۱۱۸۶
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

بصنوف جامه نیاز نثاران تقسیم فرموده همه را شیرین کام میساخت برطبق همه ساله قدری به پیشگاه حضرت
والا فرستاد وحضرت والا بخامه خاص برای او نگار داد که شما و همه تورچشمانرا از خداوند برخوردار و بعمر
طبیعی رسیدن و از جمله بلیات در امان ارتعالی که آفرینندۀ عالم و آدمست میخواهم که همه شما را تحت وسلامت
بدارد وخم شمارا خدای کریم قدیم قبول کند و همدر خلال احوال مسطور ملا عبدالصمد نام محرر محکمہ شرعیه
غوربند زبان وتفاوت وجوه محصول نکاح ومتعۀ که اموال علامۀ بامیان را باجاره برداشته عهد نامه نگاشته
بکار کسان دولت سپرد که وجوه محمل ودخل خودرا در اخیر هرماه بخزانه رسانیده ومخارج شب وروز را از
کیسۀ خود کنند و مواجب از دولت هیچ نخواهند و حضرت والا ازین اجاره که محمد اسلم خان برادر محمد علی
خان وکیل ضابط دفتر صکوکات او داده بود برآشفته بقضای او جاسوس کاشت که علم حاصل نماید که او چگونه
متحمل این امر مشکل شده است که نه از دولت تنخواه و تغارز هیت نان و آب کاه و بیکار غنایماید وراه خدمت
نماید همانا ملك خواهد بود یا گنج قارون وسخای حاتم خواهد داشت و یا دزد خواهد بود که همه وجوه را
مزد فکر و اندیشه خویش خواهد شمرد وفتح محمد خان حاکم بامیان را نیز فرمان کرد که مراقب احوال او بوده
از راه خلاف نمودن و کار صواب نمودنش که از قوه بفعل آرد معروض دارد تا بازپرس سخت فرموده شود که
دیگری چنین اقدام جسورانه بوجوه دولت و ایذا و ازار برساندن رعیت نماند وملا عبدالصمد پس از وصول
در انجامدت بمعمول خویش برده اول خانهای امامان مساجد وخطبای منابر را بنام سیاهه و کاغذ باطله زیر وزبر
کرده تفحص خصمانه نمود و از جهه لا فخر الدین نام امام جماعۀ قوم فولادی را بضرب چوب سخت نخسته وسی و
هفت روپیه ازوی گرفته روی ستم بسوی غوری نهاده و در انجا نیز داد ظلم داده اساس بزرگی راست کرد
چنانچه از انجا یعنی سوار از دادو هیده جویان که بدعواو انجمن دیوان وناران شدند راه بازگشت جانب بامیان
برداشت و از جا ده غندك توابع بامیان وارد موضع زرد سنك كرديده دو شب در انجا در نك كرد و خانه از مردم
سکنه انجا را خراب نموده اخشابش صرف سوخت مجلس کرد و در هر شب سی سیر جو وسه و نیم سیر آرد
ونیم سیر روغن و پنج چارك كوشت ونیم سیر برنج از مردم انجا بجور تازیانه گرفته بخرج رسانید و در وقت
رحلتش از انجا دو تخته کلیم رنگه وساده و دو رشته طناب چر مین مال ضعفاء را با خود برداشت و پس از چند
روز ماجرا بفتح محمد خان حاكم بامیان رسیده چون ملا عبدالصمد گریخته بود و بدست نمی امد حاکم مذکور
در روز هفتم رمضان ماجرا معروض پایه سریر سلطنت داشته و حضرت والا در پاسخ او فرمان کرد که سپاه
اجزای مال ومنال ونقد وجنس رعایا را که او تاراج کرده است با سجلای شرعی از جور وستم وی گسیل درگاه
رعیت پناه نماید که مراحم بازخواست بعمل اید واینکا که سیاهه و سجلا بحضور انور والا رسید امر بازخواست
آن به محمد اسلم خان که او را گماشته بود فرمود و بازخواست آن بروی کار نیامد که درج تاریخ میشد و همدرین
آوان میرزا شاه محمد خان ومیرزا محمد حسین خان هراتی و مأموران اقامت بخارا شش لك و چهل هزار تنکه
از بهای پوست قره کلی که در آنجا فروخته بودند گسیل کابل نموده در روز دوشنبه دهم رمضان تحویل خزانه
عامره شد و همدرین روز حضرت والا فرمان تغییر بناء آن دوتن اصدار فرموده امر کرد که پس از وصول
همین مراد بای در بخارا رهسپار کابل شده محاسبات چند ساله خود را قطع نمایند وتخم همین مراد بای را که
در مزار شریف بود فرمان رفت که بلادرنك آهنگ بخارا کند و همدرین وقت حکمران ترکستان شش لك
روپیه از سکه رایجۀ دولت ایران که در خزانه انجا فراهم آمده بود بفرمان حضرت والا در کابل فرستاده مهر
گذاشته و مسكوك دولت افغانستان شد و همدرین هنگام همرا خان با چاوری عازم طواف کعبه معظمه نموده
رخصت و اجازت حضرت والا از کابل با میرو چهار تن از خدمۀ خود رهسپار منزل مقصود گردیده در روز
دوازدهم رمضان وارد قندهار شد و از آنجا براه شالکوت مرحله پیما گشت و از کراچی بجهاز نشسته بجر
شور وراویه حجاز شد و همدرین ایام از عریضۀ مادر محمد امان نام بارك زائي بسمع فيض مجمع حضرت والا

ختم حج
گزاردن
همرا خان
باچاوری


( ۱۱۸۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
رسید که از دیپاره ور خدمت دولت بجاسوسی بسر برده و در خانهای مردم سكنه شهر قندهار بنام فروختن
اسباب واشیاء واجناس خوش قماش زنانه در آمده بصحبت وحکایت از زبان زنان واهل خانه هريك ويديدن
مردان و همسایگان آورده بکار کشان ودولت خواهان قندهار از قبیل حاکم و كوتوال وقاضی وسردفتر وغيره
خبر وحالت خوب وزشت وبد گفتشت ونيك سرشت وهوا خواه وبدخواه دولت را ابراز داده و ایشان بیانات
او را بنام خدمت خویش معروض پایه سرير سلطنت داشته نامی از وی نبرده اند که مادر محمد امان چنین و چنان
امر مخفی را که ابراز آن در باره دولت و ملت مستحسن می نمود مكشوف نمود و حضرت والا خدمات او را که
از ديگر وقائع نگاران برطبق ایفاناش شنیده بود تصدیق فرموده فرمان کرد که ازینروز ببعد احوال نيك و بد
هر کس را که علم بباطن حاصل کند خودش معروض و بذر یعه والد مرسول دارد و همدر روز دوازدهم مذکور
ماه رمضان که همراهان وارد قندهار شد حضرت والا هفت و نیم سوار بدر محمد حسن خان بارك زائی را که
پاس دار كل محمد خان طریق خدمت سپرده و در فرمل و دایح حیات کرده بود بنام او برحال فرمود و هم از
عريضه غلام علیخان حاکم غزنین که استدعای اجازت مناکحت دختر سردار کل محمد خان را که نامزدش بود نمود
فرمان رخصت ده روزبنام اوشرف اصدار یافت و او از غزنین در ارغون رفته امر عروسی خود را بپای برد
و ترکان افغان و تا جيك و هزاره توابع غزنین از نقد و جنس یاری معاونت زیاده روی روز آوردند و همدر تضاعيف
وقائع ماه رمضان فوج پیاده با نظام مقیم ارغون در خصوص اجرای در جمد خان کپدان و عبدالله خان سارجن
بنزاغ برخاستند و سردار گل محمد خان بشقن حواله دار را که باعث مناقشه و مورث منازعه بود محبوس نمود
واعداد سپاه بدرب سرای سردار مزی الیه انجمن شده بقهر و عنف اواز بر آوردند که او را بند از يا بكشاید
والا لوای بلوا اعتلا دهند و او از بیم اینکه فتنه روی کار آند حواله دار را از حبس رها داد و ماجرا معروض
پایه سریر سلطنت داشت و حضرت والا بر آشفته می تن از صاحب منصبان آنفوج را در کابل خاسته مواخذه
فرمود و سخت سیاست نمود که دیگر افواج قاهره مرتکب افروختن نائره فتنه نشوند و همدرین هنگام میرزا
غلام محمد خان بن غلام رضاخان قوم وردك كه در اوایل حال از راه مجردی و ملازمت دولت با میر ابو طالب
خان برادر میر محمد حسین خان مستوفی سابق در قندهار رفت و میر ابو طالب خان از هزل برادر مذکورش و خود
کشی کردن میرابو الحسن پسر او چنانچه گذشت خوفناك كرديده از قندهار فرار کرده و گرفتار گردیده در کابل
آورده شد میرزا غلام محمد خان که چندی با او روز رفاقت و مصاحبت بسر برده بود در فراه نزد سردار محمد
يوسف خان بن امير كبير خط مسير شده طریق خدمت او اختیار کرد و همچنان پس از آمدن او در کابل در سلك
محرران دفتر مشخص بزیز دست میرزا محمد حسین خان قرار گرفت و از انجا بفرمان شهزاده سپهر مکان سردار
حبیب الله خان که یکتن نویسنده برای خزانه همرکاب سفر جلال آبادش خواست در سال هزار و سه صدو ده
در جلال آباد با خزانه همرکاب شهزاده رفته پس از معاودت از فقر میرزا زکریا خان کابلی مأمور کار محبوسین که
شرفیاب بار معدلت مدار شهزاده ممدوح میگشتند شد و مواظب کار مذکور بود که شهزاده گردون وساده
مزبور بينش خواهده از قلم میرزا محمد اسلم خان خال زاده میرزا محمد نبی خان دبیر مرحوم که از سال هزار و
سه صدو شش هجری طریق مكتوب نویسی حضور شهزاده می نمود و اینوقت بشعبه کار مکتوب نویسی ملکی
قيام واقدام داشت مأمور فرموده سرافخارش را فراخت و مورد نوازش بیکرانش ساخت و رفته رفته چنانچه
بیاید از قلم میر محمد علیخان خواهر زاده میر محمد قاسم خان بمنصب سر دفتری اول دارالانشای پایه سریر سلطنت
ولقب مفتی امور خارجه امتیاز یافت و میرزا غلام حیدر خان برادر کهترش باهتمام پست خانه اسلام واقع
پشاور مأمور آمده از توجهات خاص اعلیحضرت سراج الملۃ الدین که مبذول و قرین حال اوگشت مالك مكنت
وثروت کردید و همدر خلال احوال مسطور غازی نام مکدیبانی مسمات مستوره زوجه نياز محمد نامی از مردم
سرخار را اغوا کرده از خانه شوهرش در خانه خود برد و نیاز محمد با غازی مذکور مخاصمت آغازیده زبان داد


( ١١٨٨ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
وفرياد نشود تا که چندتن از آقالان و بزرگان قوم در بين مرد و زن متنازعه را بمصالحه كشيدند و مسماة ماه بيگم
زوجه منگباشی نذری را بعوض زوجه نيازمحمد اصغر خويش كردند و انگاه كه هر دو تن از معاوضه زنان خود
ترك منازعه كرده يكي زوجه ديگری را با آغوش خويش در آورد شکايتی نذری از راه قدح مصالحت نيازمحمد
را سبقت گرفت که صد روپیه تسليم شده زوجه او را مسترد بخودش كند و او ماجراسر ایا معرض پايه سرير
سلطنت داشته دادخواست و حضرت والا در روز سیزدهم رمضان بخامه عتاب در پاسخ عريضه او رقم فرمود که
بيرون شدن زنان مبادله و معاوضه در كدام كيش و آئين و ملت و دين سزاوار است که باقضا و امضای بزرگان قـوم
مرتکب آن شده اند محتمل که حقیقت و نفس الامر چيزی دیگر خواهد بود زیرا كه در دين اسلام اين فعل ممنوع
و حرام است پس چگونه چنين امر نامشروع را جائز شمرده اند میباید که ماجرا مطابق واقع معروض دارد که
مواخذه و سياست شرعی فرموده ايد و همدر اثنای واقعاتيكه بشرح رفت اعلیحضرت ناصر الدين شـاه
قاجار را از عرائض كار كنان سيستان مفہوم گشت که کار گذاران دولت افغانستان از خط فاصل تصريح يافته
دولتی تجاوز کرده بعضی از مواضع واقع خاك ايرانرا تصاحب كرده اند واز شنيدن اين خبر محمد علی خان
مہندس را از طهران در سیستان جهت مکشوف داشتن صدق و كذب اين قضيه كاشت و او پس از وصول
در موضع مامور به مواقع خرابیهای حوض دار و کندر را مشاهده كرده و خط فاصل داخل نقشه را از نقشه
سرشيله تا موضع خواجه احمد با اراضی واقعه آن حدود تطبيق داده و همه جایهای کردش نہاده از آنجا راه كنار
نہر هيرمند تا موقع بند شمشیری قطع مسافت کرده در روز شانزدهم رمضان از بند مذکور عبور نموده راه
تخت شاه بر گرفت و تا جبال نه و بندان اسب مشاهده رانده چون كار كنان دولت افغانی مرتکب امر خلافی
نشده و مردم سيستان از مقاوله و مذاكره كه آخند زاده فقیر محمد خان حاكم وسر حد دار چخانسور در باب
جرای نهریکه مردم سیستان مباشر آن چنانچه گذشت شده در میان آمده بود اظہار دروغ بدولت ايران
كرده بودند بدون مذاكره بطهران بازگشت و از جانب دیگر در حین ماجرای مذکور چهل و شش تن از بزرگان
قوم جم در روز هجدهم رمضان در انہار نزد سپہسالار اول حاضر آمده طريقه اطاعت رقبه طوع در غبت نهاده پذیرای دین
اسلام شدند و سپہسالار چہار صد د نجاه تن از اعداد سپاه را با ایشان همراه فرستاده اسلحه همگنان پاگرفت و مقارن
اینحال جنرال تاج محمدخان بفرمانیکه بنامش شرف اصدار یافته بود با چهار صدتن سره بیکار از فوج پياده نظام
الہو كردی و سه میل توپ ضیا بین و يکضرب توپ استری و لشکر ملکی از مردم بدخشان از راه منجان روی تدمير
بسوی کفار سپید پوش پشتگل و کتور که کرنیل محمدعمر خان و مردم اندراب وغيره قاطنین قطغن را
نيز چنانچه گذشت فرمان سرزنش کفار مذکور رفته بود نهاده از جانب دیگر سپہسالار اول غلام حیدر خان
که به تادیر تدمير گروه شر و مردم دره پيچ و ده گل وغيره چنانچه گذشت رای هرزه و همی اندیشید بازارگان
مردم ارنسيا كه در موضع بركوت گردش حاضر آمده بودند و بزرگان مردم سنيا ونشة كام وقلاب كل وايغور
و جامیش که در انہار از راه اطاعت پيش او امدند مواضعه نهاده قرارداد که مردم صافی دره پیچ و دیو گل
وغيره را مطیع و منقاد سازند و اسلحه ایشانرا ماخوذ داشته پسران بزرگان ایشانرا برسم گرو كان نزد او حاضر
آرند تاكار به بيكار نانجامیده دو چار دمار نشوند و ایشان بگفتار سپہسالار را استوار دانسته کار را نامرار دادر عهده
گرفته صلاز در کامیاب شده راه هدایت و استمالت تا تدردم بر گرفتند و از ظل پرچم عزایم خود را بكنار نكشيدند
تا زير رايت او خدمتی بدولت كرده سرافرازی و نيك نامی حاصل كنند و از توجه سپہسالار و قرارداد مردم مذكور
مردم قوم صافی سكند ناديل آگاه گردیده با جہالت باطاعت گرائیدند و نزد سپہسالار آمده سر بر خط فرمان نهادند
واز غفای آنان کفار موضع واما و وایكل نيز طريق اطاعت ورزیده همگنان اسلحه و گروكان خود را بدولت
سپرده راه انقياد گرفتند و همدر خلال اينحال حضرت والا بزو كان وسر كرد گان لشکر ملکی لغمان و توابع آنرا
که با اوليا قلی خان حاكم آنجا چنانچه گذشت در کابل خواسته بود از عطای انعام و خلایق جایزه خدمت تسخیر


