(۱۱۳۱)
( جلوسوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
اعظیم خان و ولی محمد خان پسران محمد اسمعیل خان که پدران ایشان از جهان رفته و با بد انداخته از رحلت فرمودن
سواران کشاده بدران بنام خود ایشان سرافراز و ممتاز فرمود و همدرینوقت از شهادت آخند زاده محمد حکیم
و آخندزاده اللهداد نامان که در خصوص بیست و دو هزار روپیه بقوه که آخند زاده عبدالرحیم که در حیوة
خود وصیت کرده بود که تفویض و تسلیم حضرت والا نمایند در محکمهٔ شرعیهٔ پشت رود گواهی داده بحضر آنرا
ارسال پایهٔ سریر خلافت داشتند و روز پانزدهم صفر فرمان فرستادن آن بکابل شرف نفاذ یافته پس از حصول
و وصول با مر حضرت والا باوجوهیکه از محنث و ارادهٔ سفيهٔ شهزادهٔ کردون و ساده سردار حبیب الله خان هريك
از جمهور ملت و سدنه مملکت افغانستان بقدر توان خویش بعزم شرکت در امر خیر مسجد سرپل دادند مخلوط و مصروف
تعمیر مسجد موصوف گشت و ثبت جریده اعمال صالحه آخندزاده مذکور مغفور کردید و همدرین هنگام دو لك و
یکهزار روپیه نقد و سی و پنج خروار جنس که بسعی و کوشش و سنجش میرزا محمد حسن خان قندهاری و ملا قطب الدین
و نصر الله نامان از خیانت و خساوت میرزا عبدالرسول خان سر دفتر فراه که از مأمور شدن هر سه تن مذکورون
بسنجش خیانت او خائف کردیده مال و متاع خودرا از راه خفا جانب جوین وسیستان حمل و نقل داده چنانچه
کذشت گرفتار و نزد مولاداد خان حاکم آنجا و کرنيل محمد خان محبوس کردیده از راه طلب در کابل آمده بود
بصدور و روز پیوسته و جریده آن بدفتر سنجش کابل رسیده پس از تحقیق و ثبوت امر حصول آن از حضور
انور صادر شد و همدرین ایام شهاب الملك از تغير مؤيدالدوله بامر اعليحضرت ناصر الدین شاه قاجار مأمور ایالت
خراسان کردیده از بن افغان و اسب هم دو تن که روی روز افتاد منازعه و مذاکره که در باب موضع (طراقو) و(حوض دار)
در بین کار گذاران دولتین افغانستان و ایران چنانچه گذشت رخ داده بود معطل و معوق کشت و همدست نزاع
وزبان کفتار مردم سیستان از بهریکه جدید حفر کرده و با آخند زاده فقیر محمد خان حاکم چخانسور راه منازعه
و مقاوله پیش کرفته بودند کوتاه کردید ومقارن اینحالسعید محمد خان سر حددار موضع چاهی به پسر مرش مريك
افتاده امرالله خان مأمور حراست آن سر حد شد و او در فراه آمده از جهان برفت و همدرین هنگام حضرت والا
هريك از محمد شريف خان و فیض محمد خان و روح الله خان اسحق زائی را که در وقت گرفتار شدن میرزا عبدالرسول
خان سر دفتر فراه هم سه تن خودرا بسلاح آراسته باو تباه برحاسته و گفته بودند که تا دم واپسین از یاری و مدد
کاری دست باز نخواهند داشت و حاکم فراه ایشانرا محبوس کرده بود جرم فرموده امر کرد که پس از رسانیدن
وجه جریمه رها داده شوند و هم در اثنای این معامله حضرت والا از عریضه و استدعا ورضامانۀ رعایای سکنه لاش
و جوین محمد محسن خان را که نسبت بایشان جور وظلم کرده و طریق مصادره بر گرفته ششصد خانوار را فراره ببار
ادبار ساخته بود از پژوکی قوم غنبل نموده مددخان اسحق زائی را پسر کرده کی قوم برافراخته مفتخر ساخت
وهم از عریضه و استدعای محمد اعظم خان نبیره وزیر شاه ولی خان فوفل زائی که در تضاعيف واقعات عهد سلطنت
احمدشاه و تیمورشاه مرحومان سدوزائی شرح حالش رقم کشت پنج نفر پسرانش از هرات طلب کابل شده در سلك
سپاهیان سواره نظام مخصوص رکاب شاهی شرف انسلاك یافتند و همدرین اوان نوروز خان بن محمد عمر خان بارك
زائی که از راه هواخواهی با سردار محمد اسحق خان فرار سمرقند شده و نان زشت خوئی و درشت کوئی و کج
سارکی او را نیاورده از آنجا راه غربت جانب مشهد سپرده سپس از در ناچاری داخل هرات و گرفتار دست
حکمران آنجا شده محبوس در کابل آمده بدست زندان بان سیاست سپرده کشت و همدرین هنگام حاجی دوست محمد
نام فرستاده تجوید خان بلوچ خارا نی با با سیزده نفر اشتياري ومهماري از راه هدیه و نیز عریضه در باب اراضی تهی
چپ و چپه واقع که نی کندر خربداد و استدعای استرداد آنرا کرده ارسال کابل داشته بود شرف باریابته فرمان برفت که
چون خود او مقیم و متوطن خاك منصرفه دولت انگلیس است زمین به اینچه با مجید کات جوی داده نمیشود پس تحفه
خود را از حلت قایه که بر طبق مبلغ مندرجه آن وجه داده شود و اینرانکار فرموده با طاقه شال خلیل خانی و یکتوب چوخه
ابره کشمیری ویکثوب جو خۀ كنجي البيباس حضرت والا بنام خلعت برای او ارسال گفت و از بنوقت تا هنگام جلوس بصدف


( ۱۱۳۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
مأیوس علیحضرت سراج الملة و الدین امير حبيب الله خان نوروز خان مذکور را بدار و بشکرابر خواهش جای از نقره تحت
مهر منور را کرده بمرام واصل نساخت تا که اعلیحضرت ممدوح تن بآرا چنانچه در جلد چهارم این کتاب نگار داده
خواهد شد بذل وعطا فرمود ومقارن اینحال سوق محمد افضل خان کپدان مقیم کتراب را پیاده حیوه از دست
ساقی اجال لبریز و مالامال گردیده در روز بیستم صفر و داع اینجهان کرد و جسدش را بموجب وصیت خوداو حمل و نقل
داده در موضع تیران دفن کردند و همدر خلال این احوال اعداد وافراد پیادگان فوج نظام نجیبی شب روز
در جایهای مردم هزارة جيرستان سرزده در آمده زنان نامردم راچون زوجات خویش در آغوش کشیده مباشر
امر قبیح ومذموم و ممنوعیکه نبایست کرد میشدند و حضرت والا از عريضة وقایع نگار آنجا برماجرا واقف
گردیده با فسر فوج مذکور را فرمان کرد که دست سپاهیان را از ارتکاب این فعل نامشروع بازدارد تاخدا و خلق
او را از کردار زشت خود نیاز ارند وهتك عصمت ناموس رعیت بیجاره نکنند واز جمله قبل از آنکه این منشور
پرتو افکن وصول شود فقیر و پادشاه و میر باز نامان از پیادگان فوج مزبور رخصت رفتن در خانه خویش حاصل
کرده چون در زير ( كتل خون )رسیدند ضعيفۀ را که از جیرستان بعزم خانه خواهرش راه مالستان می پیمود بجور
وا کراه باخود برداشته بماد تیکۀ هزاران زن و دختر هزاره را از ابتدای متصرف شدن اماکن و مساکن ایشان
تا اینوقت بدینمنوال فروخته بودند در کابل آورده بشخصی بفروختند و بآهنگ قبالۀ نوشتن بیع آن در محکمۀ شرعیه
نزد ملا عبدالرحمن خان قاضل وم شدند و او قباله خرید زوجۀ مذکور درا از سپاهیان مسطور خواسته ایشان از نمودن
قباله عاجز آمدند و آن زن نیز زبان بجزع وفزع کشوده ماجرا نزدقاضی بازداشت وقاضی او را از دست آن جور
پیشگان برآورده مطلق العنان فرمود و او قاضی رادعا وثنا گفته بامال باخته شده ناباخته راه موطن ومسكن
خویش پیش گرفت و همچنین میرزا سعید محمد نام عامل جیرستان که بخيانت وخسارت ذمۀ عمال دولت ورعيت
کرده و چنانچه گذشت محبوس طلب کابل شده بود خود را بلین و لعل و دادن رشوت بهانه تاخاص و پریشان کار چندی
از آمدن در کابل معطل داشته دست بتکرار و اصرار افعال ناشایست که بسیار کرده بود بزد واز جمله زوجة على
شیرزوار نام را که شوهرش در زمرۀ بزرگان هزاره جیرستان بزندان کابل گرفتار افعال و اعمال خویش بود بمال
و منالش از خانه بر آورده در حجرۀ خود برد و مدتی شب بباشرت و روز معاشرت با او بسر کرد و پس ازان زوجۀ اجنبیۀ را
که با او هر گز معرفت نداشت و نمی شناخت مادر او قرار داده از نزووی قباله بیع آنز را که در حیوة شوهرش متصرف شده
بود بمهر قاضی بگرفت و همچنین زوجۀ قربان نامی را که شوهرش در خانه سالی نامی از قوم خود گذاشته خویش از راه بی نوائی
در دیگر جایی تحصیل قوت رفته بود میرزا سعید محمد خان مذکور ایقون را نیز بقهر وعنف بحجره خویش در آورد وحالی
نام را که زن باسر شوهرش بخانۀ او روز بسر می برد بدووی قرارداده قباله بیع از اقرار و اعتراف حالی حاصل کرد
و پس از پنج ماه شوهر او حاضر آمده نزد میرزا سعید محمد خان شد و زن خود را جویا گردیده اوبش محبوس
کرد وبجور وا کراه طلاق نامه گرفته بعد رها داد و محمد نبی خان مالستانی محضر هر دو قضیه را بمهر قاضی جیرستان
حاصل کرده و میرزا سعید محمد خانرا بفرمانیکه شرف صدور یافته و اجرای آن چنانچه انفا اشارت شد معطل گردیده
بود محبوس و با محضر مسطور کابل در گاه سیاست و معدلت پایگاه نمود و همدرینوقت ملا خواجه محمد خان قاضی
محكمة شرعية ارز كان يكهزار ونهصد وچهل و نیمروپیه از محصول چای یکهزار و دویست و نود و سه تن زنان
و دختران و پسران مردم هزاره که در محکمۀ آنجا فروخته وقباله شده بودند بامر و فرمان حضرت والا که در
بیکه بهای هر يك را چنانچه گذشت محصول بیت المال قرار داده بود ارسال و تحویل خزانه کابل نمود و همدر
خلال این احوال زوجه حضرت قلی نام شیرغان بی اجازت شوهر خویش از خانه بر آمده راه موضع خواجه (دو کوه)
پیش گرفت و در خانه قوشه نامی که با اوسر لعشق داشت در آمد و شوهر وطورۀ نام برادر آن زن بشخص و تجسس
برخاسته واورا درخانه قوشه یافته برادرش در قتل وی اقدام کرده بتيغ غيرت هلا کش ساخت وحضرت والا


