(۵۹۸)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

يك مضمون رفت كه مواظب ومراقب حال سردار محمد اسحق خان و هوا خواهان او بوده در هر جا که دو چار
ایشان شوند زنده نگذارند و مال و متاع ایشانرا غارت کنند و از انسوی سردار محمد اسحق خان که در خان آباد علم
تصرف افراشته بود چیزی از سواران رکاب خویش را از راه ترکتاز در نواحی اندراب که سردار عبدالله خان
فرو کش کرده بود کاشته پاسواران قراول او که مشغول حفاظت اطراف بودند دوچار گردیده از راه هزیمت
نزد سردار محمد اسحق خان باز گشتند و هم عمال وضباط اندراب که سردار موصوف همه را از عطای خلعت
ومژده احسان و مرحمت که پس از کامیاب شدن بایشان عنایت خواهد کرد بخود رام ساخته بود از روی روی
برتافته نزد سردار عبدالله خان شدند ودرین اثنا محمد سرور خان پیشخدمت دربار معلی از پروان حال موسوم
بجبل السراج باسه هزار تن سواره و پیاده مسلح از مدمش و سراج الدین خان حاكم پنجشیر با مردم ایلجاری
پنجشیری از راه معاونت بسردار عبدالله خان پیوسته تعداد لشکر او بیقه دهزار تن مرد پیکار رسیده قوت و حشمتش
افزون گشت و در روز شانزدهم ماه ذیحجه فوج پیاده هزاری لهو گردی بسالاری جنرال عبدالوکیل خان بامر
حضرت والا از قله ای سیاه ساچه خیمه معاونت از کابل بجانب ترکستان بیرون زد و از جانب دیگر نائب سالار غلام
حیدر خان در روز مذکور از کتل خولد گذشته عبور کرده در موضع سر بغه تاشقر غان فرود شد و از انجادر روز
هفدهم ماه مزبور وارد سبز آب هزاره بهسود گردیده منزل بمنزل طی مراحل کرده در بامیان بسید شاه خان
برگد پیوست و هم سه هزار سواره و دو هزار پیاده از مردم هزاره دایزنگی ودای کندی باجان محمد خان
حاكم ومیر آقاخان ومیران ایشان که از منزل سبز چشمه چنانچه بشرح رفت از سید شاه خان جدا گشته برای
فراهم نمودن این لشکر رفته بودند بنائب سالار غلام حیدر خان وبر گد سید شاه خان پیوسته غیر ازین سپاه
دوازده فوج پیاده وشش فوج سواره نظام وسی وشش عراده توپ در بامیان انجمن شدند و در خلال احوال
مذکوره سید شاه خان از بامیان کوچیده وارد سیغان شده سواران نظام را مأمور آق رباط کرد و از انسوی
جنرال نجم الدین خان خسر سردار محمد اسحق خان وقادر خان سرهنگ و میر دلاور خان که با پیاده ساخلو
وسواره نظامی وملکی در قلعه شش برجه واقع کهمرد بعزم راه گیری سپاه کابل اقامه داشتند باستحکام قلعه
مذکوره پرداخته و خندق عمیق بدور آن کنده بمردم هزاره شیخعلی و تاتار کس فرستاده دعوت بیاری
و معاونت خویش کردند و ایشان سر باز زده پیام دادند که تیغ بغاوت بروی پادشاه اسلام نخواهیم کشید ومقارن
الحال ولى شاه بيك وفقير بيك پسران سعید محمد خان دو آبی از راه معاونت دولت در سیغان نزد سیدشاه خان
آمدند و در خلال اینحال محمد قاسم نامی پس از گرفتار شدن سرتیپ شمس الدینخان حامل مکتوبات سردار محمد اسحق خان
که برای بزرگان کوهستان و کوهدامن و پنجشیر مصحوب او فرستاده و او محبوس و روانه کابل شد چند نامه دیگر از سردار
موصوف رایام بزرگان مواضع مذکوره با خود برداشته رهسپار منزل مقصود گشت و در خنجان گرفتار دست خادمان
دولت شده بصحابت و حفاظت دو تن از سواران نظامیه وانجادر باریکار فرستاده آمد و بپاسا رسید و هم عبدالرشیدخان
برادر جنرال عبدالوكیل خان كه بامر وفرمان از خدمة دولت بامر حضرت والا راه غوربند و شیخه، و گرفته
بود که بقدم جاسوسی کم وكيف احوال را مطابق واقع نگار دهد در روز هجدهم ماه ذیحجه وارد غوربند شده
متعاقب او يكهزار وشصت و یکتن از مردم ملکی نجراب که اسلحه سرکاری داده شده مأمور حفاظت کتل
چازدر گردیده بودند و هم امر شده بود که اگر دیگر خلل در کتل مذکور نباشد بالا در يك آهنگ ناله ويرفك
هزاره شیخعلی کنند چنانچه ایشان کتل را از زلل وخلل پاك دیده بعزم تاله وبرفك وارد غوربند شده
بعبد الرشید خان پیوستند و مقارن اینحال از عريضه جنرال غوث الدین خان که در باب معامله هشتادان بحکمران هرات
فرستاده و او چنانچه گذشت ارسال پایه سریر سلطنت داشته بود حضرت والا را بدعتا کره ناظم الملك وجنرال
تکابن آگهی دست داده در روز نوزدهم ماه ذیحجه از حضور حضرت والا برای حکمران هرات ارقام و ارشاد
رفت که از دستور العمل این نکته البته جنرال غوث الدین خان غفلت و اهمال نخواهد کرد و سخن همان است
جواب عريضه
جنرال غوث
الدینخان


( ٥٦٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
که او را سر رشته داده شده که در جائیکه حق نداریم و حقیت آنرا بثبوت نمی توانیم میرسید چیزی اظهار نکنیم
و جائی را که حتمیت و سند ملکیتش موجود است میشاید که و انگذاریم بهر حال سخن را تطویل نداده قطع
و فیصلهٔ این منازعه را نمایند زیرا که این گفتگوی ما با کار گذاران ایران ما را از دیگر امور نزديك و دور باز
میدارد و از آنسوی جنرال مکلین که جنرال غوث الدینخان سه روزه وعده جواب داده و ماجرا را بحکمران
هرات فرستاده زان روانهٔ حضور اقدس نموده بود که این منشور بجوابش رفت چون چند روز از موعد مذکور
گذشته و بر شد قبل از وصول این حکم والا چگونگی حال را بمیسرا نگار داده فیصله منازعه را معطل باستصواب
رای و جواب امنای دولت انگلیس گذاشت چنانچه از نوشته او که در هند فرستاد مکتوب فارن سکرتر بپایهٔ
سریر سلطنت رسید که از زبان درازی و بلند پروازی جنرال غوث الدینخان در باب موضع و محلی که سند و حجت
قوی و برهان قطعی حقیت آنرا ندارد و زبان مباحثه میکشاید اولیای دولت ایران نزد امنای دولت انگلیس شاکی
شده اند بناءً بران اطلاع داده شد که جنرال موصوف از سخنی که سود و بهبود دولت نباشد باز داشته آید تا منقضی
بروی کار نیاید و جواب اینمکتوب فارن سکرتر در موقعش مرقوم خواهد گشت انشاءالله‌تعالی و هم در روز نوزدهم
مذکور حضرت والا دستخط خاص سید شاه خان را که وارد سیغان شده بود در باب حرکت و درنك و قواعد
ترك شتاب و آداب جنك نگار فرمود که از ورود شما در سیغان خدا یار و ظفر همعان باد و میباید که همه تن
هوش بوده روی بدیگر سوی ننهید و تا افواج دیگر با نائب سالار غلام حیدر خان از بامیان وارد سیغان و باهم (۱) تردید
معاضد و همدنان نشوید و تهاجمی سره سامان دویدن را اختیار نکنید که تمام امور و دستور حرب تدبير وتانّي بازگردانیدن
است نه شتاب و تردید (۱) و هم درینروز مردم قطغنکه دو آب و روئی و غیره را تا رباط و چیچل اندر رنامهای و باز آوردن
عدیده از حضور اقدس رفت و از خدمات ماضیهٔ ایشان و احسانات سابقه خویش يكمك بیاد همگنان داده ترغیب و زبون وفاسد
و تحريض بمعاونت افواج قاهره نمود و هم بپنج قطعه اشتهار هدایت آثار بنام مردم طوائف وسکنه سمك چارك گردانیدن
و جوی باری و زاری و امرخ و بیکن و سر پل شرف اصدار و عز ارسال پذیرفت که چون اسحق مر اقباق و ارمنی ۱۲
زاده بدعہد بی میثاق طریق عداوت و شقاق پیش گرفته و گردن اطاعت از کمند متابعت دولت بیرون کشیده
چونکه مادر
و نوکر دولت روس شده با رانت (۲) و تحريك او مرتکب تمرد و سرکشی گردیده است عزم جزم کرده‌ایم که لکها
محمد اسحق
نفوس از مردم اسلام را آماده نموده بزو و بهر که معین و محرك اوست حمله و یورش کنیم و تا اینروز غیر از سپاه
دختر تیمور
نظام که بیست هزار مرد خون آشامند هزاران مرد کارزار از دیار مواضع و مقام از همراه جانب آن بوم
خان ارمنی
و رزهر ساخته ام سی هزار تن دیگر از سپاه و افسر نظام در کابل حاضر و آماده دارم که بپای کنتل می‌نمایم بود لهذا
تا بیاری حضرت باری روز روشن را بر آن سیه‌دل شب تاری سازند پس شما را لازمست که آن ارمنی زاده را ارمنی زاده
زده از ملك بيرون كشید که سرخ رو و سرافراز دنیا و آخرت شوید و در ین‌وقت بروز بیستم ماه ذیحجه گفته شده
سید شاه خان و جان محمد خان حاکم دای زنگی از سیغان راه کهمرد برگرفته و میران هزاره را با سواران ایشان
مأمور دره صوف کرده شب را در دهن درهٔ کتل دندان شکن بسر برده روز بیست و یکم ماه مزبور داخل علاقهٔ (۲) ازرانت
کهمرد شدند و میران دای زنگی که ره نورد دره صوف گردیده بودند موضع ولیشانرا که مردمش رو از دولت بودن و نشان
دادن ۱۲
و سعادت برتافته با سردار محمد اسحق خان یکدل و یکجهت گشته بودند قهر و غلبه متصرف شدند و تمام دواب
و مواشی و مال و متاع ایشانرا غارت کردند و چپ و راست تاخته مظفر و منصور روی تاراج با مر سید شاه خان
بسوی بوینه قره و کشنده نهادند و مقارن اینحال عزیز نام کلانتر مکتوبی از جنرال نجم الدینخان و قدر خان -
شكن بيردل بيك وعبد الرحيم بيك بميرش و سيف الله‌بيك مشتمل بر استدعای معاونت و اغوای ایشان رسانیده
و ایشان روی از کوی سعادت برنتافته کلانتر مزبور را با نامۀ که با خود داشت نزد سید شاه خان و جان محمد خان حاضر
کردند و ایشان او را برسم ترنمانه بازی که داب سواران مردم ترکستانست بسواران اردو سپردند و ایشان او را
بناحق لب یکی از دیگر ربوده پاره پاره کردند و پس ازین آثار و شکونهای فتح دلاز نائب سالار غلام حیدر خان


(٦٠٠)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
بالشکر جراری که همراد داشت در روز بیست و چهارم ماه ذی حجه وارد منزل سوخته چنار شد و مقارن این حال
افواجی که در قطغن و مجس یاد منزل مقصود بودند باشش عراده توپ وارد خنجان گردیده دستور العملی در باب
حرکت وسكون وهبوط وفرود شدن بمنازل از حضور انور بدیشان رسید که مراقب حال خصم بوده و از
حركات وسكنات سپاه مأموره راه باميان استحضار و اطلاع حاصل کرده هر روزیکه لشکر سمت بامیان وارد
منزل خرم شود ایشان داخل غوری شوند تا از هر دو سوی در یکزمان باخصم رو بروی گشته طرح مقاتله اندازند
كه يك بديكری نتوانند یار و مدد کار شوند و پس از وصول این دستور العمل محمد سرورخان جيل السراجی
و سراج ایریغان حاکم مجشی مواضع مستعده را بابطال رجال استحکام داده خود ایشان با بقیه مردم و بزرگان
صالح اولنگي ومورتی و نشتل و بازارك بحشر و کوهستانی چون لشکر خان و بهادر خان و محمد رحیم خان و سر
کرده امیر محمد خان و سر کرده دین محمد خان ومنصور خان وميرداد خان ونجات خان وعبدالله خان وسيف الله
خان و صمد خان و محمد خان و خرم وملك وعبد الرحمن ومحمد نبی ومحمد اکبر وطوره خان ومحمد شفيع واميرخان وعين
الله وملك محى ومحمد حسين ومخزن بيك ومحبت خان وكلا بيك ومحمود خان ومحمد تقی و سرفراز و زیدالله ومخزن خان
و محمد حكيم وقلندر خان و مهرابشاه و محمدی خان و محمد اسلم و محمد نور و میر کلان در مواضع پغو و پشها و زرداسیان
ورم واقع خوشدره با محمد هاشم خان ایشيك آقاسی و سالار سپاه پشرو لشکر سردار محمد اسحق خان
دو چار پیکار شده باهم در آویختند و بطرفه العینی غنیم را از پیش برداشته شانزده تن از ایشانرا خون
هلاکت ریختند و بسیاری را جراحت رسانیده دوازده تن را دستگیر کرده اسپ وسلاح بسیار بدست آوردند
وخود محمد هاشم خان نیز زخم برداشته از راه هزیمت بسردار محمد اسحق خان ولشکرش پیوست و محمد
سرور خان با سراج الدین خان پس از حصول فتح از لشکريكه همراه داشتند چارصد تن را در خوشدره
و دویست تن را در موضع دوشی جای اقامت و حفاظت داده مظفرانه اقامت ورزیدند و آنگاه که حصول این فتح
از وصول عريضه محمد سرور خان و سراج الدین خان بپاية سرير سلطنت رسيده حضرت والا را آگهی دست داد
از راه مرحمت برای بزرگانیکه ذکر شد نام بنام خلعت فرستاده شد و هم مقارن الحال اسدالله خان وميرزا مريم
خان وملا غلام خان و شاه ولی بيك وعبد الرحمن ميرهزار ومختیاری خان و عليجان بيك ومحمد عليخان وفتح محمد
خان وميرزا حيدر عليخان وغيره بزرگان هزاره شیخ علی با جمعیت ايل و الوس خودها غير از مردم ناله وبرفک
که باغوای سید علی کوهی بپذرای اطاعت سردار محمد اسحق خان شده بودند در غوربند نزد عزیز
خواجه خان حاکم آنجا آمدند و مجموع پیاده و سواره هزاره شیخعلی و مردم غور بند بشش هزار تن مرد مسلح
رسیده ایشان عزیز خواجه خواست که باتفاق ایشان بالای مردم ناله وبرفك تاخته قتل وتاراج کند اما
حضرت والا فرمان کرده از تاختن بازداشت که تاجيك و بد رفتار و کردار اشرار ناله و برفک روی کار آمده
مكشوف نگردد که با لشکر باغیه یار میشوند و یا باولای دولت مدد کار میآیند بعد از طبق اختیار آنان بکار پردازد
و همدر اثنای این گیر و دار چهل خانه وار از قوم کفار کیامی بتوسط عبد الوكيل خان و چهل خانه وار از
کفار قوم کٹور پذیرای اطاعت شده قبول جزیه نمودند و هم مقارن اینحال يكنفر کپطان با هر سردار محمد
اسحق خان از راه جاسوسی وارد کوهستان کابل شده از نوشته حاکم استالف نائب مير سلطانخان كوتوال بورود
او خبر و مستحضر گردیده شیر محمد نامرا فرستاده او را با دور اس اسپ و یکمیل تفنگچه گرفتار ساخته در کابل
آورده محبوس زندان سیاستش نمود و همرین هنگام کرنیل ادلی نام انگلیس کشتم پشاور که در باب اختلال
واغتشاش ترکستان و بغی سردار محمد اسحق خان که بخیالش از تحريك و ترغیب روس مینمود بذريعة مكتوب
از حضرت والا استدعای کاهی حال نموده از حضور اقدس در روز بیست و پنجم و بیست و هفتم ماه ذی حجه بی هم
دو نامه بر طبق وارداتیکه بشرح رفت برای او شرف نفاذ وعز ارسال یافته اطمینان خاطرش داد
ذکر فتح قلعه شش برجه
و از جانب بامیان نائب سالار غلام حیدر خان و سید شاه خان بر كد باسپاه ظفر همراه قبل از وصول دو فوج پیاده
که سردار محمد اسحق خان از خان آباد چنانچه گذشت رهسپار معاونت قلعه گیان شش برجه ساخته بود در روز