(۱۱۸۹)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
کافرستان مفتخر و شاد خاطر ساخت و از جمله سید حسین خان بن سید غلام پادشاه کنری (۱) را بعطای خلعت
و منصب اجیدن امتیازی و تفقدات خدت نواخت و شهزاده گردون وصاده سردار حبیب الله خان را که زمان مهام
امور مملکت و سپاه و رعیت و اعیان با رو ارباب مناصب لشکری و کشوری را از جانب سنی الجوانب پدروالا
کهر تا جدارش در کف کفایت داشت فرمان کرده بخط خاص رقم نمود و از منصب او و منصب کنتان امتیازی و تعیین
سالی سه صد و شصت روپیه کابلی تنخواه صاحب زاده عبد الرشید خان ساکن موضع سرچم لغمان بوی آگهی داد
و همچنین در روز بیست و یکم رمضان شیر علی خان مچشیری را که در سلك سواران دسته دوم نظام مخصوص
رکاب سعادت انتساب شاهی مسلک بود و از فوت محمد شاه خان برادرش مأمور خدمات ملکی شده در کافرستان
خدمت نمایان کرد بمنصب اجیدن امتیازی سرافرازی داده شهزاده ممدوح را از منصب و تنزیل روز شرفیاب بار
نام شدن او که بر آن چشمه دواز منصب اجیدن امتیازی و عطای خلعت و تفقدات خدمت بهادر خان مچشیری آگهی
داد و همدرین هنگام سردار اظهار خان قوم. یسانی متوطن موضع كامك و امام بخش خان قوم سر بره مقیم کوه زیام
و غلام جان خان قوم محمد شاهی از مردم سکنه موقع (منسکاهیر) طوایف بلوچ وشیر خان و علی شیر خان با مان افغان
بان از باشندگان شالکوت که از راه هجرت در کابل آمده بودند عریضه نگار پیشگاه باریافت مبدل شده خواهش
عطای مسکن در مملکت افغانستان و استدعای آوردن اهل و عیال و اطفال ایشانرا کرده التماس نمودند که از
جانب دولت بکارکنان سلطنت انگلیس اشارت رود که از حمل و نقل عیال و اطفال و مال و منال ایشان مانع
نشوند و حضرت والا در روز بیست و یکم مذکور ماه رمضان در عریضه ایشان بخط خاص توقیع (۲) نمود که
من ازین خواهش شما بیسرای کشور هند مینویسم که ایجنت بلوچستان را فرمان کنند که در هیچ باب با تبقات
و منسوبات شما مزاحم نشود و حرفیکه باعث تشویش ایشان باشد نگوید تا بخاطر شاد و دست و پای آزاد بنزد شما
رسند و هم آخندزاده فقیر محمد خان حاکم و سرحد دار چخانسور را از خواهش ایشان فرمان کرد که از جمله
ارباب شوخان و علیشیر خان از راه طوع و رغبت در قندهار اقامت می ورزند و سه تن دیگر که وارد چخانسور
میشوند و اظهار کرده قرار داده اند که دوصد خانوار از اقوام و قبائل ایشان هجرت اختیار میکنند همه را
در اراضی آنجا مزرعه و کلبه و مسکن دهد چنانچه از نامه حضرت والا و یسرای کشور هند مردم بلوچستان
مقبوضة دولت انگلیس در آمد اقامت و هجرت بختیار نموده خانوار بسیار آمده در قندهار و نواحی آن
جای گزیدند که انشاء الله جابجا بشرح خواهد رفت و همدر اثنای اموریکه رقم کلک مولاداد خان حاکم فراه
سامه و پیام محمد عمر خان نورزائی که با مکهمیان انگلیس در تعیین خط ونقاط فاصلة سرحد قیام و اقدام داشت طوفه
و چاههای منازل را با سؤارة بدرقة و راهله تا روز بیست و پنجم مزبور ماه رمضان بتوسط آخندزاده فقیر محمد خان
و کیلان خان و عطا محمد خان و تاج محمد خان از موضع خوابه على تا موقع كوه ملك سياه آماده و مهيا کرده آب چاه
پنج منزل که شور بود بر او به که حضرت والا فرمان کرد آب شیرین حمل و نقل داده حوض انبار نمود و از
موضع چاه کی تا موقع خواجه علی پامر و درمان حضرت والا در هر مرحله پنجاه نفر اشتر از راه حزم و احتیاط
برای حمل و نقل احمال رواحل ستر و به کاشت و همدرین ایام جمعی از بزرگان طوائف بارک زائی و نور زائی
و اسحق زانی و مردم پارسی یعنی قزلباشیه سکنه فراه و توابع آن سیزده هزار و نهصد و بیست و سه روپیه از
وجوه مصادرة ملا عبد الرسول خان قاضی فراه از طعفای رعایا مجور واکراه و نام رشوت گرفته بود معروض
داشتند و باز پس آن خوانین قبیله بارك زائی و غیر. رعایا از شم او و رشوت خواری مولاداد خان حکمران فراه
متوالیاً بار سال عرائض پرداختند تا که عریضه قاضی جدید فراه نیز بر مصداق عریضه های ایشان بپایه سریر
سلطنت رسیده حضرت والا از راه داد دهی چنانچه بیاید از ظالمان شاهی مجز كاشت که احیای حق و امانه باطل
کنند و از افسوی عبد الله خان وكيل التجار بفرمان حضرت والا که در باب اشترای طلا، چنانچه گذشت بنام
حکمران هرات و حاجی میرزا محمد ابراهیم خان اصدار یافته و ایشان اور ابا اجران مشهد و بخارا امر بخریدن طلا

(۱) مردم
کنر و جلال
آباد و توابع
آن سید را پاد
شاه خوانند
و این لقب را
باسم ایشان
ضم کنند

(۲) توقیع
نشان کردن
پادشاه و نامه
و منشور و
بمعنی دست
خط ونشان
پادشاه و
فرمان پاد
شاهی که
مهر باشد


(۱۱۹۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

کرده بودند چهارصد دانه لیره مسكوك دولت عليه عثمان را قرار هر واحدی چهل و هفت قرآن و هشت و نیم
فلوس افغانستان که متداول بیست و سه و نیم روپیه کابلی وقت یکروپیه شود بتوسط حاجی اسمعیل تاجر به هزار
و چهار صد و پنجاه روپیه از مشهد خریده ارسال کابل نموده بود در خلال احوال میرزا عبدالله خان از نظر میرزا
محمد نعیم خان سر دفتر حساب گیری ترکستان بواسطه میرزا محمد حسین خان سر دفتر سنجش مامور سر دفتری
مذکور شده در روز بیست و چهارم ماه رمضان وارد مزار شریف گردید و فرمانیکه بمهر میرزا محمد حسین
خان مذ کور و مهر مهر آثار حضرت والا با خود برده بود بتوسط غلام حیدر خان سپهسالار بیوم خانه میرزا
محمد نعیم خان را تصرف و مکاتیبش را تمام ضبط کرد و خود او را محبوس و بكابل کابل نمود فقط

وقایع ماه شوال سال هزار و سه صد و سیزده هجری نبوی صلعم

در روز دوشنبه غره شوال حضرت والا برسم مستمر عید سعید را بپای برده و تمامت افسران نظامی و
ملکی و قاضی و اهالی محکمه شرعیه و سر دفتران و عیان و بزرگان را با ر صرف طعام و خلعت و انعام یکانایکه بمداد
عطا میفرمود داده پس از ادای نماز عید همرا بقعت باب و از انواع حلویات شیرین کام نمود و پسران بزرگان
را از موهبت طلا های مسكوك که همواره بنام عیدی میداد خبیب امید برامود و در روز سه شنبه دوم شوال
محمد رحیم خان حاکم نجراب فجالةً (۱) بدرود جهان کرد و در روز چهارم شوال سیدالاراول غلام حیدر
خان بیست و پنج تن از نوکران محمد صدیق خان حاکم شبرغان را که فرار اختیار کردن او از پیش رقم نشست
بفرمان حضرت والا بکابل و زنجیر گسیل کابل نموده همه داخل زندان بارز من مال و منال و سمیران و زنان محمد
صدیق خان شدند و هم علی محمد خان ضابط معادن بدخشان از جمله چهار خروار و شانزده سیر لاجورد
عمل يك ماهه معدن آن دو خروار و چهل و دو نیم سیر قطعات بزرگ را که در خور ساختن اوانی و ظروف
بودند بفرمان حضرت والا در رو مذکور ماه شوال از بدخشان در کابل از سال داشت و همدر روز
جمعه پنجم ماه شوال کندان فتح محمد خان فوج اول پیاده نظامی مراهن از مرض استسقاء از جهان در گذشت و هم
زوجه سردار محمد امین خان برادر اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم در روز ششم شوال اقامت جایگاه خود را
بگذاشته از تن و از جان در گذشت و چون بجواز روضه عبد الصمد خان پسر مودرش دیگر باعث و وارثی نداشت
حضرت والا سیاهه اجزای مال و ملك وقباله های اراضی و عقار او را که در حیات خویش خریده بود از قندهار
در کابل خواسته همه را ضبط دیوان نمود و بقدر کفایت مؤنت و معیشت زن عبد الصمد خان مفقود از دخل
همین معین فرمود و همدرین احیان از فرار اختیار کردن و در شالیکوت رفتن پاینده خان الکوزایی که از جانب
دولت منصب سمت سواری داشت و حضرت والا چنانچه در ماهی پشاور و بیم افزون از مواجبش مرحمت و معین
فرموده و یا محمد عمر خان نورزایی مامور تعیین حدود فاصله سرحد نموده و او از دولت و سعادت روی برتافته
جانب شالیکوت شتافته بود رخ سیاهی از وجوه دولت را بعبدالرحمن و عبدالسلام برادران او حیف و میل کرده
همیدون کرفتار قید در بند محمد صادق خان بودند بحضرت والا در روز هشتم شوال میرزا احمد حسن خان سر دفتر
قندهار را فرمان کرد که مال و ملك پاینده خان و هر دو برادرش را که در موضع ترنك دارند عوض وجهه
دولت ضبط نماید و هم در خلال احوال ضیغمولر حضرت والا از عرایض واقعه نگاران قندهار آگاه کردید که جماعة
الزدی دانی شی در تنگه مسمی بلشگری واقع خمن بخرج دروازه شکار پور رفته و مؤمن نام در ویش مقیم آنرا
بآلات آهنین تافته آتش او را بآواخت داغ کرده هلاك نموده اند و هم بچه از نقد و جنس قلیل و کثیری که داشته
همه را برداشته برده اند و حضرت والا سخت برآشفته بخامه عتاب منشوری بضیم بول محمد صادق خان و قاضی
عبدالشکور خان و پس از فوت امیر محمد خان حاکم قندهار که این ایام باتفاق میرزا محمد حسن خان و حسام الدین خان
کوتوال هر یك بنام ایشان چنانچه بگذشت اصدار یافت و علاوه امور نظامی و شرعی و دیوانی میرشی در مهام
حکومتی نیز اقدام داشتند در روز هشتم شوال رقم فرمود که از روز کشته شدن فقیر مذکور تا حالا در خواست نکرده
و دزد را بدست نیاورده از بستر غفلت عنوده اید چه بعرض شاه جهان عدالت زوز نرسیده معلوم است

وقایع ماه
شوال سنه
۱۳۱۳ هجری

(۱)
فجائةً بمعنی
مرك ناگهانی


( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
معلومست که شريك دزد و رفيق قافله میباشید و این را فراموش کرده اید که سرکار ما در باز پرسی چنین امور خود
شما را جزا و کیفر میدهد زیرا که فقیری در شهر تحت حکومت پادشاهی کشته شود و شما از غفلت نشنید کان او را پیدا
نکنید سيك از دزده بودن شما یکونر است باری در در احواء نظامی باشد خواه ملکی بدست آورده معروض دارید
تاخواب و بیدار بودن شما دانسته و بازخواست فرموده شود و همدرین وقت ده لك وسيزده هزاروسه صدوسی
وسه روپیه کابلی ومبلغ سدس يکروپيه يعنى تجصد دينار بادو هزار و نهصد و پنجاه و هشت مثقال نقره جاندی که
معادل است با یکهزار و چهارصد و هفتاد و نه روپیه کابلی که از مخارج تنخواه نظام وغیره مصارف دولتی در خزانه
قندهار افزون آمده بود در کابل رسیده داخل خزانه عامره شد وهم يك لك روپيه ديكر را از قندهار برای
تنخواه فوج نظام مقیم ارز كان نزد جنرال شير محمد خان فرستادند و هفده روز هشتم صفر کود ماه شوال
حضرت والا عبد الحليم نام قوم ایجکزائی را که از شال كوت براه جاسوسی در قند هار آمده
و گرفتار کردیده در کابل فرستاده شده بود در ترکستان فرستاده سپهسالار دوم غلام حیدرخان او را از نافرمان
کرد که از بهر جیحولش چنان عیوبی دهد که دیگر در بیابان هستی کروش نباید و هعذر جلال احوال ایام مسطوره
باعشوان حکمرانی ترکستان در روز نوروز سال میمن یل پرچم هو شیه منوره خرقه حضرت علی کرم الله وجهه را
بعادت مرسومة همه ساله بوسا سده و افراخت وطعام وحلويات مقررة مستمره را با وجوه نقدیندارانه صرف علماء
وفضلاء وسادات وفقراء نمود و همدرین ایام سلطان محمد خان از تغییر سمندر خان حکومت ارز کان مأمور
وسر افراز کشته بفرماسك در روز یازدهم شوال پس از شهر بريل هندو که منصب پیر دفتری سمت مشرقی داشت
بحرم شهر اثار پاشای مخزن و همیسه ای کتیبه مکاتیب و کاغذهای جندساله سمندر خانرا ضبط وارسال دفتر مقربه
کرد و همچنین قبل ازین صنوک و کاغد بار های محمد رحیم خان حاکم آب را که هوبش از پیش در روز
دوم شوال یشرح رفت ضبط نمود و همدر روز مذکور ماه شوال حضرت والا غلام نبی خان اچك زائی را که
مبین شدن تنخواه در جعت رفتن قندهار که رمقن ام اقامت و مریض گشته رهسپار قندهار نشده و نور مشمول
عواطف خسروانه فرموده بمحض رو بيه زاد راه او را قرص داده غلام حسین خان پیشخدمترا پاشی سرپرست
اسطبلهای دولتی را فرمان کرد که او را پر تخت روان در قندهار برساند و از جانب دیگر در جلال و اقامتگاه
شرح رفت محمد علیخان و نبل کاه بزرگان لشکر ملکی مردم کوهستان و کوهدامن و مجتیر پس از فتح کافرستان
وارد جابهار شده مقربند امر حضرت والا در نك کرده بود بفرما یکه ماه شش شرف اصدار یافت حاضر در
گشته همیدست بوس و بیدار شهریار والا بیار حاصل کرد و حضرت والا قامت سرکرد کان لشکر ملکی را از عطای
خلاع فاخره دلشاد ساخته حصت مواطن ایشان داد و از جمله لشکریان نپنجشیری را با یازده تن دیگر که در
خدمت کافرستان تقصیر کترات وغفلت شده بودند محبوس فرموده واهل وعیال از کرجان را در کابل طلبیده
امر اخراج از ایشان نمود و در بیان کار از هر بنده واسته بای خویش که زبان معذرت و مجزو ضراعت عنم تقصیر
او را خواستند قرین عفو کشت و اکنون که این قصه سمت نگارش یافت در روز سه شنبه بیست و دوم ماه
ربيع الثانى سال هزار و سه صد وسی وشش هجریست سکندر خان پسر مهترش در جمع غلام بچه کان خاص
حضور بسر کردگی محمد ولیخان درواری سرخامة غلام بچه های خاص قباى طريق خدمت و اخلاص وشاه
علی نام پسر کهتر او در سلك غلا، بچکان حضوری اعلیحضرت سراج الملة والدين پرورشی صالح محمد خان آبدار
وجایدار باشی مسلك وزه نورد خدمت است با جمله خود محمد علیخان از تغییر اولیا قلیخان که در باب اسیران
کفار در موضع ( كلوم ) چنانچه گذشت با او درشتی وزشتی کرده اسیرانرا تفویضش نمیکرد بحکومت لقان و منصب
احمدن اعتمادی سر افراز وممتاز خشت و از جانب دیگر مردم ( مق ) که از دست غیرت خان رئیس خود و پسر
صفدر خان ناوکی چنانچه گذشت منهوب شده فریاد اختیار نمودند و غیرت خان بتعاقب پسر صفدر خان در بین قوم
مهم مقیم شدند حضرت والا بموجب شكايت المان فرمان کرد که غیرت خانرا نزد خود طلبیده از فتنه باز


( ۱۱۹۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
دارد و الا سرزنش سختي نماید و او پیام سپهسالار را بهوای معاونت صفدرخان وقعی نگذاشته انجمن شده
نصرت خان و یاران او را چون سلطان محمدخان و عبدالواحد خان محاصره انداختند و صفدر خان با لشکر بسیار
و جراری زحمیار معاونت محصورین شده چون سپهسالار از ماجرا آگاه گشت بامر و فرمان حضرت والا مخالف
تعبیه و تهدید بصفدرخان و همدستان محصور شدگان فرستاده از فتنه و فساد منع کرد و هم پیام داد که اگر از راه
شرارت باز نگردند مترصد دمار روزگار خود باشند که این نامه جوش زواب در جنبش آمده ایشانرا سرزنش
سخت خواهد کرد و آنگاه که ملك توريال نامه های سپهسالار را بایشان رسانید صفدر خان نیروی بازوی
خود را هم ترازوی مقابله و مقاتله افواج قاهره ندیده راه خانه خویش پیش گرفت و لشکریانرا گرد آورده بود
پرا کنده و بخامه انابت و ضراعت نامۀ به سپهسالار نوشته زبان معذرت عفو تقصیر خواست و نصرت خان بپام
حاضر آمدنش برا در نزد سپهسالار داد و صفدرخان پس از اینکه نامه بسپه‌سالار فرستاده او را بخدعه بفریفت نامۀ
سپهسالار را در پشاور نزد انگلیسان ارسال داشت و از تهدیدات و تخویفاتی که سپهسالار باو نگار داده بود بامیدیکه
شاید دولت انگلیس جانب دار او شده باسپه‌سالار مذاکره و مقاوله کنند ایشانرا آگاه کرد و انگلیسان جواب
عدم مداخلت خود را در کار و کردار او داده زبان تملقش را بستند و مقارن اعمال سپهسالار ستون رفتار
از لشکر نظامی و ملکی را توانی که بسالاری جنرال تاج محمدخان از بدخشان بفرمان حضرت والا چنانچه گذشت از
راه منجان آهنگ استیصال و اضمحلال کفار ( پشتکی و کتور ) کرده بودند بامداد اینکه از دخول سپاه
مواضعی که بتصرف مسلمانان شده اند غالبا جاقلها خواهند گشت و مردم آنها راه فرار در خواهند گرفت پس
عریضۀ بپایۀ حریر امارت نگار داد که مواضع داما، ولشه، وکلان کل، و ارنسیا، وسنبا، وابنور، و جامیش
و وانگل، وپشتکل، یعنی کفار بارون، وبرم، و کتور، یعنی کفار کانی رای همه مطیع دولت و منقاد دین مبین
حضرت ختمی مرتبت(ص) گردیده اسلحه و کردکان داده بر خط فرمان دین یسفعم آخر الزمان ص سر اطاعت نهاده‌اند
که تاحدود بدخشان ده فرسنگ از کفار باقی نمانده که لشکر نگاشته شود و حضرت والا از محمد علیخان وکیل
که عرض باقی ماندن کفار پشتکل، وکتور را چنانچه گذشت او کرده و هنوز در لغمان نرفته و حاضر بود
استفسار فرمود و او تصدیق عریضۀ سپهسالار را کرده فرمان مراجعت بنام جنرال تاج محمد خان و لشکر تحت
رایت او اصدار یافته از هوش راه در بدخشان باز گشت و در پایان کار خلاف عریضۀ سپهسالار ظاهر گردیده
مواضع چند مکشوف افتاد که از کفار در جلال کهسار همچنان در ضلالت خود باقی و استوار و از تصرف و مداخلت
دلیران کار زار بر کنار مانده اند و جنك و پيكار چنانچه بیاید روی داده سر بر خط فرمان نهادند و مقارن اینحال
یکی از جند الاسلام کفار سکنه موضع سنبا ملا سلطان محمد نامی را که مأمور تعلیم امور دین شده بود بتیغ
ارتداد بکشت و کشنده او گرفتار گردیده سپهسالار تن بمواجهة اسراء و حاضر آمدگان کفار که پذیرنده اطاعت
دین نبی مختار (ص) و غاشیه بردار انقیاد دولت سعادت مدار آمده بودند هدف گلوله تفنك حبي از سپاهيان
نظام فرمود که عبرت از حال ایشان حاصل شده دیگری قدم در راه ریختن خونها و همدرین هنگام فرمان بکابل
آمدن صاحبزاده محمد افض خان جلال آبادی و منسوبانش که از دیرگاه در پشاور اقامت خدمت و تنعم بیکاری
داشت شرف صدور یافت و همچنین سید محمد سرورخان کنری را که باختیار کردن وقائع نگاری قرین عفو
حضرت شهریاری گردیده از پشاور امور خفیه را معروض میداشت در روز یازدهم شوال فرمان رفتن در کابل
آمده شرف بار و همی دیدار شهریار والا تبار حاصل کنند و هم عظیم الله خانرا فرمان از پشاور در کابل آمدن
صادر گشت و محمد افضل خان هم این عظیم الله خان در اوایل سلطنت حضرت والا چنانچه گذشت از طرف دولت
انگلیس مأمور سفارت و اقامت کابل بود و خود او طریق خدمت منصب اکسترا اسشتنت کمشنر که از دولت
انگلیس داشت در پنجاب و بلوچستان میسپرد و پاس یعنی تصدیق علم و زبان انگلیس را در مدرسه پشاور حاصل
کرده بود و در سال هزار و سه صد و نه که عباس خان پدرش از مرض دیابیوت کرده و در شال کوت بمحکمۀ