( ۱۱۳۳ )
( جلد سوم ) ( وقایع ماه صفر ۱۳۱۳ ) ( سراج التواریخ )

از عریضه حکمران ترکستان بر ماجرا آگاه شده در روز پنجم مذکور ماه صفر که صوفی محمد افضل خان نگهبان
در کپراپ فوت شد حکمران مزبور را فرمان کرده امر نمود که زنهار مزاحم حال طرره نشود چه نیکو کار
کرده است که خواهر خود را از سبب بی اجازت شوهر از خانه بر آمدن و بخانه اجنبی شدنش بقتل رسانیده است
و هم در خلال اینحال آمد محمد نامی از قوم سارق ترا که سکنه نجداب در راه تجارت در میمنه آمده و بصد و پنجاه و دو جلد
پوست قره کلی مخفیه خریده چون بدون از دولت خریداران دیگر قدغن بود کار کنان میمنه او را مواخذه
و پوستها را ضبط کردند و خودش را محبوس و روانه مزار شریف نمودند بعد ملاحظه نام برادر او نامه حاکم
نجدابرا مشعر بر استدعای اطلاق او نزد سردار محمد عمر خان آورده وی بذریعه عریضه از حضرت والا اجازت لازم
گرفتن خواست و حضرت والا فرمان فرستاده نگار داد که از طرف خود در پاسخ حاکم نجدابقم کند که هم تا در هر مملکت رفته
مرتکب خطائی شود حکومت را لازم و متحتم است که از وی بپرسد و مواخذه کند و بر وفق قانون در چنین خطا
و عصیان عرصه شش ماه مقید زندانش نماید و مال او را ضبط فرماید زیرا که رواج همتا عالم باینر سمی گشته است
و این شخص از صدور حکم قدغن خریدن پوست قره کلی از چند سالست که آگاه است پس چگونه بخلاف امر
و احکام پادشاهی اقدام در خریدن پوست و سرقت کرد باری باید مراسم باز خواست بدو بفعل آید وا کر کسی
بمثابه او ازین مملکت دران مملکت شده سرقت نماید و یا خلاف قانون حکومت راه بپیماید باید از وی بپرسند و در
معرض مواخذه آرند و حاکم نجداب پس از وصول این نامه حکمران ترکستان که بامر حضرت والا نزد او فرستاد
سکوت اختیار کرده دیگر هیچ نگفت و همدرین هنگام محمد جعفر خان مالستانی حاکم اند راب بلك روپیه از
خزانه آنجا در روز غره ربیع الاول جانب کابل حمل و نقل داده تحویل خزانه عامره شد و همدرین وقت و میرای
کشور هند از نامه و خواهش حضرت والا که به محرمه صحیفه فرستاده از وی نقشه سر حد بدخشان پامیر و واخانرا
بانقل عهد نامه دولت روس و انگلیس طلب فرمود نقل عهد نامه مورخه یازدهم ماه مارچ سنه هزار و هشتصد و
نود و پنج عیسوی مطابق هزار و سه صد و دوازده هجری را که در بین دولتین روس و انگلیس ارقام یافته و انعقاد
پذیرفته بود بانقل نقشه سرحد بدخشان مترجم بالفاظ و خطوط پارسی و انگلیسی و فرانسوی و نامه از جانب خود
ارسال پایه سریر این سلطنت نمود و چون در نامه خود نوشته بود که خط فاصل آن سرحد را بعینه مطابق عبارت
این عهد نامه کمیشن دولتین خواهند کشید و تا آنگاه که نصب بروج فاصلہ نشود ممکن نیست که خط فاصل در نقشه
درج ورسم شود حضرت والا در پاسخ وی رقم فرمود که نوشته مفصل و موضح حدو د يکه حالا معین و تقسیم
وازهم مفروز میشود با نقشه مکمل جبه حصول علم و استحضار خود من و خیردادن به مأمور افغانستان خواسته
شده بود و الا حاجتی نبود و اینرا مه دیر انگاشته نقل عهد نامه و نقشه مبهمه را نزد جنرال تاج محمد خان ارسال
فرمود و همدرینوقت جنرال مذکور دفتر شاہ ابراهیم سن بدخشی را بفرمان حضرت والا کابل گسیل نموده
با آنکه خاندان پدرش با دولت راه معاندت پیموده بود یکصدو چهار روپیه بار و خالش که در رحل و ترحال
منازل محرم حالش بود از جانب دولت جهه توشه راه عطا کرد و چون او در کابل رسید در سلک خدمه حرم
محترم شاهی منسلک کردید و همدر اثنای واقعات مرقومه چندین از مردم سکنه کولاب چهار صد رأس
گوسپند که بردنش در خارج مملکت از طرف دولت قدغن بود در خفیا از رعایای این دولت خریده
در وقت باز گشتن جانب کولاب بدست محافظین دشت سیاه آب واقع افتادند و در کشاکش گیرودار دوتن از سپاهیان
حارس دشت مذکور زخمدار شدند و همچنین چندی دیگر از کولابیان که نهصد و هشتاد رأس کوسپند و ده راس
قریش آهك خريده از قفای پیشینگان راه کولاب بر گرفته بودند از دشت مذکور گذشته چون در موضع
دوزخ دره واقع حدود در واز رسیدند محافظين آنحدود آگاه گردیده در روز وشب راه تفحص و تجسس
آنانرا در جبال شامخه و درجات پیموده و ایشان را بدست آورده گوسپند ا را تمام ضبط کردند و مقارن اینحال
غلام محى الدينخان و مفتی عاشور محمد که از جانب دولت بمأمور تعیین حدود فاصله سر حد شده بودند در روز سوم


( ١١٣٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
ماه ربيع الاول در فرود گاه افسر کمیشن دولت روس شده با هم راه تعیین حدود شقنان بر گرفتند و تا کنار
کول طی طریق کرده کوه واقع جنب جنوب کول را حد وسط و بر قله آن جای برج فاصل را قرار دادند
چنانچه جانب جنوب كول و کوه مسطور تا موضع لشكر كيش واقع سر حد شمالی واخان حق و حصه افغانستان
گرديده طرف شمال هر دو موضع بخاك مقبوضه روس ملحق گشت و چنانچه بیايد كار تعیین حدود فاصله پامیر
و بدخشان وشغنان تا روز بیستم ربیع الاول باتمام و انجام رسید و هم در روز چهارم ربيع الاول میرسید قصی خان
که مجابت نسب و شرافت حسب موصوف و بمر قدزگاه هرات مشهور بكازرگاه معروف بود و راه خدمت زائرین
مزار فيض آثار بر گزيده ایزد باری حضرت خواجه عبدالله انصاری طاب الله ثراه و جعل الجنت مثواه می پیمود
و هم روز متولیته خانقاه آن بزرگوار بسر میبرد بدرود جهان کرده بجنان جاودان شتافت و خدمتی که وظیفه
او بود از خطابت و امامت و غیره امور متعلقه زیارتگاه مذکور برسبيل توصية خود او بمیر محمد عثمان خان خلفش
خلافته قرار گرفت و هم در تضاعیف واقعاتیکه بشرح رفت غلام ولد حافظ سراج الدین نامی از بازار کانان پشاور
در بخارا رفته بعد از چندی که نزد تجار آنجا اعتماد و اعتبار یافت مبالغ گزافی از تاجران آنجا بنام قرض گرفته
در پشاور فرستاد و بمالکان وجه وعده داد که کاشتگان اومال و متاع تجارتی از هند برای ایشان حمل و نقل دهند
و پس از چندی که مشاع نرسیده كذب او ظاهر گشت از راه فرار در مزار شريف آمده قرار گرفت
و عريضه مشعر بر استدعای وجه تقاوی ارسال پايه سرير سلطنت نمود كه شاید دولت را فريفته
از خزانه سلطنت نيز بمحسيله مقصدش حاصل كند اما حضرت والا در روز پنجم ربیع الاول در پاسخ او
ارقام فرمود که از قدیم همه مردم پشاور این شیوه را داشته بچوچنه مسلك حيله و فريبه بوده و تا کنون همچنان
روز بسر برده و می برند و خود را در ظاهر بلباس اعتماد و اعتبار جلوه داده در باطن بجز مال مردم خواری دیگر
کاری ندارند حتی پادشاه و فرمان فرمای ایشان بيمين متوال در دولت ومملكت خود بانك قرار داده و نام خود
را بیو پار وصاحب اعتبار نهاده و جوه نقامت مردم را از در فریب بنام امانت با تجارت گرفته در ان میگذارند و در
وقت خواستن مثل او کانها مردم بخارا کرده است بسیار کرده و میکنند و اینعادت دائمی او و دولت متبوعه اوست
بهر حال خود او خویش را با این خیانت و خسارتی که نسبت بجمعی از بندگان خدای تبارك وتعالی نموده است معتكف
روضه رضوان پاسبان حضرت شاه اولیا میسازد و اینرا نمیداند که حضرت اسدالله الغالب امير المومنين على كرم
الله وجهه از غداران و خائنان رضا نمیباشند و نمی پسندد که مقیم مرقد پاکش شوند زیرا که جنابش بكل الانصار
صدق وصفا ومحك اعتبار زر خالص مهر ووفااند پس میباید که نخست زنك خسارت و خدیعت را بصقل صداقت
و امانت از آئينه ضمیر خود زدوده بعد جبین ضراعت بخاك آن آستان سوده غبار عنيه طغيانش را بمزگان بربايد
والا از مجاورت آن قبله حاجات وكعبه مرادات سودی نباید و همدرین هنگام میرزا محمد حسین خان کوتوال
امیر بیگم و کتوبی بی وصابره و خانم جان نامان برادر زادگان نائب حفیظ الله خان لهوگردی را که عريضه نموده
استدعای اجازت شوهر کردن کرده بودند با مرو فرمان حضرت والا در راولپندی نزد عم مذكور ش گسیل فرمود
ذکر سر گذشت سردار نصر الله خان در لندن
و از آنسوی شهزاده سعادت توامان سردار نصر الله خان که نگارش سر گذشتش در لندن وعده داده آمد ذکر سر گذشت سردار نصر الله خان بساعت سه پس از نصف روز دوشنبه ششم ربیع الاول از راه وداع بمنزل (ديوك اف كبرج) سپهسالار انگلیستان که نسبت هم زادگی با عليا حضرت (وکتوریه) نیز داشت تشریف برده و او را ملاقات ووداع کرده بمنزل خویش در لندن مراجعت نمود و تا روز هشتم ماه مذکور مباشر فعلی که شایان ضبط و ثبت تاریخ باشد نشد و بساعت چهار بعد از نصف النهار روز پنجشنبه نهم ربیع الاول راه مشاهده شفاخانه عمومی بر گرفته پس از مشاهده و تماشای عمارت عاليه دار المعالجه ونظاره وملاحظة بيماران و تشریحات عروق واعصاب واجاب و ادبار بدن انسان يكصد و پنجاه پوند زر سرخ بخدمته آنخانه بذل و عطافرموده بعط تشريف فرمای تماشای عمارت البرت حال گشت و این عمارت را بیاد کار نام