فتح قلعة
شش برجه


(٦٠١)
(جلد سوم) (تاریخ سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

بیست و هفتم ماه ذی حجه راه قلعه مذکور را نزدیک کرده وجنرال نجم الدین خان را با پسر شاه پسند خان و قادر خان
سرعسکر که با چند دسته پیاده ساخلو و جمعی از سواران ناکاریه که در اندرون قلعه جای داشتند محاصره انداختند
و سواران مذکور تپ دربک را در خود بدیده از راه فرار آهنگ دشت سفید کردند و دویست تن سواره
نظام که اقامت حفاظت در باجگاه داشتند بنتیجه دیدن سواران ناکاریه که راه گریز می پیمودند دل از دست داده از
باجگاه برخاسته فرار کردند چنانچه دویست تن سواره نظام از راه قراولی تا باجگاه بام سید شاه خان برگذشته اثری
از سواران هزیمت آنجا ندیده در دشت سپید بحدود قلعه سرخ با سواران قراول سپاهیگاه جانب دار سردار محمد اسحق
خان بودند دوچار کار زار گردیده غالب شدند و محمد امین بيك برادر محمد رحيم بيك سیغانی را در تن خالوی خود از هوا
خواهان دولت کشته گشت و مخالفین مغلوب و منهزم گردیده تا در دو دشت سپید در تصرف خدام سلطنت آمده غلوغه
و آژوقه غنم که بعزم قلعه ششبرجه راهی بود و بقلعه دو آب شاه پسند رسیده بود تمام غنیمت سواران قراول مذکور شد
ومقارن اینحال میر درویش بيك ناکاریه ابی با میرزا شریف و میرزا عصمت الله خرمی و برادر زاده میرزا صوفی
و خوشی بيك و غلام حسين بيك و هشت تن از بزرگان ناکار از راه اطاعت نزد غلام حیدر خان نائب سالار آمدند
و او ایشانرا تسلی داده دل بجای آورد و هم عبدالرحيم بيك بن بدل بيك را از راه حزم و احتیاط در سیغان
وسيف الله بيك را در دو آب و حبیب الله بيك برادر او را با صد تن پیاده و سوار در کهمرد مأمور اقامت و حفاظت
کرد و هم سید شاه خان پس از تصرف کردن و استحکام دادن مواضع مذکوره حاکمان ایی بيك و تاشقرغان را
مكتوب فرستاده پیام داد که طریق اطاعت پیش گرفته دست از یاری سردار محمد اسحق خان بردارند والا افواج
قاهره را رسیده شمارند و دمار از روز کار خویش کشیده دانند و پس از ارسال داشتن این نامه و پیام در روز بیست
و هشتم ماه ذی الحجة الحرام باتفاق نائب سالار غلام حیدر خان و كرنيل حاجی محمد گل خان و کرنيل عبدالعلی خان
و جان محمد خان حاکم دای زنگی باقامت سپاه نظام روی بتسخیر بسوی قلعه شش برجه نهاده و چهار هزار گلوله
از دهن اتوپ صاعقه بار بدیوار آن زده رخنها انداختند و قلعه گیان خود را دوچار دمار (١) ديده امان جان
خواستند و ایشان جنرال نجم الدین خان و محمد هاشم خان پسر شاه پسند خان و قادر خان سرعسکر را با منصبداران
پیادگان ساخلو گرفتار و محبوس کرده دیگران را عام امان دادند و اسلحه آلات شانرا گرفته خود ایشانرا با هر سه
تن محبوس مذکور و غیره بسجایت و حفاظت صد تن از سواران هزاره روانه کابل نمودند و پس از فتح قلعه
مزبوره نائب سالار غلام حیدر خان از آنجا راه پیش رفتن برگرفته در منزل دو آب دایره کرد و میران هزاره
چون يوسف بيك و محمد اميربيك ايلخاني وابراهيم بيك و علیجان بيك وحسين على بيك وسيد شاه رضا بخش
و رضا قلی بيك و یزدان بخش بيك و غيره میرزادگان که با سواران ایشان موسوم ولیشانرا چنانچه بگذشت تاراج کرده
روی غارت جانب دره صوف وبویته قره و کشن ده نهاده بودند تا موضع زنیق و هاجر تاخته و خود را از مال
و مواشی و متاع و دواب مردم آن مواضع که رو از دولت بتافته اطاعت سردار محمد اسحق خان را پذیرفته بودند
کرانبار ساخته از آنجا با مر غلام حیدر خان نائب سالار رهسپار منزل باجگاه شدند و مقارن اینحال سردار
محمد اسحق خان که در خان آباد متصرفانه جای گزیده بود سواران تبعه خویش را امر محاربه کرده با محمد
سرور خان کوهستانی بمقابله پرداخته هزیمت یافتند و تاب دست او را نیاورده از راه شکست روی ستیز بسوی
فرودگاه اردوی سردار عبدالله خان نهادند و سواران لشکر اورهسپر مدافعت گشته بسیاری از ایشانرا بکشتند
و شانزده تن را دست گیر نموده مابقی را هزیمت دادند و اکثر از اسلحه آلات شانرا بغنیمت گرفتند و نامه
سردار محمد اسحق خان که برای محمد هاشم خان پسر شاه پسند خان قبل از گرفتار شدن او در قلعه شش برجه
نگار داده ترغیب بقلعه داری و استواری کرده و اوازوی جویای منزل جای سردار عبدالله خان شده بود از بین
اموال و اسباب سواران منهزم ومغلوبه مذکوره بدست آمده سردار عبدالله خانش ارسال پایه سریر سلطنت
داشت و ازین مکتوب بعضی از اموریکه پیشنهاد خاطر سردار محمد اسحق خان بود حالی رای حضرت والا شد.
سخافت (۲) رأی او مکشوف افتاد که کامیاب نخواهد گشت و پس از حصول این فتح سردار عبدالله خان باسه
فوج پیاده هزاری و هفتصدی و ششصدی نظام و دوازده عراده توپ و چار صد تن سواره نظامی و سه هزار مرد

(١) دمار
بكسر اول
یعنی هلاك

(۲) سخافت
یعنی سستی


(٦٠٢)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
بیکبار از مردم کوهستانی که با محمد سرور خان رهسپار کارزار بودند و هفت هزار تن از دلیان پشیغیری و غوریبندی
که با سراج الدینخان حاکم پشیغیر و ایشان عمر ناخواجه حاکم غوربند و بزرگان ایلات و احشام طریق خدمت دولت
می پیمودند در روز ورود سپاه ظفر همراه راه بامیان بمنزل خرم بر طبق امیریکه از حضور انور والا چنانچه گذشت
بنام عملکنان شرف اصدار یافته بود داخل علاقهٔ غوری شده باستحکام مواضع مستعده پرداختند
جواب نامهٔ
ویسرای
کشور هند
صدور جواب نامهٔ ویسرا که از تغییر خود بحضور انور خبر داده
( و از حادثهٔ درد پای اقدس که باید ذات قدسی سمات )
( گشته جویا شده بود بنگارش رفت )
(۱) نقرس
درخواست
دانستن
چون در اواخر ماه ذی قعده دردی که از مرض داء الملوك یعنی نقرس عاید ذات شوکت سمات حضرت والا
شده و هم ویسرای کشور هند تغییریافته بذریعهٔ مکتوب دوستانهٔ مورخه روز هجدهم ماه اگست سال هزار و
وهشتصد وهشتادو هشت میلادی مطابق روز نهم ماه ذیحجهٔ سال هزار و سیصد و پنج هجری از تغیر یافتن خود
وسر گذشت سردار محمد ایوبخان بحضور اقدس خبرداده جویای درد پای حضرت والا شده بود در روز بیست
ونهم ماه مذکور نگارش یافته ارسال کشور هند شد که دوستدار نقرس (۱) عارضهٔ نقرس سرکار مارا فرموده
و اظهار تأسف نموده اند بحمدالله عارضهٔ مذکوره مدفوعست و اگرچه در هر سال چندروزی از ین عارضه دوستدار
زحمت می بیند ولیکن مرض خوفناك نیست معالجهٔ آن بوجه نیکو میشود و زود مواد نزلات قطع میگردد و در باب
سردار محمد ایوب خان که شرحی نوشته اید که هرچند از آوردن او و همراهانش در هندوستان اخراجات بسیار
برمالیات هند وارد آورده است چون محض از برای فوائد آن مهربان بعمل آورده شده در طبیعت اولیای دولت
انگلیس گوار است زیرا که ظاهر است که مضر فوائد آن مهربان بود که مشار الیه برافغانستان مجدداً حمله
می نمود و باتلاش و حمایت روسیان دران وقت بهیچکس زیاده ازان مهربان اصابت این امر ثابت نشده بود چنانچه
از اظهارات آن مهربان درین باب مترشح میشود مگر بدوستدار اطلاع رسیده است که افواه مبالغه انگیز که
ایوب خان در تفك امداد نموده و فراریان نارضامند افغانستان بدورش فراهم آمده بگوش آن مهربان رسیده
بخوبی یقین نمایند که موافق خواهش ما این نیست که سردار مذکور حرکتی نماید که مخالف طبع آن مهربان باشد و وقتیکه
وکیل آن مهربان یعنی جنرال امیراحمد خان مقیم کلکته کیفیت این احوالکه سردار محمد ایوبخان فراریان افغانستانرا
ترغیب نموده است که با او ملاقات نمایند بیان نمود با وجودیکه میدانستیم که هرگاه سردار مذکور اینقسم کارروائی
را اختیار نماید طبعاً بآن مهربان زحمت خواهد رسانید پس او را بصراحت داناندم که اینقسم کار روائی بشما
داده نخواهد شد و بعد از ان سردار محمد ایوبخان بمنزلت روز میگذراند و چون مطلب خاص دوستدار از خواهش
اویه « دوستان این بودکه آن مهربان زیاده تر برتخت افغانستان استحکام نماید و مردم آن مملکت از شورش و آشوب
آرام باشد پس یقین بدانند که پند و پندی را که برای فوائد آن مهربان شده نخواهد گذاشت که بوجهی من الوجوه
بالخصا مبدل بوجه و پستی بشود که مضر آن مهربان باشد دانسته دوستدار شد واز روی یقین و اعتماد می نگارم که آن
عبارات مهربان و جمیع اولیای دولت بهیه را دوستدار همدرد خویش و نفع رسان خود واولاد واهالی مملکت خود
مکتوب میدانم و این امر بدیهیست که چون من دوست صادق دولت بهیه هستم و خواهم بود بدخواهان مرا هر کس که
ویسر است باشد اولیای دولت بهیه بچشم خصمی و معاندت خواهند دید و از صفای خاطر من بود که آنچه در باب دربار
داری سردار محمد ایوب خان شنفته بودم در دل خود جای ندادم و برای وکیل خود نوشتم که گوش زد امنای
کورنمنت عالیهٔ هند بکند تا بدانند که دوستدار مافی الضمیر خود را از امنای دولت موصوفه پوشیده نمیدارد
وغبار نفاق در خاطر خویش نمیگذارد و خبر مذکور را اگر پیش یا کم مبالغه انگیز یاتعبیر آن هرچه بدوستدار
رسیده بود تکلیف دوستدار ابلاغ نمودن و اظهار کردن بود که اگر باشد منافی مصالحتست و اکنون که مدار
زندگانی او بر محتك وترك مجالست بافراریان و خواه دولت افغانستان قرار گرفته البته دوستدار را از برای فوائد


(٦٠٣)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواريخ )
مردم افغانستان تسلی و تسکین خاطر حاصل است و اینکه مرقوم داشته اند که در آخر دوستدار را اجازت بدهند که آن مهربان را متیقن بنمایم که دوستدار وجه دانستن این امر را دارد که جانشین دوستدار در استحکام روابط یگانگی دوستانه چه دولتی و چه شخصی بآن مهربان همچنین خواهش مند خواهند بود چنانچه دوستدار بوده است و این دوستدار جانشین آن مهربان را مثل آن مهربان خیرخواه دولت افغانستان و دوست خود میدانم زیرا که دوستی من با دولت بهیه انگلیس مثل ریاستهای داخله هندوستان نیست که اگر فرمان فرمای هندوستان کار را بروفق منافع ظاهری آنها نرد خوب والا بچشم تعصب جانب او نگران خواهند بود دوستی و اتحاد من با دولت بهیه دائمیست و از اغراض نفسانی خود گذشته مصالح اتحاد و یکرنگی هر دو دولت را اصول مراد قرار داده ام پس وقتیکه بایه موالات بایندرجه برسد هریک از امنای آندولت که فرمان فرمای هند باشد در نظر دوستدار وجود واحد خواهد بود لهذا جانشین آن مهربان را مثل خود آن مهربان خواهم شناخت و خود آنجناب را هر کجا تشریف داشته باشد مثل امروز که در هند نشسته و غمحوار امور افغانستانیتد مربی و معاون خود در مصالح فوائد هردو مملکت خواهم دانست فقط و همدر خلال احوال مذکوره چون جنرال مکلین از کفتار حینرال غوث الدینخان چنانچه گذشت برای ویسرای کشور هند مکتوب فرستاده فیصله امر هشتادان را رجوع بدولت داند جنرال غوث الدینخان از آنجا در هرات بازگشته مأمور مرغاب شد و از آنجا بنا بر اختلالیكه از سبب بغی سردار محمد اسحق خان روی داده بود راه میمنه بر گرفته بامور نظام داری آنجا مواظب کشت و هم ناظم الملك و جنرال مکلین که با جزاالموصوف قرار داده بودند که تا هنگام قطع منازعه و فیصله و رفع مناقشه هشتادان هيچيك از دولت افغان و ایران دران مداخلت متصرفانه نکنند از راه مصاحبت در مشهد رفتند و پس از بازگشتن مأمورین همسه دولت مکتوب مورخه بیست و نهم ماه ذیحجه ویسرای کشور هند مطابق روز بیست و هفتم ماه دسمبر سنه هزار و هشتصد و هشتاد و هشت میلادی از نوشته جنرال مکلین که از موضع هشتادان برای او در هند فرستاده بود بپایه سریر سلطنت رسید که در مراسله مطابقه روز پنجم ماه دسمبر سنه هزار و هشتصد و هشتاد و شش میلادی خود اعلیحضرت شهریاری راضی شده و نوشته اید که صاحب منصبی از دولت انگلیس از راه تمیزی و منصفی برای تحقیقات حالات سر حد هشتادان بنوعیکه معامله متنازع فيه مابین افغانستان و ایران فیصله شود مقرر گردد چنانچه بعد ازان آگهی داده شد که اعلیحضرت شاه ایران نیز همین طور بمفصل (۱) نائاته درین معامله راضی شدند و این بود که جنرال مکلین برای تحقیق نمودن ضروری مأمور و مقرر کشت و تحقیقاتیكه فیصله شده بود که بشود بوجوهات چند در چند ملتوی شد مگر آن مهربان واقفند که چها و ماه میشود که جنرال مکلین باوکیل آن مهربان ووکیل اعلیحضرت شاه ایران بمقام هشتادان ملاقات نموده درین شك نيست که آن مهربان را از حالات واقعات اطلاع داده باشند و ا مکتوبات جنرال مکلین که بدوستدار رسیده معلوم میشود که فریقین دعوائی پیش کردند که حصه از آنها ناقابل اعتبار بود وکیل ایرانی دعوی مکمل جلگای هشتادان و جمیع اراضی تا بکوه سندسنك (٢) و بخطر طرف مشرق نمود و ایجای حقی برای توسیع دادن دعوی خود طرف مشرق آن هم ظاهر کرد و نیز اینکه فرستاده که بیرون از هشتادان بطرف شمال و بجانب جنوب پیش شود رای خود را اول قایم نماید علاقه که اول از طرف افغانستان دعوی آن شده مشتمل بر کلوخ و برده و اراضی هشتادان بود که وکیل آن مهربان خواست که تحقیقات بهمین قطعیات محصور باشد مگر بسبب دعوی زیاد ایرانیان وکیل موصوف بعد ازان اطرف افغانستان دعوی فرزنه و کرماب و دیگر جاها را نمود که علاوه از بودن آنها در تصرف ایرانیان فاصله در طرف مغرب سرحدی واقعست که صاحب منصبان آن مهربان بآب اقسران برطانیه نشان داده بودند در رأی جنرال مکلین کوشش فیصله نمودن سرحد هشتادان قبل ازینکه قطعه زمينیكه هريك فريق دعوی آنرا پیش میکند معین شود بیفایده است و این هم بیفایده است که دعاوی را که ظاهراً ثبوت آن نمیشود قبول نموده شود پس اول کاریكه باید کرده شود اینست که قطعه متنازع فیه معین شده و کار روائی آینده نسبت بآن قطع باشد دوستدار چنین خیال دارد که در باره سرحد شمالی و جنوبی زمین متنازع فیه سخن نیست این اطراف بدین

مراجعت جنرال غوث الدین خان از هشتادان
نقل نامه ویسرای کشور هند
(۱) مفصل بکسر صاد فیصله کننده و ثائتا به ياء موردوك اشارت
(٢) لفظ سند در اینجا ربط ندارد اما چون در اصل مكتوب بوده تغيير داده نشد


( ٦٠٤ )
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ )
پندهای کوه بجوی معلومست يعنی كوه سنجی بطرف شمال و کوه گداونه بطرف جنوب ميباشد و اشكال در محدود
نمودن حد مغربی و شرقیست و بسبب كارروائی وكلاى ايرانی و افغانی این اشکال زیاد شده است تحقيقاً اینکه جنرال
مكلين بر سر موقع غوده است او را برين وا داشته است که تجويز پيش كند که تحقيقات منحصر بدان قطعه
زمین باشد که حدود آن بتفصيل ذيل است يعنی طرف شمال كوه سنجی طرف مشرق سنك دختر وكوه باخر
بطرف جنوب کوه بند گداونه و طرف مغرب حطبکه از بند کوه بند گداونه متصل و نزديك سر چشمه قنواتيكه
اراضی هشتادان و كلوخ و پرده را آبیاری ميكند بکوه سنجی ميرود دوستدار بر جنرال مكلين اعتماد دارد که
قطعه متنازع فيه را بصحت محدود نموده است و دوستدار ضروری معلوم ميشود كه اگر بايد تنازع فيصله شود
فريقين بدين تحديد حصه قطعه متنازع فيه راضی شوند لهذا دوستدار از ان مهربان خواهش دارد که تحديد
حدود قطعه متنازع فيه را منظور نمايند و بصاحب منصبان خود هدايت جاری فرمايند که از دعوى خود بر فرزنه
و گرماب و دیگر جاهای بیرون آن دست بردار شوند دوستدار بوزير مختار عليا حضرت مقيم طهران تحرير
میکند و از وی خواهش می نماید که رضای دولت ایران را هم درین حاصل دارد دوستدار صرف اینقدر میخواهد
ایراد نماید که آن مهربان مطمئن باشند که از طرف جنرال مکلین نسبت بحقوق آن مهربان بخوبی لحاظ کرده خواهد
شد و دوستدار شکی ندارد که بشرطیکه تحقیقات منحصر باشد بحدوديكه بيان آن بالا گذشت صاحب موصوف بزودی
قابل این خواهد شد که رأی خود را برای احکام حسب شرایط منظور شده آنمهربان ودولت ایران پیش دوستان
بفرستند دوستدار کمال پاس و لحاظ که نسبت بآن مهربان دارد ظاهر میسازد و خود را دوست صادق آن مشفق میشمارد
فقط و حضرت والا نقل این نامه و پسرار الحكمر ان هرات فرستاده بخط خاص نگار داد که بهر دو دوستدار نگاشته وا کر
لازم مذاکره و مکالمه شد حرفی ندارد والا بحاکم قو را وا گذار دو در اینکار پس از ارسال و مرسول مکاتیب بسیار
بينمه تحديد حدود هشتادان با ينقسم از ویرانی کشور هند بپایه سریر سلطنت رسید و قرار یافت که زیاده حصه زمین
واقع دشت هشتادان وقنواتی که آبهای آنها در اراضی زائده ميريزد كه از دهنۀ شور آب طرف زمینهای کافر
قلعه جاریست بافغان داده شده قنواتیکه بجانب شمالی دشت مزبور در میان جبال وتپه ها واقعند و آب آنها
حصة اندك از زمین دشت مذکور را آب میدهد بایران متعلق کرده و حضرت والا امضای فوق را منظور
فرموده تقييم وتحديد مذكور برقرار و استوار آمد و همدرين هنگام شبانان تراکمه متعلقه دولت روس رمه
های خود را در موضع بر ختاب متعلقه دولت افغانستان آورده و سرحد داران ایشانرا مانع شده ایشان يكتن
ز سواران سرحد داران افغانرا کشته ویکتن عوض چك نامی از شبانان دست گیرایشان گردیده در هراتش
فرستادند و انگاه که این مجادله از عریضه حکمران هرات بمسامع فيض مجمع والا رسید حکم اقدس شرف نفاذ
یافته حکمران مذکور را ارشاد رفت که گرفتار شده موصوف را تا وقت ادای دیت خون مقتول سرحددار
مزبور نگاهداشته بحاكم مجده مكتوب فرستاده پیام دهد که باید قاتل دیه مقتول را اگر بآلت غير جارحـه
بقتل رسانیده باشد برساند والا بمحل قصاص آورده خواهد شد و حکمران هرات ازین قضيه جنرال مکكین
را در مشهد خبر داده هنوز از طرف او احوال بروی روز نیامده بود که مكتوب عليخانوف حاكم مرو بحاكم
کلران رسید که تمامت حكام شما میدانند که قرار داده و مواضعه نهاده شده است که از رعایای دولتین افغان
وروس یکی بطرف دیگری نظر مداخله نکنند و یا در علاقه يکديگر ننهند و سرحد داران افغانيه بخلاف قرار
داد مذکوره نه رأس گوسپند وهشتاد روپيه قرآن و دو رأس مرکب از چوپانان ترکمان گرفته بنابران نزاع
در بین رخ داده و از روی داد اینقضیه نزاع کنندگان متعلقه دولت روس گرفتار زندان تجاوزات خویش
شده اند و از جمله عوض چك نام که گرفتار زندان هرات گردیده است چون در منازعت مشارکت نداشته و بغیر
از فتنه و شر است میباید رها داده شود و حاكم كلران اینمکتوب او را نزد حکمران هرات فرستاده او در جوابش
نکار داد که نه رأس گوسپند را سرحد داران نگرفته شاید گرفتار شدگان عذر خطا کاری خود را بآن خواسته
باشند که یعنی ایشان از سبب گوسپندان خویش طریق مجادله باسرحد داران افغان پیش گرفته كويا مجرم و زبون
کار نیستند اگر نه این اظهار شان اصل و مأخذ ندارد و روپيه ومرکب اگر راست باشد البته در وقت پرخاش
فتنه چوپانان
مردم ترکمان


