آگاه گردیده
فرنك در روز پنجم مذكور ماه صفر مستر سميك نام كشفی پشاور پر نگاشته سبب نظر بند داشتن مستر ایم جی بن بيك
و همراهاانش را پرسید اما قبل از وصول این نامه حضرت والان بدر پشاور کار کنان دولت انگلیس او و همراهانش
را گذاشته وی از جمرود گذشته پس از طی منازل و مراحل وارد کابل گشت و از جانب دیگر سپه سالار اول غلام
حیدر خان که بعزم نظم و نسق موضع ترک و نواحی آن چنانچه گذشت در آنجا فرو کش و درنگ کرده بود
در خلال احوال مسطور مهمات و امور آنجا را راست و بدستور کرده و چپهدار تن از بزرگان مردم دیو گل
چون شاه سعید و اشرف و کلمی و تورگل نامان را نظر بند با خود برداشته از ترك آهنگ فروکش و در نك نمودن
در اسمار کرد و چون وارد آنجا شد قرار گرفت آمسی یافت که صفدر خان باری خدیجه بکنی از مردم موضع
چناری که بخدمت دولت انگلیس در وادی جاسوسی رهسپاری داشت بغیرت خان و عبد الواحد خان قوم موسی
خیل منی که فتنه ایشان از پیش بشرح رفت و همدرون را چنانچه گذشت سپهسالار مقهور با اهل وعیال ایشان
نگاه داشته بود پیام داده است که اگر بتوانند باعیال خود از نزد سپهسالار کریخته خود را بوی رسانند
و سپهسالار از شنیدن این سخن غیرت خان را خواسته پیام صفدر خان را از وی جویا شد
و او از پیام او بخود انکار نموده اظهار کرد که عبدالواحد خان پیام داده است به وی بعد سپهسالار از عبد الواحد


( ١٢٢٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
خان استفسار فرمود، وی اقرار واظهار نمود که آری این پیغام از طرف انگلیسان بواسطهٔ همان جاسوس
بمن رسیده و این را نیز جاسوس مذکور بمن گفت که انگلیسان بصفدر خان پیام داده اند که مردم مهمند را
ترغیب و تحریص نموده بجنگ لشکریکه سپهسالار در بین مردم متی انداختت کرده است برانگیزد و سپهسالار
اینرا شنیده غیرت خان و عبدالواحد خان را در تحت نظر دم اعتماد برایشان قید فرمود و هم در خلال اینحال
محمدعمر خان شینوالی و صاحبزاده عبدالرشید خان با بزرگان مردم نیازی ومروتی و پنجاه وسه تن پیاده نظام
ازفوج هرات که بجموع همه به پیصد تن مرد مسلح میرسید پاس محمد علی خان حاکم لغمان راه مشاهدهٔ طریق
کابرستان که مردم آن نواحی بفرمان حضرت والا وامر کرنیل فیض الدین خان بساختن آن پرداخته بودند
بر گرفته واشگاه که وارد موضع دوآبه شدند آگاه گشتند که کفار سکنهٔ درهٔ پله گل دروقت گشتن و کوششن
افواج پادشاهی فرار اختیار کرده از دم تیغ جان بسلامت برده حالا باز گردیده در موطن خود جای گزیده اند پس
از آگاه شدن بدین حالت رهنورد درهٔ پله گل شدند و چند تن از مردم پله گل را نزد آنها فرستاده پیام دادند
که پیش امده مطیع ومنقاد دولت شوید و آنان صر از اطاعت باز زده بجهالت و ضلالت خود محکم واستوار
شدند و محمدعمر خان عزم تدمیر آن جماعة شریر کرده و روزهمه را دائره آسا تنك كرفته ايشان را آماج كَلوله
تفنگ ساخت و کرغار که قبل از پیکار بهمان پیام محمدعمرخان قلاع و خانهای خود آتش زده تن بمرگ داده
بودند از جمله نفوس یکصدو بیست خانوار یکصد و ده نفر سوخته و کشته گشته سی تن اسیر ودست گیر شده
سه تن از اسیران نیز بمردند و مسکن ایشان در تصرف لشکر تحت رایت محمدعمر خان در آمد و از انسوی
کارکشان دولت انگلیس پس از پیامیکه بصفدو خان چنانچه گذشت دادند مکاتیب بچند نزد بزرگان وعموم مردم
طوائف حلیم زائی ، و ترکزائی ، وعیسی خیل ، و برهان خیل ، وبته علی ، فرستاده پیام دادند که کوهستان
مردم مهمند از دولت انگلیس است با هوا خواهان دولت افغانستان مراوده ومخالطه نکنند و پذرای اطاعت
دولت افغانستان نشوند واکثر از بزرگان مردم مهمند از وصول این مکتوبات انگلیسان اظهار اطاعت و انقیاد
آندولت نموده بمراسلات فرمان پذیری نزد مستر مرک دکشنر پشاور فرستادند و از جملهٔ مردم حلیم زائی نامهٔ انگلیسانرا
نزد جناب (ملا نجم الدین آخندزاده) برده از وی مشورت و استصواب رأی جستند و او ارباب سعید محمد خان و پسر
ملاخلیل را امر کرد که با سلطان محمد خان رئیس قوم متی در اندرز ونصیحت مردم مهمند همدست و همداستان
گردیده ایشانرا از اطاعت دولت انگلیس باز دارند و اگر از گفتار ایشان سر باز زنند در تنبیه و تهدید
وسرزنش مهمندان ترك كوشش نکنند و همچنین سردار وطلبهٔ خود را بموعظت ونصیحت آمرده گماشت و از آنسوی
مکاتیب مردم مهمند که بمستر مرک چنانچه آنفاً گذشت فرستاده بودند بدست هوا خواهان ایندولت افتاده
بپایهٔ سریر سلطنت رسیدند وحضرت والا محمدرا نزدسپهسالار فرستاده نگار داد که از دو روئی مردم مهمند
غافل نبوده فریفته مكيدت ومخادعة ایشان نشود و او همه را به پسر ملا خلیل که نزد خود خواسته بود نموده از
دوروئی و غرض جوئی مردم مهمند آگاهش کرده گفت که دیگر اعتماد بر آنها نمودن وکلام آنمردم را شنودن
نیست و اینرا گفته همرايضيرا که مایه سریر ایندولت کرده و سپهسالار فرستاده بودند که نسیل درگاه عالم پناه نماید
نیز بايك بوى نشان داد و از دو روئی آنمردم نيك مطلعش ساخت و هم سلطان محمدخان سرکردهٔ قوم متی را
از مقابلهٔ سرفرازخان كه بتحريك انگلیسان روی بکین جانب قوم متی نهاده بود منع کرد اما (ملا نجم الدین آخند
زاده) و پسر ملاخليل مهمند ودیگر علما با کسآنیکه تابع شرع شریف بودند و امر و نهی علماء را می شنودند
دربین آنمردم از نصایح ومواعظ ترك اطاعت دولت انگلیس مدا کرده مقالهٔ زیادی انداختند و مقارن اینحال
نامهٔ ویسرای کشور هند که در پاسخ نامهٔ حضرت والا در باب تپسار مردم مهمند فرستاده بود بمطالعهٔ حضرت
والا پیوسته چون بعضی از مواضع را بخلاف نقشهٔ متعهده نگاشته از دولت انگلیس پنداشته بود حضرت والا
نقل آنرا بسپهسالار ارسال فرموده از وی حدود آن کهسار را که باهستراونی معین وتقسيم وجدا كرده بود


( ١٢٢٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
مفصل و مشروح وموضح طلبید و آنجه را که درینباب معروض داشت ان شاءالله در جای خود رقم خواهد كشت
و در روز یکشنبه هشتم ماه صفر داده خان از مردم افغانستان پسته قطغن و بدخشان و ترکستان را یکساله بارهزارعشر
صفر سال آینده تخاقوی ئیل از دولت اجاره گرفته در قرارداد خویش نگار داد که هر قدر مغز پسته را که کار کنان
پادشاهی سابق خریده باشند مضاعف وجه بهای آنرا تحویل خزانه دولت نماید و محصول پسته را که در کابل آمده
در هندوستان میرود نیز از خود بدهد و در هر یکبار سه صد روپیه کابلی بجز از محصول بنادر بکار کنان پاد شاهی
برساند واز پسته پوست دار نصف محصول پسته بی پوست را دریافت ساز بدهد و پرانه آنرا نیز از همر اشتری
یکصدر پنجاه روپیه معادل نصف بارانه پسته مغز ادا کند و مقارن اینحال در روز دوشنبه نهم ماه صفر حضرت
والا نمددواس گوسپند محمد علی بای کولابی را که ضبط دولت شده بود قرار استشهاد نامه قاضی و حاکم کولاب
که گوسپند انرا از رعایای ایندولت برای تجارت مملکت روس نخريده و از خود او بوده مسترد فرموده جنرال تاج محمد
خانرا فرمان کرد که چون خریدن گوسپند از بدخشان و قطغن و ترکستان افغانی و بردن در مملکت روس از جانب
دولت قدغن است و این گوسپندان که از سبب همان قدغن دولتی ضبط گردیده بود حالا مكشوف كشت كه ملك
آنها محمد علی بای است و برای تجارت از رعایای افغانستان نخریده آنها را تفویض محمد علی بای نموده مواجب
شبانان و مصا رف گوسپندان را هر چه شده باشد از وی بگیرد و هم در اثنای و قایعیکه رقم کشن
سرتیپ میر میرزا خان از چهل لك و هفتاد و نه هزار و دوصد و شصت و يك روپیه قند هاری
معادل بيست و چهار لك و چهل و چهار هزار و پنجصد و هشتاد و شش و نیم روپیه کابلی و پنج فلوس که میرزا
محمد حسن خان سر دفتر قندهار بجايداد خزانه و تحصیل او حواله داده و چنانچه گذشت از عدم حصول و جه
و بطالت او عريضه نگار شده معروضداشته بود که دوازده لك را واصل خزانه كرده مابقی را بهانه كرفته
معطل گذاشته است و حضرت والا نخست فرمان تاکید بر تحصیل آن اصدار فرموده بعد چنانچه رقم گشت اورا
از تحصیل وجوه دولت موقوف نمود و او بهمان فرمان مؤ كد جد و جهد ورزیده تا که حكم موقوف شدنش
پر تو وصول افکند بجز ازسه لك و بيست وسه هزار و بنجصد و بیست و یکروپیه کابلی و ده فلوس دیگر همه را
بجزانه رسانید و میرزا محمد حسن خان که در عریضه سابقه خود چهل لك روپیه قندهاری وجوه حواله داده
شدگی را بسر تیپ مذکور نگاشته بود وی درینوقت از وصول فرمان موقوف شدن خود تکذیب عریضه
ميرزا محمد حسن خان نموده از حصول وجوه بقراريكه مذكور شد معروض داشت و هم هفتاد و نه هزار و دوصدو
شصت و یکروپیه قندهاری افزون از چهل لك روپيه مندرجه عریضه میرزای مذکور در عریضه خود وجوه حواله
تحصیلی خویشتن را برنکاشت و حضرت والا در روز نجشنبه دوازدهم صفر ميرزا محمد حسن خان را فرمان فرستاده
نگار داد که بپاسخ دروغ گفتن و نوشتن خود را بكويد و يا وجوه از جانب جمع تحصيلي سرتیپ میر میرزا خان اما حصول
شدگی و باقی ماندگی آن از خود او با مهری گرفته که بسل درگاه نماید که صدق و کذب جانبین مكشوف كردد بعد ازان
چه رأی كيني أرا اقتضا فرماید در محل اجرا آيد و همدرين ايام حاجی اسد خان مستاجر و جوه سائر قندهار كه
باجاره گرفتن وجوه سایراته پارش از پیش گذشت از کابل در انجا رفته دست بکار برد و آغاز ایذا و آزار مردم کرد
و محمد علی خان حکمران قندهار او را از جور وستمش که نسبت بعامه خلق اختیار كرده بود مانع آمد و او
هشت فقره از درکات داخله وخارجه قرار داد اجاره خود و مانع آمدن حکمران قندهار اورا از عمل و دخل
بعضی ازان دركات معروض پایه سرير سلطنت داشت و حضرت والا در ذیل هر فقره عریضه او بخط خاص جواب
کافی رقم کرد و از جمله در باب محصول ده یکه بهای زنان و دختران هزاره که مفروضداشته بود که در سالی از
شصت الی هفتاد هزار روپیه از عشر بهای زنان و دختران مردم هزاره که بفروش رسیده تحویل خزانه عین المال
گردیده است و درین سال که من ساير قندهار را اجاره گرفته ام محمد علیخان حاکم خرید و فروش زن و دختر هزاره را
منع كرده وازوی : یکتاب دفتر پادشاهی مکتوباً سوال ترده ام جواب نوشته است که این امر باعث خرابی دین است