(١١٣٥)
(حجوم)
(وقائع ماه ربیع الاول سنه ١٣١٣)
(سراج التواریخ)

(١) ارزنك
نام نقاشی از
چین که نظیر
مانی بود
(٢) ارتنك
کار نامه مانی
نقاش که
نقوش خوب
در ان جمع
بود
شرح باز
گشتن سردار
نصر الله خان
از لندن

شوهر علیا حضرت وکتوریه ساخته اند و ارغنونی در اندرون آن نهاده اند که هر نوازندۀ آنرا بنوازد آرد و جدران آنرا
بیضوی برآورده سقفش را چون گنبد از آینه پوشانیده و پرداخته اند واز وسعت ساحت دارای گنجایش
پانزده هزار تن است که هشت هزار نفر بکرسی نشسته و ده هزار تن بتوافق ساز پرداخته بغم نواز دن بنای تماشا میایستند
و در هر يك از شهور زمستان سه شب را بزم تماشا می آرایند و در هر شب بزم شصت هزار روپیه اعطای کمپنی
مبلغی که تعمیر این تماشا خانه کرده اند حاصل میکنند خلاصه شهزاده پس از دیدن این تماشا خانه راه تماشای باغ
(کیو) که از باغهای معروف انگلستانست و محیط این باغ مسافت هفت میل است و در جنب مشرقی رود خانه
طایمس وقوع یافته است برداشت و گل خانهای بلند که دیوار و سقف همه از آینه ساخته شده و از انواع اشجار
گر مسیری در اندرون گل خانها ترتیب و تربیت کرده اند بنظر شهزاده افتاده همه را مشاهده کرد و از جمله حجره
(دس تاس) که بزن مصوره و نقشه کش معروفه بوده و این حجره از اشکال اشجار و گلها نگار ریخته شده و ساخته
كلك اویند و در عرصه ده سال آن اشکال را پرداخته در دیوار آن آویخته و بیدخمی بنام آن شهرت یافته است
بنظر تماشای شهزاده افتاده از دیدن مجسمۀ آن ارزنك (١) ثانی وكأنه مانى كه آراینده را چون ارتنك (٢) از نقوش
نگارنگ آکنده و بعمر چهل سالکی دل از زندکی برکنده رو بمقر جاودانی خویش نهاده است ومجسمه
او را دران حجره نهاده اند بسی متأسف گشت و از صنعت نقاشی شگرف او در شگفت آمد خلاصه این عمارت را
بشكل وهيئت عمارات چین منار آسا ومشتمل برده طبقه سفلی و علیا ساخته و در هر طبقه چهار روزن بچهار جانب
قرار داده اند مع القصه شهزاده پس از تماشای این بنا بساعت هشت از شب در منزل خویش باز گشت و بساعت يك
و چهل دقیقه پس از نصف روز جمعه دهم ربیع الاول بآهنك حركت مراجعت جانب افغانستان از قصر دار
(جیستر هوس) قدم نهضت بیرون نهاد وجنرال (آلیف) و (جنرال سر القرجيرل) مهماندار و کرنیل (تالبیت) ترجمان
از راه مشایعت بإنهاء ساحت حرکت شدند و شهزاده با خدمۀ رکاب بعادت اعصاب بسواری کالسگهای شاهی بحالتی که
سواران نظام از عقب و جلو کالسگها روان و دوان بودند در ایستگاه استوره بورن رفتند و در وقت طی مسافت
از درب قصر (دار چیسترهوس) تا ایستگاه مذکور که مسافت یکمیل است هزاران مرد و زن زعم بشادۀ یکدیگر
نهاده پی هم ایستاده بودند و باشارت سرو دست تعظیم و تکریم مرسوم تقدیم می رسانیدند و (لارد جارج هاملتن)
که در بنوقت منصب وزارت هندوستان با (لارد جبرلین) ایشهك آقاسی باشی و ( مستر فولر ) وزیر سابق هند
و چند تن افسران و يك دسته فوج پیاده نظام وموزيك که از جانب دولت مأمور مشایعت شهزاده شده وقبل از
ورود مسعود آن مهر سپهر وقار وملك چهر بزم عزّت واعتبار وارد ایستگاه شته بپای ادب ایستاده بودند مراسم
احترام ووداع و سلا متجای آوردند و از جمله كرنيل تالبیت ترجمان بشهزاده وداع گفته جانب بندر روان و پویان
گردید و شهزاده بسواری ریل در ساهت دو و دوازده دقیقه پس از نصف روز مذکور از ایستگاه ( و کتوریه )
حرکت نموده بساعت چهار و سه ربع وارد بندر (داور) واقع (بوغاز) (٣) چانل ) كه (٤) در بین انگلستان و مملکت
فرانسست شرف بخش وصول گشت و افواج بری و بحری که در بندرگاه صف آرای احترام مقدم شهزاده شده
بودند مراسم سلام بجای آورده بیست ويك ضرب توپ جهتة تبريك و رو روی کشاد دادند وهم بیست و یکضرب
دیگر بوقت جلوسش در جهاز بنام وداع بکشودند و (مستر مارتین ) خادم ایندولت یکهزار پوند را که شهزاده در
حین حرکت خویشتن از کیسۀ انعام بنام خدمة که در قصر ( دار جیستر هوس ) خدمتش نموده بودند بذل وعطا
کرده بود در ین وقت بایشان تقسیم نمود بالجمله شهزاده بساعت شش و بیست دقیقه بزورق افزای بندر ( کیلس )
واقع كنار خاك مملکت فرانس گشت و از بحر بانیاد ساحل بر گردیده دریلیکه در قوب بندر حاضر بود نشسته
بساعت ده از شب در ایستگاه پاریس که پایتخت دولت فرانس است بر تو وصول افگنده در کران اوتل که از اوتل
های عمدة پورپست نزول اجلال فرمود و بساعت شش پس از نصف روز شنبه یازدهم ربیع الاول بسواری کالسکه
(٣) بوغاز در عربی حلق البحر و در فارسی تنگنای دریا و بانگلیسی استریت و در ترکی بوغاز گفته میشود و آن عبارت
از گلو دهی از آ بیست که ازان دریا به بحر دریا اتصال می یابد (٤) چنل جایی از دریا را گویند که پهن تر از بوغاز باشد


( ١١٣٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

عزم سیر و تفرج کرده تا ساعت هفت و پانزده دقیقه از هنگام شام در بازار ها و باغها سیر فرموده بمنزل خویش باز گشت
و غاز . فرید را ادا نموده بساعت نه از شب بآرامگاه سروشۀ شاهانه پرداخت و شهزاده یکسکه رفته آرایش و
پیرایش اسواق و حدائق و انوار مصابیح برق و نظافت (۱) عمارات و پاکی و ترکیب کوچهای شهر پاریس را بغایت افزونتر
از لندن و دیگر شهر های انگلستان بنظر مقایسه در آورده بساعت یازده از شب بمنزل خویش باز آمد کۀ انشاء
الله تعالی سیر و سیاحت او در پاریس از روز دوازدهم ربیع الاول و مابعد آن در موقعش رقم و نبشته خواهد شد

(۱) نظافت
بمعنی پاکیزگی

ذکر واقعاتیکه در ایام حرکت سردار نصر الله خان از لندن در افغانستان وقوع یافت

ذکر واقعات
افغانستان در
وقت حرکت
سردار
نصر الله خان
از لندن

و ازینوی در روز یازدهم مذکور ربیع الاول که سردار نصر الله خان چنانچه آنفاً بگذشت عازم سیر پاریس
گردیده بمنزل خود باز گشت احمد جان خان طبیب و کرنیل اختیاری که بامر سپهسالار غلام حیدر خان با سعید
محمد خان چنانچه بگذشت براه مشاهدۀ اراضی کفار کاموز و ملاحظه سهل وصعب معابر رفته بودند با هشت
تن از بزرگان کافران نزدسپهسالار باز آمد و داستان از سختی و عدم حصول عبور راه و عبور سپاه که در ان تنگناها
دیده بود بیانی رو واز همه راه کنار آبسیر القرب بحصول مرام و اسهل معابر اقامت مواضع و مقام گفت و بزرگان
کفار که با او آمده بودند باظهار رویه مالیۀ اراضی خود را بر عهده گرفته وعدۀ ادا کردن آنرا تا روز پانزدهم
ربیع الاول دادند و پس از آنکه احمد جان خان کرنیل بیان اظهار کافران و خیال ایشان نمود و واهیات (۲) و ترهاتیکه (۳)
با او ابراز داده بودند همه را بپای رد سپهسالار تپکو کار از دور اندیشی و عاقبت بینی که مکنون خاطر داشت
و میخواست که بدون سفك دماء بفتح زمان آن وحشیها را در تحت فرمان کشد و ایشان بخلافت و مدارا سخن رانده
بدل بجای آورده رخصت مراجعت و ما ایشان قرار داد که بعد از گذشتن عید خود که روز چهاردهم ازین وقتست
باز آیند و مقارن اینحال در روز یکشنبه دوازدهم ربیع الاول حضرت والا ملا میر غلام نامی از سادات چارباغ
لغمانرا از فوت ملاغلام درویش بمنصب قضای محکمۀ شرعیه خان آباد بلطغن سرافراز و از عطای خلعت ممتاز فرمود

(۲) واهیات
جمع واهی
بمعنی سست
(۳) ترهات
بضم اول
و رای مهمله
مشدده
سخنهای
باطل لهو