(٦٠٥)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
از ترکمان باز مانده خواهد بود که عوض جك نام را بران سوار کرده فرستاده باشند و هم حاکم کلران را
اعلام کرد که مرکب هارا اگر از ترکمان باشند مسترد نمايد و هم عوض جك نام محبوس را نزد ملا عزيز
خان فرستاده پیام داد که بکار گذاران دولت روس سپرده خواهان دیۀ خون مقتول مزبور شود واويش بقر
مخاوف سپرده وی از زندان روسی گریخته آنگاه که این ماجرا از عریضۀ حکمران هرات بگوش حق نیوش حضرت
والا رسيد فرمان کرد که چون قاتل از محبس روسیان گریخته یا از عهده دیۀ مقتول بر آیند و يا قاتل را بدست
بدهند و آخر الامر مطابق این حکم اقدس دیه از فتنه جویان تراکمه بوصول پیوسته بورثۀ مقتول داده شد
و محمد رين اوقات عبد المجید نام سر حددار دولت انگلیس با چند تن از پیاده بگه همراه داشت از نقطۀ سر حد تجاوز عبد
بلوچستان متعلقه دولت انگلیس بعزم حمل و نقل دادن ريك از خاك سر حد متعلق افغانستان علاقۀ قندهار تجاوز المجيد نام
کرده و سرحد داران افغانی مانع گردیده کار به پیکار کشید و ازین قضیه حکمران قندهار آگاه شده با جن سرحد دار
بلوچستان نگار داده از گاهی حال خبردارش ساخت و هم عرض پرداز پایۀ سریر سلطنت گشت وحضرت والا انگلیس
حکمران قندهار را ارقام و اعلام فرمود که اگر چه ممانعت از برداشتن و بردن مشت ریکی را از بیابان قباحت
وا ز شیوه شفاقتست اما زنهار نگذارند که ريك از خاك متعلقه افغانستان بردارند تا کار گذاران دولت انگلیس
بدانند که مردم افغان برای بردن مشت ریکی از بیابان بشور و فغان برمیخیزند تاچه رسد بمحافظه سر حد و داخل
مملکت خلاصه این قضیه جزئيه منجر بمناقشه گشته در پایان کار باعث مجادله و پیکار سرحدداران شد چنانچه چند
تن از جانین زخم برداشته دو تن از انگلیسیان با عبد المجيد مذكور ظاهراً بنام عیادت زخم داران وباطناً بعزم
مکشوف داشتن جراحات که مهلکست یا خفیف نزد مجروحين افغان آمده وبهر يك ازايشان وجه نقدی برسم
مرهم بها داده و عبد المجید را از هر کشی که با پاد شاه سر حد افغانستان شده بود رشته الزام بگردن نهاده باز
گشتند و چون خط دوستی بادولت انگلیس درمیان و نزاع بمشت ريك بيابان بود حضرت والا با کار پردازان
دولت موصوفه نه پیجیده طناب مکالمه را برید و مقارن اينحال مير لقمان بيك كشانی را سعید احمد نام حاكم تاراج رفتن
پنجاب از راه هواخواهی و جانب داری سردار محمد اسحق خان تاراج کرده مال ومتاعش را تمام غارت نمود مال ومتاع
واو بازوجه خويش جريده وتهی دست طريق فرار پیش گرفته داخل علاقه هزاره دای زنگی شده وزوجه اش میر لقمان
را در آنجا بخانه یکی از دوستانش گذاشته خود در کابل آمده بار یاب گردید وحضرت والایش از عطای صدر و پیه
نقد ويك ميل تفنك ويك رأس اسب سواری بازين ويراق و خلعت سراپا نواخته رخصت مراجعت داده مأمور
ساخت که با دیگر میران هزاره دای زنگی و دای کندی که رهسپار خدمتند طریق ترکستان بر گرفته ره
کرای معاونت شود و هم دیگر میران را فرمان کرد که هر گاه را میر لقمان بيك نسبت مخاصمی دولت دهد
چون از حالت نيك وبد مردم آن نواحی واقف است گرفتارش سازند وهم جان محمد خان حاكم دای زنگی
را فرمان کرد که نجصد روپیه برای مصارف زوجه او بدهد که بخرج مؤنت رساند و هم میرانرا که داخل مضافات
ترکستان شده بترکتاز چنانچه از پیش گذشت پرداخته بودند از حضور اقدس ارقام و ارشاد رفت که حدود
متصرفۀ خصم را تاخته زیر وزبر بسازند و از قتل و غارت سر و مال ایشان مضائقه روا ندارند و اینرا نیز مرقوم
فرمود که سه سال قبل ازین سردار محمد اسحق خان از دست چند تن شما مردم که فتنه جوئی داشتند بفغان
رسیده داد و فریاد او بپایی بحضور میرسید تا که جاره بدکنشان خودرا خود گردید و بدست حاکم دادید حال که
او خود را مخالف ما ودشمن دین اسلام و قاتل شما مردم قرار داده و هم شمارا قاتل خود میداند وشما هنوز
طرف او نگاه می کنید و باعجاب لشکر های ظفر پیکر می بینید که با او چه می کنند میباید شما مردم بمردانگی
پا علی مدد گفته حدود او را زیر وزبر سازيد و يكجا را تاراج کرده دیگر جا را قتل و غارت کنید و روز خود
را عبث نگذرانید که پس از عید حنا بستن مستحسن نیست و پس از وصول این حکم میرم مردم هزاره
دای زنگی کارها که میبایست کرده و خدمتی را که می شایست بپای بردند و محمدین خلال احوال مذکوره قتل شربت
شربت خان جنرال وصمد خان کپتان و طوره خان منكباشی و انار کام قراول بیگی و کمال الدینخان ایشیک آقاسی جنرال و
همراهان او
بيك


(٦٠٦)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)
و امیر بيك میمنه که هم شش تن چنانچه از پیش گذشت در وقت اغوا کردن افواج مقیمۀ میمنه که ملازمان
توپخانه وفوج دوم کابلی وفوج اول ترکی و فوج جبارپاری و دویست سوارۀ نظامی از فوج رضوی و پنجصد تن پیادۀ
ساخلو بودند گرفتار کشته محبوساً در هرات فرستاده شده بودند در علاقۀ مرغاب همدشن تن را با مسبب الافراسز
خان کشته وسرهای ایشانرا پوست برکنده وازکاه آگنده در هرات فرستادند و از آنجا روانه کابل کردند فقط
وقایع سال نهم سلطنت حضرت والای امیر عبدالرحمن خان
(که مطابق است بسال هزار و سه صد و شش هجری)
( که از بدو جلوس میمنت مأنوسش هشت سال و سه )
(ماه و بیست و پنجروز بپای رفته است )
وقایع سال
۱۳۰۶هجری
قمری
و در اول اینسال فرخ فال نائب سالار غلام حیدر خان که قلعۀ شش برجه را فتح کرده چنانچه گذشت
در منزل دو آب فرود کشته سه فوج سواره و پیاده نظام و چهار ضرب توپ که بامر سردار محمد اسحق
خان و سالاری آخوندزاده نظام الدین از خان آباد بعزم معاونت نجم الدینخان راه قلعۀ شش برجه کهمرد بر گرفته
بودند در منزل دشت سفید رسیده و از فتح قلعۀ مذکور و گرفتار شدن جنرال نجم الدینخان و یارانش آگاه کشته
خائبانه باز گردیدند و از جانب دیگر میران و سواران هزاره که مردم ولیشانرا تاراج کرده و چهل تن را از ایشان
کشته و بپاس قر آن شریف که شفیع ساخته امان جان خواستند مابقی را فرو گذاشته از قتل و غارت ایشان در گذشته
وعهدرا با خود معاون گرفته چنانچه بشرح رفت روی تاراج بسوی درۀ صوف وبوینه قره و کشنده نهاده بودند همه
جا را غارت کرده فتحیاب شدند و مقارن اینحال در روز دوم ماه محرم سال ۱۳۰۶ هزار و سه صد و شش هجری
کرنیل سید مؤمن خان بافوج پیاده اردل بامر حضرت والا راه غنجان برگرفته از کابل ره نورد منزل مقصود
شد و جان محمد خان حاکم ومیران هزاره وارد باجگاه گردیده در روز سوم ماه مذکور ازقره کتل عبور نموده
وارد دو آب شدند و از آنجا بامر نائب سالار غلام حیدر خان بازگشته باردوی پادشاهی پیوستند و روز چهارم ماه
محرم تمامت سپاه راه بامیان که سرکرم ره نوردی بودند در دو آب بلشکر نائب سالار غلام حیدر خان یکجا شدند
و از جمله سواران هزاره راه زرکی برگرفتند و در روز هفتم ماه محرم حضرت والا از عرائض افسران نظام و جلادت
ور شادت سواران هزاره آگاه گردیده برای میران هزاره نگار فرمود که جای همت و شجاعت بود و میبایست
که از مردم هزاره بظهور میرسید و بعد ازین نیز خواهد رسید و انشاء الله تعالی پس ازین اعتماد واطمینان ما
وشما مردم در بین بیشتر حاصل خواهد بود و از حرکت شما وبتعجيل و سرعت برسر مقصد رسیدن و خدمت خود
را ظاهر کردن بسی خرسند شدیم و همین را از خداوند میخواستیم که سواران هزاره جداگانه از دیگر افواج
خدمت کنند خوب شد که طریق خدمت و صداقت شما جدا ظاهر گشته روی روز افتاد اکنون کسی
نمی تواند که خدمت شمارا نخود نسبت دهد و از خداوند خواستاریم که سزاوار هزار تحسین و آفرین و با سعادت قرین
اشتهار دادن باشید و مقارن اینحال سردار عبدالله خان سید عظیم وسید اکرم تاتارا از سادات بامیان مأمور بلخ ومزار
شریف کرد که مکتوباتیرا که از حضور اقدس والا فرستاده و بامر شده بود که از راه خفا در مساجد و معابر
و شوارع و مواضع اجتماع عوام بلخ ومزار وغیره بیندازند و باز کردند که مردم سکنه آن بوم و باز غریب
سردار محمد اسحق خان سرباز زده باوی معاون نشوند چنانچه هر دو تن امر مذکور را برطبق مسطور بپای
رده بازگشتند و پسردار عبدالله خان اینرا نیز خبر آوردند که محمد اسمعیل خان پسر سردار محمد اسحق خان
بايك دسته از پیادگان ساخلو در مزار اقامه دارد و خود او که در خان آباد است مهیای فرار میباشد و هم سواران
میمنه با محمد شریف خان پسر میر محمد حسین خان والی براند خود ونواحی آن تاخته پسر جنرال نجم الدین خان
تعاقب نمودن را بضرب هلاك انداخته بدمآئد خود را متصرف شده اند وسردار عبدالله خان از شنیدن اینخبر قوی دل گردیده
سواران هزاره سواران سردار رهسپر منزل مقصود گشت و مقارن اینحال سواران هزاره که جانب موضع زرکی رو نهاده بودند وارد آنجا
محمد اسحق شده دوست محمد خان و نظر محمد خان کرنیلان سپاه نظام که با دویست سوارۀ نظامی و یکضرب توپ و يك بيرق
مناشیر هدایت
تأثیر در بین
مردم ترکستان
خان را


(٦٠٧)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
خاصه دار که در قلعه دره صوف اقامت حفاظت داشتند فرار اختیار کرده و پیادگان ساخلو که پای فرار نداشتند
از سواران بازمانده از راه اطاعت نزد میران هزاره آمدند و سواران محمد امير بيك ايلخانی وميرعليجان بيك وغيره
سواران سردار محمد اسحق خان را که راه فرار برکرده بودند تعاقب کرده و چهار تن از ایشانرا قتیل وشش
تن را اسیر و دستگیر ساخته اسیرانرا نزد نائب سالار غلام حیدر خان فرستاده مظفر و منصور بازگشتند و در بخال
سیاه ظفر همزاد پادشاهی از منزل دو آب کوچیده در موضع روق فرود شدند و از جانب دیگر دویست تن سوار قطغن
از تبعه سردار محمد اسحق خان که در موضع نهرین جای حراست گزیده بودند از هیبت وصول دست پره سپاه
نصرت همراه تاب اقامت نیاورده ره نورد بادیه ذلت شدند و از جهت ايشيك آقاسی دربار سردار محمد اسحق خان
که از دست هواخواهان دولت از پیش جراحت برداشته بود بکسر فرار صحرای تباهی کشت و مقارن اینحال
سردار محمد اسحق خان چندی از سواران اوزبکیه را از حدود بغلان امر حرکت داده مأمور خنجان نمودوهم
جان محمد خان کرنیل فوج پیاده حیدری را با محمد عظیم خان میمنه و چندی دیگر از دولتخواهان که در نزدش
محبوس بود بقتل رسانید و سواران مأموره خنجان او در کتل مرغ باسواران پادشاهی که سالار ایشان محمد
يوسف خان بن نائب شيرخان ونائب بابا خان و نائب سعید محمد خان اندرابی و مجموع هفتصد تن سواره بودند دوچار
پیکار گردیده هزیمت یافته بیست تن از ایشان کشته گشته چند تن دستگیر شدند مابقی از راه فرار نزد سردار محمد
اسحق خان بازگشتند و او از مشاهده اینحال وكثرت ابطال رجال که از هرسو رویجانب او و ترکستان نهاده بودند
تاب اقامت خویش را در خان آباد ندیده راه فرار جانب تاشقرغان برگرفت وميرسلطان مراد خان که با او متعهد
و همعنان گردیده نیز با چند تن از خدمه خویش راه گریز جانب ماوراءالنهر پیش گرفت وهواخواهان دولت پس
از فرار کردن سردار محمد اسحق خان و میر سلطان مراد خان دو ضرب توپ از توپهای سردار مذکوررا که از
هول جان در قندز فروهشته بودندصرف شده از آنجا در خان آباد نقل داده جای گزیدند و حبیب الله خان نام شش تنمگنت
را که از یاوران سردار محمد اسحق خان بود گرفتار ساخته محبوس نمودند و چون خاك قطغن ازلوث وجود مخالفين
پاك گشت مردم ناکار و جیش سکنه نواحی بامیان وغیره که مترصد نيك وبدحالت سردار محمد اسحق خان بسر
می بردند از وی مایوس گردیده در منزل خرم از راه اطاعت نزد نائب سالار غلام حیدر خان آمده صد رأس
گوسپند و چهار رأس اسپ پیش کشیده و تسلیت یافته باز گشتند بعد نائب سالار از آنجا رهسپار شده در منزل
سارباغ فرود آمد و در منزل جان محمد خان حاکم دای زنگی با مير يوسف بيك وغيره میران هزاره از تاخت و تاز بازگشته
بلشکر پادشاهی ملحق شدند و از آنجا در روز دهم ماه محرم حرکت کرده باسیاه ظفر همراء وارد اى بيك گردیدند
ويك بيرق پياده ساخلو که بامر سردار محمد اسحق خان در آنجا بحفاظت قیام داشتند سر بیرق را بسلام نائب سالار غلام
حیدر خان فرود کردند و او اسلحه همه را گرفته خود ایشانرا مطلق العنان ساخت که در هر جامیخواهند بروند و چند
روز جهت استحضار احوال سردار عبدالله خان که اینوقت با اردویش در خنجان بود در آى بيك درنگ نموده مردم
اطراف و نواحی آنجا را از راه استمالت تسلیت داده دل بجای آورد و هم از جنرال برکد سیدشاه خان نامه مصحوب
محمد عظیم نام قوم تاجيك بطيجا مخان حاکم تاشقرغان که پیشتر نیز مکتوب کرده بود فرستاده پیام داد که فریب
سردار محمد اسحق خان را نخورده طریق ضلالت نه پیماید و او قبل از وصول سردار مزبور در تاشقرغان از آنجا
گریخته در موضع صیادان گرفتار دست هوا خواهان سردار خسارت توامان گردیده همدر کوشش را ببریدند
حضرت والا پس از فتح ترکستان چیزی از خوان احسان خویش برای او مستمری مرحمت ومعين فرمودالغرض
در هنگام توقف نائب سالار غلام حیدر خان والواج قاهره در آى بيك و درنك سردار عبدالله خان باسیاهیکه
در تحت رایت داشت بخنجان سید علی کوهى با مردم افغان و هزاره سکنه علاقه شیخعلی و پنج قوم وغیره که رو
از دولت و سعادت برتافته با سردار محمد اسحق خان يك دل وهمعنان شده بودند از راه یاری او در موضع موسوم
بگود علاقه دوشی که موضع صعبيست گرد آمده راه عبور عساکر پادشاهی را سدوار انسداد داده استوار
ایستادند و سردار عبدالله خان کرنیل محمد یونس خانرا با يك فوج پیاده نظام و يك فوج سواره و دو ضرب توپ و مردم
سکنه علاقه خنجان بسالاری جنرال عبدالوکيل خان و سید جعفر خان مأمور سرزنش سید علی کوهی نام تاپیکو