( ۱۲۲۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
پس در موقوف بودن امر مزبور مبلغ مذکور را در احاثر خود مجرائی و در بر حال بودنش فرمان بنام حکمران
قندهار میخواهم که خرید و فروش کنیزان هزارهگی را منع نکنند و هم در واقعه این امر بازندارد و حضرت والا در
پاسخ این فقره مندرجه عریضه او در روز دو شنبه شانزدهم صفر رقم کرده این سخن را غلط میگوئی محمول کنیز هزاره
که در معرض ابتیاع واشتراء درامده است داخل اجاره تو نیست و هم از وجوه قدیمی ودائمی نمیباشد که حالا
محمد علی خان آنرا منع و معاف و موقوف القلم کرده است چندی که مردم هزاره طغیان و سر کشی کرده مستوجب
سردنش و نکوهش شده بودند هم مقتول و محبوس و هم زنان و دختران و پسران ایشان فروخته شدند و پس از انکه
سرزنش و کوشمال یافته بسزا و جزای اعمال واهمال خود رسیدند دیگر خرید و فروش نمیشوند تا شما محصول
گرفته این امر را داخل اجاره خود نمائید و نه درچ قرار داد اجاره شماست که ادعا و خواهش این عمل را مکنید
زیرا که وجوه این ممر مقرر دائمی نیست و هم در ینوقت از عریضه میرزا محمد حسن خان مکشوف کار کشان پایه
سریر سلطنت گشت که از ابتدای قوی ئیل سال گذشته تا روز دوم ماه صفر المظفر پیچی ئیل شصت و سه لک و سی
هزار و یکصد و بیست و سه روپیه مجدوجهد او داخل خزانه قندهار شده از جمله سی و دو لک و نود و نه هزار و
یکصد و سی روپیه بخزانه عامره دار السلطنه کابل رسیده است و هم در ین ایام ملا عبدالصمد خان قاضی
قلات بدرود جهان کرده پس از چندی ملا سعید محمد خان قوم خروتی باسم قضا و ملا محمود زیر و ملا عبدالحق
باسم افتای محکمه شرعیه انجا مامور گشتند و همدر روز شانزدهم مذکور ماه صفر حضرت والا غضنفر خان پیارو
خیل را از قلمرو عبدالوهاب بن نواب خان استراجهی بحکومت نهر قدر از انهار هجده گانه بلخ مامور وسر افراز فرمود
و ازانسوی آخندزاده عبدالرحیم خان که مأمور حکومت میمنه چنانچه گذشت شده بود در روز سه شنبه هفدهم
صفر وارد آنجا شده مواظب خدمت دولت و رفاه حال رعیت گشت و همدر ینروز فرامرز خان سپهسالار دوم که
هشت طلا دو چهل روپیه کابل و چهل قران و چهل تنگه ینی نیم و ثلث یکروپیه معزین بسکه لقب مبارك و میمون ضياءالملة
والدین برای او و افسران سپاه نظام مقیم هرات بامر حضرت والا فرستاده شده بود ده هزار و هشتصد و سیزده و نیم روپیه
کابلی قرار نصف تنخواه یکماهه افسر و هر واحدی از سپاهی بکر و پیه که هنگام ابروی طوع و رغبت بنام شکرانه
لقب مذکور داده بودند با عهدنامه مشعر براخلاص شعاری و صداقت و خدمت تقاوی تقدیم دولت رقم کرده و در لوله
از نقره نهاده مصحوب حاجی محمد خان کپتان کابل کابل کرد و هم در خلال اینحال فغفور نام مشهور بشهزاده از تبار
فرمان فرمایان سدوزائی که شرح سلطنت ایشان در جلد اول این کتاب گذشت از عرصه پنج سال پیش از ین روز
کار از هرات فرار اختیار کرده و در مشهد قرار گرفته و پس از شرارت اختیار کردن عبد المجید خان نبیره سردار
سلطان احمد خان معروف بسرکار تعلقته جوی اواز پیش رقم گشت این فغفور از مشهد در سمرقند نزد سردار محمد
اسحق خان شده و از انجا باز گشته با چند تن از فراریان نکو هیده خویان فتنه‌جویان هزاره قلعه نو و مردم جمشیدی همدست
و همعنان فساد گردیده در سر حد هرات بدغدغه و الفقار گرفتار گردیده بفرمان حضرت والا بدار سیاست کشیده شد
و هم در ین ایام چهل تن از سیدهای شکی ابو کرد و بیست تن از سادات استالف که مصدر خیانت و جنایتی شده بودند بامر
حضرت والا فرار و اخراج هرات گشتند و همدر خلال واقعات مرقومه هجده هزار و نهصد و نیم روپیه کابلی نقد
و هفتاد راس مادیان و چهل و پنج راس گوسفند و دو میل تفنك از دفتر سنجش کابل بنام حاجی محمد علی
خان که در هنگام حکومت دره صوف خود از مال دولت حیف و میل کرده حواله شده
و از جمله یکهزار و چهار صد و نود و هفت روپیه از نیای سرای او بخزانه رسیده دیگر همه
باقی مانده و حضرت والا امر حواله آنرا بقاضی سعد الدینخان حکمران هرات که داماد حاجی محمد علی خان بود
کرده و او عریضه نکار پایه سریر سلطنت گردیده معروضداشت که پسر مفقود مجیدان خان غله داده و محمد نبی
خان قوم تيمك اوست باید بقیه وجه دولت را ادا کنند و حضرت والا آمدوتن را از راه تحقیق انجمنی در


( ۱۲۲۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
کابل خواست که انشاء الله آمدن واظهار حق وابطال ناحق نمودن ایشان در موقعش رقم خواهد گشت
ومقارن اینحال سپهسالار اول غلام حیدرخان بفرمان حضرت والا که نقشه کهسار مردم مهمند را مفصل
ومشروح ازوی جهة نسخ و برای چنانچه گذشت خواسته بود و وعده ذکر آن داده آمد در روز هفدهم
مذکور ماه صفر معروض پیشگاه حضور حضرت والا داشت که نوشته ویرا مفهوم ومعلوم میشود که طوائف
( اتمان زائی ) و ( عیسی خیل ) و (روی زائی ) و ( حلیم زائی ) را بلا واسطه از دولت انگلیس پنداشته
ونگاشته است اما از همه طوائف مذکوره مهمند به مقصد اصلی بار کشان دولت انگلیس در تصرف و تصاحب
حدود موطن ومسکن مردم (عیسی) خیل و برهان خیل ساکیان موضع پند علی . و داناکول . و روی زائیست
زیرا که محل عبور وامتداد راهیکه مدنظر دارند که از پشاور جانب ناو گی و باجاور کشیده ساخته و پرداخته
کنند مواطن همین طوائف و دیگر عزم دارند که حدود بیتی تمام در تصرف دولت انگلیس در آید که مردم
ترك زائی همه در تحت فرمان آن دولت رو براه عبور طریقی که اراده ساختن انرا دارند از موضع منه واقع علاقه
پشاور در موضع لكندى والم واقع حد قوم ترهان خیل واز انجا در موقع پند علی موطن قوم عیسی خیل واز
آنجا بداناکول وازانجا در آبداب کرنك وازانجا درکوه تارپ واقع وسط مسکن مردم عیسی خیل مهمند
واتمان خیل باجاور وازانجا برودخانه مردم آماخیل وازانجا در موضع سرلاره ولوی سر که تعلق صفدر خان است
کشیده خواهند ساخت و از جهة همین دوقوم عیسی خیل، وبرهان خیل. از طائفة ترك زائی اند وموطن ومسكن
قوم برهانخیل در دو جانب اینراه واقع میگردد و موطن قوم عیسی خیل گذرگاه راه میشود و مواطن و مسا کن هر دو
قوم روی زائی و اتمان زائی مهمند بقرب و جوار اینراه افتق می افتد و آنچه از حدود میتنی را که اضافه
از حصه معینه سابقه خود دعوی دارند که از خاک افغانستان جدا کنند محض برای تصور وتفکر آنست که تمام
موطن مردم ترك زائی را در تصرف خود آورده بعد در ضمن متصرف شدن آن موضع کنداپ را تصاحب کنند
وچون همه مواضعی که تا اینجا برطریقی که تر شد سراپا نوشت در قبال آن رقم کرد که همین طوائف عیسی خیل و برهان
خیل واتمان زائی وروی زائی که در حدود پندعلی و داناكول و موطن ومسكن قوم روی زائی ، واتمان زائی
متوطن و متمکنند تمام در قرب حدود باجاور اتفاق افتاده اند و بخواه از بیدولت و چندان در خاک اینجا نگذرند
و آمده اند واگر چنانچه در خاك حصه افغانستان داخل آیند نفقه اش اینست که تمامت مساکن و مواطن طایفه مهمند
ضمیمه خاك افغانستان میگردد و آنچه اضافه از حدود متعینه سابقه میتی بدولت انگلیس تعلق پذیرد زبان زیار
در حدود مهمند متعلق بافغانستان روی میدهد چه موطن همه مردم ترك زائی و حلیم زائی داخل خاك مقبوضه ومتصرفه
دولت انگلیس میشود و اگر انگلیسیان بهمان خطیکه در مکنون خاطر دارند رو ببالا آیند از حدود مواضع
متوطنه قوم خوی زائی و مال زائی قطعه بزرگی را از خاك ايندولت جدا كرده بخاك دولت خود ملحق خواهند کرد
وغير از شهته حالیه ویسرا و امتداد اشتهار سابق انگلیسیان قدری از موطن مردم مهمند بافغانستان مانده دیگر همه
بدولت انگلیس تعلق میگیرد بل خط ونقاط فاصله در قرب حدود کامه وتنگی توغجی و کنرو کاشکوت علیا وسفلى
واقع میآید واگر تنها حدود مردم اتمان زائی و روی زائی وعيسى خيل و برهان خیل وحد فاصل سابق ميتنى
متعلق بدولت انگلیس گردد زیان ونقصانی در حدود مهمند افغان وارد نمیشود فقط وحضرت والا ازین
تشریح وتفصیل سپهسالار وتوضیحاتی که بعد ازین چنانچه بیاید معروض پایه سر یر سلطنت داشت نوشته انگاشته
وی از مذاکره مکنون لیبفر و بسته خواهش کاشتن مهندس قوم برای تعیین آن حدود کرد تفدر موقعش عله کود
خواهد شد انشاء الله تعالی اما در بدوت بخلال احوالیکه بشرح رفت مستر مرن کمشنر پشاور مکتوبی در پاسخ
نامه مردم ترك زائی که بخدامه لا به نوشته صلاح کار و صواب زیست روز کار خود را از وی خواسته
بودند که چه کنند آیا خود را رعیت دولت افغا لستان شمارند یا تابع دولت انگلیس پندارند نگار
داده مصحوب بریدی نزد ایشان فرستاد که بر طبق حکم سرکار عالیه هند اطلاع میدهم که طایفه شما بموضو دت