ذکر سیر گذشت سردار نصر الله خان در پاریس وغیره

ذکر
سیر گذشت
سردار
نصر الله خان
در رو

و از آنسوی شهزاده آزاده سردار نصر الله خان بساعت پنج و نیم از روز دوازدهم مذکور ماه مزبور که
وعدۀ ذکر آن داده آمد بسواری کالسکه جاده پیمای تماشای رودخانه (سین) که از وسط پاریس جاریست گشت
و اکثر از عمارات دولتی از قبیل پارلمنت و امور خارجه و عمارت خرابه ( ناپلیون ) که از دست جرمن باخاك
یکسان گردیده و اکنون در جای آن بوستان و گلستانی ساخته و پرداخته اند و بعضی از منارها وفوارها و باغها
و مین راهیکه شهزاده جانب نهر مذکور عبور داد واقف دیده از دیدۀ تماشای شهزاده گذشتند و هريك جدا جدا محل
پرتو نظر مهر منظرش گشتند خلاصه شهزاده از روز دوشنبه سیزدهم تا روز دوشنبه بستم ماه ربیع الاول بیرون
از سیر و تفرج شهر پاریس مباشر امریکه رقم گردد نشد

ذکر وقایعیکه
در افغانستان
و قوع
پیوستند

ذکر وقایع افغانستان که در وقت توقف سردار نصر الله خان
( در پاریس وقوع یافتند )
و ازینسوی در تضاعیف واقعاتیکه بشرح رفت شیرخان نامی از افغانان سکنۀ کتار هم مند زوجۀ منکوحه
و مدخول بها و ذوالید و متصرفۀ شهزاده خان نام را که در سلك سواران نظام رسالۀ اول شاهی منسلک بود اغوا
کرده در خانۀ خویش برد و از بیم مواخذه و بازپرس در جای خود درنك نتوانسته با آن زن راه درویشی برگرفته
روز بحال و شب بجالی بدر برده پناه همی جست تا که شوهر آن زن فاحشه آگاه شده از کابل که طریق خدمت
می سپرد برخصت و اجازت والا در قندهار رفت که زوجۀ خویش و شیر جان فریبندۀ او را بدست آورده شرعاً
کیفر کار هر دو تن را در کنار ایشان نهد و حکمران قندهار از استغاثه و داد خواستن او شیر جان وزوجۀ
شهزاده خان مذکور را بساعی و مجاهدۀ جانکاه از موضعیکه پناه گزیده بودند بدست آورده هر سه تن را از در


(۱۱۳۷)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
فیصله دعوی نزد قاضی کابل وملا عبدالشکور خان که درین وقت قاضی آنجا بود پس ازالزام شرعان و ثبوت
شرعی بر او لغززش را در کتاب مفوض برای سلطان دیده ماجرا معروض پایه اریکه خلافت داشت وحضرت
والا در روز پانزدهم ربیع الاول فرمان واصر کرد که شیر جان را بدار کشیده عبرت ناظرین وسامعین سازد
که دیگری بهتك عصمت ناموس کسی نپردازد و همچنین ملا نور محمد نام درزوا که سه بار سرقت کرده و گرفتار
شده و رهای یافته و باز بسرقت گرفتار آمده محبوس زندان محکمه کوتوالی قندهار گردیده بود حسام الدینخان کوتوال
آنجا را فرمان کرد که بدار کشیده قالبش را از روح تهی نماید و همدرین هنگام محمد افضل خان قرت که حکومت
شیرغان داشت پنج راس اسب بصحابت محمد نبی نام خادم خویش از راه هدیه و ارمغان کابل در گاه خلافتپناه
نموده همه مطبوع طبع دشوار پسند حضرت والا گشت و هم محمد اسلم خان میرعلی خیل ازفوت محمد حسن خان
مأمور حکومت سرپل شد و همدر خلال واقعاتیکه بشرح رفت سردار نظر محمد خان از عریضه و استدعا و عهد نامه
دادن خودش اجازت آمدن بکابل یافته با هفت تن عیال و اطفال خویش از پشاور راه کابل پیش گرفته در روز
پانزدهم مذکور ربیع الاول در جلال آباد رسید و از آنجا مرحله پیمای کابل شده از تقبیل سده علیای سلطنت مستسعد
گردید و همدرین وقت عبدالسرحان نام هندی که از دیر گاه بنام خدمت ملازمت ایندولت را اختیار کرده
و رفته رفته بمنصب برگدی سر افراز گشته بود کفران نعمت کرده بجزای خود رسید و همدرین ایام محمد صدیق خان
پسر نوروز خان لعل پوره که بحکومت کنر سفلی سر افرازی داشت چوبچی روی از دولت و سعادت برتافته با همرا
علینخان واهل و عیال خویش شب هنگامی از موضع شیوه جلال آباد فرار اختیار کرده در بین مردم مهمند شتافته
قرار گرفت و از جانب دیگر افسران کمیشن دولتین روس وانکلیس و مأموران دولت افغانستان که مشعول تعیین
خط ونقاط فاصله سرحد بدخشان بودند از پامیر تاواخان همه جا دوائر بروج فاصله را نصب کرده تا روز دوشنبه
بیستم ماه ربیع الاول که ذکر آن از پیش وعده داده آمد از کار فارغ شدند وافسران عهده کمیشن در نقشه تعیین
وتقسیم سرحدیکه بشرح رفت دستخط صحت و امضا نموده از مأموران افغانستان نیز التماس دستخط کردند و ایشان
سرباز زده تا که از میجر جنرال جرارد افسر کمیشن دولت انگلیس سنده الزام اورا مکتوباً حاصل کردند که اگر
حضرت والا این تعیین حدود را خلاف نقشه که نقل آنرا و یسرا در کابل فرستاده است پنداشته قبول نفرماید
هیأ ت جوابده خود میجر مذکور باشد بعد بطریق شهادت نه بسبیل اعتراف و اقرار دستخط کردند ونقل
نقشه را بدستخط افسر هر دو کمیشن گرفته روز بیست و یکم ربیع الاول وداع گفته دو میجر جنرال جرارد اردوی
خویش را باجازت افسر روسیه از راه چقماق کتیل هند نموده خود با افسر روسیه راه پطرز بورغ پاتخت دولت
روس بر گرفت و غلام محی الدینخان با مفتی عاشور محمد در فیض آباد بدخشان باز گشت و از تعیین حدود بحضرت
والا آگهی داد
ذکر در گذشت سردار نصر الله خان در پاریس
ذکر سر
گذشت سردار
نصرالله خان
در پاریس
و از انسوی سردار سپهر وقار شهزاده نصر الله خان بساعت يك پس از نصف روز سه شنبه بیست و یکم مذکور
ماه مزبور که متعینین دول سه گانه از هم وداع کردند با خدمه ملتزمه رکاب بسواری کالسکه نخست راه تماشای
قبه مقبره ناپلیون بر گرفته پس از مشاهده آن معلوم نمود که آن بقعه غریبه که محیطش دارای چهار رواق است
و در هريك از رواقهایش برادران ناپلیون و بعضی از جنرال ها مدفونند در ارتفاع بیشتر از صد ذرع و محیطش شصت
ذرع در شصت ذرع ساخته و پرداخته گردیده است و در مرکز سطح محیط آن حوضی آسا دائره حفر نموده ساحت
و دیوار آنرا از سنگ مر عام ساخته و آراسته اند و در چهار جانب دائره حوض نما چهار رواق قرار داده در هر
رواقی مجسمه از سنگ بپای داشته جسد ناپلیون را در وسط دائره دفن کرده اند و صندوق بزرگی
از سنگ سماق بر قبرش نهاده اند و تفنگ های را که دولت فرانس از دول اوروپا در محاربات


(۱۱۳۸)
(قسم سوم)
( وقائع ماه ربیع الاول سنه ۱۳۱۳)
( سراج التواریخ )
لقب بیعت گرفته اند در چهار طرف قبر ناپلیون همه را دسته دسته باهم بسته ایستاده کرده اند و این عمارت اول
بگرجه نیل پرحیل معروف بوده اکنون بقبر ناپلیون که متصل بکوچه انقاق افتاده معروف و موسوم گردیده
است ناپلیون بغایت از غروریکه در نهاد داشت عزم جهانگیری و کشور کشائی اورا بران واداشت که کل دول
اروپا بمخاصمه او برخاسته تن بسلاح محاربه او آراستند و او از عدم چاره ازیکه سلطنت فرانس و ایطالیه را
فرو گذاشته در پنجم اپریل سنه ١٨١٤ میلادی مطابق چهار دهم ربیع الثانی سنه ۱۲۲۹ هجری بجزیره الیه رفت
و در اول ماه مارچ سنه ١٨١٥ عیسوی مطابق چهار شنبه نوزدهم ربیع الاول سنه ۱۲۳۰ هجری در فرانسه
باز آمد و در هجدهم جون سنه مذکور عیسوی مطابق دوم رجب سنه مزبور هجری شکست یافته در روز بیست
و دوم جون خود را از سلطنت خلع کرد و در ماه اگست مطابق رمضان سال مسطور اورا بسنت هینه بردند
و در آنجا بروز پنجم ماهی سنه ۱۸۲۱ عیسوی مطابق دوشنبه چهارم شعبان سنه ۱۲۳۶ هجری پس از سلطنت
هفده سال بدرود جهان کرد و از غرائب این بقعه چهار ستون از سنگست که از مملکت ایطالیا آورده اند
وهر يك سی فیت طول و سه فیت در سه فیت قطر دارد و هم چهار را در چار طرف يك رواق از رواقهای مقبره
که آنرا معبد قرار داده اند برپاداشته اند خلاصه شهزاده سراج ملته پس از دیدن بقعه قبر ناپلیون روی تماشا
بسوی عمارتیکه در اول مخصوص پادشاهی بوده و ایدون (۱) آنرا تماشا جاه قرار داده آلات عجیبه و ادوات غریبه
(۱)
ایدم بل الفتح
و تاج و اسلحه ناپلیون را در ان نهاده اند نهاد و پس از مشاهده و نظاره این تماشا گاه در روز چهار شنبه بیست و دوم
ربیع الاول تشریف فرمای تماشای شهر (ورسیلز) که فاصله دوازده میل قرار گوشت صاحب جامع جم میل در بین جنوب
و مغرب پاریس واقعست گشت و تخمین قصر (ترنه بون) را که از ابنیه ناپلیون اولست با هجره خوابگاه او و زوجه
بمعنی اکنون اش مشاهده فرموده بستر خواب ایشانرا که روی تخت جداگانه گسترده و لباس خواب و شب پوشی ایشانرا
آراسته اند چنان ملاحظه نمود که گویا در حال از خواب برخاسته اند و همچنین در عمارت (اسپال تریون) تشریف
برده تختها و رختهای خواب گسترده و آراسته دید سپس در عمارت دیگر که بانی آن (لوی کیب) است و در عرصه
بیست و دو سال بصرف یکهزار و دویست کرور فرنك انجام و اختتام پذیرفته است رفته بنظر تماشا افگند و درین
عمارت نیز تخت و رخت و لباس خواب ناپلیون و زنش را بر طبق خوابگاه اول بدید و در یکی از حجره های این
عمارت مجسمه ناپلیون را بهیئتی که در انگلستان محبوس گردیده و بر کرسی نشسته دست از جان شسته و زندگی را
وداع گفته از جهان رفته است بنگاه عبرت تماشا کرد و وسعت سلاحجاه و دارباء این عمارت دویست و چهل فوت در
طول و پنجاه فوت در عرضست و در اطراف در و دیوار آن اشکال محاربات مفتوحه (ناپلیون) را کشیده اند و کرسیها
در اندرون آن بدرجات و مراتب افسران چیده نام هر کدام را بکرسی خودش نوشته اند و همدرین عمارت قیصر
جرمن در وقت استیلای خویش بر دولت فرانس بزم تاج گذاری شاهنشاهی را بنام خویش بپای برد و نیز در
حول و حوش این عمارت کالسکه خانه که تا حال کالسکههای ناپلیون اول در ان حاضر است بنظر شهزاده در آمد
و از جمله يك عراده کالسکه که از طلا و مکلل بجواهر ثمین ساخته اند پدیدارش پیوست که بیست کرور فرنك بهای
آنست و هم کالسکههای زن و فرزندان او که در آنجا بودند از نظر شهزاده گذشتند و شهزاده پس از تماشای عمارات
مذکوره در روز پنجشنبه بیست و سوم ربیع الاول بکارگاههای نساجی و پرده بافی تشریف برده با خذ مقرکاب قالین
هائی را که یکصد و بیست و سه سال قبل از تنسیق و تخیق این کتاب بافته شده بودند دیده و از صنعت پرده بافی رسیده
بشنید که سه تن در عرصه پنچسال يك تخته پرده را میسازند و بهای این پرده را دولت روپیه میگذارند بعد شهزاده
از تماشای کارگاه پرده سازی جانب پارلمنت خانه خاص که ( اسمش سنت ) و مشورت گاه وزراء وامنای دولتست
گذر و صرف نظر فرموده از آنجا در کشکاش جای وکلای عموم ملت رفته و تماشائی کرده بمنزل خویش معاودت نمود
و روز جمعه بیست و چهارم ربیع الاول را از ساعت يك تا ساعت چهار بتحریر عرائض پیشگاه حضرت والا بسر برد و بعد