( ١١٩٣ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
پلتیکل مواظب خدمت بود و از انجا بموجب وصیت پدرش که در وقت وداع زندگی بخط خویش برای او پس
از اظهار رضامندی و خوشنودی ازوی اندرز و نصیحت زیاد رقم کرده بخدمت دولت اسلامی ترغیب و تحریص
نموده بود در پشاور آمد و اگر چه با کارکنان یله سربر ایندولت معرفتی نداشت در تعمیل وصیت پدر وجهة
همت گماشته در روز دواز دهم ربیع الاول سال هزار و سه صد و ده هجری عریضه مشعر باستدعای خدمت دولت
اسلام نگاشته ارسال کابل داشت و شرحی از طریق یگانه گی پیوند و جدا بودن پدر خویش که با برادران خود
درمیان داشت نیز درج عریضه کرد و از انچه که در فن کاپیول و پیمایش و نقشه مهارت داشت بخاصه اظهار
بنوشت و حضرت والا چنانچه از پیش بشرح رفت عرض او را بسمع اصغا منظور نظر کیمیا اثر فرموده در سلك
وقائع نکاران امور مخفیه منسلك نمود در و پیاض این عریضه او بخط خاص جدا کانه توقیع کرد که خط آن هنوز من
بمن رسید الحمد لله که خیالش را خداوند قبول درگاه خود کرده است سراسر گفتنهای شما صحیح وراست است
من از قوم بودن شما که قوم و از خود من هستید شکر میکنم و شما را در کار دارم چه هم از خود من
هستید و هم اسلام شما قویست پس جای بسیار شکر است بنویسید که برای یکدفعه ملاقات شما برات و حواله
بقدر مخارج در پشاور بفرستم و انگاه که بحضور آمدید از قراریکه پسندیدة خود شما باشد باشما قرار داده وجه
ماهواره مقرر میکنم و در کابل یا هندوستان هر خدمتی را که لازم امور دین و دولت باشد برای شما معین می نمایم
که ما از تو بر خوریم و شما از همدردین ا گر خواسته خدا باشد برخوردار شوی واواز اصول این توقیع رفیع
سعادت دستور از لاهور روی ارادت و خدمت این دولت بسوی پشاور نهاده از انداره زاد راه خود
هیچ بنگاشت و از وصول خویش در پشاور و مصمم آمدن کابل بوداش معروض داشته آگهی داد و حضرت
والا در پاسخ او توقیع منیع رقم کرده بخط خاص نوشت که برخوردارا چون در طریق دینداری اخلاص شما را
دیدم حاجت بآمدن شما در کابل نمانده است مثل شما از خود را در همان ملك هم بکار دارم که همه وقت از
سیر محمد علی خان مهتمم دا کخانه اسلامیه پشاور خبر كير باشيد و از احوال هر طرف آگهی حاصل نموده
اگر بتوانید از حالات دولت هند که بنوعی در یافت کنید و خود را سر کرم خدمتی ساخته علم حاصل نمائید
باو سپرد، عما از هر گونه احوال که باشد خبر بدهید پس نکو و این خدمت شما از خدمت حضور اولی واصوبست
و این مدعا را ازان بخامه مصلحت خود نوشتم که ا گر مصلحت من قبول شما باشد در بودن شما بدان ملك
هم بالای بازماند کان برادر خود میباشید و هم خدمت دین و دولت خود را میکشید و هم برابر خواهش شما
تنخواه مقرر میکنم و هم ازین نوکری وجه حلالی برای شما حاصل خواهد شد چه اجرای کار را بامر وفرمودة
پاد شاه اسلام میکنید و خداوند برای نیت بشده خود با او مهربانی میکند باری اگر این کلمته من
قبول شما باشد بنویسید که کذران شما که محتاج نشوید در ماهی چند روپیه برای شما مقرر نمایم که آسوده حال
باشید و بخدمت دین ودولت اسلام قیام و اقدام داشته باشید و خود را چون مغرور پوست مردم انگلیس در آورید
واز مکنونات ضمیر آنمردم علم حاصل کرده بمن که هم پادشاه اسلام وهم عموز و قوم خود شما و بجای پدر شما
هستم از راه خیر اسلام خبردهید که خدا ورسول (ص) اواز شما راضی شوند و منکه بندة از بند گان خداوند
و خادم دین رسول (ص) و یم این کلات را برای شما نوشتم و منتظر جواب شمایم و او اندازه کفاف روز کار
خود را باز نگاشته حضرت والا چنانچه از پیش گذشت مبلغی را بنام تنخواه برای او معین فرمود و سر کرم
کار مرجوعه خویش شده روز خدمت پدر همی برد تا که فرمان آمدن او در کابل که آنجا گذشت شرف اصدار
و هم ارسال یافت و پس از امدنش در کابل سالیانه سه هزار روپیه تنخواه برایش معین گردیده مأمور ترجمانی
نوشتجات انگلیسی گشت ومقارن اینحال مجاهدینیکه کفار پشنگل یعنی بارون را مسان ساخته و بامر سپهسالار
اول بگرفتن اسلحه و کرد کان ایشان پرداخته بودند و سپهسالار چنانچه گذشت از باقی نماندن کفار کافرستان
بجهالت وضلالت ايشان بحضرت والا آگهی داده واز همیش او فرمان باز گشتن بنام جنرال تاج محمد خان


( ۱۱۹٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
رفته بود پسران بزرگان اکمر دم که بکرد کان گرفته و اسلحهٔ ایشانرا کرد آورده بودند تمام باخود برداشته
در روز شانزدهم شوال باسهار نزد سپهسالار حاضر آوردند و او کرو کانان را نگاهداشته چند تن از بزرگان
مردم زیدی را که ازراه انقیاد پیش آمده بودند و صاحب مشیرت و بزرك قوم و قبیله می نمودند خلعت و رخصت
باز کشت داد و مالیات اراضی ایشانرا تمام روغن و وجه نقد حصول نمود و هم مساح در موضع بائیل کانت مزروع
را بقید جریب اورد و هم مردم دیو کل که پیش آمده بودند نویسنده را از نزد سپهسالار برای سیاههٔ املاک
و دواب و مواشی با خود بردند که ثبت دستورالعمل دیوان کنند و خود سپهسالار برای امری از اسمار در
موضع ترك رفت و مقارن اینحال مردم شینوار تبعهٔ دولت انگلیس که کاش نامی از ایشان مته مل نام هندورا
گرفته اند و هم برادر زادهٔ ختك نام از ایشان لعل جان نام افغان زائی را چنانچه گذشت بقتل رسانیده و بارین
انگلیس از بازخواست اغفال کرده وحضرت والا در تضعیف و قلع ماده شیعان سپهسالار را فرمان کرده و او
مردم افغان زائی وغیره را بانتقام (۱) بر انگیخته بود خودرا مغلوب چیره دستی رعایای دولت افغانستان دیده
لاجرم سه تن ضعیفه را با کتاب مجید و قرقان حمید نامهٔ از قرار داد کرد تا نزد سرتیپ محمد حسین خان فرستاده
زبان عجز و معذرت پیام دادند که وی اصلاح ذات بین جانین کند و او هرسه تن ضعیفه را محجر بسر انداخته
بوعدهٔ جواب سپهسالار شاد خاطر ساخته باز گردانید و صحیفهٔ ایشانرا نزد سپهسالار فرستاد و او نگار داد که
عذر مردم شینوار بشرط ان پذیرفته خواهد گشت که چندین از زرگان ایشان در دکه نزد سرتیپ محمد حسین خان
حاضر آمده خسارتيرا كه بمردم افغان زائی رسانیده اند بقاعده و قانو نیکه در بین ایل و الوس جانین محسوم و
معمول و معلومست مسترد نمایند بعد کسی از رعایای ایندولت در مورد مزاحمت ایشان نخواهد گشت و الاطریق انتقام
در خواهند کوفت اینرا نوشته باجراء معروض پایهٔ سریر سلطنت نیز داشت و حضرت والا فرمان کرد و همان جواب
سپهسالار را رقم فرمود و همدر خلال احوالیکه شیر چرفت جنرال تاج محمدخان مقیم فیض آباد بدخشان بامر و فرمان
شهریار سپهر مکان دست معموری و آباد کردن دشت فراخ واقع حدود بهارک را که در بین آنهاره کاسه مواقع
کران و منجان و دروج اتفاق افتاده بکار برد و هم دشت خیرآباد واقع جنوب انهار مذکوره را که در طول
پنج کروه و در عرض يك کروه وسعت دارد و تمام زراعت گاه و کلانه حاصل خیز غله پذیست و بهر قدم آن که
از مضيق سنگلاخی جاری بود و آب اندك داشت که کفایت آبیاری و زراعت کاری ایندشت را نمیکرد هم آباد
نمودن کرد و نهر انرا وسیع ساخته هر دو دشت را در تحت زراعت و فلاحت آورد و همدرین هنگام یکتن از سپاهیان
نظام کوهستانی بامر خوشدل خان بروان مستاجر وجوه فروعات بعضی از توابع بدخشان وجوه جرایم مردم
اشکاشم وغیره را کرد کرده با اسب و شمشیر خوشدل خان که با خود برده بود برداشته از راه فراز در ماوراء النهر
رفت و هم سه تن از پیادگان مقیم شقنان فرار وادی ادبار انسوی جیحون شد و کارگذاران دولت روس هرسه
تن را متابعه و پیام داراب شاه خان حاکم شقنان پس فرستاده او ایشانرا با سپهرمان حضرت والا محبوس و روانهٔ
کابل کرد و مقارن اینحال محمد عثمان خان حاکم رستاق خدايار خان یکی قلعه و قربان محمد چاه آبی از مردم سکنهٔ
دشت شور وملا سيد لغام از مردم محمود همباق کوهستان کابل و محمد اکبر غشکانبی مردم یکی قلعه را بامر
وفرمان حضرت والا از راه جاسوسی حالات سردار محمد اسحق خان مأمور ماورای نهر جیحون کرده برای
هريك درماهی هفت روپیه تنخواه معین نمود و هم ایشان را اجازت داد که شش تن از مردم امرزو بوم را
برای استحضار و استکشاف اموریکه بدولت افغانستان متعلق باشد نوکر برای ایندولت نگاهدارند که حال
ایشان بر کسی معلوم نباشد و همدرین ایام حضرت والا از عریضهٔ ملا عبدالخالق خان که در یفقان کتا پیرا که
بعضی از فصول وابوابش مخالف اعتقاد مذهب حقهٔ حنفیه و اشعریه بود و از بین مردم هزاره بدست آورده تقدیم
حضور انور والا کرده وحضرت والا چنانچه گذشت اورا مأمور تنبیه جبهه وارشاد غفله مردم سکنهٔ خیان
فرموده بود آگاه گردید که بچهصد روپیه تنخواه سالیانه اورا اهالی دیوان نمیدهند و موقوف میدارند و چون

(۱) انتقام
كينه کشیدن


( ۱۱۹۰ )
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )
او موعظت وهدایت و اندرز و نصیحت را که مأمور آن بود ترك پل بدل باخذ رشوت وجلب منفعت خویش
کرده راه هوای نفس پیش گرفته مواجبش موقوف گردیده بود حضرت والا در روز هجدهم ماه شوال در پاسخ
استدعای او ارقام فرمود که من شما را همت و تنخواه داده مأمور کوه مند کردم که مردم را بامور دینداری
ترغیب وتحریص کنید و شما راه خلاف ورزیده گرفتار هوای نفس شدید و بدینگر خیال افتادید تنخواه شما را
موقوف فرموده ام دیگر خواهش بیجا نکنید و همدر خلال وقایع مسطوره ماه شوال سردار شیریندلخان که
از خوست بعازم گذشت با سپاه راند ه بر کروم خرم منگل و غیره و ترفقه و صدمه سى طراز الاریشان در ظاهر پناه فوج نظام
و در باطن کروگان برگزیده و در کابل فرستاده خودش بنظم و نسق اجد و پرداخته و نیز با کار گذاران دولت انگلیس راه
مذاکره و مکاتبه استرداد اموال مسروقه ومنهوبه و استدعای قصاص و دیه مقتولين و مجروحین رعایتی این دولت که از
دست مردم افغان وزیری تبعه آندولت نسبت بایشان از قوه فعل آورده بودند مفتوح ساخته بود با مر و فرمان حضرت والا
كلاپویس رای کشور هند نوشته و او فهرست اموال و مطروحین و مجروحین را خواسته بود تمامت خسارات را
جزووار فهرست ساخته بفرمان حضرت والا نزد اندرسن نام انگلیس حاکم افغان وزیری فرستاده طالب ادای
همه شد و او مکتوب کمیسن نام انگلیس ومقيم موضع دارد را با فهرست دواب ومواشى ومقتول ومجروح مردم
وزیری که یکی بروی روز نپشتاده و او بحدس وتخمین کاذبانه نگار داده بود نزد سردار شیر یندلخان فرستاده
پیام داد که از روی معامله جانرا باجان و مال را با مال بمساوات و مبادله در شمار آرد و از تقای این نامه و فهرست
کاذبانه بزرگان مردم وزیری را تعلیم وتلقين و ترغیب وتحریص کرد که بزبردستان خود القا نمایند که در خاك
مقبوضه دولت انگلیس دست ایذا و آزار بکسی دراز نکرده با بتوانند از خط فاصل بسوی خاك افغانستان
تاختن کرده مردم نواحی خوست را نهب وغارت نمایند و در وقت سنجش والتماس کار گذاران افغان استرداد
اموال منهوبه واشخاص مقتوله را منکر شوند و خسارات قبل از زمان تعیین حدود فاصله را اگر بروی روز
افتاده یا بیفتاده باشد در چند فهرست کنند تا در هنگام سنجش خسارات جانبین ایشان تاوان ده نشوند و ازین
تعليم وتلقين انكليس مذکور یکی از بزرگان مردم وزیری که فی الجمله شعوری داشت و روز خودرا به پیروی
دین اسلام می گذاشت و فریه و تهمت را مذموم شرع شریف آئین مبین محمدی (ص) می پنداشت از راه حقا نزد سردار
شیر یندلخان حاضر آمده همه را سرابا باز گذاشت بالجمله مردم بگرد و مشی صفت وزيری بتلقين و تعلیم یگ اندرسن
و تیمسن نامان انگلیس بایشان نمودید طريق دعاوی ناحق و دیانت کوئی بر گرفتند و هم دست آزار و اذیت
و قتل وغارت برعایای ایندولت آختند و اندرسن از زبان آ نمردم خسارات زیاد درج فهرست کرده بسردار
شیر یندلخان همی فرستاد و استرداد همه را ازوی همی جست تا که ترقیات و تحريكات او با قوام سرحد سکنه خاك
ایندولت سرایت کرده مردم مواضع لندر وصادق و کونیق واقع قرب موطن مردم حسن خیل و طوری خیل قوم وزیری
سکنه درۀ کیفیو و مردم كرنز متوطن متصل خط فاصل سرحد واقع جانب موضع داره از رعایای دولت افغانستان
با اشرار مردم وزیری و مردم سکنه موقع داوراز تبعه دولت انگلیس متفق و همداستان شده سوگند در میان نهادند
که مال مردم توابع خوست واقع قرب سرحد را غارت کنند چنانچه سه تن از مردم وردك و یازده تن از مردم
زرمت و چهار تن از مردم خوست را که از راه طالب امر معاش ومن دوری در پنجاب رفته جانب مواطن خود
رجعت ورزیده بودند از خط فاصل سرحد عبور کرده چون با بهاد تخل واقع موضع چرخی از خاك ايندولت
كشتند چهارده تن دزد از مردم مسعود وزیری که همه با تفنگ نظامی دولت انگلیس بودند برایشان تاخته
ويك تن زر متی را بخاك هلاك انداخته دیگر آنرا تمام مجروح ساختند و سه صد و پنجاه روبيه نقد وجنس ایشان را
که بمز دوری حاصل کرده بودند بغارت برداشتند و حضرت والا از عریضه سردار شیریندلخان بر تمامت
ماجرای مسطور آگاه کشته او را فرمان کرد که چون دولت انگلیس امور مردم وزیری را ربط وضبط
ونظم و نسق کرده و داده نمی تواند بلکه از قرار استماع و این عریضه سردار مومی الیه خود کارکنان اندولت