( ۱۲۲۹ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

در تحت حکومت دولت برطانیه خواهد آمدو این مکتوب کلنتر مذکور بدست سپه الار غلام حیدر خان افتاده
کجیل کاپلش کرد وحضرت والا شرحی ازدو روئی ونکوهیده خوئی ومدعای نفس جوئی آن مردم بوی رقم
فرموده در ذیل آن بنگاشت که انشاالله تعالی صاحب دین اهل اسلام را نصرت ویاری داده منافق ومفسد
را که از اسلام بری وبکفر راضی باشد شرمسار وخوار دنیا وعقبی خواهد کرد وچون مذاکره و مکاتبه
دولتی بدین مقام رسید جناب ( ملا نجم الدین آخند زاده ) که بجز هدایت ودلالت کم گشتگان وادی جهالت و
ضلالت بجانب شاهراه شریعت کاری وبا کار کنان هر دو دولت مواسا ومدارای نداشت بلکه ازین دولت خائف
ومتوهـم گردیده چنانچه جابجا رقم شده آمده فرار کرده در کهسار آن حدود مقام گزیده بود از اسـرار
کردار ورفتار انگلیسان اگر چه از راه خفاء با آن مردم مکاتمه میکردند بمضمون ( کل سرجا وزالاستین شاع ) آکاه
گردیده باتفاق پسر ملاخلیل میمند عبد الواحدخان وامین جان و تولاخان ولد داد ناصان را از بزرگان فتنه جوی
نکوهیده خوی مردم مهمند که پیشتر از دیگران باانگلیسان مراوده ومکاتبه داشتند اندرز وموعظت و امـر بمعروف
ونهی ازمنکر کردند وایشان بواجههٔ هردو بن ملای موصوف عهد بقر آن مجید وسوگند بذات خدای حمیدموثق
ومؤکد داشته قرار دادند که دیگر نامه باانگلیسان ننگارند و بیرون از راه دین مبین و آئین متین حضرت ( خاتم المرسلين
علیه صلوات رب العالمین ) دیگر طریقی نسپارندومطابق ایام این معاهده وقرار داد از گفتگو اینکه بدست خواهخواهان
این دولت افتاده و بکان بکان بکار کنان پایهٔ سریر سلطنت همیرسیدند کارکنان دولت انگلیس اگر چه این
گونه مکتوبات را مصحوب قاصد بمردم سرحدی میفرستادند باری حمل آگهی دادن آنرا بخواجه مير ان
مهتمم پست خانهٔ اسلامیه که از جانب این دولت در پشاور مقرر بود کرده خواستند که ادارهٔ پست خانهٔ مذکوره را
از پشاور سلب کنند چنانچه او و اد برتن انگلیس و کرنیل محمد اسلم خان بخلاف قرار داد دولتین که تااین هنکام مکاتیبرا
که در پستخانهٔ اسلامیهٔ پشاور تفویض کرده در کابل میفرستادند مکتوبات خود را در بندو بر که نزد سرتیپ
محمد حسین خان فرستاده بوی نوشتند که پس ازین حسب الامریکه کلنتر کرده است مکاتیب را از انجا کیـل
کابل کند واوازین امر بسپهـالار خبر داده وی عريضة نگار پایهٔ سلطنت شد وحضرت والا ازين عريضة
سپهـالار غلام حیدر خان در پاسخ خوداو و برای غلام محمد خان دشتی کلنتر که باخواجـه مـیـران ستیزیده
ومکتوبات دولتی ورعیتی را بار ننموده و باصم کلنتر پشاور نزد او واد برتن ، و کرنیل محمد اسلم خان مقیمان
درهٔ خیبر فرستاد و ایشان چنانچه آنماً بگذشت در بندو بـ که نزد سرتیپ محمد حسین خان گسیل داشتند جدا گانه
نگار داده در اسما رو پشاور فرستاد که مکاتیب انگلیسان لابدی وحتمیست که بواسطهٔ وذریعهٔ ادارهٔ پستخانهٔ دولت
افغانستان واقع پشاور در کابل وغیره مواضع رسند چه ادارهٔ پستخانهٔ ایندولت از پشاور موقـوف و سلب
نمیشود وا کر کار کنان دولت انگلیس عزم اجرای این امر کنند از پیش نخواهد رفت و خواجه میران که
باوئی غلام محمد خان زشتی ودرشتی نموده تغیر داده دیگری مأمور اهتمام امور پستخانهٔ اسلامیه پشاور شده می آید
چنانچه میرزا میرابراهیم خان برادر زاده میرزا سید علیمخان امین نظام سابق فتنه دار مأمور کشت که عن قریب
رقم شده می آید انشاالله ومقارن اینحال در روز چهار شنبه هجدهم ماه صفر حضرت والامواجب سید سرور
بن سید محمود کنری را که دوهزارو ششصد وشصت وشش روپیه ودوتلت یکروپیه کابلی بوده از سبب امری
معطل شده خودش چنانچه بگذشت از پشاور طلب کابل شده بود برحال فرمود و هم نائب محمد ميرخان را فرمان
کرد که دوصد روپیه چهره شاهی انگلیسی بنام بخشش جهت زاد راه اهل وعیال او از وجوه دولت بدهد
ونیز از عرض وخواهش خود او که اجازت آوردن اهل وعیال خود را از پشاور در جلال آباد خواست
فرمان کرد که خودش در نزد غلام حیدرخان سپهسالار اول اقامت خدمت ورزیده عیال واطفال خود را از
پشاور آورده در موضع شگی از توابع جلال آباد جای دهد و هم مواجب شش ماه از سال گذشته احمـد خان
ومحمدیعقوب پسرصاحبزاده مجددانی را عطا فرموده ازسر ایامسال قطعاً موقوف نمود وهم مواجب خودصاحب


( ١٣٣٠ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
زاده محمدانس را که از دیر گاه در پشاور بروز مذلت و اقامتميگاری چنانچه جا بجا رقم شده آرمید بسر برده
ومصدر خطایی گردیده با احمد خان و قایم شکار مذکور چنانچه گذشت در کابل خواسته شده بود موقوف وازجمله
در سالی نهصد روپیه بر حاله گشت و فرمان رفت که اهل وعیال خود را از پشاور در جلال آباد نقل داده بموضع کامه
مسکن گزیند و همدر خلال واقعاتی که بشرح رفت ملا مصطفی خان قاضی محکمه شرعیه میمنه از وساوس شيطانی
و هواجس نفسانی با زنان اجنبیه مخالطت و مباشرت اختیار کرده و علاوه بران چشم از حق پوشیده و امور خلاف
شرع کوشیده از راه راست انحراف ورزید واز جمله بتارك نماز گراییده زوجه عبدالرحمن نام ساكن ميمنه را
که با محمد رفیق نامی گرفتار فعل زناشده بود پس از ثبوت شرعى ترك حد هردوتن که رجم بود كرده از مناط
تعزیر در ما كثفا نموده هردوتن را رها داد و نیز یکتن زنیر ا كه ديگرى دعوی مناكحت وزوجيت او را داشت بی
آنکه شرعاً برفع مرافعه برروی روز آید با پوری نامی عقد مزاوجتش بست و از ارتكاب قاضی مذکور باینگونه
امور حضرت والا بدرجه غيظه و قهر شگارمینه آگاه گشت و در روز پنجشنبه نوزدهم ماه صفر اشتهاری بنام عموم
مردم میمنه وتوابع آن نگار واشعار داد که هرگاه از پیشگاه در گاه سلطنت مأمور حکومت و قضا وغيره خدمات
دولت میشود عهد نامه داده در محکمه مأمور بها میرود تا با کر جور و تعدی و جان والمجاس و حلب دارى امت
بدولت ورعیت بکند و بخلاف حکومت و شریعت در مصادره و اغتصاب اقسام نمايد قتل او واجب وخونش هدر
بوده دشمن (خدا ورسول (ص) وقاتل حسين رضي الله عنهما باشد پس در چنین صورت بگوش دادنپوش حضرت
والا رسیده است که ملا مصطفی خان قاضی مرتکب چنین افعال گردیده است وقنانیرا که بشرح رفت مفصل رقم
فرمود واص کرد که افعال قاضی را اگر مباشر افعال ناشایست شده یا نشده باشد بخامه راستی نگار داده و بخاتم
و نهاده ارسال دارند که بمرامم سیاست بعمل آید تا دیگری مرتكب این گونه قبایح نشود و هم در خلال احوال
مذکور بپوره محمد حسین خان سر دفتر سنجش و کوتوال کابل که حضرت والا مأمور عهد نامه گرفتن وقنوس
شمردن واز هشت نفر يکنفر را برای خدمت دولت ومقيد دادن مردم غزنين وتوابع آن فرموده بود از هر قوم
عهد نامه بر طبق عهد نامه فرقه جاجه بخوزانی که از پیش رقم گشت حاصل کرده و سه هزار و دو صدو هشتاد
ونیم روپیه از مردم تاجيك وهفت هزار روپیه از قوم اندری غلجائی وسه هزار و دوصدو هفتاد و چهار روپیه
از هزاره محمد خواجه و چهار دسته و چيغو و يك هزار و يك صد و چهل و هشت روپیه از مردم ممى خيل لوانى كوچی
ونصد روپیه از مردم خروتی ویكهزار و سه صد و نود و دو روپیه از مردم دفنانی و شانزده هزار روپیه از مردم
تركى وعلى خيل ويازده هزار روپیه از مردم خوست و كرويز كه بقرار تقسیم در پیش وبنام شكرانه لقب ضياء الملة
والدين بميل ورضای خاطر دادند وا كثر را در وقت مراجعتش در موضع ابهر کرد از قفای او فرستادند در کابل
آورده تسلیم خزانه دار دولت کرد و این خدمت را بوجهیکه میشایست و میبایست بیای برد و هم در تضاعیف واقعات
مسطوره احد الله بای نامی با چند تن از دزدان بنام و نشان یكهزار و هفتصد رأس گوسفند از مال مردم موی تن را از موضع
کوه واقع خواجه توت بسرقت برداشته و روشن شبانرا کشته گوسفندانرا در حدود غريك رسانیده بپای اوزان
فروختن آغاز کردند و داد محمد خان حاکم تاشفرغان در پی تفحص وتجسس افتاده از افواه مردم فیروز تخجیر آ گاه
گشت که سه تن گوسفند بسیاری با خود داشتند و در نواحى غربيك ميفر و ختند پس داد محمد خان از جمله
(۱) نكل احد الله بای را بهر حيلتیکه دانست گرفتار نكل ( ۱ ) وبند كرد و او زبان مغالطه و تغیر خود را چوپان
بالكسر وغيب الله نام گفته داد محمد خانش بیم عقاب وعذاب داد تا که اقرار بر سرقت گوسفندان كرد بعد داد محمدخان
یعنی بند يكهزار و پنصد رأس گوسفند را که هنوز فروخته نشده بدون دو صدر أسیکه بفروش رسیده بود نزد محمد شاه
خان حاکم أقچه فرستاده بتوسط او بعمالكانش رسانيد و حضرت والا از عريضه داد محمد خان ماجرا آ گاه
کردیده فرمان کرد که احد الله دزد را عذاب وعقاب كرده و انبازانش را از وی بابیومقام جسته و همه را
بدست آورده سخت مقيد ومغلول سازد که ديگرى مال مردم را بسرقت نتازد و همدرین ایام میر زا عبید الله