(١١٣٩)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
بسواری کالسکه در اسپه تماشایگاه سابق شهر پاریس در نوشت و در آنجا لباسها و اسباب و آلات باستانرا (۱) که نهاده بودند دیده (۱) باستان
باز گردید و از ساعت نه تا ساعت دوازده از شب شنبه بیست و پنجم ربیع الاول را در تیاتر تشریف فرمائیده تماشای آن بسر بمعنی قدیم
برد و بساعت چهار پس از نصف النهار فردای شب مذکور بتماشای باغ وحوش و طیور شده با محمد حسن خان و محمد اکرم و گذشته
خان که حاضر خدمت بودند مشاهده جانواران نمود و از جمله ماری سترگ و بزرك و خرسهای رنگارنگ که از ولایات دیگر
فراهم نموده اند نظر فرموده بمنزل خویش باز گشت و در روز یکشنبه بیست و ششم ربیع الاول با چندی از خدمه خاص
چون محمد حسن خان و محمد اکرم خان و میرزا عبدالفتاح خان طبیب و میرزا عبدالرؤف خان بسواری کالسکه راه
تفرج برگرفته در عین گردش تماشای اسپ تاختن کرده بمنزل خویش باز آمد و همچنین در روز دو شنبه بیست
و هفتم ماه مذکور با خدمه مزبورو خواجه محمدخان بجز میرزا عبدالفتاح خان ره نورد گردش و سیر شد و در اثنای
تفرج ملاحظۀ دیوار بزرگیرا که در سال هزار و هشتصد و هشتاد و هفت عیسوی مطابق هزار و دو صد و يك هجری
بقدر بیست و دو میل بدور شهر پاریس بنا نهاده و بسرز ساخته اند مشاهده کرده بسی محکم و متین دیده بساعت
هفت از راه مراجعت وارد منزل خویشتن گردید و بلادرنك آهنگ تیاتر نموده و پس از ملاحظه آن بساعت
دوازده از شب در محیط خود باز آمد و بساعت دوازده از نصف روز سه شنبه بیست و هشتم ربیع الاول با محمد حسن
خان و میرزا عبدالرؤف خان بسواری کالسکه مرحله پیمای تماشای کارخانه ظروف چینی سازی گشت و آلات
و ادوات چینی ساختن را بنظر دقت و غور دیده بنظاره چرخ حویلی (۲) شد و انجا را چنان ساخته اند که حصه از (۲) مراد
(نهرسین) جدا کرده و بران چهار چرخ و مدار از چوب تعبیه کرده اند که بقوت آب عتامه چرخ تسیاب حرکت از چماتیست
و کردش میکنند و بقوت حرکت خود آب از نهر برداشته در اندرون نلبکی پرداخته اند داخل مینماید سپس بقوه که چرخ را
در انجا ساخته
ماشین که آنهم از همین آب در حرکتست بفراز کوهیکه بالصد فیت ارتفاع مورب آنست آبرا میرساند و فوارهارا و پرداخته
که بفراز کوه ساخته اند میجهاند و هم با کثر باغهای سلطنتی از آب زیوان کوه آبیاری میشود و شهزاده پس
از مشاهده این صنعت غریب که بدون قوۀ الكتريك بآب سازی و جاریست رامباز گشت جانب منزل خویش یمودن
گرفت و در حین عبور از قرب سور (۳) و دیوار شهر پاریس برجیرا که در قرب غربی دروازۀ شهر افراخته و پارچهای (۳) سور
سیاه که علامه ماتم و عزاست بر آن انداخته اند بدید و سبب خرقهای سیاه پرسیده مفهوم گردید که ملت فرانس از دیوار دور
شهر که آنرا
جهه پریورش دولت جرمن که تاختن کرده و بنزديك اين برج تلاقی فئتین دست داده ولشکر فرانس مغلوب و سیزده ربض نیز
هزار تن از ایشان مقتول و خزائن دولت منهوب سپاه جرمن شد این برج را بیاد داشت انتقام سیاه گویند
پوش کرده اند که پس از حصول مرام و وصول کام رفع آلام نموده تبدیل پارچهای سیاه کنند مع القصه
شهزاده گردون وساده در روز چهار شنبه بیست و نهم ربیع الاول آهنگ حرکت از پاریس نموده
سیاحت ممالک دولت ایطالیه (٤) را در دل تصمیم داده چنانچه بیاید در روز سلخ ماه مذکور نهضت فرما گشت اما درینروز (٤) مملکت
ابطالیه
سردار محمد حسن خان روزنامه نگار او این کلمات و مذاکرات را که در لندن بپای رفته بود رقز و كلك بيان فرمود
که آنگاه که حضرت عالی از لندن اساس حرکت نهاد ولیماس سیاحت مملکت فرانس بر تن راست کرد خویش را
از تکلیف مهمانی دولت انگلیس آزاد نمود چنانچه مصارف دولت مذکوره را که نسبت باو میشد قطع فرمود
و گفت در ممالک خارج از انگلستان مخارج مهمانی از دولت انگلیس ضرورتی ندارد چه اگر بنام مهمان بودن
دولت انگلیس پانهاد سیاحت ساحت اور پاشوم و مراسم احترام شایسته روی روزنماید همانا هنك حرمت دولت
انگلیس خواهد بود و در صورت مهمان دولت موصوفه نبودنم بدیهیست که خاك افغانستان در (آسیا) و از (اروپا) بغایت
دور واقعست که از میان هیچ مراوده و معرفتی در بین نیست و از جمله راه مودت و موالات که با دولت انگلیس باز است
از سبب قرب کشور هند و افغانستانست که صراحتم با حضرت و کتبوریه از راه حراست و حفاظت هندوستان دعوت
انگلستان نموده که ازار تباط و انعقاد رشته و داد و اتحاد دولتین افغانستان و انگلیس کشور هند را از حمله و یورش


(١١٤٠)
(جلد سوم)
( وقایع ماه ربیع الاول سنه ۱۳۱۳ )
( سراج التواریخ)

رفقای دولت خویش مأمون و مصون دارد و افغانستان سد روئین اندر زمین باشد پس بناء علیه ختم مهمان
بودم باید درخاك مملكت انگلیس شود تا در سائر ممالك اروپا سیاح گفته شوم و امنای دولت انگلیس این گفتار
شهزاده راپسندیده ردانش وی تحسین و آفرین کردند و هم خواستار شدند که چون بندگان و خدمه و كاب
سعادت انتسابش زبان بیان اهل اروپا را نمیدانند لازمست که سرقتر (جيرك ) که تا کنون مهماندار عالیست
در سیاحت اروپا ره نورد خدمت رکاب باشند و کرایه ریل را هم چند حضرت عالی بران احتیاج ندارد از دولت
انگلیس ادا نموده خدمات هبوط و فرود عالیرا از روی زبان دانی بپای برد و شهزاده این امر را پذیرفته چنانچه
گذشت تشریف فرمای مملکت فرانس شد و نوزده روز در پاریس بسیر و سیاحت بسر برده بساعت چهار پس از نصف روز
بیست و نهم مذکور ماه مسطور که روز نوزدهم در نگش در پاریس بود با خدمه خویش بسواری کالسکه راه ایستگاه ریل
پیش گرفت و شب را بحزم واحتیاط کثرت آمد شد ریلها که مبادا آسیبی روی دهد در ایستگاه بسر برد و روز سلخ
ربیع الاول که ذکر آن وعده داده آمد و عمله های خود بشرح رود بسواری ریل طی مسافت بندر مارسل نمود
ذکر وقایع
افغانستان
که در ایام
سیاحت سر
دار نصر الله
خان بوقوع
یافتند
ذکر وقایع افغانستان که در ضمن سیاحت سردار نصرالله خان
( بوقوع پیوسته )
وازینسوی در خلال احوال سر گذشت سردار نصرالله خان که بشرح رفت چهار تن از بزرگان کفار کاموز
که وعده حاضر آوردن هزار روپیه را پس از گذشتن روز عید خود داده و در خانهای خویش چنانچه گذشت
رفته بودند با هشتصد و بیست روپیه نزد سپهسالار غلام حیدرخان حاضر آمده اظهار آمدن بقیه بزرگان قوم خود
و آوردن بقیه وجه را کردند که پس از عید خود ایشان می آیند و می آرند و سپهسالار هر چهار تن را رخصت
مراجعت و بقیه وجه را که یکصد و هشتاد روپیه بود بنام هشده تن از بزرگان ایشان برسم خلعت خط دست داد
و همدرینوقت حضرت والا سرای صاحبزاده کاکامع اقام خیابان مرادخان را که از وجه عین المال خریده شده بود
از عرض و استدعای سید یاقوت شاغان کینان که خانه نشیمن و استعداد و استطاعت خریدن سرای نداشت بوی
عنایت فرموده فرمان داد که دران جای گزیده کرایه ندهد و مقارن اینحال سیدصالح بن سید غلام جان کنری
عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده بزبان دعا و ثنای دولت استدعای رحالی وظیفه مستمره پدرش را که فوت
شده بود نمود و حضرت والا عرض اورا بگوش لطف شنیده در روز بیست و نهم ربیع الاول که همدرینروز سردار
نصرالله خان از پاریس جانب مملکت ایطالیا چنانچه گذشت عزم سیرو سفر کرد سپهسالار غلام حیدرخان را فرمان
شرح ورود سر گذشت وسردار نصرالله خان
( درمملکت دولت ایطالیه )
وازانسوی سردار نصرالله خان که روی جانب مملکت ایطالیه نهاده بود شب را در ایستگاه بسر برده بساعت
دوازده پس از نصف روز یکشنبه سلخ ربیع الاول بسواری ریل وارد بندر مارسل گردید و کرنیل تالبیت ترجمان
با(دا کترل) شرف اندوز فرود گاه شهزاده شده آداب تعظیم و تكريم بتقديم رسانیدند و شهزاده پرسش و پژوهش
حال ایشان فرموده بعد بسواری کالسکه باخدمه رکاب میمنت انتساب طی مسافت نمود وازساحل در جهاز تشریف
(۱) شراع برده از وصول شهزاده کاریگران و جهازرانان باطناب و (شراعش)(۱) جهز ارا صعود داده میر اسمعیل خان رساله دار
بکسر شین با سپاهیان نظام که راه نورد خدمت بود در خارج جهاز ادای سلام نمود و شهزاده در جهاز جای گزیده بحر پیما
بادیان کشتی شد و بندر مارسل را بدین نهج ضبط روز نامه خویشتن فرمود که این بندر از بنادر معظمه وممعوره مملکت
را گویند فرانس و در زینت و آرایش وطرح عمارات وصنائع و نقش و نگار و نظافت بوزن وبازارشان پاریس است که گویا
دولت فرانس پس از پاریس شهری بر رونق و زیباتر از بندر (مارسل) ندارد وهمچنانکه در انگلستان (لورپول)