شرح حال
سردار
شیر یندل
خان ومردم
جبال سرحد


( ١١٩٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
این اوضاع را روی روز آورده محرك حركات جسورانه عارضه اندیس در چنین صورت میباید مردم آن
حدود را برانگیزد که ایشان نیز در قتل وغارت اقدام کرده تیغ انتقام خون آنمردم را برآرد و سرمایه بایشان
بستیزد واین را بسردار شیرند خان رقم فرموده بر پسرای نیز نگاشت که رفق وشفق مهام رعایای دولت
خود را نموده اموال منهوبه ودیه خون کشته شدگان را مسترد وادا نماید واگر نمی تواند اجازت داده کدورت
بخاطر راه ندهد تایندولت امداد رعیت را کاشته دمار از روزگار اشرار برآرد باری سردار شیرند خان دونفر
ازدزدان مذکوره قوم مسعود وزیری را که گرفتار شده بودند باسی و فرمان حضرت والا در کابل فرستاده
خودش بالشکر از موضع ترقی برطاسته در میدان خوله کپر واقع بطن کوهستان منگل فروکش کرد وصاحب
زاده عبداللطیف را که در باین کار پذیرفتار اقاویل غلام احمد قادیانی شده در عهد سلطنت اعلیحضرت سراج
الملة والدین فتوای علمای کابل که در جلد چهارم بشرح خواهد رفت سنگسار شد نزد مردم موسی خیل
وجان خیل وغیره که سرجنان طغیان بودند فرستاد پیام اطاعت ورزیدن وسر برخط فرمان نهادن دادواز
عمه آنمردم را که بجهت بوی اعماد واعتقاد وارادتی داشتند از کهسار جهالت فرود آورده بمنازل ومساكن
ایشان جاوماوی داد وازین بازگردیدن و اطاعت ورزیدن وبوطن ومسکن جای گزیدن مهام مذکور کسانیکه
پس از محاربه فرار کرده در کرم قرار گرفته بودند آگاه کشته همگنان راه بازگشت جانب موطن خویش پیش
گرفتند و یکی ازین دیگری آمده در مقر خود جای گزیدند بعد سردار شیرندل خان یکصدو بیست نفر از فوج
پیاده نظام منگلی را که باقی مانده بودند گرد آورده کحیل کابلی کرد و هم شانزده تن مساح کاشته امر نمود
که مزارع دهات قوم منگل را نقمسمت زرمت وجاجی و چگنی را پیمایش کرده اعلا واوسط وادن همه را تفریق
وجریب بست نموده ثبت دفتر کنند و هم بکوچ وباره قلاع ایشان را بست و باسلح خانهای ایشان برابر فرمود
وده هزار روپیه از مالیات ایلجال یعنی قومی شیل ترکی را که بغی وطغیان ورزیده بودند قبل از بست مالیات
مساحت وجریبی دریتوقت که چند روزی بعد از دهه سیم یعنی نیل که روز جمعه نهم اینماه شوال بود حواله
وحصول نمود وهم اسلحه ایشان را که از سبب عصمان و همجوار بودن ایشان با مردم طوری سکنه کرم
وغیره قاطنین سرحد که با هم معاندت داشتند وباوجود کثرت بغاوت ورزیدن که جابجا سمت نگارش یافته
آمد تا این ایام گرفته نشده بود بامر وفرمان حضرت والا تمام گرد آورده در منکترین دولت امانت نهاد تا اگر
از جاده صواب وصلاح منحرف نشوند وازاطاعت سربر نتافته عرصه پیمای انقیاد گردند که دولت را اطمینان
وانقاد حاصل آید که دیگر مباشر مخالفت نخواهند شد اسلحه ایشان بازپس داده شود و همدرین ایام شهزاده
سپهر وساده سردار حبیب الله خان از عریضه واسطه های کین حاکم درگاه وکپتان شاکستر بارگاه کردون پایگاه
( ١ ) پایگاه ( ١ ) مؤلف این کتاب مستطاب که ازسال هزار و سه صد و ده هجری چنانچه از پیش اشارت رفت در سلك
قدر و مرتبه خدمة شهزادة ممدوح من السلالك یافته بود و روز خدمت بکتابت ومحل بعضی از کتب که بامر استکتاب آن صادر
میگشت بسر میبرد در سال یکصدو بیست روپیه بر دوصد روپیه اصل تنخواهش بیفزود واز آنسوی در اثنای
واقعاتیکه رقم گشت هنیکر نام انگلیس از فقیر مسترد ابله حکومت کرم مامور گردید و مستر مقاتور یکعدد
قطی انفیه از زرقاب بوزن چهار مثقال و نمخنود برسم تحفه با نامه نزدسردار شیرندل خان فرستاده ازرفتن خود
وآمدن حاکم جدید آگهی داد که بعد ازین در اموریکه روی روزافتاده صدور پیوندد و با اومذاکره ومكاتبه
نماید و سردار موصوف که اجازت گرفتن چیزی را از کارکنان انگلیس نداشت هدیه مزبوره اورا نپذیرفته
بازپس فرستاد واز آگاه شدن خود و مأموریت حاکم جدید در پاسخ او نگار داد وهم در خلال احوال مذکور
حاجی عطا محمد خان خزانه دار ترکستان روپیه مسکوك دولت ایرانرا يك فلوس صرف گرفته روپیه کابلی رسید
برعایا ومستاجران داده ثبت کتاب خزانه میکرد وهم در مخارج دولت روپیه ایرانی داده معادل آن روپیه کابلی
بنام خود حواله و برات نوشته رسید حاصل مینمود وحضرت والا از عریضه حکمران ترکستان در روز هجدهم


( 1197 )
( جلد دوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواريخ )
مذکور ماه شوال که تنخواه ملا عبد الخالق واعظ را موقوف فرمود او را نیز موقوف نموده کرنيل نصر الله خان
لالا ( 1 ) و مودب شهزاده غلام علیمخانرا فرستاده امر کرد که با مامور شدن خزانه دار جدید برعلاوه
خدمت شهزاده مذکور مواظب امور خزانه ترکستان نیز باشد چنانچه پس از چندی شجاع خان باجاوری
بزیر دستی او مأمورا نجام امور خزانه داری گشت و مقارن اینحال چهل و سه هزار و دویست و هفتاد و هفت
تنگه بنام میرزا محمد زمان خان بن کل محمد سراج سردفتر سابق ترکستان که از مال دولت تلف کرده بود از
دفتر سنجش کابل حواله و از جای فروش مال ومتاع او حصول شد و همدرین هنگام عطابيك نام سرحد دار
و حارس حدود موضع غالشور از توابع اند خود و واقع سرحد دولت آباد الله محمد و نصر الله نامان تر کمانرا که
از یار جوی جانب دولت آباد مرحله پیما بودند عنیف بدست آوردن کرد و هردوتن تفنك بفعم نشان داده دست
و پای زده آخر الامر گرفتار شدند وعطابيك يك هزار تنکه نقد و یکدسته یعنی بیست جلد پوست قره کلی که از جانب
دولت قدغن بود و ایشان با خود داشتند ضبط کرده ان دوتن هر چند التجا و الحاح کردند کار و سها و ننگهار ا نگاهداشته
و ازان خود انگاشته ایشانرا رها دهد او نپذیرفته در نزد میر ابو طالب خان حاکم اند خود حاضر کرد و او
نحبس چند قطعه رسید محصول پوست قره کلی را که از راه خفا تجارت برده فروخته بودند از بین ایره (2)
و استریلاہ ایشان که نهفته و دوخته بودند بیرون آورد و هردوتن را محبوس نگاهداشته از جهت مال و متاع ایشان
دو رأس اسب وسه روپیه نقد و چیز تر توپ چوخای ( 3 ) ایشانرا بسورا نیکه هردوتن را مؤاخذه کرده بودند
برسم انعام خدمت داده مابقی را باده ميل تفنك ودوقبضه شمشیر ایشان ضبط کرده ماجرا معروض پایه سریر
سلطنت داشت و حضرت والا هردوتن را همچنان محبوس طلب کابل نموده رقم فرمود که اگر کار گذاران
دولت روس مکالمه و مذاکره در میان آرند حضرت والاخود پاسخ گفته ایشان را از زبان درازی بازدارد و همدرین
احیان محمد افضل خان دروازی که او را مردم انجا با صطلاح خودشه محمد افضل خان میگفتند و ابن تشهیر آغازه تاقوام از اثر
نیا کان خویش که وقتی فرمان روا بوده اند دارند از ماوراءالنهر جیحون که از دیرگاه آواره وطن شده در خاك
مقبوضه دولت روس روز بسر میبرد روی امید بسوی ظل حمایت ایددولت نهاده وارد مزار شریف شد و از
عریضه حکمران ترکستان حضرت والا او را در روز بیست و دوم ماه شوال فرمان کرده در کابل که درین همزاد
چون شه محمود خان (4) وابوالفیض خان و پسران واهل وعیال هر دو تن نیز در بنجا روز محنت بسر می برند
طلبید و پس از شرف بار یافتنش رخصت مراجعت داده شد که اهل و عیال خود را از ماوراءالنهر در کابل بیاورد
و همدرین ایام از عریضه حکمران ترکستان بکوش داد نیوش حضرت والا رسید که بازرگانان گوسپند که
کوسپند و بز را در ماوراءالنهر جيحون برده میفروشند و در سال گذشته داده خان نام افغان در سال بيك و
شصت هزار روپیه بر محصول گوسپند تجارتی که بازرگانان بدولت میدادند افزوده و سه ساله باجاره گرفته
است از جود وستم او بستوه آمده از درب بار حکومت داد خواسته قرار داده اند که خود ایشان از هر
کوسپند یکه بزرك يا كوچك باشد يکروپیه اضافه از اصل محصول سابق بدولت میدهند که از ایذا و آزار داده
خان مامون و بر کنار باشند وحضرت والا استدعای بازرگانان را پذیرفته اجاره داده خان را فسخ فرمود
و همدر خلال احوال مسطور امیر محمد نامی از مردم هزاره بايك تن عبید الله نام که از سه سال قبل در نظام
انگلیس نوکری اختیار کرده روز بقدمت آن دولت بسر برده بود آهنگ قندهار کرد واز شالکوت براه
افتاده هردوتن گرفتار دست محمد کریم خان چاپر که مأمور حراست، اقامت سدر (پشه تغل) بودگشتند وعبیدالله
(1) لالا بنده و خادم و مرد پیری که مین ومواظب خدمت بزرك زادگان باشد (2) ایره در فارسی روی جامه را گویند
(3) چوخا در کتب لغت پادیده نشد و باقل جامه پشمین فقرا را گویند و اکنون ارباب الفاظ منقوله بر چنبیکه
با ان چوخاسازند استعمال کنند (4) این خاندان از شه های در و از میباشند و خود را از اولاد اسکندر رومی میدانند
از تواریخ زبان شاهان مغولیه که در هندوستان فرمان رواء بودند این مطلب بوضوح پیوسته الفپ عند الله


( ۱۱۹۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
نام خودرا کردی شاه وا نموده و در شب بند آهنین را از پای کشوده بگریخت و امیر محمد رفیق او را محمد کریم
خان در قندهار فرستاده چون از آنجا کابل قابل شد اصل نام عبیدالله را که از مقاله کردی شاه گفته بود
ابراز داده و عباس نامیرا که خدای قریه که عبیدالله دران توطن داشت اظهار کرده مکشوف نمود و حضرت
والا جنرال شیر محمد خان را فرمان کرد که از بیادکان نظام بر عباس نام کماشته و او را زجر و توبیخ نماید که
عبیدالله را دریافت کند بعد محبوس کرده روانه کابلش نماید ولیکن عبیدالله از بیم جان همچنانکه گریخته بود
در شالکوت رفته بدست نیامد که محبوس میکشت و کد خدا عباس در کابل خواسته شده پس از حبس چندی
حضرت والا او را عفو و ترحم فرموده از حبس رها داد و هم مقارن اینحال هفت تن از مردم درۀ شاه علی
(۱) ارز کان که در وقت گرفتار ساختن نائب یاد شاه کلخان اشرار و بزرگان هزاره را فرار کرده و در شالکوت
رفته و اینوقت از راه حب وطن پس آمدند و مخفی روز بسر میبردند ارباب شيرك نام هزاره از بیم آنکه مبادا
ظاهر شوند و باز پس رفته او مواخذه شود بجنرال شیر محمد خان خبرداد و او هر هفت تن را خواسته چون از
رفتن در شالکوت انکار کردند و از باب شيرك بامر جنرال مذکور در نزد قاضی رفیق شالکوت را
بر ایشان اثبات شرعی کرد بعد جنرال شیر محمد خان همه را محبوس نمود و ایشان هر واحدی صد
روپیه بوی داده التماس رهایی خویش کردند و او رها نداده معروض پایه سریر سلطنت داشت
و بفرماینکه بنامش شرف اصدار یافت ایشان را همچنان محبوس کابل کابل کرده داخل زندان
حکومت قندهار مامور شدن محمد علی خان قا پوچی باشی
و عبرت دیگران شدند و مقارن اینحال حضرت والا محمد علی خان قا پوچی باشی را مشمول نوازش
فرموده در روز یکشنبه بیست و هفتم شوال بحکومت قندهار که امیر محمد خان حاکم آنجا فوت شده و چنانچه
گذشت قاضی عبدالشکور خان و میرزا محمد حسن خان و حسام الدینخان کوتوال بامر حضرت والا برعلاوه
خدمات مرجوعه خویش مواظب مهام حکومتی نیز بودند مأمور کشد و همدر اثنای این معاملات میرزا محمد
حسن خان قزلباش قندهار و قمر الدینخان و ملا فخر الدینخان افغان که بامر و فرمان حضرت والا چنانچه گذشت مامور
سنجش و تمیز حق و باطل خسارت و خیانت میرزا عبدالرسول خان سر دفتر قرار که خودش محبوس در کابل آمده بود
شده و يك لك و شانزده هزار و سه و نیم روپیه کابلی نقدی با کنیز او يكصد و سی و دو خروار و بیست و نه سیر و زن کابل جنس
از حبوبات و غیره را که از طراء و جحاف سر دفتر و خیانت کرده بود روی روز آورد در دفتر سنجش کابل فرستاده بودند
و میرزا عبدالرسول خان بساط و وسائل حواله محصول همه را معطل داشته بود حضرت والا از تحریف و خرسندی تمیز
و سنجشی مذکور از تعویق و تعطیل تحصیل آن آگاه شده در روز دوشنبه بیست و نهم شوال امراءضاء حواله و حصول
کرد و همدرین ایام کرنيل فیض الدین خان با فوج پیاده نظام هراتی از کابل مأمور اقامت لغمان شده چون از منزل
سمچهای ( ۲ ) ملا عمر کوچیده در موضع سروی واقع کنار نهر کابل در وقت عبور لشکر از آب برادر
عبدالرسول خان معاند دولت را که روز اخراج در پیشاور بسر می برد با یکمیل تفنگ دنباله پروپکشن و اور زادخوی که
بتغیر لباس نامر وروی مجیده بدستار کرپاس رساله (۳) نشسته از آب میگذشت شناخته هر دو تن را دستگیر
ساخت و از عريضة كرنيل مذكور حضرت والا امیر محمد خان جنرال اول نظامی را فرمان کرده او هردو تن
را با یکتن خادم ایشان بذريعة سواران نظام باغل و زنجیر در کابل آورده در زندان سیاست انداخت و هم مقارن
(۱) شاه علی از مردم هزارۀ ارزگان که درین کتاب رقم گردیده است در رساله تاریخ مغول و جغرافیای هزار جات
که جدید تالیف و چاپ شده است بنظر پیوست که جد اعلای اینقوم اولاد یوسف بن سالحی که از بطن الان قوا
زوجه دیمون نویان بعد از فوت پدر متولد شده موسوم باسم مذکور گشت و همین القوم را که اولاد اویند شالی
میگویند که در اصل سالجی بوده تحریف لفظی یافته چنانچه درین کتاب همه جا بلفظ شاه علی رقم گردیده است از
بشیر است (۲) سمچ و سمچه بخال آکویند که در زیر زمین بادر کوه بجهته در ویشان یا گوسپندان بکنند جاله (۳) روزن
لاله چیزی باشد که از چوب وعلف برهم بندند و چند مشك پرباد بر آن نصب کنند و بر آن نشسته از آبهای عمیق بگذرند


( ۱۱۹۹ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

باغمال جارتن از کفار سکنه موضع کلمنا باچارتن دیگر ازکفره متوطنه موضع نیلاپ و یکتن زن که زبان پارسی
میدانست و تایبوقت در کهسار های کتی بده رهسار جهالت وضلالت بودند از امر معاش بتنك آمده نزدغلام
محی الدین خان تخطی و قطب الدین وحیدر ومحمد افضل ومحمد عثمان وسکندر شاه نامان قاطنین دره نیازی
حاضر آمده ایشان همه تن را نزد میرزا عبدالوهاب خان سر دفتر لغمان حاضر بردند و ایشان دین اسلام پذیرفته
بر عهده گرفتند که دیگر کفار سکنه موضع کلیتنا و نیلاپ را که هنوز سر بر خط فرمان ننهاده کوه تمرد خر ماشند
هدایت واستمات کرده از راه اطاعت دولت وانقیاد دین و ملت اسلام پیش آرند و میر ا عبدالوهاب خان مردان
را لنگی وزن را مسجری از الوان خلعت داده رخصت بازکشت نمود و حضرت والا از عریضه میرزای مذکور
برماجرا آگاه کردیده در روز بیست و نهم مزبور ماه شوال سپهسالار اول غلام حیدر خان را که چنانچه کذشت
معروض داشته بود که کار کافرستان انجام گرفته همه دین اسلام پذیرفته اند مخامه اشیاء رقم فرموده آگاهش
نمود که وی چنان معروض داشته بود و میرزا عبدالوهابخان چنین نگاشته خلاف عرض او را واداشته است که درین
صورت میباید از کار کافرستان صرف توجه نداشته و آنرا سهل و اسان نیانگاشته یکی را نماند که مطیع و منقاد
نشود و چنان اقرار ایشان را تنك سازد که هیچ سوی آهنك روی نهادن نتوانند و دزدیشان ورای مایملا دین
و آهنگران و کروکامان بزرکان ایشان را تمام بدست آرد که دیگر نتوانند فتنه تراشند و سپاه دولت را مشغول
تعبیه و تهدید و سر زنش خود نمایند