(٦٠٨)
( حصه سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
سر انجام نمود و ایشان حمله کرده سید علی کوهی بد اختر را با همراهانش که در انسداد راه قیام و اقدام داشت از پیش
برداشته مغلوب ساختند و علاقه دوشی را نیز متصرف شده مواضع مستعده را استحکام داده مترصد قتال و جدال
مقام گزیدند و همچنین مله خان رساله دار داخل تالقان شده با متخلفین و باز ماندگان سلطان مراد خان که خود او
فرار کرده بود در آویخته خون بچون از طرفین بخاك هلاك ریخته کشت و در میان کار هم زاده سلطان مراد خان
پشت به پیکار داده رو بفرار نهاد و امام قلی بيك و بايا بيك از شجاعه تالقانیان گرفتار گردیده مله خان رساله دار هر دو تن را
در تحت حفاظت انداخته و آخر الامر با عیال و اطفال ایشان و غیره بدخواهان دولت که گرفتار سلاسل ادبار
گردیده بودند در کابل آمده مدتی بسر بردند و بعضی فوت شده برخی با دیگر نظر بندان در بدو سلطنت اعلیحضرت
سراج الملة والدین که جهان مکرمتش در زیر نگین باد مرخص اوطان خود شدند که انشاء الله قوانین عدل
و داد و غیره محاسن امور که در مملکت و سلطنتش نهاد در جلد چهارم این فرخنده کتاب بشرح خواهد رفت
خلاصه سردار عبدالله خان بفرمان مورخه روز سه شنبه یازدهم ماه محرم که از حضور محمدت دستور حضرت
والا خامش شرف صدور یافته پرتو وصول افکند محمد سرور خان جبل السراجی را با پیادگان مردم کوهستان
بحراست خنجان گذاشته و سراج الدینخان حاکم نجراو را با مردمش در اندراب کاشته خودش با سپاهیکه همراه
داشت از خنجان و جنرال عبدالوکیل خان از علاقه دوشی رهسپار ترکستان گردید در روز یکشنبه شانزدهم ماه
محرم در آی بيك با ردوی نائب سالار غلام حیدر خان و یرگد سید شاه خان پیوستند و از آنسوی سردار محمد اسحق
خان که از خان آباد چنانچه گذشت ره نورد تاشقرغان شده بود از راه اجرم اسپ کتل دانه وارد آنجا
گردیده تنگی تاشقرغان را با فراشق سنگر استحکام داده سردار محمد اسمعیل خان پسر خویش را با قاضی مزار
شریف و دو فوج پیاده نظام با قلعه آتجه مامور کرد و تاج محمد نام کاکری را از ملازمانش در شبرغان فرستاده
میرزا عبدالمجید خان و حاجی نور محمد خان را بشابه میر محمد حسین خان والی میمنه که در وقت حرکتش جانب
خان آباد در هبده جن بدست مظفر خان میمنه داده و کشته بود بکشت و مقارن ایصال رسم علیخان که با هشتصد
تن سوار و سه هزار و دویست تن پیاده نظام و سواران کشاده هرات در میمنه اقامت حفاظت گزیده بود از جمله
سواران کشاده هرات و میمنه را بسالاری ملا عزیز خان و سرهنگ محمود خان مأمور ترکتاز محال متصرفه
سردار محمد اسحق خان و کماشکاش نمود و از قضای ایشان دیگر سوار و سالار را نیز امر رفتن کرد که
تتابع و توالی (۱) قانون تتابع و توالی (۱) سپاه از دست نرفته یکی بعد دیگری منزل بمنزل هبوط و فرود شده قاعده یساق (۲)
(٢) را فرو نگذارند و از جانب دیگر نائب سالار غلام حیدر خان و جنرال عبد الوكيل خان ويركد سید شاه خان
یساق بمعنی و جان محمد خان حاکم دای زنگی با سپاه رزم خواه که همراه داشتند از آي بيك طبل کوچ نواخته روز نوز دهم
میم و تیاری ماه محرم در موضع حضرت سلطان فرود کشته لشکر گاه ساختند و سردار محمد اسحق خان نیز جنرال محمدحسین
جنگ و نیز خان هزاره جاغوری را با چند تن دیگر از افسران سپاه نظام و تو پخانه با انتظام ولشکر خون آشام از
بمعنی دیوان تاشقرغان باهنگ جنگ مأمور موضع غزنچك كرد چنانچه او مواضع مستعده را نيك استحکام داده و بنیاد محاربه
و دربار از را محکم نهاده استوار نشست و در خلال این احوال اعلیحضرت والا از عرایض هوا خواهان دولت
لغات ترکی که در محال قطغن طریق خدمت می سپردند از رفتن سردار محمد اسحق خان در تاشقرغان آگاه گشته جنرال میر عطا
خان را با دو فوج پیاده نظام و شش عراده توپ از کابل براه نجشیر و کتل خاواك امر رفتن در قطغن فرمود که
چون آنجا از وجود سپاه مخالف و موالف تھی گردیده مبادا فتنه از دست رعایا حادث شود در آنجا اقامت ورزیده
کار قطغن را که از دست سردار محمد اسحق خان خرابی گرفته است راست و آباد کند اما او بسبب امری معطل
گردید. چنانچه بیاید همرکاب حضرت والا مرحله پیما شد و هم کسا نرا که از راه موافقت او با دولت مخالفت
شرح ورزیده اندگرفتار سازد و هم در خلال این احوال ایشان عزیز خواجه حاکم غوربند با مردم ملکی علاقه مذکور
مرزنش که همراه داشت بقلعه خیرالله بيك هزاره شیقلی که رو از سعادت و اطاعت دولت بر تافته بود تاخته و او توان
و استیالت اقامت و تاب محاربت در خود ندیده قلعه را فرو گذاشته با کسانش اول فرار اختیار کرده بعد راه چاره را
هزاره شیخ مسدود دیده از در ضراعت و انابت نزد ایشان عزیز خواجه حاضر آمده بتوسط او از حضرت والا عفو تقصیر
علی


(٦٠٦)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان)
(سراج التواريخ)

خواستند و آنگاه که شهریار جرم بخش خطا پوش ایشانرا امان جان داد ایشان کمر خدمت دولت در رکاب
حاکم مذکور بسته رو بورد طریق اطاعت شدند و پس از ایصال و اطاعت مردم قلعه خيرالله بيك ايشان
عزیز خواجه با جمعیت خویش راه چار در را پیش گرفته با مردم علی جم و پنج قوم هزاره شیخعلی که در راه
مکاتیب دولتی را از ملازمان پست خانه گرفته و باغوای سید علی کوه روی از اطاعت بر تافته چنانچه گذشت در علاقه
دوشی قبل ازین از دست کرنیل محمد یونس خان شکست یافته بودند زبان اسهالت بیان باندرز و نصیحت کشوده
دعوت بر اطاعت کرد و از جانب دیگر میرزا حیدر علیخان ولد داد خان وابوالمحسن ومرحم بيك ومولا داد
بيك وعلى جان وغلام علی و علی محمد و عبدالرحمن و على داد ونظر على وطاهر قل نامان از بزرگان پارسا وترکمان
با جماعت ايل والوس ایشان راه تدمير هزاره مذکوره شیخعلی بر گرفتند و آنگاه که بفر از کتل ورسندان رسیدند
مکتوبی از سید یاقوت شاه خان غوربندی نیز بدیشان رسید که با چهار صد سواره و پیاده از مردم غور بند راه
تاله بر گرفته و مردم دولت بيك بهدايت ودلالت اورشته اطاعت بگردن نهاده پذیرای امر پادشاهی شده اند
و ایشان ازین نامه سید موصوف مشعوف (۱) پذیرفتن اطاعت پادشاهی گردیده خود را برسیم پاتر (۲) دیدند (۱) مشعوف
ومقارن اینحال بزرگان طایفه على جم و آش خواجه بدلالت و استمالت ایشان عزیز خواجه از راه ضلالت باز بمعنی شایق
گشته نزد سید یاقوت شاه خان که نسبت ارادت و اخلاص داشتند حاضر آمده در رکاب اورهسپار خدمت شدند و شوق مند
(۲)
بعد سید موصوف و بزرگان ترکمان و پارسا و مردم شیخعلی که اطاعت ورزیدند باهم پیوسته از فضای سردار پاتر بمعنی
عبدالله خان مرحله پیمای خدمت دولت شدند و آنگاه که کوائف مسطوره از عرایض دولت خواهان مذکور بهره مند
بمسمع فیض مجمع حضرت والا رسید در روز چهار شنبه نوزدهم ماه محرم که روز فرود شدن عساکر نصرت
مآثر چنانچه رقم گشت در منزل حضرت سلطان بود از حضور اقدس اولیای دولت برا ارقام و اعلام رفت که
اگر مردم علی جم و آش خواجه از در صدق سخن رانده و راه خدمت چوبدن اختیار نموده باشند همانا سیدعلی کوهز
و تیمرکان سید شاه سعید را گرفتار ساخته مخادمان سلطنت سپارند والا از کید و مکر ایشان ایمن نبوده مترقب
کردار و رفتار ایشان باشند و مقارن اینحال محمد سرور خان جبل السراجی دویست تن از پیادگان کوهستان را که
همراه داشت عوض دویست تن پیاده که مأمور اقامه موضع دوشی کرده و سردار عبدالله خان آنها را با خود
برده بود در آنجا بمحافظت بگماشت و محمد پشوک دو هزار تن از پیادگان ریزه کوهستان بلشکر سراج الدينخان
حاکم بختیم که بعزم تدمير سید علی کوهز و بغاه هزاره شیخعلی در تل میرغازی جای گزیده بود پیوستند و ازین
استحکامات و اقامت افواج قاهره در مواضع مستعده موصوفه افراسیاب خان که با پنجصد سوار نظامی و ملکی در موضع
زدره اقامت داشت و هفتصد سوار در موضع نهرین بود سواران تیغه افراسیاب خانرا دل از جای شده بی شائبه
حادثه از موضع ز دره خود سرانه رو بورد فرار شده با سواران کشاده پادشاهی که دران نواحی بودند
در عرض راه فرار دو چار پیکار و گرفتار کار زار شدند و مردم بختیم و کوهستان بماونت برخاسته گروه مخالف
را از پیش برداشته مغلوب و متدثمر ساختند .

ذکر محاربه غزنیك و فرار کردن ذکر محاربه
غزنيك
سردار محمد اسحق خان )

در روز پنجشنبه بیستم ماه محرم جنرال محمد حسین هزاره که در تنگی تاشقرغان فروکش کرده و مواضع
مستعده را باعداد سپاه کینه خواه استحکام داده بود با مر سردار محمد اسحق خان که بعزم رزم از تاشقرغان
وارد آنجا شده و بفر از پشته خیمه خویش را افراشته بود صفوف جنك بيار است وازين سوی سپاه پادشاهی
دو حصه شده نائب سالار غلام حیدر خان وسید شاه خان با افواجیکه تحت رایت داشتند از کنار آب أى بيك
راه میمنه بر گرفته و سردار عبدالله خان با جنرال عبدالوکيل خان و سپاهی که همراه داشت طريق میسره پیش
گرفته بشت مشرق و رو بمغرب هر دو حصه روی بستیز بسوی خصم نهادند و سپاه سردار محمد اسحق خان در حالت


( ۶۱۰ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
یحیوی از نائب سالار غلام حیدر خان وافواج تحت رایت او قوت وحمله خود را بجانب سردار عبدالله خان
وعبدالوكيل خان مصروف داشته جنگ سخت در پیوست و پنجهزار تن از جانبین بخاك هلاک افتاده آخر الامر
سپاه سردار مذکور غالب وسپاه تحت رایت سردار عبدالله خان و عبدالوکيل خان مغلوب گردیده فوج پیاده
ارگ سربرق سلامی جانب سردار مزبور فرود کرده کسان سردار نوید فتح ومژده سلام کردن فوج ارمل
را باورسانیده در بحالت نائب سالار غلام حیدر خان اتواب نصرت مآب را جانب سردار مذکور کشاد دادن
آغاز کرد واو ازمشاهده اینحال سراسیمه گشته اسپ فرار پیش خواسته برزین هزیمت بر نشست و یکی از خادمانش
عنان اسپ او را گرفته مانع از فرارش گشت و گفت که فوج ارمل سلام کرده وفتح حاصل گردیده عنان باز
کش و اوپاسخ داد که اگر فتح حاصل شده وفوج ارمل سلام کرده است پس این گلوله باریدن توپ از چیست
اینرا گفت و تفنگچیه خودرا بدست گرفته خطاب کرد که میخواهی مرا دستگیر خصم سازی یکشلار که راه فرار
بر گیرم چنانچه او عنان اسپش را فرو گذاشته تازیانه گریز بر اسپ زده از میان برفت و درعین فتح ادبار را بار
کردیده بگریخت ونائب سالار غلام حیدر خان از گرد راه در رسیده بر بنه و آغروقش محافظ تماشت ومقارن
اینحال افواج او مال ومنال اردوی سردار عبد الله خانرا تاراج کرده بادل شادمان جانب لشکرگاه خود مراجعت
کرده بسیار تن گرفتار دست محافظین بنه شده مابقی باسپاه نائب سالار غلام حیدرخان شب را بیامر و هراس بسر
برده بامدادان سالار خودرا گریخته یافته ناچار در تحت رایت نائب سالار غلام حیدر خان قرار گرفته اطاعت
ورزیدند وسپاه پادشاهی که خویش را در معرض تباهی دیده ره نورد بیابان بی سر وبنی شده بودند مال ومتاع
همه ازدست رعایای عرض راه غارت و تباه گشت و سردار عبد الله خان باجنرال عبد الوکيل خان وغيره هزيمتيان ناموضع
برج گل جان که چند منزل است عنان گریز باز نکشیدند و اکثر تا کابل و چاریکار والهو شکر د وغزنين
رسیدند و از جمله دویست تن پیاده نظام قندهاری روی گریز از راه درۀ صوف بسوی یکه اولنك هزاره دای زنگی
نهاده ومحمد رضا نامی با مردم درۀ صوف دست غارت باسلحه والبسۀ ایشان دراز کرده وسپاهیان هزیمت
یافته پای مدافعت فشرده شش تن از مردم درۀ صوف و هیجده تن از ایشان بقتل رسیدند و از کشتگان دره
صوف دوتن ملا فقیر و محمد مراد نامان نوکران میر بدل بيك بودند خلاصه باهزار گونه رنج وتعب ازدره صوف
گذشته در حدود ترکس بیست و سه تن از هزیمتیان را مردم پنجاب هزاره دای زنگی باسی میل تفنك دولتی
وسی عقد توشه دان نظامی و بیست سرنیزه تفنك وچهل ويك کده کارطوس وسه قبضه سیلاوه ويكقبضه حربه
وسه رأس اسپ و یکصد وسی وهشت روپیه نقد از رفتن باز داشته در بامیان نزد احمد علیخان خزانه دار سابق
هرات که بامر حضرت والا جهت فراهم نمودن لشکر الوسی در اول مرحله وولوله شورش سردار محمد اسحق
خان از کابل بهزارۀ دای زنگی ودای کندی وبامیان رفته بود فرستادند واو سپاهیانرا باکپطان آقا جانخان که
دربامیان اقامت حفاظت داشت سپرده اسپان ووجه نقد واسلحه ایشانرا نزد خود نگاهداشت و پس از صدور امر
حضرت والا که بنامش توقیع رفت همه را با سلاح و مال ومتاع ایشان در کابل نزد نائب سالار روح الله خان گسیل
کرد واکثر از وجه خزانه دولت بااسلحه ومال ومنال سپاه پادشاهی که از براه هزیمت رو بفرار نهاده بودند
از دست رعایای عرض راه واز بیگانه واشنا بغارت وتاراج رفت و نائب سالار غلام حیدر خان پس از حصول
فتح با تا شقرقان بسردار محمد اسحق خانرا تعاقب کرده هنگام عصر در لشکرگاه باز گشت و جنرال محمد حسین خان
هزاره با یکتن افسر دیگر از تخته پل گرفتار دست خدام دولت گردیده کرنیل اقراسیاب خان که از موضع
تردره چنانچه گذشت گریخته و حاضراین حرب گاه شده بود گرفتار ومحبوس گشت وافواجیکه از راه غوری
باسر دار عبدالله خان و جنرال عبدالوکیل خان بعساکر منصوره راه بامیان چنانچه از پیش رقم گشت پیوسته بودند از
گریختن هر دوتن سالار مذکوران رو بهزیمت نهاده وخزانه وفورخانه دولتی را که با خود داشتند غارت کرده
از راه کریز تا برج گل جان و چاریکار رسیده چون سردار عبدالله خان و جنرال عبدالله خان در برج مذکور از گریختن
بازایستاده بودندایشان نیز از گریختن بازایستادند و از افواج نظام در ین جنگ سی و دو سوار از سواران تحت رایت میر