سر گذشت
سردار
نصرالله خان
در ایطالیه


(١١٤١)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

دارای فواکه چون خربوزه وانگور و شفتالو و غیره و دو شهرت ده است درین بندر نیز مانند بلخ و مشهد مقدس
تودهای خربزه بدیده مگر در لطافت و شیرینی مثل خربزه این دو ولایت نیست و زمین این بندر زر خیز و هوایش چون
پارس معتدل است خلاصه شهزاده بساعت یازده قبل از نصف روز جمعه غره ربیع الثانی در ماین جزیره (کولن)
از ملحقات دولت فرانس وجزیره (سارینیه) از خاك مملکت ایطالیه که نخستین جانب غرب و دویمین طرف شرق
جهاز عالی که بحر پیما بود واقعند پر تو افگن وصول گردید و ازین دو جزیره عبور و حصه خاك فرانس را قطع
کرده دیگر جزیره در پیووز بمشاهده اش نیفتاده داخل بحر حصه ایطالیه شد و بساعت دوازده از نصف روز شنبه
(١)
نیپلس است
دوم ربیع الثانی جهاز عالی در بندر (نی پلس) (۱) پایتخت سابق ایطالیه رونق افزای وصول گشت و شهر (نی پلس)
را از جهاز بنظر در آورده مشاهده کرد که در دامنه کوه و موضع نیکو بنیاد نهاده و آباد شده است و از ساحل
بحر بدرجات و مراتب افراخته گردیده عماراتش مشرف بیکدیگر است و در السنه مردم فرنگستان چنان سمر و مشهر
است که سیاحتگاه شهر (نی پلس) را سیر نماید از سیاحت ساحت تمام عالم بی نیاز آید و کوه آتش فشان مشهود
جانب غرب این شهر واقعست و اصل شهر هلالی شکل و متصل دریا اتفاق افتاده است و هوایش در شب بسی با صفا
و روح افزاست سیا از انعکاس پر تو نور وشعاع چراغها که در آب میدرخشید پیر را برنائی و جوان را توانائی
می بخشد الغرض شهزاده سپهروساده را جلوه شکوه عمارات این شهر خواهش مند تماشا و دیدار ساخته از صفحه
جهاز ترك بساحت در پیس از نصف روز مذکور با خدمه خاص فرود گشته در جهاز کوچکی که برای بردن و آوردن
مسافرین وحمل و نقل احمال و اثقال تاجرین در بندر و از بندر در جهاز لنگر انتظار افگنده بود بر نشسته بحر پیمای تماشای
شهر شد و از ساحل بسواری کالسکه بقدس اندر آمده چشم بنظاره درو دیوار عمارات و کوی و برزن و بازار
افگنده مردم سکنه شهر را از حیثیت لباس و اوضاع بی بضاعت و کم استطاعت دید وهم عمارات پادشاهی را که
از عمارات سلطنتی لندن و پاریس در شکوه بازی ماند مشاهده نمود و از جمله با غ دولتی واقع این شهر که در اندرون
آن عمارات پادشاهی را ساحت و افزاست اند و بلند ترین ریاض و حدائق و عمارات شهر است زیاده تر مطبوع طبع
عالی گشت و عمارات شهر من حيث المجموع از بیرون بشكل مربع می نماید و در اندرون عمارات مخصوصه آلات
وادوات عتیقه چون سائر عمارات سلطنتی فرنگستان اسباب قدیمی زود یابده برو مجلو ساخته اند و از جمله تصویر
هرون الرشید از خلفای بنی عباس (رض) برین صور و اشکال سلاطین معاصرین و سابقین که باهمند در دا بود نیز بمشاهده
شهزاده افتاده جای آن داشت که مترجم اطفال شود و متکلم بی وفائی جهان گردده گوید : چه ام چه جم و بد کومی
در آخر کنی مرگ را پیروی -- همی پرورش زانکه یابد درود -- چومی بد روی پروریدن چه سود -- واز
اعتدال هوای روح افزای این شهر و ولایت واقع جنوبی مملکت ایطالیاست که در هريك از باغهایش اشجار
مثمره کرم سیری و سرد سیری چون لیموو نارنج وزردالو وسیب و جوز و بادام و غیره بکثرت بمشاهده شهزاده
افتاد وهم در اطراف باغ شاهی چنگلستان مصنوعی که نظیر آن در انگلستان نیست بنظر نيك منظرش درامده
بساحت هفت از هنگام شام شهزاده در جهاز باز گشت و بساعت هشت قبل از نصف روز یکشنبه سوم ربیع الثانی
تشریف فرمای تماشای شهر هبت نمای (پامین) واقع دوازده میلی شهر نیپلس شد و این شهر در عهد سلطه (نی لس)
شاهنشاه روم هشتاد و نه سال پس از ولادت (حضرت عیسی علی نبینا وعلیه السلام) بواسطه سیلان فلز یگه از کوه آتش
فشان موسوم (به وسوه ویوس) واقع مسافت نه میلی جنب شرقی شهر نی پلس بران ریخت سوخته و بخاك اندوخته
گشت و نیز در سال هزار و هشتصد و پنج عیسوی مطابق سال هزار ودوصدر بیست هجری از سیلان فلز افروخته
از بیست هزار تن هلاك شدند و گویند خروج فلز ازین کوه هفت یا هشت بار قبل از حضرت عیسی
و چهارده بار پس ازان بروی روز افتاده است و درین از منه دولت ایطالیه بعزم مكشوف نمودن كواثف
حالات و بنیا و اساس عمارات آن که در زیر خاک مستور اند دست بکار زده و عمارتی از عمارات
سابقش با روق را با محلات خانه و بازار مکمل و درستی که از اوضاع آن ها معلوم میشود که