(۱۲۳۱)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
خان امین نظام ترکستان بدرود جهان کرد و هم از عریضه سردار محمد عزیز خان که در باب چهل و هشت نفر
اشتر و هفده رأس اسپ و چند حلقه انگشتر ودست برنجن طلا وغیره مال و متاع میر عبدالرحیم خان عامل
سابق تاشقرغان که از جنس میر احمد شاه خان برادرش ضبط و خود او محبوس در کابل خواسته شده بود معروض
پایه سریر سلطنت داشت و نیز مینگاشت که هشتادوسه هزار تنگه که از مال دولت حیف و میل و تلف کرده است
بذمه میر عبدالرحیم خان باقیست که باید رساند و حضرت والا در روز بیست و سوم مذکور بسردار محمد عزیز
خان مزبور را فرمان کرد که تمامت مال و متاع و اسپ و اشتر او را که ضبط شده اند مال دولت پنداشته
و بمصارف اسپان و اشتران و اخراج دولت محسوب داشته بهای همه را بقرار تعیین منصفین عوض وجه دولت که بر
ذمه اوست بشمار آورده آنچه را که باقی بماند اگئی دهد که حواله و حصول شود و همدرین هنگام یکصد و یازده
خانوار از موضع سنگ تخت هزاره دای کندی و لعل دای زنگی از ذلت و عسرت روز کار که دوچار نکبت
و وخامت شده بودند راه فرار جانب مشهد پیش گرفتند و جنرال شیر محمد خان یکتن دفعدار را باهفت تن
سواره نظام کاشته همه را از سرحد او غاق برجر وا گراه عودت داده تسلیم ارباب رسولداد و محمد بيك
و محمد جان نموده امر کرد که هر کدام را در منزل و مقام خویش جای دهد و خود جنرال مذکور از اردکان
مشاهده عسکر گاه های هزاره جات برگرفته چون وارد لشکرگاه سنگیماشه جاغوری شد مردم هزاره جاغوری
از جور و ستم سعید محمد خان کوهستان حاکم خود استغاثت نموده داد خواستند واورجوع باز پرس را بعامل
آنجا کرده امر نمود که مرافعه حسابرا در دفتر و شرعی را نزد قاضی رفع و فیصل (۱) کنند و هزار خان شاد
(۱) فیصل
خاطر گردیده ملا داد محمد نامی را بوکیل دعوای خویش قرار داد و آنکه که جنرال شیر محمد خان روی بسوی فوج گاه های
را فارسیان
میر آدینه و حجرستان و قلعه دای زنگی نهاد سعید محمد خان حاکم که بهزار خان شوهر دار و نغمه جنس زنانه آنمردم
بمعنی انفصال
بمصادره گرفته بود وکیل مذکور را بدره توبیکی محبوس نمود و احاد و افراد رعایا او دادخواهی بجانب کابل برداشته
استعمال
هم از هر سه تن محبوس داد محمد وکیل از زندان حاکم گریخته باداد خواهان در کابل آمد و بخدمت حکمران ترددیوان
نمایند و این
پیربل بسردفتر مقرر شده ماجرای جور و ستم سعید محمد خانرا از داد خواهانشنید و صلاح و صواب کار و تدبیر
مجاز است از
شرف یاب شدن باز جستند که بواسطه کدام يك از خدمه حضور شهریار والا تبار شرح حال خود را بعرض
غياث اللغات
عرض رسانیده بکدام زبان اظهار ماجرای روز کار کرده داد بخواهند خلاصه بابماء اشاره و تعلیم و تلقین او
بمعرض حضرت والا شرح جور و اعتساف حاکم را رسانیده در یاب کار حاکم را حضرت والا چنانچه بیاید
در کابل خواسته و رجوع فیصله محاسبه داد خواهان مذکور نزد میرزا عبدالاحد خان که از جینی رها گردیده
از تغیر دیوان پیربل بسردفتری سمت مغرب مأمور گشته بود شد و سعید محمد خان یکتن از زنانرا که متصرف
گردیده بود بحضرت میانجی صاحب کوهستانی که میرزا عبدالاحد خان بوی ارادتی داشت داده او را نزد میرزا عبدالا
حمد خان شفیع خود ساخته و هم بواسطه او اسپ و کنیز از زنان هزاره باغیره اشیاء بمرزا عبدالاحد خان
برسم رشوه و پاره داد و حضرت والا آگاه گشته هردو تن رشوت گیر آنرا باسعید محمد خان و جلال نام و نادر علی
و غلام حسن وقایم نکاران که همه در رشوت شريك بودند در سر چوك بازار کابل بمحضر عام و منبر لخواص
و عوام و منظر ازد حام انام بامر عذاب و عقاب کرد که دیگری مرتکب چنین امر نشود و همدر اثنای واقعات
مسطوره ملا پیونده قوم مسعود که نامه نزد خلیفه نور محمد خان فرستادن و صلاح و صوابدید کار از دولت
افغانستان جستن او و پاسخ نوشتن حضرت والا از پیش بشرح رفت باد و هزار تن مرد مسلح و جمعی از شیوخ
مأذونين و مريدان خویش باهنگ آمدن در کابل راه مقصد پیش گرفته چون بانهاد موضع شوال واقع خاك متصرفة
دولت انگلیس شد سردار کل محمد خان بفرمانیکه بتابش شرف اصدار یافته بود آن ارقام رفته بود که آنمردم را
راه داخل شدن و آمدن در خاک افغانستان ندهد فرمانرا بخليفه نور محمد خان سپرده نزد ملا پیونده کاشت
که او را از آمدن در خاک افغانستان و کابل بازدارد اما ملا پیونده از مطالعه فرمان حضرت والا تنبه نگردیده


( ۱۳۳۲ )
( جلد دوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

خود براه راه نوردید ، تا که در موضع « سر کوتی » رسیده سردار گل محمد خان از ورود او در انجا آگاه
گردید و خلیفه نور محمد غلزا که پیش از نشان دادن فرمان باز گشته بود سر راه او نگاشت که مانع از آمدن
وی شود و او گوش بکفتار خلیفه نور محمد نداده نزدسردار گل محمد خان حاضر آمد و با او اظهار کرد که مراپیام
نزد حضرت والا شده خواهش ان کنم تا املاك و اراضی « قوم مسعود » ودور را ، از تصرف انگلیس بیرون
کنندوا کر ممکن نباشد مجویز فرموختن آنرا نماید که در افغانستان آمده اراضی وعقار خریده روز معیشت در تحت
حمایت و رعایت دولت اسلام بقلاحت بسر برده آید و اگر این نیز متعذر و متعسر باشد پس می دست تمام آنمردم از راه
هجرت در مملکت افغانستان داخل گشته اقامت و سکونت کنند و سردار گل محمد خان ازین اظهار و گفتار اولا و نعی
شکفت و او باهمان دو هزار تن مرد مسلح بدون حصول اجازت در کابل آمدوآ ن گاه که شرف باروخض دیدار شهریار
والاتبار حاصل کرد حضرت والا بیان دربار بایشان گفت که هر گاه از اقوام « وزیری » و مسعودی » و کان گرمی
و بریحی ، و بلوچی واچکزائی ، وغیره که مواطن و مساکن ایشان پس از تعیین حدود سرحد از خاك افغانستان
مجزيه وضميمة خاك مقبوضة دولت انگلیس شده آمد زیستن را در وطن خود دشوار دیده بخواهش ومیل خاطر
خویش هجرت اختیار کنند باندازه کفایت مؤنتش در افغانستان از اراضی خالصه دولت باو عنایت می شود که
روز فلاحت بسر برد و اینرا بایشان فرموده نامه در برای کشور هند را که در پیام حضرت والا با او مکاتبه
کرده و او رضا داده و نوشته و امر هجرت کردن و نکردن را باختیار خود همه آنمردم نهاده بود که در هیچ يك
از موطن اصلی خود بودن و در افغانستان شدن مانعی نیست بموکنتان نموده رخصت مراجعت فرمود و پس از
وصول در مساکن خود کارکنان دولت انگلیس چنانچه بیاید از ایشان سند مکتوبی در اطاعت دولت خواسته
و سخت گرفته رفته رفته کار زیان دهن توپ و تفنك و دم شمشير وطعن سنان کشید و همدر خلال این، قال محمد علی
شاه بن سید احمد از سادات سر آب هزاره محمد خواجه غزنین که گریختن او با عیال واطفال سید یعقوب علی خان
و محمد طاهرخان برادران متوفیان خود و رفتنش درخاك خراسان ومشهد از پیش جایجا بشرح رفت درینوقت
مكتوبی بخط میرزا بیضا خان سرکله چی خراسان بنام غلام علی خان حکمران غزنین نوشته بدریعه داك بدون
مهر و دستخط خود در غزنین فرستاد که ششهمزار روپیه برسم امانت در نزد حبیب الله و محبب الله نامان سا کنان
بکاول غزنین گذاشته ام از هر دوتن گرفته در مشهد بفرست و هم مکتوبی بنام آ دوتن ملفوف نامه غلام علی
خان ارسال داشت که مبلغ مذکور را تسلیم وی کنند و او شیرالله پسر حبیب الله را محبوس کرده مکتوب
بی مهر سید محمد علی شاه را ارسال کابل نمود و حضرت والا در روز پنجشنبه بیست و ششم صفر اورا فرمان کرد که
پسر حبیب الله را سخت مواخذه نماید که یاپدر خود را بدست دهد و یا ششهزار روپیه را عوض وجوه زیاده که
محمد علی شاه از اجاره مال دولت با خود برده است ادا کند و این محمد علیشاه واحمد علی برادر زاده اش در مشهد بباری
مردم فراری هزاره فتنها بروی روز آورد و خانمانها بتاخت و ویران کرد و خونها بریخت و چنان محرك امرد
شنیعه شد که عموم مردم ایران خصوص اهل خراسان اگر هزاره را بزیر بخرید و بزنجیر بکشند آتش قلوب ایشان
که اینقوم لجوج نادان افروخته اند سرد نخواهد گشت و هم مقارن اینحال هشتصد روپیه مردم حامی و یکهزار و
نیصد روپیه مردم چکنی که بنام شکرانه لقب ( ضياء الملة والدين ) بامید نامه تفویض محمد یوسف خان حاکم
خود کرده و او ارسال کابل داشته بود در روز دوشنبه سلخ صفر بكابل رسیده تحويل خزانه و عهدنامه تسليم
کارکنان پایه سریر سلطنت شد و هم درین هنگام سردار شیرین دل خان حاکم کلان خوست و گردیز و جاجی و جدران
و منگل و چمكني محمد عظيم خان وعبدالله و عبد الحسین خان پسران غازی اعلیحضرت امیر محمد شیر محمد افضل خان
وامير مرحوم محمد اعظم خانرا که از موضع شلوزان کرم هجرت کرده بودند بفرمان حضرت والا چهل جریب
مزرعه زرخیز حاصل ریز در موضع قریه کثبره چکری از اراضی ضبطی ولی محمد خان و باندازه كفايت اهل وعیال ایشان از
دولت علوفه وغلاوه بلا مفارقت رسیدن زراعت عنایت کرد و هم درین ایام چند تن از مردم مزارم که از راه فرار