(٦١١)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
آقا جان مفقودالاثر گردیده زنده و مرده ایشان مشاهده نیفتاده خود او کشته گشت و باقی کشتگان طرفین چنانچه گذشت
پنجهزار تن بشمار رفت و پس از حصول فتح نائب سالار غلام حیدر خان در روز جمعه بیست و یکم ماه محرم با هشت فوج پیاده و چند
فوج سواره نظام و توپخانه با هیبت و احتشام داخل تاشقرغان شده برگز سید شاه خان اینروز را درنگ کرده اسباب
و احمال و اثقال و بنه و آغروق سپاه سردار محمد اسحق خان را که در لشکرگاهش بود همه را فراهم نموده و محافظت
كاشته از قفای نائب سالار غلام حیدر خان وارد تاشقرغان شد و از جمله کشتگان خادمان دولت یکصد و بیست
و نه تن از سواره و پیاده نظام در حساب آمده دیگر همه از لشکر الوسی بودند خلاصه در روز بیست و سوم ماه
محرم مژده فتح خود و نوید فرار سردار محمد اسحق خانرا از تاشقرغان بذریعه عرایض بپایه سریر سلطنت دادند
و سردار مذکور که از حربگاه راه فرار بر گرفته بود عیال و اطفال خویش و پسران و منسوبانش را بکمال وحشت
و دهشت بر گرفته از معبر پته کیسر از نهر جیحون گذشت و بدولت روس پناه برد و نائب سالار غلام حیدر خان کرنیل
فیض محمد خان توخی و کرنیل میر افغان بن میر عبد السلام خان استانی را که با دو فوج پیاده نظام و شش ضرب
توپ جلوی و یکضرب توپ قاطری بامر سردار مغلوب مذکور در موضع ده دادی اقامت داشتند مکتوب فرستاده
امر کرد که از آنجا رهسپار مزار شریف شوند و خودش نیز با سپاهیکه در تحت رایت داشت از تاشقرغان راه
بر گرفته وارد مزار شریف شد و افواج مقیمه آنجا بیست و یکضرب توپ پذیره کشاد داده با اعزاز و اکرام تام
در شهرش فرود آوردند و او پس از وصول سپاه ده دادی و هم بودن کرنیلان مزبوران در مزار شریف بایشان
اظهار کرده گفت که اگر بخدمت دولت راضی و شاکر نباشند اسلحه دولتی را سپرده در مواطن و مساکن
خویش روند و ایشان لب بدعا و ثنای حضرت والا و بقای دولت کشوده از ترك ملازمت دولت سر باز زدند و نائب
سالار که سپاه ظفر همراه تحت رایت خویش را در موضع بلخقير فرود آورده بود این دو فوج را با تو اپیکه همراه
داشتند در جانب راست لشکرگاه خود جای فرود شدن معین کرد و مال و متاع و سرای میرزا امیر محمد خان بن
میرزا شیدال خان را که با سردار محمد اسحق خان طریق خدمت سپرده و از راه عداوت دولت با او فرار کرده بود
ضبط نموده برادرش را محبوس کرد و همچنین تمامت آنانرا که با سردار مذکور در بغاوت همداستان و بمعاونت دولت
همعنان و ره نورد طریق طغیان شده بودند ماخوذ داشت و هم هشت هزار روپیه که از سردار محمد اسمعیل خان بن سردار
محمد اسحق خان در خزانه اش بازمانده برداشته بتوالت و بد تحویل خزانه عامره کرده کتاب مکتوبات و مراسلات
و احکام پادشاهی را که سردار محمد اسحق خانش شیرازه و وقایه کرده با صندوق فتك او بجایش مانده بدست نائب الا ر افتاده
بود ارسال پایه سریر سلطنت نمود و جسد میرزا عبدالمجید خانرا که طریق خدمت دولت می سپرد و سردار محمد
اسحق خانش کشته بود از شیرغان نقل داده در صحن روضه مزار فیض آثار حضرت شاه اولیاء دفن کرد و نعش
میر محمد حسین خان والی میمنه را که نیز از سبب خادم و صادق بودنش نسبت بدولت بقتل رسانیده بود بالتماس محمد
شریف خان و محمد زمان خان پسرانش در میمنه فرستاده در قبرستان نیاکانش بخاك سپرد و ملا محمد نام بر که از
هوا خواهان سردار محمد اسحق خان را که از راه فرار مرحله پیمای صحرای حرمان شده گرفتار دست نقدام
دولت گردیده بود بپاسدار سپارید و پس از انجام امور مذکوره در معابر و شوارع و سرحدات محافظ كاشته مواضع
مستعده را بوجه شایسته استحکام و انتظام دادن آغاز نهاد و سید شاه خان بر كد را از راه تسلیت دادن و دل نخواي آوردن
رعایا و برایای محال آقچه و خياب و غیره که از اطاعت نمودن سردار محمد اسحق خان در خوف و اضطراب بودند مأمور
مواضع مذکوره کرد و او بذریعه مکتوب مردم تراکمه آقچه و خیاب و غیره نواحی را بتساکن ایشان باز گردانیده
و سواران کشاده ایشانرا از سر نیات ملکپاشی خلعت داده نيك بنواخت و تمامت سواران را از مراحم ملوکانه حضرت
والا خوشدل ساخته نوید مرحمت داد و راه شبرغان بر گرفته کار مردم آنجا را نیز راست نموده همه را خوشحال و مرفه
الاحوال کرده هم بورسایل و وسایط صفدر نام فراش سردار محمد اسحق خان را روی دل جانب خدمت دولت مایل
نموده بخواهی رای او معین کرده قرار داد که مدام از حرکت و سکون و گفتار و کردار سردار و مخبرم و از افعالش آگاه کند.


( ٦١٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

ماوراء النهر چه خیال دارد بتگارد وهم ناظر نور علی نامی را مامور این امر کرد و فرمان بيك سرتيب وامیر خان
ایل بیگی ومیرزا گل خان وایت خان بن رستم خانرا که در افروختن آتش فتنه با سردار محمد اسحق خان یار بودند
گرفتار سلاسل و اغلال ساخت و نائب سالار غلام حیدر خان پس از مأمور کردن سید شاه خان برگد را بامور
مذکوره میرزا ضیاء علیخان را که از سادات قزلباشیه کابل و اینوقت در مزار شریف متوطن بود و دختر پری
پیکر ماه منظری داشت از طمع آنکه اور انحباله ازدواج خویش در آورد بسر دفتری ترکستان نگاشت و ازین
نگاشتن اور ابهابش قبض یاب گردیده دختر مذکوره را بعقد مزاوجت در کشید وسید جعفر خانرا که سردار محمد
اسحق خانش در زندان انداخته بود بحکومت آبچه مأمون کرد و از اندوی سردار موصوف با تعلقات و مضموماتش
وارد شیر آباد از مضافات بخارا گردیده و حاکم آنجا او را از رفتن باز داشته در تحت حفاظت نگاهداشته معطلی بامر
و اجازت امیر بخارایش گذاشت و امیر مذکور از عریضه حاکم مزبور وحال او آگاه گشته او را نزد خویش
در بخارا طلبید و سردار محمد اسمعیل خان پسر او با ملا عزت الله خان قاضی مزار شریف و ناظر نورالدین خان
و پسران جنرال نجم الدینخان و میرزا غلام رسول خان داخل خاك متصرفه دولت روس شد و عيال ايشيك آقاسی
محمد هاشم خان که خودش با سردار محمد اسحق خان فرار کرده بود دست گیر اولیای دولت گشت و مقارن اینحال
۱) اغترال افواهی که از قتال و مقاوت سردار محمد اسحق خان اغتزال (۱) گزیده بودند نزد نائب سالار در مزار حاضر آمده
گوشه گیری واواسلحه پادشاهی را از همه گرفته خود ایشان را معطل بصدور امر والا گذاشت و افواجیرا که با سردار محمد
اسحق خان یار و از راه شرارت رهسپار کارزار شده بودند همه را بکل کاری و راه سازی و غیره خدمات نگاشته
در ماهی سه سیرو سه چارك گندم از انبار غله دولت برای قوت و خورش هر واحدی معین داشت و هم در خلال
این احوال جنرال غوث الدینخان که از موضع عشقدان چنانچه گذشت در هرات باز گشته از آنجا رهسپار میمنه
شده بود پس از ورود و در آنجا رستم علیخان افواج میمنه را در تحت رایت او گذاشته خود با دویست تن سواره
نظام وصدتن سوار کشاده از سواران هیأت از آنجا جانب سرپل ره نورد شد و پس از ورودش در آنجا ولی
محمد خان جمشیدی را با سوارانش مأمور اقامت اند خود کرده میر اسمعیل خانرا در آقچه و حیدر قلیخان را
در شبرغان و حاجی داد محمد خانرا در خیاب نگاشت که در حفاظت مواضع مذکوره مواظبت ورزیده خدمات پادشاهی
را بحسکه روی دهد بانجام رسانند و خود از سرپل وارد مزار شریف گردیده نزدستی نائب سالار غلام حیدر
خان بخدمت دولت اقدام نمود و مقارن اینحال سردار عبدالله خان و جنرال عبدالوکيل خان كه از راه بی آبیانی
چنانچه گذشت در روز محاربه غزنیک فرار نموده در برج گل جان منقعدانه قرار گرفته بودند بافرار کنندگانیکه
در چاریکار از گریختن عنان کشیده بودند بفرمان طلب مورخه روزسه شنبه بیست و پنجم ماه محرم در کابل آمده
جبین خجالت برخاك آستان سلطنت سودند واز الطفال عماچیه حضرت والا غریق شرمساری برناصیه حال همگینان
جاری گردیده عذر های بدتر از خطا خواستند چنانچه پس ازین در ضمن اشتهاریکه شهزاده آزاده سردار
حبیب الله خان بامر حضرت والا در ملامت بهان و امصار اقشار ماد نگاشت عذر میات خجلت آیت ایشان نگارش
یافته خواهد آمد انشاءالله الملك المنان

شرح مذاکره سردار شیر یندل خان
( با مستر اودن نام انکلیس )
در خلال احوال مذکوره ماه اول اینسال که سردار محمد اسحق خان چنانچه بشرح رفت نائره خسارت
و شرارتش را در اشتعال آورد مستر اودن نام انگلیس جهت فیصله قتال وتاراج مال و منالیکه در بین مردم
طوری سکنه کرم وطوائف وزیری ومقيل وجدران ومسكل رويداده بود از جانب کارگنان دولت انگلیس
مأمور گشته در موضعیکه سردار شیریندل خان جای مذاکره قرار داد با او ملاقات کرده بمذاکره پرداختند و نخست
مستر مذکور مردم کرم را که از رعاياى متعلقه دولت موصوفه اند مخاطب ساخته نگاشت که سیاهه اموال تاراج

شرح
مذاكره
سردار شیرین
دل خان


(۶۱۳)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
شده خود را حاضر کنند نافیصله داده آید وایشان بنابران که در ده روز اول ماه محرم لوای عزای حضرت
سیدالشهدا امام حسین رضی الله عنه را بپای میدارند وعده نهاده قرار دادند که در روز یازدهم ماه مذکور
سیاهه جزو مال ومتاع خودرا خواهند آورد ومستر اودنی مسئول ایشانرا قبول کرده امور سه گانه ذیل را
بایشان بازداشت که از تعدیات مردم مقبل ووزيری که نسبت بمردم طوری کرده باشند چون سر پرخط فرمان
هيچيك از دولتین افغانستان وانگلیس ندارند از ان دو طایفه پرسیده نمیشود وهم چنین اگر خسارات مردم
جاجی وخوستی را که بمردم سگنه کرم رسانیده تا روز موعود حاضر نیاورند شنیده نمیشود وستمیكه از مردم
طوری برعایای متعلقه افغانستان رسیده باشد بازخواست بعمل می آید و این کلمات را مستر مذ کور از برای معانی
بسیاری که در خاطر داشت و كفتازش دال بر آنست بزبان راند که مردم مقبل ووزيری از عدم باز خواست
شکر گذار دولت انگلیس شده دروقتی اگر بخواهند کنند اطاعت اندوات را بگردن نهند ولی غافل ازینکه
عمامت مردم افغانستان چه سکنه سرحد وچه متوطنه داخله مملکت همه از نارضا بودن وضربتها بايه سریر
سلطنت فرستادن مردم طوری وغیره اهالی اسلام که سر برخط فرمان دولت موصوفه دارند واستدعا و خواهش
اطاعت دولت افغانستان ونپذیرفتن حضرت والا از عهديكه دربین دولتین انعقاد یافته واقف و آگاهند که جای
اجرای سخنان پلتیکی نیست پس چاره محل القوا کردن خواهد بود که مستر مذکور بایدیگری مساعی خویش
را بکار برد خلاصه پس از وعده دادن مردم کرم و بیان بردن مستر اودنی سخنان سه گانه مذکوره خویش را
هر کدام بمقام خود باز گشتند وروز سوم این مذاکره سردار شیرندل خان باستدعا والتماس مستر موصوف از راه
ملاقات در منزل اورفته وبازدید رسمی بتقدیم رسیده بعد مستر مزبور بسردار شیرندل خان گفت که طومار
اموال تلف شده مردم طوری در روز موعود خواهد رسید شما سیاهه اموال بتاراج رفته رعایای افغانستانرا
غایبند که نقل آن گرفته شود واو از سبب اینکه در وقت مأموریت آخوندزاده عبدالرحیم از طرف قرین الشرف
حضرت والا وشهزاده سلطانجان نامی از جانب کار گذاران دولت انگلیس که جهت تصفیه همین گونه مرافعات
مأمور شده باهم ملاقات کرده بودند و آخوندزاده مذکور سبقت در نبودن سیاهه مال غارت شده رعایای افغانستان
کرده و مردم کرم چند چندان سیاهه از بروی روز آورده آخر الامر مبلغی از رعایای افغانستان بنام زیان خویش
گرفته بودند عذر خواسته بمستراودنی گفت که چون مردم متعلقه افغانستان پرا گنده وازهم دورسکنا دارند
بکجا فراهم شدن و سیاهه دادن ایشان مشکل است پس در هر روز سه چهار نفریکه بتوانند حاضر آیند هم آئینه مال
ومتاع منهوبه (۱) خودرا سیاهه میدهند تا که چند فقره فراهم گردد آنگاه در میان و بمعرض بیان آورده
خواهند شد و مردم طوری که یکجااند وپرا کنده نمیباشند میباید اول بفیصله کار آنها پرداخته وقطع کرده
آید ومستراودنی این گفته سردار شیرندل خانرا پذیرفته لب بتكلم گشود که پنچنفره از مردم طوری ورعایای
افغانستان که درقید سیاهه آمده باشند لازم می نماید که دست بفیصله آنها برده شود و هم اظهار کرد که جای
قطع دعوای طرفین درمنزل من خواهد بود سردار شيرندل خان گفت درین تمنا اکراهی نیست اما اگر
فقرات مردم طوری در جای شما وفقرات بعضی از رعایای افغانستان در اقامت گاه من قطع گردد مضایقه نخواهد
بود وتمام این گفت وشنود جانین در عرصه چهل دقیقه بپای رفته سردار نیکوکردار در جای خویش بازگشت
و آنگاه که موعد مردم طوری بدررسیده سیاهه اموال تلف شده ایشانرا نزد مستراودنی حاضر آوردند واو
دستخط نموده بسردار شیرندل خان سپرد وی سیاهه رعایای افغانستان را دستخط کرده بمستر مذکور داد
موعد رفع مناقشه را در روز بیست و چهارم ماه محرم نهاده از هم جدا گشتند ودر روز مذکور بذاکره پرداخته
چند روز جانبین مساعی جمیله بکار برده کاریكه میبایست بشود ازقوه بفعل نیامد تا كه هريك ازجانبین رجوع
امر را بدولت خویش کرده استدعای فیصله نمود و کار بتعویق افتاده مستر اودنی از توابع انفصال برشیاعده
همچنان باز مانده طلب پشاور شد

(۱) منهوبه غارت شده


(٦١٤)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)

ذکر فتنه شرار عریض راه جلال آباد
ذکر شرارت فتنه جویان مفسده خویان غلجائیان
(عریض راه جلال آباد)
چون خبر بغاوت سردار محمد اسحق خان که بشرح رفت سمر گشته در اطراف و اکناف مملکت منتشر گشت بازار اهل فتنه و شر رواج گرفته هر کدام از طراران و راهزنان که در مغارات و زوایای خسارات مشکوهانه روز نا کامی بسر میبرد روزگار را بکام خیال بداندیش خویش دیده در هر گوشه و مقام دست شرارت پیوست و بایذا و آزار انام دراز کرده ترکتاز آغاز نهاد از آنجمله محمد شاه و خدا بخش نامان قوم غلجائی ساکنان حصارك عریض راه کابل و جلال آباد در اواخر ماه محرم که هنوز خبر شکست سردار مذکور در افواه سمر نگشته بود برسواران نظامی که ره نورد طریق خدمت و پیکنامی بودند با جماعه از اشرار حمله نموده غازی خان دفعه دار را با چهار تن از سواران نظام بیست و یکم و دوازده راس اسپ از طرپ اول فوج سواره مجیده نهری دست گیر وغارت کرده بیغما بردند و سپهسالار غلام حیدر خان که با سپاه نظام درده بالای شلوار مقام داشت آگاه گشته فوراً سه صد تن از مردم الوسی آن نواحی را بازدکان ایشان و صد تن پیاده ساخلو بسر کردگی شهباز خان صدباشی و حمید خان و محمد سرور خان جبار خیل گسیل کرد که گروه اشرار را گوشمالی بسزا داده گرفتاران و اسپانرا از ایشان باز ستانند اما قبل از وصول گماشتگان سپهسالار بحصل مقصود سواران و پیادگان نظام که در منزل جكدلك محافظت قیام داشتند بمماوقت غازت شد گان برخواسته تاریخان و همراهانش را که گرفتار دست اشرار شده بودند بالسپاییکه بتاراج رفته بودند باز گرفته جماعه خسارت پیشگان فرار کرده باليسار جبير از سلسله سفید کوه برشدند و مقارن ایحال از عريضه مؤرخه بیست و سوم ماه محرم نایب سالار غلام حیدر خان و برکه سید شاه خان که در روز دوشنبه دوم ماه صفر شرف وصول حضور سعادت موصول حضرت والا نزا دریافت حضرت همایونی را از حصول فتح محاربه غزنچك بشارت و بشاشت و شادمانی دست داده در همین روز بذر یعه اشتهارات فتوح ایالات تمامت امصار و ولایت را مژده خرمی داده اعلام خورسندی فرمود و در همه جا شليك شادمانه و رسم چراغان بپای رفت و از آنجمله منشوریرا که مشتمل بر نوید این فتح مسرت دستور بود مصحوب دو تن از سواران نظام بسپهسالار غلام حیدر خان فرستاد و در انسوی کتل لته بند که مشرف بموضع سه بابا و مقابل آب بقرین است جماعتی از اشرار آن نواحی باهر دو تن برید که حامل این نوید بودند دو چار گردیده البسه و اسلحه ایشانرا با اسپ و خریطه مکاتب گرفته و مکتوبات پادشاهی را که بلامه مژده فتح در آن بود همه را خوانده و پاره کرده بیاد شرارت و بیباکی دادند و ازین دست اندازیهای آنمردم شریر بود که درینوقت شش لك روپیه انگلیسی و پانصد صندوق کارتوس تفنگ هنری مارتینی از وجوه عطایای سالیانه دولت انگلیس که بالفوزخانه و فیوز از راه امداد گسیل افغانستان نموده والی پشاور بمعرفت عبد الخالق خان مأمور فروش بادام دولتی حمل و بجانب کابل نقل داده شده بودند سپهسالار غلام حیدر خان بامر حضرت والا که بنامش شرف اصدار یافت سواران بسیاری از فوج نظام بخلاف قانون مستمره از راه بدرقه بکاشته از سر حد افغانستان تا کابل رسانیده وجه را تحویل خزانه عامره و کارتوس و فیوز را بقورخانه سپرده در شوراباز گشتند و هم درین هنگام بفرمانیکه در وقت بغی سردار محمد اسحق خان بنام حکمران قندهار شرف اصدار یافته بود هفت لك و پنجاه هزار روپیه قندهاری که معادل است بچهار لك و بیست هزار روپیه کابلی از آنجا با فوج پیاده هزاری قندهاری در روز ششم ماه صفر رهسپار کابل ساخته مقارن ایحال میرزا سید احمد خان و میرزا علی کوهر خان که در خصوص مردم معروف علاقه قندهار بامر در پیچیده چنانچه گذشت بفرمان طلب در کابل آمده بودند چون خطائی نسبت بدولت از ایشان صادر نگردیده بود هم دوش بکار خویشتن رحال گشته از حضور انور شرف رخصت قندهار یافته رهسپار آن دیار شدند و هنوزه را نجازسیده در راه بودند که خزانه مذکوره در کابل رسیده از عریضه حکمران قندهار حالی رای والا گشت كه يك لك و هفده هزار روپیه قندهاری از درك تکرار تمار حیدرعلیخان بالاحصاری خزانه دار قندهار و میرزا زمانخان و میرزا امان الله که حساب او را می نمودند غبن