(١١٤٢)
( جلد سوم ) ( وقایع ماه ربیع الثانی سنه ١٣١٣ هجری ) ( سراج التواریخ)
ترتیب و تعمیر عمارات عالیه را دارند از زیرخاک ظاهر کرده اند چنانچه عمارت مذکوره بمثابه عمارات
عالیۀ فرنگستان دارای پیل پایها و میزها و کرسیهای سنگی بوده اند که بپنجۀ ظهور پیوسته اند و همچنین نلھائیکه
اکنون برای اجرای آب در کوچها و بازارهای فرنگستان ساخته و پرداخته اند در قصر و بازاریکه از زیرخاک
برآورده اند موجود یافته اند و هم اجساد چندتن از مردگانرا سالم از ته خاك كشيده برپای داشته اند که هیچ اعضا
و جوارح ایشان ازمفصل جدا نشده است محتمل که پس از تريك كشيدن آنها بروغن سپید چرب کرده از
پوسیدن وریختن مأمون ومحفوظ ساخته اند خلاصه شہزادہ همه را بنظر عبرت تماشا کرده بعداز تماشای جانب
شمال کوه آتش فشان برداشت و در آنجا نیز مشاهدۀ موضعیکه چهار هزار خانوار در آن متمکن بوده واز صدمۀ
سیلان فلز کوه آتش فشان حریق وغریق گردیده اند نمود و دید که دولت ایطالیه دست بکار انکشاف حلات
متواریۀ آنجا نیز برده و همه جارا باندازۀ که چهل زینه فرورفته و هنوز باصل زمین نرسیده است کافته و همه جا
بجز فلز هیچ نیافته اند مگر بدن بعضی را که فلز گرفته است سالم الاعضا در بین فلز مشاهده فرمود و هنوز دست
از حفر آن باز نداشته همت بکار کافته دارد و برزبر فلز تعمیر عمارت نیز کرده چند کوشکی ساخته و افراخته اند
وشهزادۀ آزاده پس از نظارۀ انجا بساعت پنج پس از نصف روز بسواری جهاز كوچك در جهاز ژونلياز گردیده
و بساعت شش بساحل برآمده بسواری ریل مرحلۀ پیمای شهر (روم)(۱) گشت که حالا پایتخت دولت ایطالیا است
و بامر دار محمد حسنخان وميرزا عبدالفتاح خان طبيب وميرزا عبدالرؤف خان و به تن از خدمۀ رکاب بساعت یازده
از شب در ایستگاه شهر روم پرتو وصول افگند و چون مستقمار تین خادم دولت افغانستان قبل از ورود شہزادہ
بذریعۀ تلگراف خبرداده بود که در کران اوتل مهبط شہزادہ را قرار داده بیارایند کالسکہا درایستگاه حاضر
و آماده شده بودند که حضرت عالی شرف بخش وصول گشت وبا خدمۀ خاص بسواری کالسکه درکران هوتل شده
نزول اجلال فرمود وصاحب اوتل کمالغاز شایسته گسترده بود آداب ورسوم پذیره بجای آورد وشهزاده
در منزل گاهی که آراسته بودند از کالسکه فرود گردیده تشریف برد و بساعت در منزل درنگ کرده
راه تماشا برگرفت شهر وسرك ها را سیر کرده باز گشت و در روز دوشنبه چهارم ربیع الثانی با خدمۀ
رکاب راه مشاهدۀ تماشا خانۀ (نیرو)که در یکی از بنا در ایطالیه بیاد گار فتح بيت المقدس ساخته بودند و حالا
خراب است برگرفت وآن تماشاخانه را نگاه کرد و ثلث روز نامۀ خویش فرمود که این تماشاخانه مطبق بدو
طبقۀ علیا وسفلی ساخته و افراخته شده که طبقۀ زیرین آن جای سباع و درندگان بوده که برهريك پادشاه غضب
میگرده او را نزد سباع انداختن میفرموده وطبقۀ عليا نشستن گاه تماشا ئیان بوده که مقاعد آنها بمراتب ومتر ق
بر یکدیگر قرار داده بوده اند که تماشائیان پیش رو حائل وسد نظر عقب نشینان نشوند و وسعت ساحت اینخانه
بپست جریب و گنجایش نشستن صد هزار نفر را داشته است وا کنون دولت ایطالیه دست بتعمیر جدید و ترمیم
آن دراز کرده محتمل که تمام آنجارا تشکیل نتوان داد اما آنچه را که باقی و برپاست از انهدام حراست خواهد
نمود خلاصه شهزاده پس از دیدار در و دیوار آنجا راه تماشای مشهد بطروس که از حواریون حضرت عیسی
على نبينا وعليه السلام بلکه بمثابۀ حضرت ابی بکر صدیق(رض) که شخص اول امت حضرت سرور کائناتند وی را
شخص اول واکمل امت حضرت عیسی محسوب میدارند برگرفت و معبد آن بزرگوار راکه برپشتۀ مرتفعۀ واقع
جنوبی شهر رومست ودرا نمعبد جنابش بفیض شهادت رسیده است واکنون عمارات عاليه در آنجا افراخته اند
نظاره کرده جای شهادت آن بندۀ حضرت رب العزه را که خیلی با رفعتست تماشا نمود و از انجا تمام شهر روم
و اطرافش معلوم میشود و گویند که(نیرو) قیصر ششم از قیاصرۀ روم که بدستیاری ما در خود( اکری پینا)لوای
شاهنشاهی افراخت در سال شصت و دوی عیسوی(سنت پتر) را که از حواریون حضرت عیسی بود با مر او دست
بسته بشهر روم آوردند و این نیرو در سال شصت و چهار عیسوی شهر روم را آتش زده عیسویار بقتل رسانید
(۱) شهر روم را روم لوس نخستین پادشاه روم در سال هفتصد و پنجاه و سه قبل از حضرت عیسی که در همین
سال برتخت سلطنت جلوس کرده بنا نهاد و این شهر بفاصله مسافت هجده میل جانب جنوب مشرق لندن
اتفاق افتاده و دارای سه صد مناره و چندین کلیسا است و بیست و هشت دروازه وشش پل محکم بر رودخانه تا ببر دارد


(١١٤٣)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
و در وقت اشتعال و التهاب آتش برپشته مذکوره برشده تماشاهی نمود و در سال شصت و پنج (صنیفا) والوکن
نامی او شربت شهادت نوشیدند و در سال شصت و هفت (سنت پطر) (و سنت پال) هر دو تن از حواریون بفرمان او
فیضیاب شهادت گشتند و در سال شصت و هشت حکم قتل (نیرو) از (سنت) صادر گردیده و او خود کشی کرده جهان
از لوث وجودش پاك شد و مجسمۀ او را بر پشته مسطوره برپای داشته مردم ایطالیه اش نیکو خوانند و بستایند
و مجسمۀ او را زیارت و طواف نمایند مع القصه شهزادۀ آزاده پس از مشاهده قتلگاه حضرت پطروس وبقیۀ
ایشان و مجسمه نیرو بساعت دو پس از نصف النهار روز مذکور بفرودگاه خویش مراجعت فرمود و بساعت
چهار بسواری کالسکه مرحله پیمای تماشای حمامی که از بنای (هرقل) قیصر روم معاصر حضرت (سید انبیا محمد
مصطفی صلی الله علیه وسلم) بود گشت و وسعت عمارت این حمام قریب هفت جریب انگلیست و حالا خراب و یباب
گردیده بجز بعضی پیل پایهای سنگی و آتش خانه آن بحال خود است باقی همه رمیم کالتراب شده است و هم
عمارت چند در حوالی این حمام که حجر هایش مخصوص تحصیل عموم علوم خصوص علم موسیقی بوده نو دماید و پس
از آبادی ششصد ساله فرار کشای مردم ایطالیه از استیلای مردم وحشی خصالی که مستولی آمده اند حمام موصوف
و بعضی از عمارات دیگر را منهدم ساخته اند و تعمیر آن در عرصۀ سی سال تمام یافته بوده و مجسمۀ هر قل را نیز در درون
حمام نصب کرده اند الغرض شهزاده پس از مشاهده حمام مخزوب مکتوب در فرود گاه خویش باز گردیده بساعت
هشت از شب تماشای عید گاه مردم ایطالیه که در ین وقت عید ایشان بود بسواری کالسکه تشریف برده و سیری کرده
باز گشت و در روز سه شنبه پنجم ربیع الثانی راه تماشای کلیسای (١) مدفن گاه حضرت پطروس برگرفت و پس از مشاهده
آن بقعۀ مجلله باشکوه هنگام شام روی بفر گفت در منزل و مقام خویش فرمود و سردار محمد حسنخان روزنامه
نگار شهزاده آزاده بیان بیان را بخامه دوزبان در صفحۀ اوصاف این کلیسای رفیع البنیان در جنبش و نگارش
آورده مینگارد که تعریف این کلیسا خارج از قوۀ توصیف است از سطح تا سر آن که مرتبه علیاست بمجسمه ها
میخورد و هر که بکلیسا صعود نماید اشخاص رونده در زمین را بقدر مورچه می بیند (و بزرگی) (٢) این کلیسا ازین
فقره معلوم میشود که دوازده نفر درقبه که در سر گنبد تعبیه نموده اند گنجایش دارد که بنشینند و دیگر در میان
کلیسا صنعتهای عجیب بکار برده اند که عقل محو میماند و چهار هزار مجسمه از سنک بوضع خوب و صنعت مرغوب
درین کلیسا ساخته شده که صانعان قابل صنعت خود را در ساختن این مجسمات مخرج داده اند و اکثر مجسمات را
خارج از بنا ساخته اند که هردو طرف آن معلوم میشود و بعضی را برجسته از دیوار و بعضی را متصل دیوار ساخته اند
(١) بنای این کلیسای سنت پطر را باختلاف آرای جغرافیین و مورخین نخست کالس تن تین کبیر نهاد و بعضی
برآنند که در اواسط صد پانزدهم تاریخ عیسوی پاپ نیکولس ششم اساس آنرا نهاده و عمر او کفافی انجام نموده
پس ازوی چندتن پاپهای هم در بنا و تعمیر آن کوشیده تا سال هزار و سه صد و بیست و نه عیسوی مطابق هزار
وسی و نه هجری بصرف دوازده ملیان پوند در عرصۀ یکصد و پنجه سال بانجام واتمام رسید و صاحب مخزن العلوم
تاریخ انجام آنرا در سال هزار و سی هجری مطابق هزار و ششصد و بیست و يك عیسوی ضبط کرده است
(٢) وسعت و پهنای صفه پیش روی آن چهار صد فوت و ارتفاع آن یکصد و هشتاد فوت و بلندی اصل گنبد
آن که از مرکز کلیسا برخاسته است سه صد و بیست و چهار فوت و طول اندرون آن ششصد و عریض چار
صد و چهل و دو فوت است که گویا چنین ایوان وسیع و بنیاد محکم و متین تا کنون روی روز نیافته است
و طول بیرون آن ششصد و بیست و نه فوت میباشد الغرض صاحب مخزن العلوم وصاحب هيدن ووليم بلينك
انگلیس در طول وعرض وارتفاع آن باختلاف ذکر کرده اند و صحیح تر آنست که ارتفاع اواز زمین تا سر تاج
چهار صد و پنجاه فوت تقریباً معادل یکصدو رو و پنج ذرعست و در زیر گنبد شکل گرۀ تعبیه کرده اند که شانزده
نفر آدم در جوف آن جای میشود و در فوق آن کره تاج را نصب کرده اند


(١١٤٤)
جلد سوم (وقائع ماه ربیع الثانی سنه ١٣١٣ هجری) (سراج التواریخ)