( ۱۲۲۳ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
در شالکوت رفته خدمت ملازمت سپاه نظام دولت انگلیس پذیرفته بودند از افسر نظام آنجا سند رخصتی
خانهای خود را حاصل کرده چون وارد قندهار شدند حکمران آنجا تکت راهداري بايشان نداد که راه
منازل و مساکن خود برگیرند و وقائع نگار دولت انگلیس مکتوب شفاعت خود را نزد محمدعلی خان فرستاده
خود را ضامن آنان قرار داد که سند راهداري بآنان بدهد و او نظر بحکم حضرت والا که شرف نفاذ یافته
بود که مردم هزاره را تکت راهداري و راه بیرون شدن از افغانستان ندهند راهداري نداده نوشته وقائع
نگار انگلیس را ارسال کابل نمود وحضرت والا فرمان کرد که مردم هزاره را که از راه خفا وغیرمعروف
فرار کرده و در فوج نظام انگلیس نوکری اختیار نموده اند نگذارند که داخل خاک افغانستان شوند و هم باجنت
بلوچستان نگار داد که اینگونه مردم را رخصت داخل شدن در افغانستان ندهد که مبادا فتنه حادث کنند
و هم درین ایام سید غلام حبیب خان از سادات مردم کابل که از چند سال راه محبت بامیر ابوالقاسم خان نمیپیمود
و در دفتر تشخیص بزیر دستی او روز خدمت محبوری بسر میبرد ومير ابوالقاسم خانش از در سیادت و شرکت
خون امتحان را گرامش میکرد ادعای ابراز خیانت کاردار الانشای پایه سریر سلطنت را که شعبه اول
و بزرك آن مفوض بمير ابوالقاسم خان بود نمود و حضرت والا عرض واستدعای اورا پذیرفته بمنصب سر دفتری
آصف کاردار الانشاء سرافراز وممتازش فرمود و کار هرات وفراه و پشت رود و ترکستان وقطغن وبد خشان
و هزارجات وباميان وا ندر و آب شاه پسند و کوهدامن و کوهستان کابل را بآنحشیم تسلیم او نمود و جلال آباد
و پشاور و غنیین و خوست ولقمان وكلات ومقر و وردك ومكاتب ونجراب وكنر از وارگون و گوملز وزرمت
و لهو گرد وکتر عليا وسفلى و اسمار و دول خارجه را بمير ابوالقاسم برحال داشت وکابل را مشترك قرار داده
از تقسیم و دو حصه شدن کاردار الانشاء در تمامت ولایات نشر اشتهار فرمود که حکام وقضات و عمال وضباط وغيره
کار گذاران هر ولایت عرائض خود را بنام هريك از دوتن که نامبرده شده اند ارسال دارند وسید غلام
حبیب چنانچه باید و شاید و بیاید کار را پیش بردن نتوانسته از تغییر او چنانچه بیاید میرزا عبدالرشید خان که
میرزا عبدالحمید خان پدرش از دست هزاره شیخ علی و میرزا عبدالمجید خان برادرش از دست سردار محمد اسحق
خان در راه خدمت دولت که هرکدام جایها از پیش گذشت کشته شده بودند مأمور کار مذ کور شد و همدر
اثنای ماجرا نیکه بشرح رفت بعضی از مردم ترا کمه سکنه کرکی از مضافات وتوابع بخارا از سبب امری باهم
مخاصمت ورزیده و بمقاتلت گرائیده دوتن در بین جانبین بقتل رسید و از جمله يك جانب هشت تن اهل وعيال
(۱) خم آب واجمال واثقال خود را برداشته و راه فرار در نوشته در موضع خمیاب (۱) داراقامت و قرار فرو هشتند و حاكم كركی
نیز نوشته اند نامه نزد فرامرز خان رساله دار حارس خمیاب فرستاده خواهش بازفرستادن ایشان نموده نوشته کرد که آنها قتله (۲) (۲) قتله جمع
هر دوتن کشته شده گانند باید مراجعت داده شوند تا بعمر قصاص یا ادای دیه بروفق احکام الهی وشریعت بیضا وغرای قاتل
حضرت (رسالت پناهى عليه صلوات الله الملك البارى) بپای برده شود وفرامرز خان این نامه حاکم کرکی را
نزد سپهسالار سوم غلام حیدر خان مقیم مزار شریف فرستاد و او بی آنکه از حضرت والا دستور العمل پاسخ
نوشتن نامه حاکم کرکی بخواهد از طرف خویشتن برای او نوشت که ازینگو نه مردم صدها نفر از خاك افغانستان
فرار اختیار کرده در ما وراء النهر قرار گرفته اند و کار کنان سلطنت افغانستان یکی را از کار گذاران آن
سمت باز پس نخواسته اند بنابران ایشان نیز داده نمیشوند و اینرا بحاکم کرکی نگاشته معروض پایه سر یر سلطنت نیز
داشت و حضرت والا نوشته اورا پسندیده در روز سلخ مذکور ماه صفر رقم فرمود که پاسخ معقول نگار داده اید
واز انانیکه پناه بایندو لت آورده اند ضامن گرفته در بین قوم ایشان که در آنجاست مسکن و مقام دهید و مقارن
اینحال يكصد و يكمثقال ونه نخود طلای میل و تجهیز از روپیه مسكوك دولت ایران و یازده راس اسپ که مردم مزار
و بلخ وتوابع آن باسم شکرانه لقب ( ضياء الملة والدين) با عهد نامه بسردار محمد عمر خان حکمران ترکستان
تفویض کرده و او ارسال کابل نموده بود تسلیم خدمه پایه سریر سلطنت شد و هم عهد نامه سپاه نظام آنجا که


(١٢٣٤)
(۱) پیاده
دو روپیه
سواره سه
روپیه دادند
وقایع ربیع
الاول سنه
١٣١٤ هجری
(۲) شعبه
پیوند کاسه
و طرف و
کروه وطایفه
از هم مجزا
و جای و شاخ
درخت و
بعضی لقمه که
از دیگر لقمه
بر آورده
شود
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

افسران تنخواه پانزده روز از یکماه و من واحدی از سپاهیان (۱) از دو تا سه روپیه بشکرانه این لقب از میل
خاطر و خوشی باطن و ظاهر بسپه‌سالار داده وی در کابل فرستاد و همچنین سی وشش هزار سکه نقد و هفت راس
اسپ مردم اند خود و نواحی و توابع آن بنام شکریه ارسال داشتند
وقایع ماه ربیع الاول سال هزار و سه صد و چهارده هجری
و همدر ایام مذکور ویسرای کشورهند که در خصوص موطن و مسکن مردم مهمند و غیره مواضع نامۀ فرستاده
اکثرا حق و حصه دولت انگلیس قرار داده بود و حضرت والا چنانچه گذشت تفصیل و تشریح آن حدود را مطابق
نقشه محضریها از سپه‌سالار اول غلام حیدر خان خواسته در پاسخ نامۀ اونکار داد وی باز نامه فرستاده بتکرار
شرح وقوع کوه ایله جای را که ویسرا آنرا حد فاصل نگار داده بود از سپه‌سالار استفسار فرمود و او در روز سه
شنبه غره ماه ربیع الاول معروض حضور حضرت والا داشت که کوه ایله جای بسیار بلند و مشهور و معروف
بکوه مهمند است و از حدود پشاور نیز دیده میشود و در نقشه محضریهای دولتین نامی ازین کوه برده و درج نشده
است و این کوه در نفس موطن و مسکن قومیان زائی از طایفه مهمند اتفاق افتاده و يك شعبه(۲) از سلسله این کوه
بجانب شرق تاحدموضع لنکی که موطن قوم حلیم زائیست رفته و قطع شده است و در دامن این شعبه مواضع میدهیتی
واسپینکی تنگی ـ و كنڈك اتفاق افتاده اند و شعبۀ دیگر از سلسلۀ کوه ایله جای بطرف غرب تا حد کامه اتفاق افتاده
که موضع جردی و پیشاده در جنب غربی این شعبه که تا حد کامه رفته است واقعند و متی در طرف شرقی آن
و جانب جنوب این شعبه هر دو موضع شمشاه و سچی داك واقعند و شعبۀ و شاخ دیگر از کوه ایله جای مذکور جانب شنگری
گسترده شده است و این کوه بتفصیلی که داده آمد در نفس و متن و بطن موطن و مسکن طایفه مهمند اتفاق افتاده است که بهیچ
صورت این کوه حد فاصل قرار داده و خط فاصل دران کشیده نمیشود و این اشتباه کوه که انگلیسان را دست
داده هیچ نامی بخود ندارد و انچه از کوه سلاله که نام برده شده و انگلیسان مراد از کوه سلاله قلل و سرسر
کوهی را دانسته اند که در مشرق کامه و کوشته واقعست که در دامن آن دهی از مردم خوگا خیل مهمند که نام
آن ده سلاله میباشد واقعست و انگلیسان نام آن ده را بر کوه معروف و مشهور مهمند نهاده و سرسر آن کوه
را که در نقشه هیچ ذکری از ان نشده خط فاصل پنداشته اند چنانچه ویسرای در مراسله خود نگاشته است
که خط فاصل سرحد از رود کابل بطرف سلاله سرسورفته از انجابچوکاخیل میرود و سپهسالار این عبارت را از
نقل نامه ویسرای که حضرت والا برایش فرستاده بود درج عریضه خود که مذکور و مرقوم شده آمد کرده
در ذیل آن نوشت که اگر مراد انگلیسان از سلاله کوه باشد کوهی بنام سلاله سرسور درانحدود موجود نیست
و سلاله بجزهمان ده خوگا خیل دیگر جای تا کنون شنیده و دیده نشده است بلکه تمامت آن کوه که ده سلاله
در دامن آن واقعست جابجا دارای نامهای معروف و مشهور است چون بنال سر و تیرلوسروو چناو و قورمنده
و سوکی با پاوزی سر و قابل سرو غاشی و اینکه در نقشه سلاله سرسو نوشته شده همان کوهیست که نام خودش
سلاله سرست نه این کوه که ده سلاله در دامنش واقعست و کوه سلاله سر مندرجه نقشه فاصل موطن مردم مهمند
و باجور و نیز در همان حدود کوه دیگر موسوم به رلاوه سراست که آن نیز فاصل و حایل مواضع مسکو نه مردم مهمند
و باجور میباشد که اگر هريك ازین دو کوه سلاله سرو سر لاره سر حد فاصل قرار داده شود باجور و موطن
مردم مهمند را از هم مفروز و جدا میسازد و انگلیسان که نام ده سلاله واقع حد کوشته را بر کوهیکه همسایهش
از خود نام جداگانه دارد نهاده و سر آنرا حد فاصل قرار داده اند باید تمام مردم مهمند را جانب خود ببرند و این
خلاف نقشه محضریهای دولتین است زیرا که سلاله و کوه ایله جای از حدوديست که در نقشه بجانب افغانستان
نشان داده شده است که خط فاصل در کوه ایله جای قرار داده و کشیده نمیشود چه انگلیسان در نقشه نامی
ازان بزبان خامه نشان نیاورده اند فقط و حضرت والا این تشریح سپه‌سالار را بویسرا نگار داده وی ترك
مکاتبه کرده چنانچه وعدۀ ذکر اسکات او از پیش داده آمد استدعا کرد که کسی از طرفین مامور شده تعیین و تصفیه