وصول مژده حصول فتح غزنچك بپایه سریر سلطنت


(٦١٥)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)

و تفاوت بروی کار آمده است بنابران حضرت والا میرزا سید احمد خانرا فرمان کرد که از کار قندهار معزول
است زیرا که مبلغ مذکور را از غبن او و میرزا امان الله و میرزا علی کوه پنداشت و هم مرقوم فرمود در هر حالی
از عرض راه که این حکم بوی پرتو وصول افگند در قندهار نرفته مراجعت کند و در خانه خود بنشیند و از غزل
او سدانند نام هند و برادر ترنجن داس از حضور اشرف والا بسر دفتری قندهار افتخار حاصل کرده و در آنجا
رفته بکار مرجوعة خویشتن پرداخت و همدرین هنگام جان محمد خان حاکم هزاره دای زنگی که با سواره و پیادة شرح
هزاره در موضع بعید از جای جنگ غزنبیگ اقامت داشت و اعداد هزیمت یافته افواج نظامی را که راه گریز سر گذشت
می پیمودند دیده سر آسیمه با ایشان در فرار یار گشت و از دست مردم بی سروپای عرض راه اسپ و لباس و سلاحش حکمران
بغارت رفته بآن عریان وارد موضع موسوم بسر قول شده از آنجا بذریعه عریضه از حضور حضرت والا استدعای دای زنگی
لباس کرد و حضرت والا بدستخط خاص ارقامش فرمود که آفرین بر شما جنگ ناکرده شکست میخورید و از ما
خلعت میخواهید قاعده و قانون جهان همین است که هرکس هزیمت یابد باید خلعت بپوشد بسیار خواهش پسندیده
و بجا کرده اید فقط و هم در خلال احوال مذکوره مردم تاتار که در وقت ورود غلام حیدر خان در منزل دوآب شرارت مردم
شورش کرده هشت تن را در بین خود کشته و بزرگان ایشان نزد نائب سالار از راه معذرت حاضر آمده و عفو تاتار
تقصیر خواسته و تسلیت یافته ساکت شده بودند در وقت هزیمت یافتن افواج قاهره از محاربه غزنبیگ که مردم
هزاره و سوارة نظام راه فرار برگرفتند دوباره باتفاق مردم حبش ده بورد شرارت و شقاق گشته قریه اندراب
را تاراج کردند و هم شکست یافته گانرا غارت نموده از اسپ و اسلحه و البسه عاری ساختند و بمکافات این کردار
که از قوه بفعل آوردند يك لك و شصت هزار روپیه سیاهه باسم حضرت والا جریمه از ایشان حصول نموده شرح حال
تحویل خزانه کردند و از جمله هزیمت یافتگان سپاه دولت سه صد تن از فوج پیادة قندهاری غیر از آنانیکه در بامیان شکیبان فوج
چنانچه از پیش بشرح رفت که سپرده احمد علیخان پیشخدمت شده بودند از راه هزاره دای زنگی روی گریز قندهاری
بسوی قندهار نهاده و جان محمد خان حاکم هزاره مذکوره با میران دای زنگی همه را از گریختن بازداشته در بامیان
ماخوذ برده نگاهداشتند و همچنین بیست تن دیگر را از هزیمتیان تحت رایت سردار عبدالله خان برگردانیده
بگریختن نگذاشتند و دویست و سی تن دیگر از فوج هزیمت یافته قندهاری داخل علاقه بکاولك هزاره دای
زنگی شده میر یوسف بيك و علیجان بيك و ابراهيم بيك که ایشان نیز از راه هزیمت و طریق گریز وارد آنجا
شده بودند ایشانرا سد راه فرار گشته از ره نوردیدن باز داشته و باعزاز و اکرام تام همه را در بامیان نزد جان
محمد خان حاکم هزاره دای زنگی که باز گریز باز کشیده از موضعیکه رسیده بود در آنجا رفته اقامت داشت
فرستادند و ایشان که از ترس جان دل بفرار نهاده بودند از بامیان نیز گریخته دوباره روی فرار جانب قندهار
آوردند و باز میران مذکوره قصد برگردانیدن آنهارا نموده ایشان دست بآلات حرب برده یکتن از اتبا میر
عليجان بيك را مقتول و یکتن دیگر را از نوکران او و یکتن از پیروان میر ابراهيم بيك را مجروح ساختند
و در پای کارتن بعجز در داده و میران موصوفه ایشانرا با وجودیکه مزاحم خویش دیدند چون از اعداد سپاه
پادشاهی بودند همه را برسم میهمانی ضیفت و احترام نموده دعوت طعام کردند و از جمله سی و شش تن حاضر خوان
نان گردیده دیگران باز نایستاده راه فرار جانب قندهار برگرفتند

ذکر ولادت با سعادت شهزاده آزاده سردار عنایت الله خان

در روز جمعه سیزدهم ماه صفر وجود مسعود عاقبت محمود بعون کوهسار درج اقبال و مهین اختر برج افضال شرح ولود
شهزاده سپهر وساده سردار عنایت الله خان از لطف و مرحمت قادر متعال آفتاب آسا از افق اجلال طلوع نموده مسعود شهزاده
باعث انبساط خواطر احباب سلطنت و مورث نشاط خواص وعام سکنه مملکت گشت و از فیض تولد این مولود عنایت الله
مسعود عالی از ایثار و نثار نقد وجنس کیسه امید برآمد و همدرینروز فیروز سردار محمد حسن خان حکمران خان
غزنین را از حضور انور والا فرمان رفت که چون از بدو جلوس میمنت مانوس تالا آن هرچند ملاحظه و مشاهده


(٦١٦)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)
(١) انسلاك
و انتظام در
در رشته
كشيدن
شرح
حال بعضی
از خادمان
دولت
فرموديم غير از صداقت و اخلاص و دولت خواهی امری دیگر از مردم هزاره محمد خواجه و چهار دسته و جیغتو
روی کار نیامده بنابران یکفوج پیاده نقشبندی ازین سه طایفه بتوسط محمد اکبر خان پیشخدمت که از حضور
مأمور كرديده فراهم نموده در سلك افواج نظام انسلاك و انتظام (۱) دهند تا طوایف مذکوره از نانیکه در
خوان احسان پادشاهی موجود است بهره یاب شده محروم نباشند چنانچه شرح فراهم شدن و یکندك قراپانی
موسوم بكفتن اينفوج مذکور میشود انشاء الله تعالى ومقارن اینحال فرخنده مآل میرزا سید خلیل شاه خان
سر دفتر خان آباد و میرزا محمد امین خان و میرزا بلند خان که از پا کی نهاد امین سردار محمد اسحق خان را کردن
نهاده و از غیله قتل ایشانرا کرده در بیان کار بشفاعت کسی از دوستان ایشان که نزد سردار مذکور ضمت
و احترامی داشت از کشتن نجات یافته از نهر جیحون بوانسوی بر سبل اخراج فرستاده شده و حاکم قبادیان
ایشانرا بنا بر آنکه خادمان دولت و اخلاص کیشان پایه سریر این سلطنت دوست نواز دشمن گداز بودند
اعزاز وا کرام کرده باحترام تمام نگاهداشت و پس از فرار کردن سردار مزبور ایشان از قبادیان متوجه بهای مزار شریف
شده و میرزالمان نام بن میرزا عبد الغفور خانرا که واقعه نکار سر پل و موصوف بود و احوال رویداد کابل را برایش
نگار میداد و آخر الامر از راه خدمت گذاری در ترکستان رفته نزدا و قرار داشت و باوی طریق فرار برداشت
تسلیت داده با خود همراه گرفته و از نهر جیحون عبور نموده در روز هجدهم ماه صفر وارد مزار شریف شدند
و نائب سالار غلام حیدر خان هر یکی از ایشانرا صد روپیه باسم مهمانی عطا کرده و از جهه سید خلیل شاه خانرا
تکلیف رفتن خان آباد کرد که در آنجا رفته بخدمت محوله خویش قیام و اقدام ورزد و او رفتنش را در آنجا بامر
حضرت والا حواله کرده عذر خواست بعد میرزا بلند خانرا مأمور خان آباد کرده شرح حال همه کوره را
بعريضة نگار داده بپایه سریر سلطنت فرستاد چنانچه امریکه از حضور انور والا در جواب این عريضة او شرف
صدور می پذیرد در موقعش مذکور شده می آید انشاء الله تعالی
ذکر
تشریف بردن
حضرت والا
در ترکستان
ذکر نهضت فرمودن حضرت والا از کابل جانب ترکستان
و هم در بنوقت شفاعت نامه از نائب سالار غلام حیدر خان باستدعا والتماس جنرال محمد حسین خان هزاره که
شرح حالش از پیش گذشت بنام میرزا محمد نبی خان دبیر رسیده چون از وی خواهش کرده بود که در محل
وموقعيكه حضرت والا منبسط خاطر بوده کدورتی در باطن و ظاهر نداشته باشد زبان عجز والحاج عفو تقصير
او را از پادشاه جرم بخش خطا پوش صغیر و کبیر استدعا نماید و او نامه مذکوره را از مطالعه ساطعه مهر لامعه
شرف گذارش داده منشوری از حضور سعادت دستور بنام نائب سالار مزبور شرف صدور یافت که بازمان
ورود موكب درخشنده کوکب همایونی باشند حفاظت محبوس نگاهدارد بعدهـا امریکه درباره او پیشنهاد خاطر خطير
باشد از قوه بفعل خواهد آمد ومقارن اینحال از عریضه میرزا عبدالرشید خان که بامر حضرت والا جهت تهیه
علوفه و آزوقه سپاه همرکاب سعادت انتساب والا در منازل و مراحل عرض راه غوری رفته و آماده کرده بود
حالی رأی جهان پیرا کشت که راه آراسته و علوفه آماده و پیراسته است پس از استماع این خبر خدیو رعیت پرور
عدالت گستر شهزاده جوان بخت سردار حبیب الله خان را بحراست تخت سعادت رخت در کابل گذاشته در روز
نوزدهم ماه صفر اعلام ظفر فرجام را بعزم انتظام مهام ترکستان از کابل براه چاریکار و نوری با دو فوج پیاده
بسالاری کرنیل فرهاد خان و دو توپ خانه قاطری و ده فوج سواره رساله شاهی ویکفوج سواره خوداسیه
و جنرال میر عطا خان که مأمور قطغن شده و معطل گردیده بود جانب مزار شریف شقه کشا و آسمان سا فرمود
و در منزل چاریکار چندین از افراد سپاه نظام را که در وقت محاربه غزنيتك خزانه وقور خانه را تاراج کرده
و گرفتار شده بودند بدهن توپ پرسته پاره پاره فرمود و مابقی هزیمتیان را امر کرد که بخواه ایشان از روز
اول ملازمت ایشان سیاسه گرفته و بخزانه سپرده شود تا دیگری از سپاه نظام اینگونه امور را مرتکب نیایند
و در خلال این احوال میر احمد شاه خان حاکم فیض آباد و بدخشان که شرح حاضر شدنش نزد سردار
محمد اسحق خان و فرار و اخراج نمودنش جانب ماوراءالنهر از پیش گذشت در ان بوم و بر پادشاه بخارا
ورار
ذکر بر گذشت
میر احمد شاه
خان


( ٦١٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

از حال او بعبیدالله چون چاکر درگاه وملازم اخلاص سیر بارگاه گردون پایگاه اند و نقش میدانست چهار صد
تنگه و دو راس اسب سواری از راه اخرت برای او فرستاده دعوت بخارایش کرد و چندی بعزت و احترامش
نگاهداشته بعد خواهش خود او رخصت باز گشتنش بجانب قبله امان و آمال داد که انشاء الله درک سعادت رکاب
بوس نمودن او در محلی رقم خواهد شد و ازین سوی موکب همایونی در روز دوشنبه بیست و سوم ماه
صفر در موضع قندره پرتو نزول افگنده از بخارا در باب دو فوج پیاده نظام و چهارده عراده توپ و دو بسته
سواره نظام که نائب سالار غلام حیدر خان بسالاری کرنیل رحمت خان از مزار شریف برای حفاظت و همیار
خطه بدخشان ساخته بود او را فرمان کرد که تا وقت ورود موکب محمود همایونی در علاقه غوری افواج و ابواب
مذکوره را از راه چوبق باز دارد که از چگونگی حال محال قطغن و بدخشان کارکشان حضور را علم حاصل
شود بیگاه اینروز بشرف صدور پیوند معمول خواهد داشت و از انسوی سردار محمد اسحق خان که شرح حال
رفتنش در بخارا مجملاً رقم کشف مفصلش اینکه چون فرمان طلب پادشاه بخارا در شیر آباد بوی رسید تمامت سردار محمد اسحق خان
همراهان خویش را از پیش رانده راه وادی پریشان بایشات نموده خودش با بیست و پنج سوار از خاصانش
که از محنتان دائمین ایشان گزیر داشت عیال و تعلقات شرعیه اش را نزد حاکم شیر آباد گذاشته راه بخارا برداشت
و سردار محمد اسمعیل خان پسرش که بامید اعانت و امداد نزد کار گذاران دولت روس شده و از ضمیمه در دل
داشت محروم ومایوس گردیده ناچار راه باز گشت سپرده در شیرآباد بکسویان پدرش پیوست و خود او در بخارا
رفته از اراده که پیشنهاد خاطرش بود هیچ بصدور نه پیوسته چندی نان و آبرا که پاد شاه بخارا برای او معین
فرمود غنیمت شمرده روز نکبت بسر می برد و همدر خلال این احوال مردم سلیمان خیل از شنیدن شورش
و آستان ورزی نهادن حضرت والا از کابل بسوی فرست یافته ورع از سعادت اطاعت بر تافته ترکتاز آغاز شرح فتنه مردم سلیمان خیل
نمودید واشتران مردم کوچی طایفه ترکی را غارت کرده چند تن را بقتل رسانیدند و از صدور این فتنه و شور
حضرت والا از عرض راه ترکستان شهزاده آزاده رفیع مکان سردار حبیب الله خان را فرمان فرستاده نگار
داد و هم حاکم علی خیل و ترکی ومیرزا محمد خان بن دوست محمد خانرا ارقام واقلام فرمود که در باز خواست
انجامه اقدام نموده دیه و جریمه اعداد کشته شدگان را مطابق نص شریعت وسیاست سلطنت بحصول رسانند
و اشتران منهوبه را بصاحبانش مسترد نمایند و هنوز باز پرس این قضیه در محل اجرا نیامده بود که دوباره شصت
سوار از مردم سلیمان خیل در علاقه ناوه تفر تاخته و با هم بمقاتله پرداخته دوتن از سواران سلیمان خیل و هشت
تن از مردم ناصر بقتل رسیده دواب ومواشی بسیاری بغارت بردند که انشاء الله تنبیه و تهدیدیکه بامل شیرامه
سهر وساده در خصوص این فتنه برای رفت در موقعش بشرح خواهد برفت و مقارن اینحال در روز بیست و دوم صدور اشتهار
ماه صفر حضرت والا سواد اشتهار ذیل را بدریعه داک بشهزاده والا شان سردار حبیب الله خان فرستاده اعلام مرحمت و سیاست
و ارقامش فرمود که در کابل وغیره بلدان و ولایت اعلاناً بنشر فرماید و آن اینست که برخواص مردم سکنه کابل آثار
و ولایت مملکت ذی مهابت مخفی مباد که طومار شهدای غزنی ملکی را نائب سالار غلام حیدر خان بپیشگاه حضور
حضرت قبله من و مرجع اهل اسلام فرستاده و ایشان پس از ملاحظه اصل طومار دستخطی نائب سالار موصوف
را برای من ارسال داشته اند که عدد کشتگان محاربه غزنی کلکیاً بتمامت رعایا و برایا اعلان نموده آگاه کنم که
از تمام توپخانه سه تن و از فوج اول ار دلی سیزده تن و از فوج دوم اردلی بیست و پنجتن و از فوج چهار یاری پنجتن
و از فوج همیانی پانزده تن و از فوج بارك زائی یازده تن و از فوج الكوزائی پانزده تن و از فوج محمد ناصر خان
کرنیل پنجتن و از فوج نور زایی هشت تن و از فوج حیدری هفت تن و از افواج سواره چهار تن و از متفرقه
بیست و دو تن مجموع یکصد و بیست و نه تن کفن پوش غیرت گردیده ولشکريكه جنك نکرده و روی خصم را ندیده
از راه غارت و تاراج خزانه و بنه و آغروق سپاه خود را بوادی هزیمت انداخته و بیاره روسیامی و علاج گمراهی
خود را جز این ندیده زبان داده اند که بسیاری از لشکر ما بعرض قتل رسیده و خصم را غالب و چیره دست دیده
ناچار از حرب گاه هزیمت یافته روی بسوی وادی فرار نهادیم و پیوسته که رسیدیم امد به بین کلام زبان رانده