( وقایع ماه ذیقعده سال هزار و سه صد و سیزده هجری ) وقایع ماه
ذیقعده سنه
در روز چهار شنبه غره ماه ذیقعده حضرت والا احمدشاه خان بن محمدشاه خانرا از قفیر صاحبیخان بحکومت لیوه کرد ۱۳۱۳ هجری
مأمور و سرافراز فرمود و مقارن اینحال از عریضه سردار کل محمد خان حاکم از کون بگوش راست نیوش
حضرت والا رسید که کار گذاران دولت انگلیس خط فاصل سرحدرا از نقاطیکه ممدود شده بود تغیر داده از کوه
کر دی کنده واقع سلسله کوه بلندی که از حد خواجه خضر تاخود آسکوه اتفاق افتاده است با آبشار واقسح
غرین آن کوه که جانب مغربش تمام حق وحصه افغانستان و طرف مشرقش از دولت انگلیس است و نیز تا کوه
چار خول که آبشار واقع مغرب آن از افغانستانست خط فاصل را انحراف (۱) داده از کوه بزرك مذ کور ( ۱ )
که قلل آن محل مرور خط فاصل قرار داده شده بود فرود آورده بقلل جبال کو چكيكه در سلسله دامن کوه انحراف خم
بزرك واقعند تا کوه شمرشین و حدود آن علایم فاصله نصب نموده اند و از حدود شمرشین خط فاصل را از آب شدن و میل
نمرده عبور داده بطرف شمال و مغرب آب مذ کور کشیده در مقابل موضع دوتوی برده و از آنجا راست جانب کردن
ور کستن
مغرب ممدود ساخته تا کوه کتره بوشکه که قله ان جای امتداد خط فاصل و افراختن علامه قرار داده شد است
برده و از انجا بسوی شمال بالا کرده و از آب درو سر کوئی کذرانیده و بدین تحریف اکتفا نکرده علایم فاصله را
در جانب شمال خط فاصل تا کوه تور کان افراشته اند و از انجا خط فاصل را جانب شرق کج و منحنی ساخته
همچنان در حالت انحناء در قلل کوه خر کتر برده اند که در تمامت مواضع مذکوره خط فاصل را بخلاف نقشه
ممیضی بها که فیصل یافته بود منحرف از معیار خودش کشیده که ازین تغیر قلاع وقرای مردم سند کی و شنگی پیپ
که اکثر جانب افغا لستان بودند داخل خاك مقبوضه دولت انگلیس کردیده اند و حضرت والا ماجرابویسرا
نگاشت که اگر این همان حدود باشند که بزرکان رعایای متوطنه آنها با افسر کمیشن انگلیس تقسیم وتعیین
آنها را کرده اند پس چرا افسر یکه در انوقت حاضر بود و تعیین حدود مینمود حدود افغانستان و ما یتعلق بهای
انرا از راه تغیر جانب خود برده است اکنون میباید دیگری از جانب اندولت مأمور شود که مجدداً تعیین
حدود فاصله نماید و هم ازین نامه که بویسرای فرستاد در روز دوم ذیقعده بسردار کل محمد خان اکمی داد ورقم
فرمود که هروقت جواب ویسرا برسد باو خبر داده میشود که انشاالله در موقعش بشرح خواهد رفت


( ۱۲۰۰ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و هم در بنوقت از عریضه و استدعای حبیب الله خان جلال ابادی اخراجی پشاور که حضرت والا او را اجازت
بازگشتن در افغانستان داده و او از سبب در صدد انجام رویه انگلیسی قرضدار بودنش و عدم زادراه داشتن توان
آمدن نداشت در روز دوم مذکور ذیقعده نایب صوجارا فرمان کرد که پنجصد روپیه انکلیسی بجهة زاد راه
وادای قرض او از دولت داده رهسپار جلال ابادش کنند و از جانب دیگر سپهسا لار اول غلام حیدر خان
که از اسمار چنانچه گذشت احنك رفتن در موضع ترك كرده بود راه درۀ پیچ را که جانب موضع باد و رجیم
امر ساختن کرده بود تا موقع كوسلك واقع اخير درۀ پيچ رسانیده چهل تن از سپاهیان فوج پیاده سفری متا را
با مردم درۀ پیچ از انجا تا موضع واما مأمور ساختن راه کرده خودش وارد موضع ترك شد و غيرت خان منی
که بوعدۀ حاضر آمدن چنانچه گذشت داده بود با سلطان محمد خان در تونك نزد او حاضر آمده او سلطان محمد خانرا رئیس قوم
منی قرار داده عبد الواجد خان و غیرت خانرا که مصدر فتنه چنانچه گذشت شده و هم با سه صد تن مردم مسلح نز دسپهسالار حاضر
آمده بودند در اردو نگاهداشته سه صد تن پیاده ساخلو و چهار صد تن از اعداد لشکر ملکی از مردم شنگری
بسر کردگی ارباب سعید محمد خان و قورخانه با سلطان محمد خان کاشته امر کرد که در میان مردم (متی) اقامت ورزیده
وسلطان محمد خانرا بر مسند ریاست قومش جای داده آحاد و افراد فرازیان دست تغلب بسر حده ر خان و غیرت
خانرا که قصه ایشان از پیش ثبت کتاب شده آمد در منازل ایشان باز گردانند و مقارن اینحال كرنيل فيض الدين
خان که از کابل راه لقمان بر گرفته بود در روز ششم ماه ذیقعده وارد آنجا گردید. فرد آئین کرد و از آنسوی
صفدر خان ( ناوگی ) را از ورود سلطان محمد خان با لشکر پادشاهی در موضع منی لرزه براندام افتاده لیکن خود
را از دست نداده چنانچه هر دو قلعه ( ایجری ) و ( کر کندوشاه ) را که از مردم ( موسی خیل ) قوم ( متی )
بودند و از سالها باب منازعه ایندو قلعه در بین صفدر خان و قوم متی باز بود و صفدر خان بتغلب متصرف شده کلید
آندو قلعه را در دست داشت بناعه و پیام سپهسالار بمردم منی واشگذاشت بلکه اخذا در چاله و استحکام آن پرداخت
و سپهسالار باز پیام داد که هر دو قلعه را به مالکانش فرد هشته مار و متاع مردم متی را که خود و پسرش غارت کرده
است مسترد کنند و او با وجودیکه سند مکشوف داده بود که در کوهستان میمند مداخلت نمیکنم از عدم باز پرس
دولت انگلیس و وجود تحريك و ترغیب کار گذاران آن که او را بوعده معاونت پشت گرم ساخته جبه می انگیختند
واو خویش را بهمان مژده و وعدۀ انگلیسان کامیاب زندگی دنیا و رسیدن بمراد ومدعا دانسته پیام سپهسالار
را رقمی ننهاده پاسخ داد و نوشت که بدون تغلب وقهر وقسر هردو قلعه را نمیگذارم و اموال منهوبه مردم متی
را هرگز از راه استرداد پس نمیسپارم و این جواب جسورانه را بایما والقاى کارکنان دولت انگلیس رقم کرد
چنانچه از نامه و پسرای که در باب مردم (متی) نزد حضرت و الا فرستاد که عنقریب رقم شده می آید تحریكات
آندولت را که بصفدر خان می نمود مکشوف میدارد و صفدر خان احسانهای ایندولت را که مبذول حالش چنانچه
گذشت و برقم نشست شده بود فراموش کرده این کربه را بتلاوت نکرد و خود را در زمره گروه ( اولئك الذين
ليس لهم فى الآخرة الا النار وحبط ما صنعوا فيها و باطل ما كانوا يعملون ) در آورد و استوار نشست و سپهسالار
از تحریكات هوا خواهان دولت انگلیسی که بواسطه مخبری آگاه شده بود باندیشه آنکه مبادا فتنه حادث شود
که مورث قتال و جدال دولتی کردد دیگر با صفدر خان هیج نگفت و ماجرا معروض پایه سریر سلطنت داشته
بکار بست مالیات اراضی مردم باديل ربوه کل . و چلس ، که رؤسای ایشان در ترنك نزد او حاضر آمده بودند
پرداخته قرار مساحت و جريب علاوه از معاملات فروعات چون چهل يكه دواب و مواشی و متروکات اموات
ومحصول نکاح و سرشکن و دندان شکن وغیره جنایات در سالی چهار هزار روپیه ربوه کل ، و چلس . و پنجصد
روپیه بر باديل و دو هزار و پنجصد روپیه بر دیو کل و یکهزار و یکصد و هجده روپیه بر غازی آباد و دو هزار و چهار
صدوسی روپیه بر اویت و یکهزار و چهار صد و شصت و دو بر بربیه بر شمالی نهاده ثبت دیوان سلطنت نمود و از
آنسوی صفدر خان که نامه در پشاور نزد انگلیسان فرستاده و ایداشتی نخست چنانچه گذشت در فرو نگذاشتن


( ۱۲۰۱ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و از دست دادن هر دو قلعه انجری ، و کرتینو شاه ، دستبرد نکردن اموال دیوبه مردم متی محکم و مبرم ساخته بودند
بعد پاس و پسرای بوی نوشتند که قلعه ( انجری ) را واگذاشته قلعه ( کرتینو شاه ) را در تصرف خود داشته
باشد وی نامه نزد سپهسالار فرستاده از نوشته انگلیسان و فروهشتن قلعه ( انجری ) و نگهداشتن قلعه ( کرتینو شاه )
مر او آگاهی داد که انگلیسان بوی نبشته اند که در باب قلعه ( کرتینو شاه ) سپهسالار را جواب داده بگوئید
که تصفیه حدود سرحد به مطلق بامر حضرت والا وسرکار انگلیس است و سپهسالار در پاسخ این نامه صفدر
خان بونکاشت که میخواهی تصرف جدید خود را در ( کرتینو شاه ) پنهان و آنرا بحسب پندار از خود شمار کنی
هیهات که فائده یابی مقتضیات خود شری زیرا که چه قبل از تصفیه حدود سرحد به و چه بعد ازان قلعه مذکوره را
خواهی گذاشت و کف خجالت برو خواهی مالید واینگاه که رشته فتنه صفدر خان با قوم ( متی ) بانجا رسید نامه
و پسرای کشور هند که آنرا وعده ذکران داده امد بمطالعه کارکنان پیشگاه اورنگ خلافت پیوست و چون
و پسرای در نگاشته خود مواضع اقامت مردم ( متی ) را از خاک مقبوضه دولت انگلیس پنداشته بود حضرت والا
در پاسخ وی رقم فرمود که جبال و اودیه مسکونه مردم مهمند حق وحصه افغانستانند و مردم افغان ودولت
ایشان از انها نخواهند گذشت و همدر خلال احوال مسطور مردم متوطنه کوهستان سرحد که هنوز سر خط
فرمان هیچیک از دولتین نداشته بایما و اشاره جناب ملا ( نجم الدین ) اخند زاده که فرار کرده چنانچه گذشت در
کهسار مهمند اقرار گرفته بود در نواحی و توابع پشاور و دیرجات وغیره میملک سرقت و قتل و غارت شده کار
کنان دولت انگلیس دست اندازی آنان و ترغیب ملای مذکور مرایشانرا از تحريك و تحریض هوا خواهان
این دولت پنداشتند چنانچه کمشنر پشاور بخامه پلتیکل نامه نگاشته ارسال پایه اریکا سلطنت داشت و از حضرت
والا استدعای اجازت استمالت نمودن آخند زاده موصوف را از جانب دولت انگلیس نمودند شد که از مکنون
ضمیر منیر حضرت والا نسبت بجناب آخند زاده صاحب آگهی حاصل کند و حضرت والا که آینه ضمیر
صداقت تخمیرش از غبار تصویرنگ انگلیسان در خاطر داشتند بلا ویپرا بود اجازت عنایت فرمود و کمشنر پشاور
بامر و فرمان ویسرا دوهزار روپیه انگلیسی بصاحبزاده میرآقا و ملا گلی نام از کوهستان کابل و عبدالقدوس
خان بابی و عبد العزیز خان مهمند زائی که در پشاور اقامت و با ایشان معاندت و با ملا نجم الدین ( ۱ )
معرفت داشتند داده نزد او فرستاد و قرار داد که او را مایل و راغب ان کنند که مردم برغلانیدن
سکنه کهسار سرحد را از سرقت مانع گردیده از جمله مردم مهمند را اندرز و نصیحت نماید که بذیرای بمعنی بر
طاعت دولت انگلیس شوند بعد مالیات اراضی انمردم برعلاوه انعامیکه از خزانه دولت داده اید وظیفه برای او قرار انگیختن و
داده شود و آن عالم ربانی وفاضل صمدانی قبول این وساوس شیطانی وهوا جس نفسانی نکرده ایشانرا خائب تحریص نمو
و خاسر بازگردانید و دوبان کار برخلاف پندار انگلیسان چنانچه بیاید قامت مردم سرحد را از حد جبال قوم دن
( ۲ ) سلب یوسف وسواد كام و طن مردم کا کرو دیر برغلانید (۱) بمخاصمت دولت انگلیس برانگیخت و سپهسالار غلام حیدر غنجیدن مال
خان از آمدن و رفتن فرستادگان کارکنان دولت انگلیس در نزد جناب آخند زاده ملا ( نجم الدین ) آگاه شده بسید محمد خان و متاع مفتو
وسلطان محمد خان ولعل محمد خان و عموم مردم حلیم زائی نامه فرستاده پیام داد که اگر فرستادگان مذکور باز وارد شوند لارا گویند
و برخلاف قواعد دولتی خود ایشان مردم را اغوا نمایند همه را دست گیر کرده مال و متاع وسلب (۲) ایشان
را متصرف گردیده سلب نمایند و همدر تضاعيف واقعات و مقالانیکه بشرح رفت یکی از اهل هنود که در میمنه غزل محمد
فوت شده ولاوارث بود و حضرت والا سیاهه نقد و جنس وداد وطلب معاملات او را از محمد سرور خان حاکم سرور خان
آنجا طلب فرموده و کتاب سیاهه و سندات تجارتی او درین حاکم مذکور و عبدالرحمن خان نویسنده و از حکومت
میرزای او مفقود گردیده و حضرت والا درین بازپرس اینقضیه جزئیه افتاد که از باز خواست آن سد رخنه میمنه
کلیه از روی عبرت روی روز آید چنانچه باربار و بگرار فرمان کرده کتاب مفقود را خواستار گشت و از
باز پرس نگذشت تا که جنرال غوث الدین خان را فرمان مجدد مؤکد فرستاده امر کرد که محصل شدید بر محمد


( ۱۲۰۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
مقرری آخندزاده
عبدالرحیم خان بحکومت
اندخوی
(۱)
باستان قدیم
و گذشته و
کهنه
شرح تعیین
حدود نمودن
محمد عمر خان
سرور خان نگاشته و کتاب را گرفته بکابل کابل امد و از رعایت آنکه محمد سرور خان پدر سردار سلطان
محمد خان مرحوم برادر امیر کبیر جد صغیر امیر دوست محمد خان مبرور بود وهم پهلو بربستر ضعف داشت و
دو تن زیر بغل و پهلویش گرفته و از خانه بیاورده بر مسند بار می نشانیدند او را زجر و توبیخ نکرده از ضعف
و ناتوانی او که در خور زحمت دادن نبود ماجرا معروض پایه سریر سلطنت داشت و حضرت والا او را در
روز ششم مذکور ذیقعده که ترتیل فیض الدین خان چنانچه ذکر شد وارد لقمان گشت معزول فرموده طلب
کابل نمود و آخند زاده عبد الرحیم خان را چنانچه بیاید مأمور حکومت میمنه کرد و همدر اثنای این مقوله
محمد عثمان خان حاکم رستاق راه گردش سرحد و مشاهده معابر نهر جیحون بر گرفته و هم قدم سکنه ساحل نهر هفت
رأس اسپ برسم پیشکش بوی دادند و او پس از باز گشت در رستاق بطمع اینکه اسبان از او گرفته نشود معروض
پایه سریر سلطنت نمود و حضرت والا در ششم مذکور ماه مزبور فرمان فرستاده نگار داد که قبل از حکومت
چرا کسی باو چیزی نمیداد و حالا بپاس حکومت و رعایت خدمت دولت داده و میدهند و مخبر خدمت خودرا
بخواه از دولت و بیت المال ملت می برد پس همه را باید تحویل اصطبل دار بیت المال کرد واو همه را بگسند
دولت داخل نمود و همدر روز نهم ذیقعده حضرت والا از عریضه واستدعای حاجی محمد کلخان حاکم تالقان
او را فرمان کرد که صد جفت زمین واقع حدود خواجه چنگل را که رشته جوی باستان (۱) آن از مرور
دهور خاك انباشته گشته است بآباد نماید و داخل املاك خالصه دولت کند و همدر روز مذکور ذیقعده حضرت
والا سواران کشاده و نخواه محمد عیسی خان لهو کردی را که بسبب اسیری مهمان نزدده و او با سردار گل محمدخان
در وقت تعیین حدود فاصله سرحد طریق خدمت سپرده بود رخصت فرموده بقرار سابق مأمور اقامت و حراست
بندر ورسك نمود و ازانسوی محمد عمر خان نور زائی که با مکمهان انگلیس قصد و فيصله موضع مانده تووزی
را چنانچه گذشت معطل با مید و ثنین گذاشته بودند از موضع سادیت کوچیده در موقع ماهور فقیر فرود نشت و چون
خط فاصل سرحد با ایجارسیده بود درتك لكرد هزاره منزل سعید محمود شد و از انجا جانب موضع کنی ره نورد گردیده
بروج فاصله را از جانب جنوب کتی بمسافت و فاصله دو میل برطبق آنکه از دامن کوه سران مسافت دو میل دور خط
مستقیم عبور کرده بود برافراشتند و ازین خط فاصل و نصب علایم بیابان بی آب وعلف ساویت داخل خاك مقبوضه
دولت انگلیس گشته مراتع مخضره جانب افغانستان آمد و پس از افراشتن بروج فاصله از موضع ( کنی ) راه
موقع (تل آب) برداشته دوروز در انجا باو درتك گذاشت و بر خط فاصل از نقطه فاصله معینه جانب جنوب(کنی)تا
موضع( شیبان) علایم فاصله برافراخت و از انجا تا موقع(شمشاری کتل)در خاك متصرفه دولت انگلیس طی مسافت کرده
در موضع (قنات جیلی) از توابع (چاه گی) فرود کردید و سه روز جهة مشاهدة ( کتل شیبان ) توقف نموده خط
فاصل و نقاط مواقع بروج فاصله را از نقطه شیبان با مکمهان جانب آبشار کوه واقع آنجا قرار داده بعد از کارتر
( جیلی ) پا در رکاب نهاده وارد موضع ( دکانان ) علاقه (چاه گی) شد و از آنجا در منزل ( کركردك ) واز آنجا در
( بهرام چاه ) نزول کرد و درینجا بقرار نوشته (ویـسرای) که چون راه مسانع و چراگاه مردم بهرام چاه مسدود
میگشت لاجرم محمد عمر خان با مکمهان مقاوله ومباحثه کرده چهار روز در گفتگو بسر رفت تا که مکمهان
از جواب باصواب عاجز آمده تن باعتراف در داد و باسترضای رأی محمـد عمر خان خط فاصل را از عتماری
( کتل ) بآبشار واقع جنوب چرا گاه مردم بهرام چاه کشیده علایم فاصله را بالاتفاق نصب کردند و از بهرام
چاه برخاسته در موضع ( ساهولی ) فرود آمدند و در غیبا چراگاه دواب و مواشی رعایای جانیان را بدون
خط فاصل و نصب علائم حد فاصله قرار دادند و از انجا گذشته بار منزل در موضع ( رباط )
گذاشتند و درینجا خط فاصل را بمسافت و فاصله شش میل جانب جنوب ( رباط ) قرار داده علایم بنیاد نهادند
و چون از موضع ( رباط ) تا موقع کوه (ملك سياه) یکصد و پنجاه میل مسافتست و هم از انجا تا موضع (چاه ابراهیم)
آب اندکی مهیا میشود و از انجا تا مسافت یکصد میل هرگز آب دستیاب نمیگردد ناچار در فرودگاه ( ساهولی )