( ١٣٣٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
خط و محافظه را برطبق واقع نمایند که انشاء الله در موقعش رقم خواهد کشت و هم درین هنگام از عریضه وقایع
نگار قطغن بگوش راست نیوش حضرت والا رسید که میرزا سید احمد خان سردفتر در راس اسپ را که بعضی که از مردم
قطغن بوی پیشکش داده اند بخلاف اشتهاریکه شرف انتشار یافته است که تمامت حکام و قضات و عمال و ضباط هدایا و تحایف
رعایا را که بایشان از در احترام دولت میدهند نه از عظمت و محنت خودشان پس همه را داخل بیت المال کنند
وی در اصطبل خود بسته است و حضرت والا فرمان فرستاده از نگاهداشتن میرزا سید احمد خان اسپان را
در نزد خود استفسار فرمود و او قبل از پرتو وصول افگندن این منشور بخبر از عریضه مذکور وقایع نگار
آنجا شرحی از تهی دستی و عدم کفایت تنخواه خود بمخارج سفر ومؤنت اهل و عیالش که در کابل بودند
معروض داشته برنگاشت که هرگاه در دولت بصداقت خدمت کند امیدوار وسعت مؤنت و معیشت است نه در
سفر وحضر آسوده حال و مرفه الاحوال بوده از خدمت باز نماند و دست بمال مردم دراز نکند این را نوشته
استدعای افزودن تنخواه کرد و چون این عریضه خود را گسیل کابل کرد فرمان مذکور پرتو وصول فکنده
وی معروض داشت که اسپانرا از وجه تنخواه خود خریده ام و حضرت والا از هردو عریضه متناقضتین متضادتین
او بر آشفته در روز پنجشنبه سوم ماه ربیع الاول بخامه خاص بوی نوشت که میباید بر طبق عهدی که با دولت
درمیان نهاده رفتار کنی(والا والله وبالله ) که اگر عهد خود را شکستی زنده ات نمیگذارم زیرا که از يك طرف
می نویسی که هرگاه خدمت کند امید افزون تنخواه را دارد ومن بخرج و سرگردان میباشم و از دیگر طرف
که ده راس اسپ را مینویسم میگوئی از وجه تنخواه خود خریده ام بهر حال چون ابتدای کلام بود و سفیده
بودم نوشتم که هوش بسر خود آورده کاری را بخلاف عهدیکه کرده اید اختیار نکنید وا گر امر خلافی
از شما سرزد سر خود شما زده خواهد شد این اخیر کلام بود که ارقام نمودم و هم مقارن این حال جشن (۱) متفقیه (۱) جشن
متفقیه ملت
افغانستان
ملت که بواسطه لقب ضیاء الملة والدین که از عریضه فرقه جلیله محمد زائی برشات درایت سمات حضرت والا
چنانچه گذشت نهاده و روز بیست و ششم اسد نه موسم و ثورالوان الای شامیله حضرت احدیت جل شانه با
معلومات وفرا که و جلوات درین مملکت است قرار داده آمد درین سال که ابتدای این جشن میمون فابود
روز یکشنبه ششم ماه ربیع الاول قمری با بیست وششم اسد شمسی مطابق آمده مجامع سور وسرور و بزم
بندار و چراغان و عیش وعشرت در تمامت بلدان افغانستان وولايات ومحال حاکم نشین بیا می رفت و همه مصارف
این روز و شب نعاش از دولت بذل و انعام عام گشت نیز از صرف چراغان شب که خود مردم بازار و حجره داران
هم شهر عرض واستدعا کرده بخوشی وخرمی بشکرانه این لقب وجشن محمود از خود صرف کردند دو درجه
مأكولات و مشروبات و فواکه وحلویات باعیان واشراف ورفع و وسیع از دولت داده شد و از جمله امصار بنده در در
هر يك از شب و روز این جشن مسعود پنجاه و یکضرب توپ شادیانه کشاد داده آمد و ازین روز ببعد دولت افغانستان
پانهاد برهان و معراج ترقی گردیده و آلات و ادوات عشرت رو بتزايدآ ورده جشن ها از قبیل سال گره و غیره
بروی روز آمد که انشاء الله هر کدام در موضع و مقامش مجلد چهارم این کتاب بشرح خواهد رفت و هم در
خلال واقعا تیکه بشرح رفت محمد علم خان حکمران قندهار از عرض واظهار دهقانان املاك خالصه دولتی واقع
قريه دیگان قندهار که موسی خان بارك زائی نیز دو جفت زمین مزروعی در قریه مذکوره با اراضی خالصه
مخلوط داشت و دو صد و هفتاد و هفت جریب زمین را از مال دولت دزدیده ضمیمه اراضی خود کرده بود بسرقت
او آگاه گردیده آخند زاده عبدالرحمن نامی را مأمور مساحت و پیمایش مزارع قریه مزبوره کردواز همه اراضی
قابل الزراعة آنرا مساحت نموده هشتصد و نود جریب بشمار آمد و همه را برهشت زوج و يك ربع زوج حصه ولت
و يك زوج وسه ربع زوج سهم موسی خان بارك زائی که مجموع همه ده زوج مشترك ومخلوط بود قسمت نمود
و بقرار بست از واجی قندهار که هر زوجی یکصد و بیست جریب زمین است دو صد و هفتاد و هفت جریب زمین
مسروقه موسی خان ظاهر گشت و حکمران قندهار او را محبوس کردهما جرا معروض پایه سریر سلطنت داشت


( ١٢٣٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ونوشت که دهقانان میگویند که به هريك از کار گذاران دولت که عرض حال کردیم نپرسیدند وحضرت والا
در روز دوشنبه هفتم ماه ربیع الاول فرمان فرستاده نگاردند که چون کارداران قندهار بعرض و اظهار
دهقانان انجا که باربار پیشتر از نزد ایشان کرده‌اند نداده و باز پرس نکرده اند حالا زمین دولتی را از تصرف
موسی خان بارکزائی کشیده تفویض عاملان خالصه نمایند و هم از روی سنجش وحساب ربع و دخل زمین و آب را
هر قدر سالی که موسی خان بتصرف کردیده ازوی گرفته با ملانی که آب را بوی فروخته اند باندازه استعداد جرم
از ایشان حصول کرده تحویل خزانه نماید و همدرین روز از عریضه و استدعای محمد علی خان حکمران قندهار بسمع
فیض مجمع حضرت والا رسید که میرزا عبدالعزیز خان نبیره میرزا عبدالغفار خان مرحوم که نزد نادر شاه افشار و پسرش
میرزا عبدالله خان در نزد اعلیحضرت احمد شاه و پسرش تیمور شاه سدوزائی و بعد ازوی میرزا جان میرزاخان نواسه
او در نزد وزیر فتح محمد خان مرحوم بارکزائی روز خدمت بسر برده هم تمام در زمان خود دارای رتبه و مقامی بوده‌اند از
حضور حضرت والا با سردار محمدعلی خان که از پیش گذشت مامور مکتوب نویسی در بسیار قندهار شده، پس از سرفراز
مرحوم مذکور با سردار عبدالله خان حکمران انجا طریق خدمت دولت سپرده بود و در سالی یکهزار و پند دو شصت و
شش روپیه کابلی، دولت یکره به از دولت تنخواه میبرد و پس از تفویض سردار عبدالله خان ملك امیر محمد خان مأمور حکومت
قندهار گردیده و میرزا عبدالعزیز خان از عریضه واستدعای خودش طلب کابل شده در سلك مکتوب نویسان حضور
انور مسلك گشت پس ازوی ملك امير محمد خان موصوف ميرزا محمد يوسف نام قوم خود را بکار کتابت محاصلات
حكومتي قندهار كاشته و در سالی یکهزار و پنجاه روپیه مواجب از دولت برای او معین داشته است و اکنون
محمد علم خان بعوض میرزا محمد یوسف خان لهو کردی میرزا امیر محمد خان نام افغان را مأمور کار مذکور
کرده استدعای تعیین مواجب او را از حضرت والا نموده است و حضرت والا در روز مذکور ماه ربیع الاول
که اشارت شدهمان تنخواه میرزا محمد یوسف خان را بازمان برسال خدمت بودن بنام میرزا امير محمد خان معين
فرمود و چون نام میرزا عبدالعزيز خان و مرحمت حضرت ( ضياء الملة والدين ) نسبت بدو برده شد لازم آمد که
سیاهم اعلیحضرت (سراج الملة والدین) را که مبذول حال ميرزا عبداللطيف خان پسر اوست رقم کند که از زمان
شهزادگی اعلیحضرت ممدوح تا کنون سی سال است که طریق خدمت بصداقت پیموده واشك بمنصب کیدان
اعتباری وعطای سالی چهار هزار و هشتصد و سی وسه روپیه کابلی وثلاث يك روپیه و لقب منشی حضور سر
افرازی دارد و بر علاوه کاری که از دولت بوی مفوض است تصریح عبارات و كلمات فارسی سراج التواریخ نیز
بر عهده اوست که پس از ترتیب وتأليف سراپا قرائت کرده و جك و اصلاح نموده تقریظ صحت میگدارد سپس از مطالعة
ساطعة اعلیحضرت ذی درایت ممدوح شرف نگارش و اصلاحات مدققاته عالمانه یافته داخل طبع میشود که تویا
در حقیقت ونفس الامر همة این کتاب بخامة خاص اعلیحضرت ایشان زیب ترقیم پذیرفته و میپذیرد و حیوة
جاودان را ازین تحریر عاید حال اهل مملکت افغانستان فرموده و میفرماید و همدرین هنگام حضرت والا در
ملاطفت بروی محمد اعظم خان اسحق زائی متوطن هرات کشوده مأمور خزانه داری میمنه اش فرمود و در
روز چهار شنبه نهم ربيع الاول فرمان خزانه داری انجا را بوی تفویض نمود وهم در اثنای واقعات این ایام
غلام نبی خان کرنيل و سرتیپ رضا علیخان که در مرار شريف روز خدمت دولت بسرمی بردند بدرود جهان
کردند و در روز پنجشنبه دهم ربيع الاول حضرت والا از مخیل ملا سعید محمد خان که گرفتار مرض بواسیر و از کار
عاجز وقاصر بود ملاعبدالله خان چهار بکاری را از عطای منصب قضای محکمه شرعیه تالقان سر افرازی داد
و همدرین روز میرزا محمد حسين خان سردفتر سنجش و کوتوال را فرمان رفت که يك لک و بیست هزار تنگه
وجه دولت را از اصغر نام ترازو دار ومستأجر بلخ که از درک اجاره‌اش باقی مانده است تحصیل و تحویل خزانه
کنند و همدرین وقت محمد علم خان حکمران قندهار بشتاب خیمه پنج ذرعی چلوالی و هشت باب چهار ذرعی
كرنيل ويك باب چهار ذرعی بركدى ودوسدو هفتادو هفت باب دلاور که سپاهی کری از جمله خياميکه از هند