( ٦١٨ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و دراکثری از دلهایشان راه راه داده اند که اگر فتح حاصل میشد این سه هزار تن چگونه رهسپار فرار میگشتند
اکنون از عدد کشتگان میدانید که هزیمت ایشان محض نامردی و بددلی وقیام ننمودن درپا استوار ایستادن
با نجمن صرف غیرت دین و حمایت ایمان بوده است لاغیر پس خوشاحال آنانیکه بمردی سینه بدم تیغ بردند و سه
يك از مواجب سالیانه همه باولاد و احفاد ایشان تا دوام دولت عنایت شد و کسانیکه زنده اند بخواهشهای افزون
و بنام بهادری و نشان میدانکی سرافراز خواهند بود و این یکصد و بیست و نه نفر که از جان گذشتند هزاران خون
فاسد باغیان را بخاک ریختند و نام خود را زنده جاوید نمودند . زنده ها است بر هوشیار . آنکه بمیرد بسر کوی
یار . فقط وشهزادة سعادت و سیاده این اشتهار را مطابق امر شهریار تاجدار نشر فرموده بمسامع مردم سکنه
مملکت را آگاه نمود تا بدانند که اثر تجیهز ارتن که در معرکه کار زار مذکور چنانچه گذشت رهسپار سرای
جاوید شدند چهار هزار و هشتصد و هشتاد و یکتن از سپاه غنیم بوده اند و درین اثنا از عریضه شهزاده آزادمردار
حبیب الله خان که بامر حضرت قبله ابمدش کابل را حارس و رعیت را حافظ بود شرحی از جور وستم نائب میر
سلطان خان بکوش داد نیوش حضرت والا رسید که آن ستم پیشه وجور اندیشه دست از جان و مال جمعی
از مردم شهر کابل و اطراف دراز کرده آنانرا که کسان و خویشاوندان ایشان از راه ملازمت دولت و یا طریق
حرفت و کسب معیشت و تحصیل مؤنت در ترکستان رفته اقامه گزیده اند گرفتار عذاب و عذاب نموده و مال و متاع
ایشانرا گرفتن آغاز کرده و ازین فعل شنیع و کار قبیح او شهزاده ممدوح آگاه گشته او را بحضور خویش طلبیده
از کردار ناهنجارش سبب پرسیده او بعرض شهزاده رسانیده که حضرت والا در وقت نهضت فرمانده تش جانب
ترکستان این راز را بکوش حق نایوش او گفته امر بگرفتار کردن کسانیکه خویشان ایشان در ترکستانند کرده
است و شهزاده ازین امر در شگفت مانده از قبایح افعال و ذمایم اعمال او آگهی داده و بخط خاص خویش شرحی
از جور وتعدی آن خدا ناشناس معروض حضور انور داشته واینرا نیز نگاشته است که هنوز حضرت والا
در صفحه ترکستان پرتو نزول نیفکنده و نيك و بدو خوب و بد مردم آنجا را معلوم نکرده است که با سردار محمد
اسحق خان متحد و همداستان بوده اند که خویشان ایشان ماخوذ شوند یانه و حضرت والا توقیع منبع بنام
شهزاده رفیع مقدار اصدار فرمود که بدون ارامر مشکوخان این سرور خان کارهای در باب دیگری حضرت والا
بیر شب مذکور هیچ نگفته وامر نکرده است پس آن ستم گستر جور منظر را از کردارش بازداشته بدون
صدور امر والا که بنام خود شهزاده نفاذ یابد او را نگذارند که در امری اقدام کند وازین عریضه شهزاده
ممدوح و صدور امر اقدس خلق از ستم میرشب مزبور محفوظ گردیده در مهد امن و امان آسائیدند
-- ذکر صدور امر والا در باب اشرار مردم شنواد --
صدور حکم والا بنام سپهسالار غلام حیدر خان
در روز هشتم ماه ربیع الاول از عرض راه غوزی حکم اقدس والا در باب بقاء مردم شنواد بنام سپهسالار
غلام حیدر خان شرف اصدار یافت که تا اواخر انماء قلل جبال موطن ومحل شنواریانرا برف گرفته راه گریز
اشرار را مسدود خواهد نمود پس باید پروانه خان نائب سالار دوفوج پیاده نظام و دو هزار تن از ایل و احشام
مردم تکاب ارکابل وحصار کوهسار شنواد سازد که دمار از روزگار گروه بدکردار نکوهیده اطوار بر آرد
و زنهار فریب قرآن فرستادن و امان خواستن آن مردم شریر را نخورد که هرگز بیرون از دم شمشیر وطعن سنان
سر بخط فرمان نمی نهند و ره آورد طریق اطاعت نمیشوند و مقارن انحمال متمول نامعقول که از درگاه درباری کتابی
مجهول بود از توجه حضرت والا جانب ترکستان و شورش سردار محمد اسحق خان که بشرح رفت مأمولش را
مقرون بحصول پنداشته از راه اغوا داخل علاقه مردم مهمند شده ده بده و خانه بخانه گردش کرده از را منك
افغانی زبان اغوا باز و هميك را دعوت بشرارت و ترکتاز می کرد و همچنین نور محمد خان بن سردار ولی محمد
خان که از دیر باز فتنه طراز بود و شب پیمائی و رود در ماوائی بسر می برد درین هنگام از شنواد بر طبق عادت مستمره
اش که اذیتش بشرح رفت از شنواد بعزم بر انگیختن فتنه رهسپار تیراه گشت و در عرض راه مردم علاقه چکنی با او
دوچار گردیده با هم در آویختند و احمال و اثقال اور اغارت کرده از پیش برداشتند و او خائباء از میانه جان بسلامت برد و هم


(٦٤٩)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
مردم مهمند از مکنتو بائیکه سپهسالار غلام حیدر خان برای ایشان ارقام و پیاپی ارسال میتمو د مقوله از میان خود کرد
در جرا بیرون کشیدند و او منفعلا نه راه دیار ادبار پیش گرفت و در خلال انحال مردم شینوار باهم معاهده کرده بسوگند
های غلاظ و شداد قرار داد خویش را مؤکد ساختند که احدی از راه اطاعت نزد سپهسالار نشود و هر کا ازین
معاهده عدول کند دو صد روپیه بنام جرم قومی از وی محصول رسد و سپهسالار نیز تهیه سامان حرب کرده وعلوفه
و آزوقه برای هردو فوج نظامی که نائب سالار پروانه خان بفرمان حضرت والا از کابل که سیل شینوار مینمود
نیز مهیا و آماده ساخت بعد عرض پروانز حضور شهزاده آزاده سردار حبیب الله خان شده استدعای فرستادن
هردو فوج مذکور را کرد چنانچه رهسپار شدن فوج بامر شهزاده و اهام پروانه خان از کابل در موقنش مذکور
خواهد شد انشاء الله تعالى ومقارن انحال از تغییر میرزا احمد علیخان میرزا عباس خان از حضور شهزاده موصوف
بسر دفتری کنر مجوز کردیده از کابل در انجا رفته مواظب خدمت شد
موقوف شدن تنخواه و مواجب تیول (۱)
اعلیحضرت امیر محمد اعظم خان مرحوم
(۱) تیول
جمع تيول
بمعنی توام
و هم در روز هشتم مذکور ماه ربیع الاول که سپهسالار غلام حیدر خان را در خصوص بهرزش مردم شینوار
فرمان رفت تنخواه تیول و خاندان امیر محمد اعظم خان مغفور را که نود و شش هزار و هفتصد و شصت و سه روپیه
کابلی و ثلث يكروپیه بود حضرت والا از سبب بغی سردار محمد اسحق خان بن امیر موصوف موقوف فرموده
اهل دیوان را فرمان کرد که بایشان حواله ندهند و هم خود ایشان را امر اخراج از مملکت نمود و همدر اثنای
واقعات مذکوره نامه ملا محمد سعید خان قاضی مقیم وملا عبد الرحيم مفتى ومحمد عليم خان و پاینده خان وسيف
قطع شدن
مواجب
خاندان امیر
محمد اعظم
الدین خان وفيض محمد خان بزرگان طائفه تر کی که در وقت بغاوت طوائف تر کی و علیخیل وغیره که از پیش خان مرحوم
بگذشت برای مردم هزاره جاغوری فرستاده و ایشان در همان هنگام بغلام حسین خان بن کاکستان خان هزاره
که با سواره و پیاده طائفه محمد خواجه در تحت رایت نائب سالار غلام حیدر خان که هنوز منصب جنرالی داشت
طریق خدمت دولت می سپرد داده بودند و او تا این زمان در نزد خویش داشت ارسال پیشگاه حضور انور نمود
و چون برای سر کشان مردم جاغوری نگار داده و خاتم نهاده بودند که بقر آن خداوند سو گند که سبزهای
خود را قربان شما خواهیم نمود چرا وسواس کرده لشکر خود را پس پرده باری بشرا شکر هید اگر لشکر شما
از راه معاونت ما پیش آید هر آئینه بعضی از لشکر منافقین چون مردم محمد خواجه و جهاز دسته و جیغنو ی هزاره
که با اردوی پادشاهی طریق صداقت میسپارند از واهمه جان راه بازگشت حالت مساکن خود پیش خواهند
گرفت زنهار در آمدن خود تساهل و تكاهل نورزيد زيرا که پادشاه دشمنی کرده ایم حضرت والا ازین نامه
بزرگان مذکوره طائفه تر کی در روز سه شنبه هشتم مزبور ماه مسطور که تنخواه خاندان امير محمد اعظم خانرا
موقوف نمود نائب مير سلطان خان كوتوال کابل را ارقام و اعلام نمود که از بزرگان مندرجه نامه موصوفه
هر که بدست آمده و گرفتار زندان باشد نوشته نام و نش را نشان داده و پس از اقرار و ازامش بپادیا رساند زیرا
که خود ایشان بدشمنی پادشاه اعتراف کرده و بحكم خدا ورسول قتل را بر خود واجب نموده اند پس بايد زنده
نباشند و ژنده در وقتی می بودند که این سند از خود آنان بدست نمی افتاد حالا باید مکافات کردار خویش گرفتار
عذاب پروردگار شوند و هم مقارن ایحال پروانه خان نائب سالار بفرمان مورخه دهم ماه ربيع الاول که بیتا مش
شرف اصدار یافته برنو وصول افکند صد تن از پیادگان قطعه ضیاء کابل جهت گرفتار ساختن اشرار مردم هزاره
شیخعلی و ترکان و پارسا که در وقت بغی سردار محمد اسحق خان چنانچه از پیش بشرح رفت جاده پیمای فتنه و فوره
شده بودند از دارالسلطنه مأمور باقامه علاقه شیخعلی کرده رهسپار آنجا ساخت و ایشان در انجا رفته باموريكا
مأمور بودند پرداختند


(٦٢٠)
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ذكر ورود مسعود حضرت ولا در غوری
و درین جوی موکب سعادت تو كب حضرت والا در روز نهم ماه ربیع الاول بدھنۀ علاقۀ غوری پرتو
نزول افگنده و فرامین تسلیت آئین بعموم مردم سکنۀ محال قطغن و بدخشان اصدار فرموده همه را بنوید مراحم
ملوكانه دل بجای آورد و روز بیستم ماه مذكور زمین علاقۀ مسطور را از شرف نزول اعلام ظفر فرجام قرین
حصول اجلال فرموده در نجا میر احمد شاه خان که شرح حالش از پیش رقم گشت باسید خلیل شاه خان سردفتر
خان آباد که از امر نائب سالار غلام حیدر خان عذر خواست رفتنش را در انجا معطل بامر والا گذاشته از مزار
شریف راه استقبال موکب سعادت و اقبال اشتمال والا را برگرفته بود فیض ركاب بوس حاصل کرده واصل آمال
و آمال خویش شده سید خلیل شاه خان بامر حضرت والا بسر دفتری خان آباد بر حال گشته در انجا رفت
و میر احمد شاه خان بملازمت رکاب مرحمت اکتساب اختصاص یافت و هم كرنيل فرهاد خان بايك فوج پیادۀ هزارى
از سپاه رکاب شفقت انتساب همایونی و دو ضرب توپ قاطری و صد سوار از سواران فوج سوارۀ هجده نهری
از حضور اقدس شرف مأموریت قطغن و بدخشان و محو اقامت تاشقان یافته از غوری رهسپار آنجا شد و هم
نور محمد خان احمدزی مقیم خان آباد را فرمان رفت که چهار ضرب اتوالی را که در انجا اند با توپچیانش حل
و فصل داده در تاشقان تحت رایت كرنيل فرهاد خان قرار گرفته مواظب خدمت باشند و مقارن این حال
سيد ياقوت شاه خان بن سید زمرد شاه خان در آبی او خه میکه در وقت بغی سردار محمد اسحق خان و طغيان سید
على كوهر و مردم شکوهیده بنز هزارۀ شیخان بتقديم رسانیده بود مورد احسان پادشاهی شده بمنصب ده سواری
مفاخر و مباهی گشت و همچنین سید احمد شاه بمنصب پنج سواری سرافراز گردید و همدر خلال اعمال سلطان
مراد خان میر قطغن که شرارت او خساوت و ایذاء قرار در ماوراءالنهر رفتنش از پیش بشرح رفت در آنجا با پسر
بزرگ جنرال محب الدیخان متفق و همعنان گردیده در سمرقند رجال اقامت و جسارت انداخت و سردار محمد اسحق
خان که عیال و تعلقاتش را در شیر آباد گذاشته چنانچه رقم گشت خرمان طلب در بخارا رفته و آب و نانی برسم میهمانی
برایش معین گردیده بود پس از چند روز رخصت یافته بامنسوبانش بار بخته در قرشی جای غریت كزيد وودق
از فراشانش اراره او فرار کرده در مزار شریف نزد نائب سالار غلام حیدر خان آمده رهین تسلیب شدند و هم
درین اثنا چند تن از افسران و سپاهیان نظام با لغا واغوای غلام حيدر خان بن محمد حسن خان توابیة صدرالدین
خان المشهور بصد و خان توابیة حاجی درویش خان بن حاجی جمال خان است چنانچه شرح حال حاجی جمال الدین
خان المشهور بحاجی جمال خان در ذیل زمان سلطنت اعلیحضرت احمد شاه درانی مرقوم گردیده که سردار محمد
اسحق خانش بدرجۀ نامه بخته و انكیخت با هم عهد نهاده قرار دادند که نائب سالار غلام حیدر خان را بهر حیله
که بدانند و بتوانند از ضرب گلوله تفنك بقتل رسانند و او ازین معاهده و قرار داد ایشان آگاه گشته همه را
در زندان انداخت
ذكر فتنة میدم واغ و شهر بزرگ و یمبا کوه و غیره
در خلال احوال مذکوره پسر میر شجاعت خان وغیره میرزادگان قطغن و بدخشان که در فتنه سردار محمد
اسحق خان روی از دولت برتافته در افغانستان بالو همعنان شده و با میر سلطان مراد خان از راه فرار در ماوراء النهر
رفته بودند بترغیب و تحریص او از راه طغیان در قطغن و بدخشان باز گشته و مردم مواضع راغ و شهر بزرگ
و یسا کوه را اغوا کرده با پنج هزار تن مرد پیکار روی یورش جانب رستاق نهاد و عبدالغفار خان دفعه دار
سواران نظام با افسران توپخانه و فوج پیاده نظام و پیاده ساخلو که در آنجا اقامت داشتند و میرزا امیر محمد خان
نویسندۀ دفتر رستاق و میرزا تاج محمد خان نویسنده کندام و محمد غازی خان و شیر محمد خان وامير محمد خان تاشان
بمدافعه برخاسته جنگ سخت در پیوست و در صدمه پنجاه تن از اشرار بقتل دست ایشان کشته شصت تن دست گیر
گردیده از جماعه دولتخواهان عبدالغفار خان دفعدار و یکتن صده باشی از پیادگان ساخلو و دو تن از سواران نظام
و دو تن از توپچیان و دو تن از پیادگان نظام بقتل رسیدند و در بین گیرودار آقسقال محمد صالح خان ساکن شهر