( ۱۲۰۳ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
توقف ورزیده اردو را جانب ( خواجه علی ) کوچ داده خود محمد عمر خان با چند تن از بزرگان آن نواحی که
عارف بادیه بیابانی بودند بسواری اشتران مهاری عازم رهسپاری گشت و پنجاه نفر اشتر آب حمل داده و اردو را که
جانب ( خواجه علی ) اسبۀ عبور میدن کرده بود بفرمود که از راه ( خواجه علی ) ورود بار طی مسافت کرده و در
بندر ( کمالخان ) واقع قرب کتل ( ملك سیاه كوه ) که رسیدند در يك نمايند خلاصه با مكهمان روی بسوی
موضع ( كرتا كه ) واقع قرب سرحد کوه ( ملك سیاه ) و ( بحيرۀ زره ) نهادند و مکهمان اردوی خود را
در موضع ( رباط ) امر توقف کرده دو تن از انگلیسان را با ایشان گذاشت و دو تن دیگر را با نوروز خان خاران
و علیجان بن سرفراز خان متوطن ( چاگی ) را با دو صد نفر اشتر سواری وباری که حامل آب و علوفه بودند
با خود برداشت و با محمد عمر خان در موضع ( جليجك ) واقع خاك افغانستان فرود گفت و با هم سه مرحله را در
ریگستان قطع کرده از کثرت رمال نصب علایم فاصله را متعذر بل محال دانسته با فراختن آن نپرداختند و بهمان
خط فاصلیکه بخط دیورند درج نقشه معاهده شده بود اکتفا کردند و دو روز در موضع ( چاه امیر ) مکث
نموده اگرچه نصب علایم محال بود وليكن لطر بماهيت طرافيين حدود فاصله را از روی نقشه کهنه که مکهمان
با خود داشت نموده حد و خط فاصل را مسافت و فاصلۀ دوازده میل جانب شمال (چاه امیر) قرار دادند و از انجاخط
فاصل را مستقیم و راست جانب كوه ( ملك سياه ) کشیدند بعد از چاه امیر برخاسته در موضع ( كرتا که ) فرود
شدند و در روز ورود ایشان با آنکه ایام حمل بود گرما بسی شدت داشت و قطی بجهتیکه جبهۀ کشیدن بیکار در
جیب مكهمان بود از تماس چیزی احتراق یافته یکطرف لباس او بسوخت در یمنزل مکهمان از عدم گوشت بانوروزخان
شکایتی در میان آورده محمد عمر خان بشنید و شش رأس گوسپند باو فرستاد و چون در همۀ منازل مذکوره بجز
آب شور دیگر آبی نبود و آخند زاده فقیر محمد خان حاکم و سرحد دار چخانسور چنانچه نگذشت تهیۀ پیشینین
و علوفه نموده بود از منزل رباط که بشرح رفت تا کوه ملك سیاه آب براشتر حمل و نقل داده اردو را سیراب
میکرد و مقارن اینحال اردو ئیكه بامر محمد عمر خان ره نورد خواجه علی شده بود وارد آنجا گردیده فروکش
کرد که پس از حصول استراحت در بندر کمال خان شده توقف ورزد الغرض محمد عمر خان و مکهمان از موضع
کرتا که بر خاسته در موضع کچه فرود شدند و در نجا محمد عمر خان کس نزد مکهمان فرستاده پیام داد که
ما اینجا از سبب ریگستان وعدم آب خوف هلاك بود که با هم در خاك افغانستان رحل و ترحال وطی مسافت کردیم
واز اینجا ببعد که بیم هلاکت نیست میباید او با اردوی خود در خاك دولت انگلیس هبوط وصعود نموده وحقیقت
مواضع سرحد آندولت را محقق کرده خط فاصل را واضح ساخته بعد باهم در کوه ملك سياه رويم واو تحت
پاسخ داد که هم از اینجا باکوه ملك سياه شویم و از انجا مسافت و بعد دوازده میل جانب شمال چاه امیر را خط
فاصل قرار دهیم و محمد عمر خان این پاسخ او را نپذیرفته گفت میباید در کشید شاه و کندر شاه که از انجا کوه
ملك سیاه پدیدار می آید رفته علم حاصل کنیم که خط مستقیم فاصل چقدر مسافت دور از جانب جنوب آن در موضع
عبور میکند و پس از انکشاف اینمطلب جانب كوه ملك سياه ره نورد خواهیم شد و در یغیاب دو روز و در شب
رنج وتعب مذاکره و مناظره بدر رفت بعد مكهمان پذیرفتار گفتار محمد عمر خان شده از منزل کچه باهم برخاسته
در موضع کنید شاه و کندر شاه فرود گشتند و مکهمان جد وجهد زیاد بکار برد که شاید چیزی از اراضی
هموار قابل کشت بار آنجا را داخل خاك متصرفه دولت انگلیس کند ولیکن از بیدارفتن محمد عمرخان حاصلی
از کوشش خویش نبرده زبان بیان آورد که از چاه در کوه ملك سیاه شویم و در پیمایش حدود گرائیم و این
اصرار و مهاجت مكهمان ازان بود که زمین رباط را داخل خاك دولت انگلیس کنند اما محمد عمر خان بار
گفته او را نشنفت چه هر خط مستقیمیرا که از نقطه اقامه عمود بقدر نقطه بوابي میل دهند که مقدار کثر
از دو ثلث از زاویه یعنی گنجی که از اتصال آن عمود و خط قاعده آن پدید آمده است دو ر و میل داده آید هر چند آن خط
میل داده شده را دور تر همچنان راست ببرند طرف اندرون آن که بسوی آن عمود است وسعت پذیرفته بطرف دیگرها


( ۱۲۰٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
زمین را از جانب بیرون داخل اندرون آن دو خط که عمود وقاعده خوانده میآید باری متصلبان بکفته محمد عمر
خان تن در داده ناچار از موضع کدر شاه که نقطه معین و معروفی بود اراضی را پیمایش کرده مقدار مسافت
سیزده میل جانب جنوب کدر شاه داخل خاك افغانستان آمد و نقطه انتهای این سیزده میل مسافت که محل نصب
علامه فاصله بود بپوکسنان در پیوست و چون درريك افراشتن برج فاصل میسر نبود لفظ مسافت سیزده میل
جانب جنوب کدر شاه را موضع فاصله سرحد درج نقشه متعاهده تردید بعد از کدر شاه وعلامته در موضع
رباط فرود آمدند و از انجا جریده وسبك عنان باهم در کوه ملك سياه رفته و در بلندتر قله از قلل اینکوه برج
فاصل رافراخته کارران بانجام و اتمام رسانیده در فرود گاه اردو بازگشتند و از قرار تعیین خط و نقاط فاصله که بشرح
رفت آب و منزرع رباط داخل خاك افغانستان نشب و مکمبان همتم کرد که پس از ده سه روزی راه بندر کابل خان بکیرد
و اردوی محمد عمر خان که در آنجا فرو کش کرده بود بوی پیوست و او ماجرای مذکور را که بامکمهان انکلیس
در میان رفته و کار جانبین انجام یافته بود سراسر معروض پیشکاه حضور آورد انشا و حضرت والا او را در ایام
مذ کوره ماه ذیقعده فرمان کرده احضار کشفن در قندهار و از آنجا در موضع بولدك رفتن و سر رشته سامان قلعه
جدید در انجا نمود و او بنابر اینکه مباحثه بعضی مواضع سرحديه از تعیین خط ونقاط فاصله که بشرح رفت
بپای نرفته بود راه قندهار برنگرفته پيمبر محمد علی خان سر حددار بولدك ومهتمم قلعة مستحدثه انجا نوشت که
دیوار قلعه را با رتفاع دوازده ذرع را فراخته و تا جائیکه بتواند و ممكن باشد خاك در پشت دیوار انداخته بپردازد
و اواز عدم معین داشتن محمد عمر خان حد خاك انداختن را معروض پایه سریر سلطنت داشته از حضرت والا استدعای
دستور العمل کرد و حضرت والا اور افرمان فرستاده نکار داد که خندق عمیق حفر نموده خاک آنرا تاحد تیر کش
دیوار قلعه اندازد تا محکم و استوار کردیده کلوله توپ بخاك فرورفته رخنه در دیوار نیندازد ومقارن اعمال
مذکور محمد صادق خان وميرزا محمد حسن خان سر دفتر قندهار بفرمان حضرت والا سردار عبد الله خان حکمران
سابق انجا را که از خیانت و خسارت و رزیدنش چنانچه گذشت محبوس شده بود در روز دهم ذیقعده از قندهار
رهسیار کابل ساختند و همدرین ایام یکصد و بیست تن از بزرگ زاده كان قوم توخی را که فقیر محمد خان حاکم کلات
بفرمان حضرت والا برای فوج پیاده نظام خاصه شاهی فراهم کرده و چنانچه نذشت حضرت والا امر کرده بود
که ایام بهار ایشانرا قواعد نظام تعلیم داده بعد تکمیل کابل نماید با کل احمد خان واسد الله خان معلم قواعد ایشان ره نورد
کابل نمود و همدرینوقت دوست محمدخان توخی مقیم کراحی بیست خروار اهن و پنجاه من فولاد بامر حضرت والا برای
کارخانه جدید فراه خریده از راه قندهار نزد ميرزا ملك حبخان سر دفتر فراه فرستاد و هم در اول امسال
مجيمنيل ديوان تيمچن داس هندو که منصب کرنيل اعتبازی و سر دفتری وجوهیات داشت در هباره از مال
التجاره که در داخل و خارج مملكت حمل و نقل داده شود چهار روپیه اضافه از محصول سابق در قامت بنادر
افغانستان بنام کوشی جدید محصول قرار داد و از جهه درسی و دو بندر قندهار محافظین آنها در اخذ این خراج
جدید پرداخته بازرکانان قندهار که تا کنون این باج را ندیده بودند بفریاد آمده از حضرت والا بدويعة عريضه
داد خواستند و حضرت والا عرض ایشانرا اصغا نفرموده در روز سیزدهم ذیقعده در پاسخ ایشان رقم نمود که این
محصول جدید در همه بنادر مقرر است و تفاوت بازر کانان نمیدهند چنانچه تا جرهای کابل و پشاور که از راه و بندر
دکه عبور و مرور میکنند باج سابق را در کابل وخاك تسلیم گمرکیان مینمایند و در بندر دکه خراج جدید کوشی را
با باج بدرقکی نیزادامینمایند و چون تعیین حدود سرحد ایلاتيت ماتيتوقت از قوه بفعل نیامده بود و اکنون بپای
رفته حق وحصه هريك از دولتین افغانستان وانکلیس معین گشت در سر حد قندهار سی و دو بندر از قدیم
وجديد قرار داده این محصول برای تنخواه محافظین سرحد جدید نهاده آمد که باید با زرکانان آنرا ادا نمایند
و نجار قندهار از دو جزء باجیک سالاران (۱) کابلی که در بندر د که بنام بدرقکی و در کند مك باسم روانگی میدهند
و ایشان معافند شکر گذار باشند و بجا داد نخواهند و همدرین هنگام از عریضه قاضی سعد الدین خان حکمران

طلب کابلی شدن سردار عبد الله خان پوپالزی حاکم سابق قندهار
(۱) سالار تاجر و سودا گر


( ۱۲۰٥ )
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
شرح جوروستم صاحبزاده عطاجان
هیات مکشوف رأی گیتی آرای حضرت والا افتاد که صاحبزاده عطاجان که از راه تیمز حق و باطل از کابل مأمور غورات و وارد آنجا شده است کسانیکه در زمان از هرات مأمور تحصیل و حمل وجوهات و مالیات آنجا گردیده و پس از حمل و دخل تفریطی و از غورات باز گشته مأمور خدمتی شده اند همه را از وی در نزد خود طلبیده و او ایشانرا بخواهش او از هرات در غورات فرستاده وی مسن همگینان را از خدمت دولت باز داشته ناکہ از هر يك رشوت گرفته بی غم رخصت باز گشتن جانب هرات داده است ونیز میرزا غلام رضاخان نامی را که يكلک و پنجاه هزار روپیه از عمل کارداری او بقرار دفتر بنام او حواله شده و همه در ملک مانده بود محبوس و کفیل کابل داشته حصول و وصول اینقدر مبلغ را معطل گذاشته و هم در هنگام توقفش در غور در مواضع چغچران و فرسی وتولك و تكاب اشتران از راه خفا آدمها کاشته رعایای هر چهار موقع را ترغیب و تحریص نموده تا برساکم خود بشورند چنانچه تحريك او مردم فرسی عاجهای کدخدایان خود را غارت کردند و همچنین آس نزد مردم استقرار داده و غافلان فرستاده ایشانرا تحريك و ترغیب فتنه نموده واز جمله صفدر وملا عبد نامان را در شهر هرات گذاشته تا فتنه جویان نکوهیده خویانرا بقصد، برانگیزند ونیز ددصدتن از مردم تایمنی از جور و ستم او جانب شیخ جنید و مبد فرار کرده سرهنك محمود خان سر حد دار مارو چاق مکتوب در هرات فرستاده از تطاول وتعدی صاحبزاده عطاجان که نسبت بفرار کنندگان روی بروز آورده خبر داده است ونیز حاکم غورات را موقوف کرده بحکومت هرات آگهی نداده که دیگر حاکم در آنجا مأمور میشد و خودش دست بگیر و بنده بیار و ببرا ببرد، غورات دراز کرده است و بعلاوه برهمه مردم را اغوا نموده در تشویش واضطراب انداخته از اطاعت حکومت برآورده است و بیباکانه بهر طرف که میخواهند میروند و احد وافراد رعیت بتعليم وتلقين اواز ادای وجوه ماليا وغيره تكاليف دولت سرباز زده بتسلیت او بيك روز بسر میبرند وبدين همه اكتفا نکرده میر زا محمد اعظم نام عامل غورات را که یکییزار و پقصد خامه مالیه دهی خارج از جم را در محل ابراز و انکشاف آورده ویقین زیادی از مالیات مردم آنجا طمعی داشته بسر دفتر هرات نگاشت که همه را داخل جمع کنند و هم در محافل و مجالس سخن از خیانت و خسارت صاحبزاده مذکور رانده اظهار میکرد که پنجاه هزار روپیه تخمین او را بدلائل و براهين ميتوانم ثابت کرد چوی در روز اول که وارد غورات شد دو تن خادم دو ورأس اسب با خود داشت و حالا که از جان بجای میرود پنجاه رأس بارگیر رجینی احمال واثقال او را که همه قالین وقالينچه و اشیای نفیسه اندرده نمیتواند و صاحبزاده عطاجان مردم انجارا از مالیات و بقایای مالیه ده خارج جمع که از روی روز آورده بود برانگیخته تعلیم کرد که میرزا محمد اعظم را تکفیر نموده روی بشورند که ( نعوذ بالله ) نام الله و محمد(ص) را از کتیبه مسجد واقع تا بوره بضرب گلوله تفنك منفي ومحو کرده است ومیرزای مذکور از ازدحام عام آن مردم که روی بشوریدند در شب گریخته بهرات آمد وماجرا بحکمران هرات گفته وی انحست که معروضداشته است وحضرت والا صاحبزاده عطا جان را که در هزاره بیسود نیز بهمینتر چنین امود شده بود در روز سیزدهم مذکور ماه ذیقعده فرمان کرد تا بلادرنگ آهنگ کابل کنند و در باب اسم الله و محمد (ص) رقم فرمود که هیچ یک از فرق مخالف و مواقف اسلام در این امر اقدام نمیکنند چه همه معتقد بخداوند ورسول اویند و مباشر چنین فعل نشوند وهم در خلال احوال مسطور برادر پیر باش و میر رضا نامان قابوچیان حرم محترم اعلیحضرت امیر شیر علیخان که از درگاه در کراچی از بلاد سند روز ذلت وعسرت بسر برده بود از آنجا در قندهار آمده و از آنجا راه هرات بر گرفته چون وارد آنجا شد گرفتار هوا خواهان دولت گردیده نزد حکمران هراتش حاضر کردند و او در پاسخ استفسار حکمران آنجا اظهار کرد که از مردم هراتست و با پدرش در مکه زادها الله شرفاً رفته و پدرش در عرض راه وداع زندگی گفته واو پس از فوت پدر نزد برا دران خود قرار گرفته و ایشان بودن و زیستن اورا در نزد خویشتن نپذیرفته بعد وی بحال در مدرسه کراچی راه تحصیل علم سپرده واز آنجا بباعث تنگی معاش در قندهار آمده کاروان نورد کابل شود و از سبب عدم حصول سند رهداری از