( ١٢٢٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

برای سپاه نظام خریده شده بودند از قندهار بفرمان حضرت والا در هرات فرستاد و همدرین احیان عبد النبی عبدالاحمد
خان که با پیادگان ساخلوی تخت را پیش طریق جور و تعدی پیش گرفته ا کشو انستروی پست نشین و پناه گزین خرفهٔ
تیرگی شده بودند حضرت والا اورا از منصبش عزل کرده با دهمایشان پیادگان ساخلوی زیر دستش از راه باز پرس طلب
فرمود و هم در روز دهم مذکور ماه ربیع الاول مواهیر پادشاهی که بنام حکومت ترکستان و هرات بنام مبارك والدين ضياء
الملة والدين متين ومتقر گردیده بودند در ولایات مذکوره ارسال شده فرمان رفت که مواهیر سابقه را ارسال
کابل نمایند و همدر روز شنبه دوازدهم ربیع الاول حضرت والا ارباب حسن نام دای کندی را که دختر
خود را بجرنال میرعطا خان داده و او درین وقت از کردار ناهنجارش معاتب و مواخذه شده بود امر اقامت کابل
کرده عبدالوهاب خان حاکم دای زنگی را فرمان فرستاد، نگار داد که اهل وعیال حسن مذکور را کابل کابل
نماید و همدرین روز میرزا سید ابراهیم خان که از پیش و بعد تذکر آن داده آمد از تغیر میرزا خواجه میران خان
مأمور اهتمام کار پست خانهٔ اسلامیه واقع پشاور شد و همدر خلال اینحال از عریضهٔ ملا نور محمد نام قوم
موسی خیل درخون شهر لموگرد که در بتوقت در کاغان اقامت داشت بگوش صدق نیوش حضرت والا رسید
که در سال هزار و سه صد و ده مادیان او کرهٔ آورده است که پنج پا دارد و پای پنجم ان از مفصل زانوی پای راست
پشیتش در زیر پوست نامفصل سم آن میباشد و ازین مفصل از پای اصلی جدا گردیده در سم برآورده که با هم
در زمین میرسد و این سم قدری از سم اصلی کوتاه تر است و حضرت والا در روز دوشنبه چهاردهم ربیع الاول
او را با اسپ مذکورش که خواهش فرستادن آنرا بحضور اقدس کرده بود فرمان نموده در کابل خواست
وچون این قضیه خالی از غرایب نبود ثبت تاریخ نموده شد و مقارن اینحال از عریضهٔ عبدالحمید خان حاکم و ملا
عبدالقدوس خان قاضی و میرزا خواجه درویش خان عامل نجراب بسمع فیض مجمع حضرت والا رسید که در باب
لشکرخان بخشیری و دوازده نفر سدباشی و چاوشایان مجاهدین ملکی مردم نجراب که از مجاهدت خدمت کافرستان
تساهل و بطالت ورزیده و مورد عتاب پادشاهی گردیده محبوس و با نسوان و خویشاوندان خود محکوم اخراج
و اقامت ترکستان شده و چندیست که گرفتار زندان سیاستند محمد نادر خان با جمهور بزرگان مردم نجراب مبلغ
بیست هزار روپیه مکافات خطا و عصیان ایشانرا بدولت حجّت میدهند و در ازای آن خواهش عفو تقصیر هم
را از پادشاه داد نیوش جرم بخش عیب پوش دارند وضامن افعال ایشان نیز میشوند که دیگر در خدمات دولت
بطالت و غفلت نمایند و حضرت والا در روز چهاردهم مذکور ربیع الاول در پاسخ عرض آنان رقم فرمود که
اگر يك لك روپیه بدهند در خور عفو نیستند باید اخراج شوند که بدی و نیکو عهدی ایشان بدیگر مردم نجراب
سرایت نکند ولیکن در پایان کار چنانچه از پیش نگارش یافت و در بعد نگارش می یابد حضرت والا از عصیان
ایشان در گذشته و از حبس رها فرموده در موطن ایشان باز گذاشت و همدرین هنگام جناب میر محمود عثمانخان
معروف بمیر کازر گاه هرات دورأس اسپ بنام پیشکش با عریضهٔ دعا کوئی و ثناخوانی هات با برکات حضرت والا
مصحوب دولت محمد نام ملازم خود کابل کابل کرده منظور نظر فیض گستر گشت و هم از عریضهٔ میر زا ملك جى
خان سر دفتر پشت رود بگوش صدق نیوش حضرت والا رسید که عطا محمد خان قلزائی تنخواه چهل
تن سوار کشاده را بپفرمان و سند پاد شاهی از دفتر حواله برده وصرف روز کار خود نموده است وهفتاد هزار
روپیه از دفتر سنجش کابل بنام چند تن حواله گردیده که در يك سند حوالهٔ اینمبلغ معلوم نیست چون اینرا
معروضداشته اجازت حصول کردن و نکردن آنرا خواسته بود حضرت والا بفرمان کرد که همه را
حاصل و واصل خزانه نماید و همدر تضاعیف واقعه ئی که بشرح رفت سیف آخند زاده اسحق زائی از
سحرالنشینان پشت رود که همه ساله در هزاره جات و پشت رود در زمستان و تابستان قشلامیشی وییلامیشی
داشت بالقبلهٔ پر زور خود داخل جبال موطن و مسکن هزارهٔ دای زنگی و دای کندی شده از جهالت
و خشونی که مخمر طینت وطبیعتش بود مرغزار های دولتی وعلف زارهای رعیتی وزراعات مردم هزار درا پامال


( ۱۲۳۸ )
(جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
(۱) بیده
باصطلاح
اهل این دیار
علف سبزی
را که برای
خوراک
زمستان
چهار پایان
خشک
مینمایند
میباشند
شرح حال
بقیه کفار
کافرستان
(۲) مالا مال
یعنی بسیار
و مجازا بمعنی
پرو مملو
وعلف وتلف دواب و مواشی خویش کرد و بعضی از مالکان متنازع و صاحبان مراتع فرار اختیار کرده و
برخی که فی الجمله توان استقامت ودرنك داشتند از راه استغاثت نزد عبدالوهاب خان حاكم شده داد خواستند
و او سیف آخته زابده را نزد خود خواسته نظریه نمود و چون وجوه علف چرائیدن را که در صد راس
گوسفند دو روپیه و صدراس بز یکروپیه و هر اشتری نیمروپیه از طرف دولت مقرر گردیده و قبیله او تا کنون
هیچ نداده بود محاسبه بداشت که جابریان ایشانرا از اشتر و گوسفند وبز بشمار آورد چنانچه يك هزار و پنجصد اشتر
را در قید حساب آورده سرکرم شمار مابقی بود که دفعه سیه وزن اهل قبیله بسنیز برخاسته نگاشته حاکم
را باهمراهانش بضرب سنگ و چوب سخت بخستند و از بین اشتران خویش ایشانرا شهر وقسر براندند و آنگاه
که بان خسته و سروپای مجروح وشکسته نزد عبدالوهاب خان باز گشتند وی بنا بر عدم اجازت از جناب دولت
بسرزنش وسیاست و محاویت آنقوم ماجرا معروض پایه سریر سلطنت داشت وحضرت والا در روز پنجشنبه
هفدهم ربیع اول توقيع رفيع ومنيع اصدار وارقام فرمود که بوجه علف چری را حکماً وجزماً بانوان علف
چرا گاه و زراعت مردم هزاره از ایشان گرفته و حصه مردم هزاره را بخود ایشان داده وجه دولت را به
خزانه برساند و چراگاه و بیده (۱) جای مردم هزاره را هر قدر که تلف شده باشد چون مالیه ووجه شاخ شماری
را میدهند باید بقرار ممیزی و سنجش حاکم وقاضی و مفتی و دفتری آنجا از مردم کوچی تاوان گرفته بمردم
هزاره داده شود و امر کرد که مردم کوچی را از چراگاه و بیده جا و کشت هزاره باز دارد تا از
کوههای دور که دواب و مواشی مردم هزاره بآنجا رسیده نتوانند پیشتر پای مدا خلت نگذارند
وایذا و آزار بایشان نرسانند و مقارن این حال سلطان علی خان بن سردار شیر علی خان هزاره جاغوری را که
از ابتدای شورش مردم هزاره تا این وقت در کابل نیامده مواظب خدمت دولت بود در روز یکشنبه بیستم
ربيع الأول فرمان آمدن وی بکابل شرف اصدار یافت واو که از گرفتاری در خصمات سر کاری درین وقت از
آمدن معذور بود نیامده پس از چندی که شرفیاب حضور گشت از سبب واسطه بودن رشوت هائیکه جنرال
میر عطا خان از مردم هزاره گرفته بود چنانچه از پیش بطریق یاد داشت نگاشت یافت محبوس گردیده
آخرالامر بقلویه تصدیقات خدماتیکه از هواخواهان دولت حاصل نموده و در دست داشت از حبس رها و بتخواه
تمام خانواده شیرعلی خان و خود او از مراحم ملوکانه حضرت والا بر حال شد وهمدرين هنگام از عمالش و فتح
نگاران کافرستان بگوش را ست نیوش حضرت والا رسید که چهل خانوار در موضع اونیر و چهل خانوار
در مو توم واقع دره کلوم با کلم و بیست خانوار در پشرو شش خانوار در سورنج وشصت خانوار در قلعه واقع
دره شتکر و پنجاه خانوار در انلوری و سی خانوار در منجا و پنجاه خانوار در دره بارگل واقع دره بارگل و بیست
خانوار در کوم دو پوشش خانوار در دره پیکل براده وصد خانوار درستر گرام وشش صدو چهل خانوار دراستر
مكروم و شصت خانوار در درۀ رام کل كرك واقع بریال و هشتاد خانوار در لشت گم و چهار خانوار در ترین و چهار
خانوار در بیجاه وشش خانوار در را و بیست خانوار در گدو و هشتاد خانوار در شنور و پنجاه خانوار در جای
دیگر که اسم آن معین نیست همچنان در ضلالت وجهالت خود باقی مانده نپذیرای شریعتند و نه جاده پیمای
اطاعت دولت و حضرت والا از استماع این عریضه وقایع نگار در روز دوشنبه بیست و یکم ماه ربیع الاول محمد
علیخان حاکم لغمان را فرمان کرد که این هزار و سه صدو شصت خانوار متوطنه مواضع مذکوره را با دهات
یازده کانه اپرواخته کروم وندمل و پارول و نورت واییش و کراج و مکنا و کن کُل وكليت وماهوم که از وجود امم
و من این تهست تفحص و تجسس کرده و سرزنش و گوشمالی داده کفار را منقاد و مسالمه وجهات مسطوره ر از جای دادن
اشخاص قدم الاسلام عمال لغمان ذی اهل و عيال مالامال (۲) کند و هم در خلال این احوال عرایض بزرگان همه قبایل قوم
مهمند که انکلیسیان ایشانرا چنانچه گذشت بفرستادن نامه و پیام و نوید ومژده وعدة انعام دلالت و ترغیب اطاعت
دولت خود کرده و میکردند مشعر براطاعت وانقیاد ایندولت بپایه اورنك خلافت رسیده حضرت والا بنج نفررا