ورود حضرت
والا درغوری
و صدور
مناشير
تسليت تأثير

ذكر
شرارت پسر
میر شجاعت


(٦٢١)
( جلد شوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
بزرگی با چند تن دیگر بوبیم آقسقال محمد شریف خان چاه آبی دست از مال ومنال خویش شسته و بپاس خدمت
سلطنت از جان وعیال گذشته از راه معاونت خدام دولت قشلاقهای میر بهادر را که سر مخالفت برداشته بود غارت
کرده و آتش زده بسوختند وازین دست برد آنها جماعة که روی ستیز بر میثاق نهاده سر گرم محاربه بودند دل ذکر نامه
از دست داده شکست یافتند و از راه کریز در جبال شاخنه بر شده قرار گرفتند
فرستادن
و تهنیت دادن
شهزاده حبیب
الله خان
و پسر را را
رقم دستخط
حضرت والا
فرار کردن
نور محمد خان
بن سردار
ولی محمد خان
ذكر نامه وهدية تهنيت وتبريك فرستادن )
( شهزاده حبیب الله خان بويسر را )
وهم درین هنگام لارد لیستدون از جانب ارباب پارلمنت دولت قوی مکنت انگلیس بخطاب و پسرائی وفرمان
روانی کشور هند مفتخرو مباهی گشته وارد کلکته شد و شهزاده آزاده سردار حبیب الله خان بامر حضرت والا
که بنامش شرف اصدار یافته پرتو وصول افکند بر طبق نامه حضرت همایونی که در وقت ماموریت لارد دفرن
از تغییر لاردربن بكلکته نامه فرستاده تهنیت ویسرائی او را داده بود نامۀ تبريك خطاب ویسرائی اورا نگار
فرموده باهدیۀ رسمی در روز بیست و سوم ماه ربیع الاول از راه دوستی برای او فرستاد و مقارن اینحال کور
نمنت کشور هند بذریعۀ مکتوب از جنرال امیر احمد خان سفیر دولت افغانستان ومقیم کلکته التماس نمودند که
سه تن مساح از کشور هند یکی براه بلوچستان جانب سرحد مملکت ایران و یکی از حد چمن تا علاقۀ معروف
قند هار ویکی از سر جلگای ژوب علاقۀ کا کر درمیان مردم سلیمان خیل و علاقۀ زرمت عزیمت میکنند واین
مساح که جاده پیمای راه زرمت است در کرم باز خواهد گشت و این خواهش کورنمنت موصوف از عریضه
جنرال مذکور حالی رای والا گردیده در روز جمعه بیست و پنجم ماه ربیع الاول از علاقۀ غوری جنرال امیر
احمد خانرا فرمان فرستاده اعلام کرد که بارباب کورنمنت عالیه هند از جانب خود بگوید که مساحان مذکوره
را اجازت عبور داده نمیشود که در چنین وقت که حضرت والا از مقر سلطنت جانب ترکستان نهضت
فرمائده است داخل خاک افغانستان شوند واگر داخل مملکت افغانستان نشده در خاك متصرفة دولت خود
گردشی کرده باز گردند مختارند که مساح مأمور میدارند یا نمیدارند و هم نامه دیگر بدستخط خاص در جواب
رقمية ارباب كورنمنت كه بحضور اقدس والا رسیده بود نگار فرمود که درینوقت که ویسرای کشور هند
تغيير وتبدیل یافته و من هم برای سروکله سرحد روس عازم بلخم واینکه از قلت مایحتاج ودخل افغانستان
افسوس خورده اید هرگز خود را ازین حرف پریشان نسازید که در افغانستان همه وقت سرکردانی نصیب
منست و جای شکوه از روز کار نیست برابر دست رس کار خواهم کرد زیرا که هر که مدعی افغانستان باشد
میداند که این کارها که از وقتی بوقتی میآید سهل انگاری از طرف کیست من گاهی مور د طعن روس نخواهم
شد چرا که میدانند که اگر کاری نتوانم از نداشتن مایحتاجست و این سخن عيب من نيست البته كسيكه ذمه
بردار اخراجات افغانستان شده بد نامی بجانب او باز خواهد گشت ومن بقدر دست رس کار خواهم کرد
اگر کسر وکبودی روی دهد در نزد اهل دانش ذمه من از عیب بری خواهد بود .
گر نگهدار من آنست که من میدانم شیشه را در بغل سنک نگه میدارد فقط
ودر خلال این مقال سردار شیرین دل خان ملك ارسلاح خان غلزائی را با يك نام دزد تیراهی که در اصل
نامش محمد سرور و در اوائل فتنه نور محمد خان بن سردار ولی محمد خان که از پیش جا بجا بشرح رفت رفیق
شفیق او بود و آخر الامر بدلالت و استمالت سردار مذکور از وی دل برتافته طریق اطاعت دولت برگرفت
مأمور کرد که بهر حیله ووسیله که بدانند و بتوانند نورمحمد خانرا که از دیرگاه راه شرارت می پیماید و در بین
کوهستان سرحد گردش کرده مردم را با غوا مینماید بقتل رسانند و هم پنجهزار روپیه بمردم جاجی وعده داده ایشانرا
امر کرد که نور محمد خانرا هلاک ساخته مبلغ موعود را بجائزه قتل او بستانند اما او آگاه گشته از راه بازگشت در پشاور
رفته و از آنجا نزد بدوش شتافته دیگر قدرت و توان فتنه و فساد نیافته در زاویه گمنامی قرار گرفت و مقارن اینحال


( ٦٢٢ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
منشوری از حضور اقدس بنام میران هزاره دای زنگی که در وقت هزیمت سپاه پادشاهی از محاربه غربی كمك چنانچه
گذشت در مساکن خود رفته بودند شرف صدور یافته مصحوب احمد علیخان پیشخدمت که از بامیان حاضر اردوی
معلی گردیده فیض رکاب بوس حاصل کرد برای ایشان فرستاده شد که میر علیجان بيك با چهل سوار و میر ابراهيم بيك
باسی سوار و سلمان بيك باسی سوار و رضا قلى بيك با بيست سوار و حسنعلى بيك باده سوار ويوسف بيك با چهل سوار
ويزدان بخش بيك با چهل سوار ومحمد امير بيك ايلخانی با چهل سوار مجموع دویست و پنجاه سوار همراه خویش
در اردو حاضر آمده ملازم رکاب سعادت انتساب باشند و ایشان پس از وصول این منشور شرافت موصول چند
روزی جهت تهیه سامان سفر از رهسپر شدن بازمانده دو باره حكم اقدس شرفنفاذ یافت که اگر بسرعت و شتاب
حاضر خدمت و ملازمت رکاب همیون انتساب شدند فبها المطلوب والا ایشان از منصب میری معزول و بجای یکان یکان
دیگری منصوب خواهد گشت و ایشان بر طبق امر والا رهسپار خدمت گردیده حاضر رکاب سعادت انتساب شدند
حرکت موکب باسعادت همایونی
( از غوری جانب تاشقرغان )
از غوری حضرت والا پس از درنك یازده روز در علاقه غوری در روز پنجشنبه دوم ماه ربیع الثانى باعلام
ظفر اتسام را جانب تاشقرغان شقه کشا و آسمان سا فرموده از عرض راه محمد نبی نام بارکزی حامل عريضه
مردم بار کند را که در خصوص اطاعت نگار داده و استدعای معاونت کرده بودند در روز هشتم ماه مذکور
از منزل آبى بيك رخصت بازگشت داده روز نهم در تاشقرغان نزول اجلال فرمود و در روز دهم ماه مزبور پروانه
بنام نائب سالار بنامیر شهزاده سپهر وقار سردار حبیب الله خان که از عريضه سپهسالار غلام حیدر خان چنانچه
از پیش گذشت بناعش شرف اصدار یافته بود دوفوج پیاده از سپاه نظام بسالاری کرنیل ولی احمد خان از کابل
جانب شنو از جهت تنبيه وتهديد اشرار کمبل شود و مجددا جلال احوال مذکوره عبدالمجید نام با جاوړی با یکنفر
چکند نايك مهر حضرت والا را کنده و یک طغرا فرمان بنام عمرا خان چندول و یکقطعه برات هزار و چهار
صد روپیه انگلیسی بنام عبد الخالق خان مأمور فروش بادام دولتی که در پشاور اقامت داشت مهر کرده و مبلغ
مذکور را از او بکرفتند و او برات را بپایه سریر سلطنت فرستاده چون مشارالیه جهت ثبوت مدعای خویش
یکطغرا فرمانی را بهمان خامیکه برات حواله مبلغ مذکور نهاده بود نزد عبدالخالق خان موصوف ظاهر کرده
چون خاتم بروات حضرت والا كوچك ومخالف خاتم فرامین و احکام بودوی در اشتباه افتاده فرمان را نزد شهزاده
ابراهیم میر شب پشاور برده و او عبدالمجید نام را طلبیده در جستجو و تتبع سه حلقه انگشتر که در فص یکی اسم
حضرت والا و یکی نام عمراخان و در یکی نام عظیم الله نامی منقرهود از کیسه شرارت و خباثتش بیرون آورده
نزد دمی کمشنر پشاور فرستاد و او هر دوتن را در زندان مقید ساخت و آنگاه که این امر از عريضه عبدالخالق خان
بگوش راست نیوش حضرت والا رسید در روز سیزدهم ماه ربیع الثانى از حضور اقدس جنرال امیر احمد خانرا
ارقام و اعلام رفت که اگر ازین دون مردمام باز خواست بعمل نیاید کار دوستانه از کار کنان دولت برطانیه
عظمی خواهد بود زیرا که بسی مفسده در بین مردم جهال سکنه جبال آن محال ازین مهر جعل روی کار آمده
خواهد بود وا گرچه خطوط دولتی را بخط خاص صحت و امضا کرده ومیکنم وهم كار پردازان حضور نقل همه
را سراپا ثبت دفتر می نمایند بازهم سیاست نمودن آنحون از اهم امور است که میباید در عمل اجرا آورده شود
و بکار کنان دولت موصوفه مذاکره نموده قبضه گردد چنانچه مطابق امر والا رفع این خدیعه روی روز
افتاده عبرت برای عموم ناس حاصل گشت و مقارن ایغال شهزاده آزاده ستوده افعال سردار حبیب الله خان که
بفرمان حضرت والا دوفوج پیاده را چنانچه رقم شد با سالاری کرنیل ولی احمد خان گسپل شنوار فرمود و همچنین
حکم والا که در باب دو هزار تن از مردم تکاب در شنوار فرستادن شرف اصدار یافته بود شهزاده ممدوح باستصواب
رای پر کند امیر محمد خان هزار ميل تفنك دويست انگلیسی ومن پراچهار عسلم نصرت پرچم از میگزین دولتی

حرکت
موکب والا
از غوری

شرح تدلیس
عبد المجيد
با جاوری


( ٦٢٣ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
برای مردم ایلجاری مبهم تکاب فرستاده محمد شاه خان حاکم آنجا را فرمان کرد که دو هزار تن پیاده را آماده کرده از راه لغمان و جلال آباد مأمور شینوار کند و ازین سوی هم دو فوج پیاده که از کابل رهسپار شده بودند بسرعت و شتاب راه نوردیده در روز چهاردهم ماه ربیع الثانی باردوی سپهسالار غلام حیدر خان که در ده بالای شینوار قرار داشت ملحق گردیدند و در خلال اینحال کرنیل ولی محمد خان از غدر و خیانتی که نسبت بدولت ازوی صادر گشت و از آنجمله در حینیکه مهتمم پست خانه بود و خریطهٔ داک و مراسلات را کشوده مطالعه می‌نمود و ازین کردار او حضرت والا آگاه گردیده و از دیگر جنایات نیز ملزم ساخته گرفتار سلاسل و اغلال سیاستش فرموده مال و متاعش را تمام ضبط دیوان عتاب کرد و مقارن اینحال از عریضهٔ وقائع نگار مشهد مقدس بمسمع صدق مجمع حضرت والا رسید که چهار لك و پنجاه هزار روپیه کابلی را از مال دولت محمد سرور خان حکمران سابق هرات بآقا محمد علی نام صراف مشهدی برسم تجارت داده و از جمله پنجاه هزار روپیه را از نزد صراف مذکور گرفته باقی در نزداو مانده است و حضرت والا شهزاده حبیب‌الله خان را امر تحقیق فرموده و او نائب میرسلطان کوتوال را امر نموده وی کاکا فیض محمد نام ناظر محمد سرور خانرا که از سبب اینگونه امور در زندان مقید بود نزد خود خواسته از اقرار و اظهار او این مبلغ و مبلغ گزافی از دیگر درکات را قلمداد گرفته بحضور انور والا فرستاد و حضرت والا اکتفا باظهار و اقرار فیض محمد مزبور نکرده خواست که سنم واقع نگردد والدة جانم بی بی نامی را در خفا بروز شانزدهم ماه ربیع الثانی فرمان کرد که نزد زوجهٔ محمد سرور خان شده صورت امر را محقق دارد تا کسی را کار گذاران پادشاهی بموجب نیازارد چنانچه او از زوجه محمد سرور خان محرمانه جویا گشته بثبوت پیوست که وجوه اقراری فیض محمد مذکور صحیح و مطابق واقعست بعد مال ومنال و سراو متاعش تمام بعوض وجوه دولتی ضبط دیوان سلطنت گشت.
گرفتار اعمال و افعال خویش شدن کرنیل ولی محمد خان
ذکر شرارت و بغاوت مردم در نامه
و هم در خلال مقال مذکوره مردم در نامه سر از جیب تمرد کشیده بغی ورزیدند و شهزاده سپهر و شاده سردار حبیب‌الله خان نائب سالار پروانه خانرا امر نموده وی قورخانه از کابل نزد حاکمان تگاب و نجراب فرستاده این را نیز خواست که به نجمیز زشهزاده یکفوج پیاده نیز مأمور نماید و شهزاده معظم بامر والا گذاشته بذریعهٔ عریضه از حضور اقدس اجازت فوج کشتن خواست و حضرت والا امر لشکر کشی را محول برأی صواب نمای شهزاده رفیع مکان فرموده نگاردند که هرچه را خودش نیکوداند بمحل اجرا آرد و شهزاده که میل خاطرش در رفاه حال عموم رعایا مصروف بود سپاه نظامی را از سبب پامالی آخریم شریر موقوف داشته صاحب زاده غلام حیدر خان را از راه نيك خيالی و خیر سگالی بهدایت و استمالت آنقوم وحشی سیرت بگماشت و ایشان قبل از وصول صاحب زادهٔ مذکوبرا مردم کوهستان و نجراب که بامر شهزاده رهسپار دمار آن گروه بدکردار شده بودند در آویخته و خون چند تن از همدیگر را بخاك هلاك ریخته در میان کار مردم در نامه پشت بکارزار داده رو بفرار نهاده پناه بگزین کهسارها دیار شدند تا که صاحب زاده غلام حیدر خان و جنرال کتال خان بفرمودهٔ شهزاده رفیع مکان وارد آنجا گردیده و همه را تسلیت داده و دل بجای آورده بساکن ایشان باز گردانیدند و بانیان فساد را از بین ایشان گرفتار ساخته با خود در کابل آورده نایرهٔ عناد را خاموش کردند و هم در اثنای این اختلاف میرزادگان بدخشان که اتفاق بسر میر شجاعت خان چنانچه از پیش رقم گشت روی یورش بسوی رستاق نهاده و هزیمت یافته بکهسار ادبار برشده بودند دوباره آتش افروز فساد شده ره نورد کینه و عناد گشتند و عزیز محمد خان رساله دار که در رستاق اقامت داشت مکتوب بکرنیل فرهاد خان که بجدید بایکفوج پیاده وارد تالقان شده بود فرستاده با همراهان خویش اجازت یورش بالای مردم موضع دولک که بامیرزادگان در شرارت یار شده بودند از وی خواسته و او این امر را معروض حضور انور داشته از پیشگاه حضور در روز شانزدهم مذکور ماه
بغاوت مردم در نامه
شرح فتنهٔ میرزادگان بدخشان


( ٦٤٢ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ربیع الثانی کرنیل فرهاد خانرا ارقام رفت که سپاه مقیمه رستاق را اجازت دهد که رهسپار موضع دونک
وشهر بزرك شده قلع ماده فساد کنند و هم افواج مقیمه فیض آباد را فرمان شد که رو بدانصو نهاده باص میرزا
محمد ابراهیم خان سر دفتر بدخشان کارور فتار کنند و مکافات افعال واعمال اشرار را در کنار ایشان نهند و هم توقیع
رفیع شرف نفاذ یافت که اكركمك بكار شود دویست تن پیاده وصد تن سواره از سپاه تحت رایت کرنیل فرهاد خان
راه معاونت برگیرند و پس از وصول احکام مذکوره عبدالله خان کمیدان با فوج مقیم رستاق راه سرعت وشتاب جانب
موضع دونك بركرفته بباغیان دولت بمحاربه گرائید و دو بار با هم ساز پیکار نموده در همبار اشرار را مغلوب ساخته
و بسیار تن را بخاك هلاك انداخته اقلیم زمین را از لوث وجود ایشان پرداخته طبل فتح بنواخت و سی تن از
ایشان گرفتار دست دلیران میدان جنك كشت و هم یکتن از سواران نظام متوطن استالف که از راه جهالت
نزد پسر میرشجاعت خان شده بود میرزا محمد ابراهیم خان چهار تن سوار گماشته او را بدست بسته حاضر آوردند
و همچنین دو تن از پیادگان ساحلو و یکتن بیرقهی را که در روز بکتال زاویه گزین نامردی واغفال شده بودند گرفتار
ساخته باسی تن اسیر که از گروه شریر دست گیر گردیده بودند رهسپار حضور انور ساخت و مقارن اینحال دو تن
از سواران ترك كه جهت حصول مالیات دیوانی در قریه از مضافات فیض آباد رفته و بدست مردم قشلاق خنجی
افتاده هر دوتن را نزد میرزادگان برده با اسپ و اسلحه و تفنگچه شش لوله دولتی بدیشان سپردند وایشان هر دو
تن را محبوس کرده اسپ وسلاح وغیره متاع ایشانرا بتمام گرفتند و میرزا محمد ابراهیم خان پس از حصول فتح
مذکور وشکست باغیان هر دوتن را قهراً پس آورده و اسپ وسلاح ایشانرا سه چند بهای همه زجراً و سیاستاً
از مرد میکه ایشانرا بمیر زادگان داده بودند وصول نمود و در خلال این اختلال چند تن از سواران اوزبکیه هفت تن
از مهتران اسپان سواران نظام تحت رایت جان محمد خان رساله دار را که جهت حمل ونقل چوب در خیبر
کوه رفته بودند گرفته و دو تن را جراحت رسانیده هفت رأس یا بورا که با خود داشتند بغارت بردند و در ینوقت
سه صد سواره نظام که بفرمان حضرت والا از مزار شریف راه خان آباد قطغن برکرفته بودند وارد آنجا شده
بامر کرنیل فرهاد خان نزد محمد یوسف خان حاکم رستاق شدند و او باتفاق این سواران و سپاه مقیم آنجا بطریق
سبر زاش میرشاه عالم خان کرنیل که با جمعی از بغاة در شهر بزرك جای داشت و هنگامه آرای فتنه وفساد بود رداشت
وهم میرزا محمد ابراهیم خانرا در فیض آباد مکتوب فرستاده از حرکت خود بجانب شهر بزرك خبر داد واو سواره
وپیاده مردمیکه مغول وبغل را از راه معاونت بكمك او گسیل نمود چنانچه قتال وجدالیکه با اشرار بروی کار
آمد در موقعش رقم میشود انشاء الله تعالی
شرح
ذير فتن چار
كوف استد
عای سردار
محمد اسحق
خان را
ذکر پذیرفته گشتن استدعای سردار محمد اسحق خان
( در باب اقامتش بسمرقند )
در روز یکشنبه هفدهم ماه ربیع الثانی چاریکوف نام روسی از راه خدمت دولت خویش جهت امری وارد
قرشی شده و روز مجدهم ماه مذکور سردار محمد اسحق خان از در ملاقات نزد او شده و در خلوت بغیاب
متعویاتش مذاکره دوستانه کرده و در ضمن صحبت از وی خواهش نمود که باعال و دویست تن از تعلقاتش
در سمرقند جای اقامت داده شود و چاریکوف استدعای او را بگوش قبول شنیده بعد از خلوت گاه در جای
خویش باز گشت و در هنگام عصر اینروز چاریکوف نیز از راه باز دید روی بسوی منزل او نهاده و او قبل
از ورودش سردار محمد اسمعیل خان پسرش را با تمامت همراهانش بامر لباس رسمی پوشیدن کرده بقانون نظام
در پیش رو و اطراف خویش صف کشیده بپای ایستادن فرمود تا که چاریکوف بایکین دیگر از روسیان نزد
او وارد گشته و او همراهان واقسران همعنان خود را باو معرفی کرده در پایان کار میرسلطان مراد خان زبان
التماس گشوده استدعا نمود که در کنار نهر جیحون او را جای و مسکن دهد و چاریکوف انجمول اورا موکول
بامر امپراطور روس داشته باصدور منشور او در قرشی امر اقامت کرد و آنگاه که این کلمات از عریضه واقعه