( ١٢٠٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
حرکت جانب کابل مایوس شده ناچار در هرات آمده است و پس ازین اظهار بحکم آنکه دروغ گو را حافظه نباشد
دیگر بار اظهار راست کرده مکشوف کشت که برادر فلانی قابوچیان مذکور است پس حکمران هرات او را
قتل محمد امین محبوس و بفرمان حضرت والا بکابل گسیل کرد و همدرین هنگام دوتن از مردم میمنه که جنرال غوث الدینخان
بیک بفرمان حضرت والا ایشان را در بحده بقتل محمد امین بيك شرير فیروز کوهی متوطن بکه پسته از راه خفا
گماشته بود هردو تن در پناهگاه او که فرار برده دران اقامت جسته بود شده و با او طرح رفاقت و مواحدث
انداخته بحیلت و خدیعت بکا را ندند و توانستند از خودش بخیر و از خویش مأمون بل مستظهر ساخته و فرصت
بدست آورده بخاك هلاك انداختند و یکی از بحده تريكه خودرا در ماروچاق نزد سرهنك محمود خان سرحد دار
رسانید و آن دیگری در حدود چرخ آب نیل دستگیر روسیان کشته و در بحده برده از وی سبب قتل محمد امین
بيك پرسیدند و پاسخ شنیدند که چون شریر و مفسد و معاند دولت اسلام بود و رعایا را فتنه بر انگیخته
و تریخته راه اغوای مردم رعایای دولت افغانستان می پیمود و همه را دلالت بطغيان وغوايت می نمود و کار
گزاران دولت روسیه اورا مانع نگردیده بل تحریک بفتنه اش میکردند لاجرم هردوتن را مامور قتل او کرده
ایشانش بتیغ دفع فتنه بکشتند و حاکم بحده اورا پس ازین در مرو فرستاده خودش نیز برای امری در انجا
رفت و آندیگر را سرهنك محمود خان بمكتوب حکمران هرات نزد او در هرات گسیل کرد و مقارن اینحال سه تن
از سواران نظام روسیه پای خود سری و جسارت در موضع مرغاب كشای واقع خاك افغانستان نهاده سگهای
خودرا در بین رمه گوسفندان یعقوب پای نامی از رعایای ایندولت رها دادند که گوسفندان را درند و شبان
سگهای روسیا را مانع نگردیده و ایشان بر آشفته اوزا از ضرب گالوله تفنگ سه زخم منکر رسانیده بخاك خود
مراجعت کردند و همدر اثنای این ماجرا صاحبزاده عطا جان که هنوز فرمان خواستن او در کابل که
از عریضه حکمران هرات چنانچه گذشت اصدار یافته بود وصول نیافگنده بود از عریضه مذکوره قاضی
سعدالدینخان که بشرح رفت آگاه شده بحمايه استتار خیانت و خسارت خویش شرحی از خدمات خود
نگاشته معروض پایه سریر سلطنت داشت که شاید عریضه حکمران هرات را در نظر کار کنان حضور
حضرت والا بكذب وعناد و ادارد ونیز نوشت كه يك لك وبيست وهشت هزار و هفتصد وشش قران
یقینی بمحمر وپیه کی کابلی از نقد وجنس قرار اظهار فقير نام نوكر انبیاء خان از درک قلم انداخته کی
آخند زاده دوست محمد خان سنجشی محاسبات سنوات سابقه مواضع غوری و تکاب اشان و تولک
وغيره چون مال ومنال تلف شده قاضی محمد عثمانخان که حکمران هرات هزار روپیه از اهل قریه هبت رشوت
گرفته و مال ومتاع اورا نپرسیده و خط سفارش بعطاجان نوشته بود که مزاحم مردم قریه نشود و در طغرا فرمان
شهزاده سپهر وساده سردار حبیب الله خان که از عرض رعایا بمهارت تحقیق نمودن وجوه مذکوره بنام صاحبزاده
مذکور شرف صدور یافته بودند واو همه را سند خدمت و ساتر خیانت خود میدانست ارسال کابل نمود
و حضرت والا که از خسارت ادا ناکرده فرمان فرستاده نگار داد که بمجرد آمدن و نوشتن وسیاهه فرستادن شما
حق گفته و حواله وحصول فرموده نمیشود و اگردو دفتر سنجش کابل روی روز افتاده ثابت كشت البته بوصول
خواهد پیوست و خود شما که مأمور مميزی غورات بودید که هرات از بعریضه و نقشه شما مکشوف گشت که
در هرات رفته اید پس بلاد رنك برخاسته آهنگ کابل کنید و از از وصول اینفرمان و منشور یکه از پیش شرف
ارسال شدن صدور یافته بود در کابل آمد و همدرین ایام حضرت والا در قم خلافت حضرت صوفی اسلام گرجی اعلی الله مقامه را
وظیفه صوفی میرزا محمدعمر بن میرزا ابوالقاسم چنانچه گذشت مرحمت و مفوض فرموده از اختلافی که در بین تبار الصوفی
اسلام بهشت صافی اتفاق افتاده بود میرزا محمد عمر بن خلیفه الله ویردی را با اهل و عیالش بامراقه بکابل نمود و ایشان ترك معاندت
مقام هم کرده از راه انابت در کابل آمده درینوقت شرفیاب بار شدند و از بان ضراعت و بیان معذرت استدعای بر
حال وظیفه صوفی اسلام بهشت مقام جد بزرگوار خود کردند و حضرت والا سه صدو بیست وسه تومان هفتم


( ۱۲۰۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
فرمان یعنی مرعومان سه روپیه و سه ربع یکروپیه کابلی نقد و سه صد و هفتاد خروار و نود وهشت من بوزن هرات
جنس از حبوبات بنام نیاز او چون هردو ( میرزا محمد عمر ) و ( میرزا عبدالقادر ) و ( میرزا ابوبکر ) و ( میرزا
حیدر ) و ( میرزا عبدالحمید ) و ( میرزا عبدالصمد ) و ( میرزا محمد ) ( ومیرزا عبد الباقی ) و میرعطا
و ( میر سلیمان ) بر حال فرموده فرمان کرد که دخل و کشت و مالیه اراضی خالصه دیوان را که از قدیم باسم
جایداد وعوض وظیفه ایشان در دیوان سلطنت معین است کارمانیکه مامور است بدهند و ایشان اختیار فروختن
زمین را نداشته باشند و هر زمانیکه پادشاه اسلام خواسته باشد از ایشان گرفته بدیگری بدهد مختار است چه
املاک خالصه زر خرید ایشان نیست و پادشاه را در ملک زر خرید ایشان دخلی نیست و هم امر کرد که میرزا
محمد عمر و میرزا عبدالقادر پسران خلیفه الله وردی و میرزا ابوبکر و میرزا حیدر پسران میرزا محمد عمر که در
کابل امده اند مقیم کابل بوده در هرات نروند که از نوایه ساز شقاق نشوند واهل وعیال ایشان را که از پیش
چنانچه گذشت حکم در کابل آور دن کرده بود عفو فرموده امر کرد که همچنانکه هستند در هرات باشند
و میرزا عبدالحمید و میرزا عبدالصمد پسران میرزا محمد عمر را بجهة سرپرستی عیال و اطفال ایشان مامور
هرات نمود و هم در تضاعیف بواقعات مسطوره جنرال شیر محمد خان بفرمان حضرت والا که بنامش
شرف اصدار یافته بود باغی در هریک از عرض وطول ششصد ذرع بدور سه پشته که جانب شرق
و جنوب لشکر گاه ارگ کلان واقعند بنیاد نهاد و از آب دره ( شتل ) که قبل ازین در همه جایشان شاه علی
رقم شده است و آب دره ( دق ) نهری درین باغ جاری ساخته اندرون باغ را بشانزده قطعه مربع قرار داده در بین
هر قطعه بشانه باغ مجله واقع عرض راه کابل و جلال آباد که بشهاب الدین ملقب بشاه جهان از سلاطین مغولیه
در وقت آمدنش از دهلی در کابل و باز گذشتن جانب دهلی در روز هفدهم شعبان سال هزار و پنجاه و شش هجری
احداث باغ مذکور ونهری بعرض چهار ذرع دران امر اجرا کرده دو صد رفت که هنوز باقی و از ترمیم و تربیت
اعلیحضرت سراج الملة و الدین که عمارات عالیه از بیت الحرم وغیره در اندرون آن مرتب فرموده از حالت اولش
اگرچه کسی ندیده بنظر مشاهده، قیاس اینکه همواره تحت نظر پادشاهانه ایشانست وعشرتگاه خاص و عام میباشد
گذر هرسال سه چهار بار بساط بزم سبزه تماشا دران می گسترند بدرجات اوفق واولاست خیابانها ترتیب داد و ان باغ
بزرگان در موقعی اتفاق افتاده که حد شرقی و جنوبی بمسافت و فاصله يك كرده از کوه دور است و جانب شمال
مغربش نیز از کوه دور است و از جمله پشتهای سه گانه یکی بخاروی دیوار دور است در خارج متصل دیوار
شرقی باغ اتفاق افتاده است خلاصه بفرمان حضرت والا چهل و سه هزار اصل نهال چنار عریص ویکهزار و یکصد
اصل تاك انگور و یکصد و چهل اصل نهال زرد الو در نيمسال با ر باغ غرس نمود و هم در خلال احوالیکه
بشرح رفت حضرت والا عبدالله خان وكيل التجار مقیم مشهد مقدس را فرمان کرده در کابل خواست وقبل
از شرف وصول افگندن این منشور ملارضا نامی از کروه ضاله نجدیه در روز جمعه هفدهم ذیقعده اعلیحضرت
ناصر الدین شاه قاجار را بعرض راه طهران و مزار بزرگوار حضرت عبدالعظیم (۱) بن عبدالله الحسنى که پادشاه مذکور
بقعة آنرا در سال یکهزار و دو صد و هفتاد از آجر مذهب ساخته و برافراخته بپرداخت هدف گلوله تفنگچه تمام مصرع
شش لوله کرده بقتل رسانید و حضرت والا از قتل او بغایت متأسف گشته عبدالله خان را معطل فرمود و حاجی ثانی بیت اخیر
عطاؤ الله خان تاجر ارباب مقیم بمبئی مرثیه در تاریخ قتل او از طبع نقاد بپرورده انشاد کرده که از جمله سه بیت بحساب جمل
جهة تاريخ قتل او ضبط و ثبت گشت یکهزار و سه
بروز جمعه و هفده ز شهر ذیقعده بوقت عصر چوشد کشته شاه با تمکین صد و سیزده
کفت حاجی عطا والله سال تاریخش سؤال کرد ز پیر خرد بقلب حزین منتهی میشود
جواب گفت تحقیق هاتف غیبش که بودی جای شهادت نصیب ناصر دین و بی کستین
برای استمرا
(۱) السيد عبدالعظیم ابن عبدالله بن علی الشديد بن حسن بن زيد بن حسن بن علی کرم الله وجهه ومكنی راست چون
بابو القاسم ومضجع مبارکش در ارض ری در مسجد شجره و زیارت گاه اقاصی و ادانی است تنافی و
کردی


( ۱۴۰۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
و همدر اضعاف واقعات مسطوره دوست محمد نامی از مردم غوریات هرات که زوجهٔ منکوحهٔ مدخولهٔ
رحمت الله نامی را که در وقت بغی و طغیان اشرار هزاره از راه خدمت دولت و اتحاد و امداد ملت در ارزگان
رفته بود در حبالهٔ ازدواج خود چنانچه گذشت در آورده و حضرت والا او را ده هزار روپیه جرم فرموده
و با اینوقت محصول نه پیوسته بود میرزا محمد حسین خان کوتوال را فرمان و تا کید رفت که از وی حصول کند
و هم هفت هزار روپیه خون بها که بها یمت کشته میشد و نشده اروی گرفته تحویل خزانه کند وا کراز ادای این
هفت هزار که اضافه ازده هزار روپیه جریمه است عاجز آید پس از وصول آن ده هزار روپیه بقلتش رساند
و مقارن اینحال در روز هفدهم ذیقعده ملا محمد رحیم خان از فوت ملا کبر پدرش بمنصب احتساب رستاق، سرافراز و از
عطای خلعت ممتاز گشت و همدرین ایام قاضی عبدالشکور خان که دوسه ماهی پس از فوت امیر محمد خان حاکم قندهار چنانچه
گذشت با میرزا محمد حسن خان و حسام الدینخان سر دفتر و کوتوال قندهار بفرمان حضرت والا اجرای امور حکومت آنجا را
و علاوه کار قضا کرده و جسور شده بود دست بکار سیاه مظالم کشوده بهمان عادتی که از حکومت و وظیفه اش قرار
گرفته بود سپاهیان نظام را بی آنکه از افسر ایشان رخصت و اجازت حاصل کنند در محکمهٔ شرعیه خواسته
امر صف بستن و به پیش روی خود بچپ و یسار بپا ایستادن میکرد و یکاریکه از خود دانقند نمیگذاشت لاجرم
سپاهیان شکوه بمیگد محمد صادق خان و میرزا نظام الدینخان امین نظام برده داد خواستند و ایشان معروض پایهٔ
اریکهٔ خلافت داشته حضرت والا در روز بیستم مذکور ماه مزبور قاضی عبدالشکور خارا اقامهٔ تنبیه و تهدید
و نکالست و عجز از امور شرعیه مداخلتش را در دیگر کار منع فرموده از جسارت باز داشت و همدرین هنگام محمد
علی خان حکمران قندهار امیر محمد خان و میرزا محمد اسلم نامی را که محمد اکرم برادرش از سبب امری در کابل
محبوس بود باصدار فرمان حضرت والا محبوس و ذلیل کابل کرده هم در روز دوشانبه بیست و هفتم ماه ذیقعده
حضرت والا آقا عباس برادر آخند غلام حسین روضه خوان را که در بازار هرات قندهار مسکن و پیشهٔ روضه
خواندن داشت فرمان کرده در کابل خواست که ترک حرفهٔ مذکور نموده بدیگر کسب تحصیل امر معیشت کند
چه بدعات ابتر سنیه که در روضه خوانی و تعزیت داری حضرت امام حسین رضی الله عنه روی روز آمده بود
از طرف دولت چنانچه گذشت قدغن شده بود و همدرین هنگام پنجاه و چهار خانوار ارقو، اچکزائی که موطن
و مسکن ایشان از تعیین خط و نقاط فاصلهٔ سرحد داخل خاک مقبوضهٔ دولت انگلیس شده بود از راه هجرت وارد
قلعهٔ جدید واقع بولدك گشته و حضرت والا از عریضهٔ میجر محمد اسلم خان بحالت ایشان آگاه گردیده میرزا
محمد حسن خان سر دفتر قندهار را فرمان کرد که همه را از اراضی خالصهٔ دولت داده امر فلاحت کند
و ایشان را ببان کار خواستار اراضی و عقار مردم هزاره شده چنانچه بیابد در هزاره جات مسکن و ماوی داده
شدند و همدر اثنای این مقال عبد الرسول ولعل محمد نامان از قوم الکوزائی که در توپخانه ملازمت داشتند
و محرك بلوای فوج نظام شده بودند و حضرت والا امر کرده بود که هر يك یکهزار و پانصد روپیه جرم گرفته
بعد هر دوتن را بپاسا رسانند بدار سیاست کشیده و هلاك شدند و همدرین ایام از عریضه واستدعای میر زا محمد
حسین خان سردفتر قندهار پنجاه وهفت تن از میر کره کان سواران کشاده مردم خوست و بامیان و کوهستان
کابل را حضرت والا مأمور ضبط و ربط غادرسی و ده کلهٔ قندهار و محل و دخل و جوهات آن دیار که از
دست خود مردم قندهار زبان یافته خسارت پذیر گردیده بود فرمود و همدرین وقت چندتن از بزرگان مردم
پنجشیر چون محمد کریم خان و محمد امین خان و در محمد خان وسعید امیرخان ومیرزا رحیم خان وفیض محمدخان
وابوالفیض خان و غیره که پس از فتح کافرستان با محمد علیخان وکیل سیغان شرف تقبیل سده علیا حاصل کرده
و بخلاغ فاخره ممتاز گردیده رخصت باز گشت یافته بودند شرحی از خدمت و صداقت لنگر خان پنجشیری نسبت
بدولت معروض داشته استدعای عفو تقصیر او را که محمد علیخان و کیلش بحضور انور وا لا مقصر
و متقاعد از خدمت دولت قرار داده چنانچه گذشت با چند تن محبوس و مأمور اقامت ترکستان شده بود


( ۱۲۰۹ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
کردند و حضرت والا در روقیت و حلم مذکور ماه متربور در پاسخ عریضه ایشان رقم فرمود که در وقت
رخصت مراجعت دادن بشما فرموده شده بود که اصلاگر خان را تا کا قوم اوتید فصل کرده بروید و شما
از نيك وبدافعال او چیزی بعرض نرسانیدید حال آنکه از شما حسن وقبح کردار او استفسار فرموده شود
عریضه نگار گشته خواستار اطلاق و رها دادن او شدید پس در چنین صورت مكشوف سرکار ما نمیگردد که
راست معروضداشته اید یا بتعليم وتحريك لشکر خان نگاشته اید بهر حال تحقیق احوال او بروی کار آمده نيك وبد
افعالش مکشوف خواهد گشت و در میان کار همچنانکه از پیش اشارت رفت قرین عفو حضرت والا ورهین
احسان دولت آمد و همدرین ایام از عریضه ملا عبدالوهاب معروف با خندزاده مانکی که ملفوف عریضه مردم
ترك زائی بدار الانشای پیشگاه سرير سلطنت رسیده بود بمسامع فیض مجمع حضرت والا رسید که ملا نجم الدین
آخند زاده مكانيكه مشتمل بر الفاظ قبیحه اند بدست مریدان خود که در نشیان وکنر وشگی
ودرة پيچ وغيره مواضع سكنتا وماری دارند داده و از سبب منع اشارت انگشت سبابه بعد از سلام نماز که ملا
مانکی نموده حکم بکفر او کرده و مریدان ملانجم الدین آخندزاده مریدان او را تمام از امامت نماز جماعت و مساجد
رانده اند واو بخامه التجا اینجا را معروض داشته استدعا کرده است که حضرت والا ملا نجم الدین را فرمان
کرده ازین امر که بدون استحقاق شرعی حکم بكفر او کرده استطتافش نموده است باز دارد و حضرت
والا در روز بیست و هفتم مسطور ماه ذیقعده بخامه خاص در پاسخ اینعریضه ملا مانکی رقم کرد که بخود
شما معلومست که ملانجم الدین از این دولت روی بر تافته واز راه فرار در کوهسار مقبوضه دولت انگلیس شتافته
در توابع پشاور قرار گاه یافته است پس سرکار ما در خارج از خاك مملکت افغانستان بهردوی شما چه
بگوید و بآب کدام تدبیر این آلایش کدورت ومسالمت را از دامن روز کار شما بشوید تا از ارتکاب
مناهی محترز و مجتنب آئید باری دعوای هر دوی شما در روز حشر نزد خدای تعالی (ج) و رسول (ص)
فصل خواهد شد چه هريك شما راه جدا گانه اختیار کرده بخیال ورأی خود مردم را بخویش
گرویده اید و در روز قیامت صاحب دین حق دحق و كیفر باطل را خواهد داد زیرا ::. هر کسی آن درود عاقبت
کار که کشت ::. و همدرینوقت مستر ( فرنگ مارتين ) برادر ( سر ایگوهن مارتین ) که رخصت حاصل کرده در
فرنگستان بخانه خود رفته بود در کابل باز آمد و هم صاحبزاده محمداس و عظیم الله خان در قلم نگار که شرح حالش
بافرمان آمدن او در کابل از پیش گذشت از پشاور ره نورد گردیده روز سه شنبه بیست و هشتم ذیقعده وارد جلال
آباد شده بلا درنگ آهنگ کابل کردند و همدرین هنگام سپهسالار اول غلام حیدر خان تو رو سه نفر اشتر و غیره
بارگیر را از اسلحه وغنایم کافرستان بار کرده با سه صد و هشتاد و سه تن مردو پسران ایشان که بکردکان از مردم
جدید الاسلام کافرستان بدست آورده و با چهل تن کنیز در جلال آباد فرستاده بود شاه محمد خان حکمران آنجا همه
را بكابل کابل کرد و حضرت والا کروککان را در پغان مقام داده جواری (۱) را بپرستاری حرم محترم شاهی
نگاشت و ازانسوی چون نامه حضرت والا که در باب مردم مهمند وقوم بنی بیاسیج نامه ( ویسرای ) چنانچه
گذشت فرستاده و نگار داده بود که تماعت مردم مهمند از ان افغانستانیست در کلکته شرف افگن وصول گشت
ویسبرای کتاب پیویج وتاب ذیل را نزد ( دیق ) کمشنر پشاور فرستاده نگار داد که از طرف خود بسمه الار
غلام حیدر خان رقم کند چنانچه او سواد آنرا در پاس روی صحیفه خویش نقل داده نزد سپهسالار فرستاد
که (مق) و دیگر مواضع متوطنه مردم مهمند که ذکر آن در نقشه حدبندی که بعهد نامه شاماست شده و امیر
صاحب آنرا درست نموده با مواضعی که ذکر آن در نقشه تحریر یافته واضح میدارد که طرف سرکار انگلیس واقعند
وانجانب یعنی (دیق کمشنر) را معلومست که آن مهرنان یعنی سپهسالار بدستور اول (۲) فرموده بود که دعوی من
بدیگر حدیث نیست و او فرموده آن مهربان را منظور نکرده تا حال قطع وفصل آن معامله در بین سلطتین نشده
ونا آنکه که فصل شود مناسب نیست و از طریق دوستی دور است که آن مهربان از اعداد رجال مسلح در انحدود