( ۱۲۳۹ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
منقور تسلیت دستور بخت خاص وعامة استیناس (؟) رقم کرده اطمینان خاطر داد که موطن ومسکن ایشان داخل
خاك حصة این دولت و این مناشیر بحکمانه بتوسط سپه سالار غلام حیدر خان بآن مردم رسیده و اکثر زوار
حاضر آمده اظهار اطاعت و انقیاد نمودند و اقل هم چنانکه راه محبت و وداد و انقیاد دولت انگلیس می پیوندد روی بسوی
سپه سالار نیاورده بحالت خود استوار ماندند و همدرین وقت از نامه و التماس وید رای کشور هند که بمطالعة ساطعة
حضرت والا پیوست و بنوشته و استدعای اجازت کرده بود که مولوی عبدالغفور خان هندی که زمان در لکنهو مقیم بوده
ومسكنش نیز از سرحد دور است و با مردم سرحديه معرفت و محاوده ندارد اگر منظور حضرت والا شود
بعوض کرنیل محمدا کرم خان متوفی از راه سفارت در کابل آمده اقامت کند حضرت والا اجازت داده در روز
چهار شنبه بیست و چهارم ربیع الاول سپه سالار اول غلام حیدر خان مقیم اسمار را فرمان کرد که در وقت
ورود مولوی مذکور در پشاور داکسوار بدرقه کاشته او را در کابل رساند که در عرض راه آسیبی نبیند و همدرین
ایام عريضة انابت واستدعای عفو تقصیر والتماس احالت آمدن در افغانستان صبیه وزیر محمدا کبر خان
مرحوم بن اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مرحوم که نسبت زناشوئی بسید محمود کنری داشت
از حسن ابدال بپایة پیشکاه حضور والا رسیده و از مطالعة ساطعة شرف کیذارش یافته پذیرفته خاطر عاطر
اقدس کشت و در روز دوشنبه بیست و هشتم ربیع الاول حضرت والا عفو تقصير سيد محمود را ازین عریضه و استدعای
زوجه او نموده فرمان کرده سید احمد پسر محمد الحسن ابدال در کابل خواست که مداری در روز کار او و پدرش
نهاده و قراری در امر معیشت ومؤنت ایشان داده بعد وی از راه مراجعت در حسن ابدال رفته پدر و مادر
و منسوبان خود را در کابل بیاورد و همدرین روز عبدالمنزر خان ابونردی فرار ومقیم پشاور را از عریضه
واستدعای خودش فرمان اجازت در کابل آمدن او شرف نفاذ یافت و مقارن این حال بزرگان مردم مهمند از
از پرتو وصول افراختن فرامینیکه بخط خاص حضرت والا چنانچه انفاً شرف ارقام و ضمار سال یافته بودند
دسته دسته نزد سپه سالار حاضر آمده و سربخطه فرمان اطاعت ایندولت نهاده همکنان مخلع و ممتاز باز کشتند
و بزرکان مردم مهمند پنالی نیز با بیست تن از رؤسای قوم عیسی خیل در لشکرگاه اسمار نزد سپهسالار آمده رشته
اطاعت ایندولت بکردن نهاده و عهدنامة انقیاد داده دلشاد باز کشتند و هم عموم قوم امر خیل نامۀ اطاعت ارسال
داشته عهدنامة خود را از عدم خاتم عذر خواستند و سپه سالار ایشانرا پیام داد که هر وقت حاضر آمدید مهر
بنام هر کدام شما که بخواهد کنده و در عهدنامه نهاده خواهد شد و چون کار مردم مهمند بدین جار سید سپه سالار بنام امیر
امیر الله خان قاضی زنروا بخواهش خودآ بمردم مامو وعبد و پیمان کرفتن کرده در بین مردم مهمند فرستاد و همدرین
روز قاضی (عبدالرحمن خان) خان علوم بدرود زندکانی کرده بمغفرت سرای جاودانی شتافت وعبدالودود خان پسرش
از حضور مهر ظهور حضرت والا بر مسند نیابت قضا در محکمة شرعیة دارالسلطنه قرار یافت و همدرین ایام چند تن از میانهای
مقیمه موطن قوم ا کاخیل چوب کوه کافرستان واقع پار ونرابدون محصول تجارت با آنه اخارج از قرار داد بکار کنان دولت
بدهند چهار ساله بيك لك وجهل هزار روپیه کابلی از دولت باجاره خواستند که در آب انداخته و در پشاور
برده بفروشند و سپهسالار اول این خواهش آنانرا معروض پایة سریر سلطنت داشت و حضرت والا چنانچه
بباید این اجاره را نپذیرفته بنیاد تجارت چوب کوه مذکور را از جانب دولت در پشاور نهاد و همدرینوقت
نامه ویسرای کشورهند در باب علاقة درواز که کار کنان دولت روس آنرا تصرف غاصبانه کرده بودند بپایة
سریر سلطنت رسیده از مطالعۀ حضرت والا شرف گذارش یافت و چون نوشته بود که دولت روس بر طبق
تعيين حدود وقرار داد دولتی علاقة درواز را در روز نهم جمادی الاولی تخلیه کرده تفویض کار کنان افغانی
میکنند حضرت والا در روز بیست و هشتم مزبور ربیع الاول جنرال تاج محمد خان مقیم بدخشان را فرمان
فرستاده نگار داد که پنجصد تن از اقسقالان و کدخدایان مردم بدخشان و توابع و نواحی آن کرد آورده و تا روز
موعود مذکور آمده کوه دودر درواز فرستاده آنرا تصرف کنند و همدر اثنای ماجرای مذکور ملامجید الرحمن

۹) ستیناس
خو کرفتن
و الفت و
محبت

شرح حال
مردم مهمند

روز فوت
خان علوم از
ثبت فرمان
معلوم نشده
از عریضه
عبدالمنزئر
خان پسرش
که بامر قضای
جلال آباد
مواظب بود
محدس و
تخمین رقم
کشت


(١٢٤٠)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
خان مفتی محکمه شرعیه غزنین و عبداللطیف برادرش که با زر کان خزاینه غزنین چنانچه از پیش گذشت محبوس
زندان کابل شده بودند با مر حضرت والا مأمور اقامت بدخشان گردیده در آنجا احمد جان خان حاکم فیض آباد
کلا ونیم و تقاوی از دولت بایشان داده امر فلاحت کرد و هم در خلال احوال مسطور کار کنان دولت روس
بداراب شاه خان حاکم شغنان نامه فرستاده پیام دادند که مواضع سه گانه شغنی و کوقا و واهان واقعه انروی
آب نهر پنج را که از توابع در واز و روشان و شقنانند و دولت روس آنها را تصرف کرده بود در روز هجدهم
میزان از ماه شمسی بکار گذاران افغانی سپرده همه را وامیکذارند و او ازین مکتوب روسیان به حضرت والا
آگهی داده چون بامضای دولتی این امر فیصل شده بود حضرت والا هیچ نفرمود و مقارن این حال در روز
چهار شنبه سلخ ماه ربیع الاول میرزا عبدالوهاب خان سر دفتر بدخشان بن میرزا عبدالرزاق خان مستوفی متوفی
و قانع ماه | از روی زندگانی را نگاشته از جهان در گذشت و قانع ماه ربیع الثانی سال هزار و سه صد و چهارده هجری
ربیع الثانی | در روز پنجشنبه غره اتمام حضرت والا در پاسخ عریضه سپهسالار غلام حیدر خان که درباب چوب کوههارون
سنه ١٣١٤ | که میان قوم کا کا خیل چنانچه گذشت خواهش اجاره آنرا کرده بودند ووعده ذکر نپذیرفتن آن از پیش
هجری | داده آمده رقم فرمود که هدر درختی از اشجار آن کهسار سه نیر (۱) پنج دونی سطبر و قوی بکار میدهد که هر نیری
یکهزار بیست روپیه میسر میگردد پس چگونه هزاران نیر را که از حمل یکسال از ان کوه حاصل آید در سالی از
بیست الی سی و پنج هزار روپیه باجاره داده شود و حال آنکه اگر در سالي يك لك درخت از آنجا قطع و در
(۱) نیر معانی آب انداخته در پشاور رسانیده شوند و پس از وضع مصارف بریدن و باپشاور رسانیدن هر نیری از بیست الی
بسیار دارد سی روپیه بفروش خواهد رفت و ده لك يا کمتر بخرج محصول و اجرت قطع کردن و حمل و نقل دادر رفته در
از قبیل نیر یکسال بیست لك روپيه عايد وواصل بیت المال خواهد کشت و در چنین صورت نبایست مال افغانستان بحصه
كان بساوله
توب وتفنك عماهم آبهای اصلش باجاره فروخته شود و از صدور این منشور و اقتضای رأی صواب نمای منفعت دستور
و هر چوب حضرت والا چنانچه بپایه تجارت چوب از جانب دولت جاری وساری گشت و هم در تضاعیف واقعا تیکه بشرح
ر است چون رفت جبل نام دزد از محمند شتوار که از شرارت و سرقت خودش تائب گردیده و با اهل و عیال از راه فرار
تیر بام خانه که در تیرا رفته جای گزیده و چنانچه گذشت امیر محمد خان حاکم دره لای شنو ارش بالطایف الحیل در مام تدبیر آورده
آنرا شاه تیر در اسمار نزد غلام حیدرخان سپهسالار گسیل کرده و او از عرض راه نگریخته از پیش بجلاد کشته شد که در
گویند وتیر پایان کار کشته گشت تفصیل ذکر قتل او اینکه سپهسالار پس از گریختنش و باز در تیرا رفتن و بشرارت و سرقت
کشتی وغیره
پرداختن او بامر و فرمان حضرت والا دقب ایل ، و اقفاز تامان شنواری را با درتن همزاده خود جبل دزد
نزد خویش خواسته امر کرد که تا بتوانند او را بتسلیت وحیلت در اسمار آورند والا بقتلش رسانند و هم
بزرگان قوم مندد زائی را خواسته بایشان قرار داد ووعده عطای زر در بین نهاد که جبل را بهر حیلتیکه باشد
و بتوانند حاضر آورند والا از هر قوم چهل تن برانگیخته و بخون او ریخته خواهد شد و ایشان راه و کوشه
چهل تن از هر قبیله را زبان زیاد دانسته لاجرم مبلغی با نداز قومی گرد آورده و سه صد روپيه امير محمد خان
حاکم ده بالا از خود بر مبلغ آماده کرده آنها افزوده همان مک ایل و اقفاز تامان را بانجام کردن این کار گماشته
چنانچه آمدون در تیرا نزد جبل گمراه شده هر چند حیلت بکار بردند و خدیعت در میان آوردند گره از امريكه
پیشنهاد داشتند کشوده نتوانستند تا که خود را در ظاهر با او دوست و چون در مغز دريك پوست ساخته و بزرگان
قوم آفریدی و سه تن از انبازان جبل را نیز بوعده انعام زر با خود یار و یاور کردند و از زنده با خود آوردن
او چاره نیافته لاجرم بقتلش پرداختند و در موضع معروف بخدك واقع آلوی کوه که در طرف تیراست او
را بانگتن شريك و معاضدش بکشتند و حضرت والا بکنیزار و یکصد روپیه کابلی بخیر و تامیکه جبل و پاروش را
بدو ضرب گلوله تفنگ کشته بود عطا و انعام فرمود و هم درین ایام عبدالرزاق خان سهار نیپوری که بفرمان حضرت
والا احرام بند قبله امانی و آمال شده بود وارد پشاور شده و میرزا محمود خان بمهمانداری او معین کردید.