ذكر
معاندت ملا
عبد الوهاب
با جناب ملا
نجم الدين
آخوندزاده

(۱) جواری
جمع جایزه
بمعنی کنیز

شرح مذاکره
انگلیسان در
باب مردم متق
و غیره
(۲) دستر اولی
کمیست که
با سپهسالار
تعيين وتصفية
آن حدود
چنانچه
گذشت کرده
بود


[ILL]


( ١٢١٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

امتناع اشعر یشۀ جنرال شیر محمد خان وملا عبد الوهاب خان مفتی فرمان کرد که اشرار نکوهیده کار مفسدت
دثار مذکوره را بازوجه قنبریلی بيك که خواهر غلام حسين بیكست محبوس وروانۀ کابل کنند چنانچه او همه را
فرستاده داخل زندان افعال خویش شدند و همدر روز چهارده هم مذکور ماه ذیحجه غلام حسین خان بن
حبیب الله خان جو انشیر که دروقت استیلای دولت انگلیس بر افغانستان چنانچه در جلد دوم بشرح رفت باپدر و عمش
امیر محمد خان از راه فرار در طهران رفته واز آنجا در لاهور آمده پس از فوت پدر و عمش بفرمان حضرت
والا چنانچه گذشت در کابل آمده بود از تغیر ناظر محمد اسمعیل خان به حکومت قوم وردك مأمور ومبرا فراز
گشت و همدرین احیان هشت تن از منسوبان سلطان محمد خان بن حاجی منور دل خان از سرداران قندهار که
فرار بودند وارد آبشار گشته و از عریضۀ میرزا محمد حسن خان سر دفتر انجا بسمع فیض مجمع حضرت والا رسید.
در روز مذکور میرزای مزبور را فرمان رفت که اگر فرمان اجازت آمدن در افغانستانرا با خود داشته باشند
فبها المطلوب والا همه را نگاهداشته معروضدار دو بحكميكه درباره ایشان صدور یابد بپردازد و همدر اثنای مقالائیکه
تحریر در آمده ثبت وضبط شد. سه تن از امردان مهر منظر که در سلك موزيكچیان فوج پیادۀ نظام هرات
منسلك بودند دل عشاق ربوده بعضی از سپاهیان فوج مذکور فریفته جمال و گرویده عشق خلاق جلال ایشان
شدند و دل داده گان و آرزو مندان وصال آنان در هر روز و شب باهم در نزاع وجدال اویخته نزديك شد که قتال
در بین فوج وقوع پذیرد و براند محمد صادق خان آگاه گردیده باندیشه اینکه مبادا فتنه حادث شود هر سه تن پسر
امرد را از جمع موزیکچیان فوج هراتی خارج کرده داخل موزیکچیان فوج پیاده نظام قوم نورزائی نمود وشیفته
شده گان پسران مذکوره بر آشفتد بیست و دو تن از افسران كوچك وسپاهیان فوج هراتی چون محمد ابراهیم خان سارجن
واحمد خان وغلام خان ومحیی خان کپتان ومحمد عمر خان حوالدار وعطا محمد ونيك محمد وسلطان محمد و فیض محمد
و محمد علی و میرزا جان و محمد رحیم و نظر محمد و شهسوار و جمعه و دولت محمد ومهر على و سمندر
ومحمدا كبرو محمد عثمان وغلام محمد وگل محمد کوتواله داران و جمعی از سپاهیانرا هر حیله که دانستند و هر فریب که
توانستند باخود یار ساخته و همه را بفتنه برانگیخته بر راند محمد صادق خان ریخته سنك وچوب زیا دروی انداخته
ولوای بلوا افراخته بتسلط کشتن او پرداختند و آنگاه که عقده غیظ وحشم را بحرکات ناهنجار از دل بکشادند
بخود رسیده از بیم سیاست بقصاص همگنان در خطیرۀ خرقه متبرکه درآمده بست نشین شدند و از جمله سارجن
محمد ابراهیم خان بساعت هشت قبل از نصف روز یکشنبه هفدهم ماه ذیحجه بدرب ار حکومت قندهار شده ماجرا
به محمد علی خان حاكم وملا عبد الشکور خان قاضی و حسام الدینخان كوتوال وعبد القادر خان خزانه دار وحاجی
عبد الشکور خان تاجر باشی بازداشت و ایشان بلادريك آهنگ خرقه متبرکه نموده بزبان ملایمت و تسلیت سبب
بلوا و مخاصمت ایشانرا با براند محمد صادق خان بپرسیدند و ایشان که از کردار ناهنجار خود شرمسار بودند کتمان
بیان واقع که باعث الزام ایشان بود نموده بگفتند که از جور وستم براند محمد صادق خان وميرزا نظام الدینخان امین
نظام وميجر عبد العزيز خان این رفتار نکوهیده اختیار کرده اند تأخیر سفر گردیده بپادشاه رسد وستمکار را
زجر وتوبیخ کند و ایشان بعزم اطفای نائرۀ فتنه عریضه از ایشان و طبق اظهاری که کردند حاصل کرده بمطایه
و مواجهۀ ایشان خواتیم (١) خویش در برآن بر نهادند و بپيك ضروری در کابل فرستاده ایشانرا تسکین خاطر
داده از خطیرۀ خرقۀ متبرکه بر آورده مواضعه (۲) نهادند که تا پر تو وصول افکندن حکمی که از پیشگاه حضور
حضرت والا شرف صدور و عز حصول یابد بر اند محمد صادق خان و امین نظام وميجر عبد العزيز خان داخل اقامتگاه
فوج نشوند و حضرت والا در روز دوشنبه بیست و پنجم ذی الحجه فرمان کرده براند محمد صادق خان ومیرزا
نظام الدینخان وميجر عبد العزیز خان را با پانزده تن از سپاهیان فوج مذکور هراتی بوكالت بجماعت فوج مخمور
و آنانیکه مرتکب شور وغوغا شده بودند در کابل خواست که انشا الله شرفیاب تقبیل سده علیا شدن و بحق و مبطل
بتردن طرفین ایشان در موقعش نگارش خواهد یافت و همدرینوقت میرزا محمد حسن خان سر دفتر قندهار که حواله

ذکر شورش فوج پیاده هراتی
(١) خواتیم جمع خاتم بکسر تا انگشتر و چیز آن که بدان مهر کنند
(٢) مواضعه باهم درقول وفعل شرکت کردن و قراری دادن


( ١٢٤٥ )

( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان )
( سراج التواريخ )

بیست و چهار لك روپیه کابلی از مالیات و وجوهات ولایات قندهار و نواحی آنرا بمجله داد خزانه بصرتیپ میر میرزا
خان تفویض و امر تحصیل کرده و او دوازده لك را بوصول آورده دوازده لك ديگر را بواسطة مهلتیانه معطل گذاشته
و سه ماه از سالیکه میبایست حصول میشد گذشته بود یکتاب سبب عدم وصول آنرا از وی پرسید که اگر
حواله وجوه مابقی ناحق و گفتگوی باشد نماید والا باعث تعطیل تحصیل آنرا بنگارد و اواز جواب عاجز آمده
میرزا محمد حسن خان ماجرا معروض پایه سریر سلطنت داشت و حضرت والا بخامه تنبیه و تهدید سر تیپ مذ کور را
بر نگاشت که سبب بطالت خود را که در خدمت دولت نموده است معروض دارد و او عفو تقصير خواسته بقية
وجوه مسطور را بتعجیل هرچه تمامتر حصول کرده همدرين هنگام ملك قطب خان اچك زاي که با غلام نبی خان
بن سربلند خان قوم مذ کور چنانچه گذشت از راه هجرت در قندهار آمده بود از آنجا وارد کابل گردیده
شرف بارحاصل وعرض کرد که پانصد و شصت و چهار نفر از قومش هجرت اختیار نموده و در موضع مرغه چمن
آمده مترصد صدور امر حضرت والانند حضرت والا میرزا محمد حسن خان مذ کور را فرمان کرده همه را
در تحت نهر جیغه قندهار از اراضی زر خرید دولت مزرعه و کلاته داد ومقارن اینحال شهزاده آزاده سردار
حبیب الله خان آهنگ مهمانی حضرت والا کرده در روز پنجشنبه بیست وهشتم ذی الحجه عريضة دعوت نگاشته
ارباغ بلند در قصر جهان نمای واقع هند کی خال موسوم بجبل ستون استدعای رونق افزا فرمودن موکب
سعادت کو کب همایونی کرد و حضرت والا که چندی رنج درد نقرس کشیده قوة طبیعی ذات شو کتسیاتش ضعیف
گردیده بود بخامه خاص بنور حدقه دولت و نور حدقه سلطنت شهزاده آرا با مروح از پیلاق کاه بالغ مذ کور
مسطور ومحرسول داشت و وعده ورود موکب مسعود را در روز یکشنبه آینده گذاشت ورقم کرد که انشاء الله
انراه علی آباد تشریف فرمای میهمان گاه میدنت پایگاه می شویم که هوای شهر بمزاج من نا گوار است چنانچه
در روز مذ کور شرف اهنگان دعوتگاه مزبور شده بزم خجسته محتشم ایده فوت سرایا میمنت بهای رفت و
شهزاده از دعا و اظهار خشنودی پدر تاجدارش که نسبت بوی کرد گردن فراز دهر و عقبی شده شکر گذار
پرور کار گشت

( وقائع سال هزار و سیصد و چهارده هجری مطابق پیچی ئیل ترکی )
در روز شنبه غره ماه محرم حضرت والا محمد علم خان حکمران قندهار را که عریضه نگار پایه سرير سلطنت
شده از خود سر و بدون اجازت دولت در قندهار آمدن عباس خان بن محمد عمر خان بن غلام رسول خان
برادر سدو خان قوم هوتك که بامادر و پدر و عشیره اش روی از دولت وسعادت بر تافته در هند رفته واز انجا
در قندهار آمده و او مهر و ننداخته بود فرمان کرد که او را بحراست تنبیل کابل کند و همدر آغازهین وقائع
بشرح رفته سال گذشته محردم قوم وزیری متوطنه خاك مقبوضة دولت انگليس بتحريض وترغيب حاکم علاقۀ
دور دست بخلل وغارت رعایای این دولت کشوده و حضرت والا از عریضه سردار کل محمد خان رتیب و کمراج
وزیربان پایمة دولت انگلیس خبر گشته بویتر ا نامه نگاشت که حاکم دور و مهدم وزیری را ازار تکاب امور
خلاف قواعد مودت واتحاد باز دارد و او که از مانع شدن اشرار قوم وزیری عذر عجز خویش و عدم مطیع
و منقاد بودن ایشان داشت برنگاشت که محردم وزیری هنوز رهسپار فرمان پذیری نشده اند که بتمم کار کشان ولات تولد
مفسدت کنند و هم از تحريك و ترغیب نمودن حاکم دور می محردم وزیری راطشمه شتر انکار اور دو حضرت والا از انکاره یستر ا
سردار کل محمد خانرا فرمان کرد که رعایای ایندولت را امریق صلاح آرامش کنند تا اگر کسی مرتکب و مباشر
ایذا و آزار ایشان شود از دم تیغ وضرب کاوله پاداش کردار ناهنجار خود بیابد پاین از صدور این منشور
مکشوف افتاد که دولت انگلیس از نقطة وزمنك تا منتهای روی متوطن مردم وزیری بات هفت هشت منزل
مسافت را بدون محافظ مهمل و مختل گذاشته از ضبط و ربط آن گذشته اند و امین خان و باصر خان مامان اثر
( خوانچه خیل) قوم وزیری ساکنان موضع در خیلی موقع (دور) و مقرب خان با پسران خود و ملك كو جاحان

وقایع سنه
١٣١٤ هجری
نبوی صلعم


( ١٢١٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

ومرور وشمشیر بامان ساکنان موضع ( زوی سیدگی ) سرحد را خالی از حارس و محافظ دیده بای در بادیۀ
سرقت وقتل وغارت نهاده اند و هم حاکم ( دور ) ایشانرا مانع نیامده بل باعث ومحرك ایشانست پس خلیفه نورمحمد
خان که زیر دست سردار گل محمد خان روبروه خدمدت دولت بود بعزم اینکه از مکنون ضمیر حاکم ( دور )
آگهی حاصل کند نامه نزد او رسند نام انگلیس که بانتظام مهام موضع (دور) مواظبت داشت فرستاده طالب
(۱) تاز خون اموال منهوبه وثأر (۱) انفس مقتوله رعایای ایندولت شد واو ازنامۀ ویسرا که ازمکاتبۀ حضرت والایرايش
وطلب خون نیافته روی از برانگیختن مردم زوی تافته چنانچه گذشت انکار کرده بود نابچار گفته هفت نفر اشتر و چند میل
گردن از تفنك ازجمله اموال تاراج کرده مردم زویی تعلقۀ دولت انگلیس را نزد او فرستاده نگار داد که مابقی
کشنده خو
را نیز جستجو کرده و بدست آورده ارسال میدارم و چون خلیفه نور محمد خان این نامۀ ( او رسند )
یشاوند
را نزد سردار گل محمد خان ارسال داشته و او تحسیل کابل نموده پس از پرتو وصول افکندن
فرمان حضرت والا که بنایش شرف اصدار و محن ارسال یافت فهرست اموال منهوبه وتعداد مقتولین و مجروحین
را نزد انگلیس مذکور فرستاده رقم کرد که در حالت همجوار ومتحد بودن دولتين چنین حرکات مخالفانه از
رعایای آندولت نسبت برعایای ایندولت بوقوع پیوسته و افسران اضلاع سرحدیه دزدان ورهزنان مردم وزیری
را از افعال نکوهیدۀ ایشان باز نمیدارند تا که چنین امور را بروی روز آورده رعایای طرفین را درتشویش
واضطراب انداخته باعث اختلاف افکار کارکنان سرحدیۀ دولتین میشوند پس ازصدور این امور باید بصاحب
دولت آگهی داده و پارچۀ ازبکۀ امارت باویسرا باب مذاکره و مکاتبه کشوده گردد وازتعدی سرحد داران
دولتین مورد ایراد آمده لفظ بطالت بنام ایشان سمر و مشتهر گردد که حراست سرحد نمیتوانند و نظر بچنین
معایب وو خایم لازم ومتحتم است که قبل از آگاه شدن امنای بزرگ دولتین اموال منهوبه مستر دودیه وقصاص
مقتولین از روی فهرست ادا شود و بروش قومی ورواج عمومی خود ایشان فصل وقطع گردد تا پس ازین
رعایای آندولت مرتکب قتل وغارت نشوند كه انشاء الله فیصله یافتن و نیافتن این مناقشه در موقعش رقم خواهد
شد و همدرین هنگام سردار گل محمد خان بپاس و فرمان حضرت والا نامۀ تمدیدی با جایگاه سپاه بقرب آن در
فاصلۀ هشتاد وسه ذرع جانب غرب قلعۀ ( تالش ) احداث کرده اساس نهاد وقلعه ( تالش ) را مرمت نموده
انباز خانۀ علوفه و آزوقۀ لشکر قرار داد وهم باغ بزرگی احداث کرده بساختنش پرداخت و همدر
خلال احوالیکه بشرح رفت کرنیل فیض الدین خان که از کابل بامداد اطعام چنانچه گذشت
مامور ایالت لغمان و وارد انجا شده بامر حضرت والا بساختن راه از درۀ علشکار جانب کافرستان حال موسوم
بنور ستان پرداخته بود تا روز غره مذکوره ماه محرم موازی پنجهزار و چهارصد ذرع درطول وشش ذرع
دوعرض راه را ساخته ازسنگ و خاشه خاشاك پرداخت و هم سپه سالار غلام حيدرخان ازجمله مسلمانیکه حضرت والا
از ابوه کرد و کوهستان کابل بلمغان چنانچه گذشت طلب فرموده و پس از کرد آمدن ایشانرا ازراه تعلیم امور
ضروریۀ دین بمردم جدیدالاسلام کافرستان در موضع نرك ژهاد گسیل کرده بود در روز دو شنبه سوم محرم
بیست تن را باصد تن پیادۀ ساخلو دردرۀ و ایماکاتی وای پارون بسر کردگی محمدزمان خان افریدی وبیست ودو
تن را با پنجاه تن پیادۀ ساخلو بسر کردگی احمدشیرخان ختك بدرۀ ارلسیار سنياو لشه کام و اتكل مامور تعلیم مردم
جدیدالاسلام کرد وقلعۀ درموضع ده پشکی امراحداث نموده قرارداد که محمدزمان خان با پیادگان ساخلودراندرون
آن جای گزیند و هم چند تن ترجمان ازمردم کتار وکیبر و ارۀ پیچ همراه معلمین گذاشت ومعلمها و پیاد گان
ساخلورا امر کرد که در ده موقعیش جای اقامت بگزینند وازپس آن پنجاه وسه تن دیگر از معلمین را مأمور
صدور تعلیم و تلقین مردم کاموز و کامتوز ومنده گل کرد و همدرینوقت عهدنامه وعريضة فرقه جلیه محمدزای که ازدر
اشتهار جشن قومی در روز هشتم ماه ذی الحجه سال گذشته تقديم حضور انور کرده از جانب جمهور ملت افغان بلقب
متلقبه مات ضياءالمله والدین را مخصوص نزئین سکه و نگین حضرت والایچنانچه گذشت ساخته وحضرت والا شرح عریضه
افغانستان