واز بالا و پائین و خارج و داخل کلیسا جز سنك مرمر چیز دیگر بنظر نمی آید و ستونهای عجیب از مرمر ساخته شده
که سزاوار تحسین است و سقف کلیسا را چنان از مرمر منقش نموده اند که لایق آفرین است آنقدر سقف کلیسا
بلند است که انسان راست نمیتواند نگاه کند مگر اینکه کلاه کلیسا بایستد و سمت دیگر را ملاحظه کند وهنها
واشکال خوب و اشیای مرغوب دارد که شایسته ستودنست و سیاحت این کلیسا شخص سیاح را مستغنی از تماشای
عمارات ربع مسکون می نماید و مخارج این کلیسا از زمان بناء سال که هجده سال است بیست کرور روپیه شده است و حالا
فی سالی يك لك و بیست هزار روپیه مصرف تعمیر این کلیسا میرسد و حضرت عالی در آخر کلیسا که بمقصد بدیع
ساخته شده ملاحظه فرمود در يك كنار کلیسا بسمت جنوبی صندوقی از سنك بر دیوار نصب نموده دید و آن
صندوق محل نهادن نعش پاپهاست هر پاپیکه فوت میشود نعش او را دران صندوق میگذارند تا کوشت و اعضائش
بریزد و خاك شود بعد عمارت مخصوصیکه در خارج کلیسانه قریب بلکه در شهر روم ساخته شده استخوانهای
مردهو را جدا جدا در ان عمارت میگذارند و حضرت عالی درین سیاحت آنجا را ملاحظه فرمودند مگر
بعد از انقراض حکومت پاپها و تسلط پادشاه ایتالیه با این محل تشییع را موقوف داشتند الحال اگر پاپ بمیرد اولا
درین صندوق نعش او را میگذارند همینکه اعضائش از هم ریخت دفن مینمایند و لقب پاپ نسبی نیست که بيك
خاندان مقرر باشد که پسر بجای پدر منصوب کردد بلکه شخصیکه پاپ شد بسبب حضرت عیسی تجرد را اختیار
مینماید و در مذهب رومان (کاتوليك) شخصیکه در تقدس و عبادات خودشان فرید عصر باشد آنشخص جای نشین
پاپ مسلم می میشود فی الحال اگرچه على الظاهر قبضه حکومت از چنك اقتدار پاپ بیرون شده بازهم در ملت رومان
كاتوليك احترام آنها بیشتر از پادشاهان یورو پست و هیچ وقت نشده است که پاپ از جای خود بملاقات پادشاه
ایتالیا برود بلکه پادشاه بکمال ادب میآید و پاپ از کرسئیکه جلوس دارد باستقبال پادشاه حرکت نمیکند واکثر
از عوام مذهب رومان كاتليك پادشاه ایتالیا را مردود میدانند زیرا که در عقیده خود پاپ را نائب حضرت عیسی (ع)
میدانند و هرگاه دولت فرانس بقوت سابق خود می بود دست اقتدار پاپ از سلطنت ایتالیا کوتاه نمیشد فاما
در حینیکه جرمن بر دولت فرانس مستولی گشت پادشاه نیپلس پاپ را بی معاون دیده فرصت را غنیمت دانسته
بپاپ لشکر کشیده بچنك دست اقتدار پاپ را از سلطنت کوتاه نمود بلکه اتفاق دولت ایتالیه با دولت جرمن
و استریا محض از بیم فرانسست که دولت و ملت فرانس را معین پاپ میدانست و ایندو دولت دیگر را مخالف
فرانس میشمارید و عوام مذهب رومان كاتليك دايم مخيال خود فرصت میجویند که انتقام پاپ را از پادشاه بگیرند
بلکه دولت فرانس باینخیال با ایشان مشارکت دارد و خواص ایتالیا باطنا از پاپ انکار نموده او را نمی میدانند
که انتظام از ملت ایتالیا کشیدن از قوة پاپ بیرونست که چند دفعه تجربه رسیده است چنانچه در زمان خروج
ناپلیون اولا گرچه شورش مذهب رومان كاتليك داشت لشکر کشیده شهر روم را که پای تخت پاپ بود متصرف شده
خراب نمود و مدتی در حیطه تصرف داشت و دائیان ایتالیا درین لحاظ و صالح وقت پادشاه و عمل پاپ را در امور روزنامه نگار
مذکور بوظیفیک بعینه عمارات مذکوره را که بشرح رفت نگار داده است در ذیل آن شرحی از زیارت کردن
استخوانهای پوسیده مردگانرا که از مردم ایتالیه باشنیزاده آزاده دیده بود و از پوست پوشیدن و بوطو و رباب زدن
سحر کردن و وحشت اوایل حال ایشان و همة فرنکستان وقساوت وحشی نمودن ایشان مسلمانانرا درینزمان رقم کرده
است که ذکر آن باعث اطناب ممل بود و پس از ان بتحریر سیر و تماشای حضرت عالی پرداخته تحت روزنامه او مینماید
که خلاصه شهزاده ممدوح اندرون کلیسای سنت پطر را مشاهده کرده ملاحظه مدفن پطروس نمود و مجسمه ذی
(۱)
تفاوت طبع
تون و شاد
مصیحیه تازگی
و آبداری
کامل الصفاتش که در جنب شمالی کلیسا از سنک ساخته اند دیده معلوم کرد که شست پای آن مجسمه از کثرت لپسیدن
مردم مذهب كاتليك بمثابه سائيده سوهان کاسته است و آنرا مشاهده کرده با چند تن پیشخدمت و میرزا عبد الرؤف
خان بار مد ارج سلم معارج زیر کلیسا نهاده و مواضع مراتب مردگانرا که شایان مشاهده نبودند از نظر تماشا گذرانیده
چون فرود گشت بسواری کالسکه براه تماشای باغهای سلطنتی که بلند ساخته و پرداخته شده اند پیش گرفت و اسباب
فرحت و انبساط را از خضارت و نضارت (۱) وهوای فضای روح افزا هرچه که بود تمام نظاره فرمود و از جمله ساعتی را


( ۱۱٤٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن ) ( سراج التواريخ )
که از چوب ساخته اند و بذریعه آب حرکت وطی فائق وساعهای روز و شب مینماید نیز در بالغ دیده چون
نادر الوجود بود آنرا عجیب و غریب شمرده چنانچه در صدر سر گذشت ایتوورش مجملا اشارت شد در مهبط
خویش باز گردید و چون روز نامه نگار شهزاده والا تبار داستانی از پاپ و مذهب كاتو ليك
بپای برد لازم آمد که حالت پاپ و پار سائی او واعتقاد كاتوليكيان نسبت بوی ثبت این کتاب کرددو مطابق
واقع رقم شود همانا پاپ خود را نائب خاص حضرت (ع) عیسی میداند و از احکام قهریة او ایذا و آزار واضرار زیاد شرح حال
بمردم میرسد و هفتاد تن از نائبان او در کلیسا بعدد حواریون حضرت عیسی روز بسر می برند مدام یکتن ازین هفتاد پاپ و اعتقاد مذهب كاتو ليكها او
نفر را بجای پاپیکه فوت شود بپایی اختیار میکنند بشرط آنکه همه این هفتاد نفر بدولت آن تصدیق و امضای پاکی
زبانی وعدم بیباکی او کنند پس وقتی که پاپ از جهان بنقر اصل خود شتاب کند آن هفتاد تن در عمارت کان کلیو که
این نام مركب از دو کلمه کان وكليو ويعنى باهم وصل شدن و بستن واتحاد ورزیدنست و برای همین مطلب ومقصد
ساخته شده است گرد آیند و درب آن عمارت را که همواره جبهة داخل و خارج شدن اجانب مسدود است بکشایند
و سه روز در آنجا اعتکاف ورزند تا بزعم و پندار خود ایشان یکی از هم کنان ملهم شود و خیلا،(۱) وانفکار و آرای ایشان
بریکی قرار گیرد بعد در روز سوم بلا فصل و درنك آهنگ کلیسای لقن کرده در مجمع و محضر خاص و عام تاج سه جيفه
که مخصوص پاپست بر سر او نهند و د رولایت وممالك اوروپا که معتقد مذهب كاتوليك باشند سفرای مخصو صأورا
(تن سی اس) گویند وبغایت اعزاز واحترام ایشان کنند و اقامت گاه این سفرای خاص ولايات (وينا) (و پاريس)
(و ليزبون) و(مدريد) و(وارسا) (وسوئیت ترلند) (دوینس) (وبرو سلس) (و کولو کن) اند و احدى ماذون
ومجاز نیست که بجز از كاتوليك روم دیگر مذهبی اختیار کنند و پسران پاپ را که از زنان اجنبیه متولد میشوند
برادر زادگان میخوانند چنانچه فرهاد میرزای نایب الایاله در المعلم شیراز مترجم کتاب مصنف وايم (پشنك انكليس)
که قصة پاپ ومذهب كاتوليك از کتاب جام جم او نقل شده و میشود می نگارد که مصنف یعنی دایم (پشنك آنهاما) (۲)
ذکر اینمطلب کرده است که چون پاپ بیقاعده مذهب كاتوليك حود را نائب خاص حضرت عیسی میداند از راه
پیروی او نباید زنی بگیرد بنابران در خفیه با دختران خوش شکل که معتکف کلیسا میشوند و تولد آنها میکنند اختلاطی
کرده و از آنها اولاد بعمل میآید و این اولاد را در ظاهر برادر زاده میخوانند واز بذل مال ودولت نسبت باین
چنین برادرزادگان هیچ تقصیر و مضایقه نمیکنند و ایشانرا (نوو نیو تزم ) میگویند یعنی میل ومحبت ببرادر جعلی
بالجمله پاها در مذهب عیسوی خود را نائب خاص حضرت عيسى وفعال مايشاء ميخوانند و كليد بهشت و دوزخ را
در دست خود میدانند و از پیروان ایشان هر گاه مصدر گناه و حمتیکه خطائی شود بمحض آنکه در نزد پاپ اقرار
بعصیان خود کند یا چیزی بهدیه وار مغان نزد او برد و یا فقیر باشد بخدمت وزحمتی از طرف پاپ مکلف شود
از گناه پاک میگردد و عقاب و خطای نسبت باو روی کار نميآيدوا کر کسی خریدار بهشت باشد مبانی بهدیه در کلیسای
اعظم داده بهشت را میخرد و همچنان اگر خدمت کسی در نزد پاپ مستحسن افتد او بهشت را تفضلا بوی عطا مینماید
و برات آزادی آتش دوزخ و خلود در بهشت میبخشد و آن مسکین یا واعظم بنابر یافته بمحض آن برات که پاپ عطا کرده
است هر شبیکه متحمل هزار گونه خطا وعصیان میگردد و علاوه بر همه با وجود یکه در مذهب عیسوی طلاق دادن زن
جائز نیست پاپ جو سفاین نام زوجة ناپلیون را که دوست و دشمن در عفت او گواهی دادند طلاق کرد و همچنین
ملکه پورتکال باذن و اجازت پاپ عم خود را بشوهری گرفت که در هیچ ملتی روا نیست و نیز زن جون نامی
که در طنازی و زیبائی نظیر نداشت شیفته جمال فقها نام راهب گشت و در حصول ملاقات و وصال او انواع حيله بکار
برد.فائد میدند نگفت تا که بلباس مردانه خود را بصومعه راهب انداخت واورا در خانه خلوت بيافت واز عشق
خود وشور مواصلت آگاهش ساخت و راهب نیز بر او شیفته شده دو هردو باهم و آخزیده از نشاط دو
(۲) ایهام در غلط و گمان انداختن وترك كردن چیزی و باصطلاح ارباب معانی اوردن کلمه که دارای دو معنی
قریب و بعید باشد واراده معنی بعید ازان نه قريب (۱) خیالات گم کردن و پنداشتن


( ١١٤٦ )
( جلد سوم ) ( وقایع ماه ربیع الثانی سنه ۱۳۱۳ ) ( سراج التواریخ )
جان بجان پیوست آده بزاختلاط ::. ومدتی از وصال یکدیگر تمتع برداشته کسی ازین معنی آگاه نشد و آنزن چنانچه
در حال طالق بود در کمال نیز شهره آفاق گشت و مدتی در کلیسای اعظم بسر برد و در سال دو صد و چهل
و يك هجری مطابق هشتصد و پنجا و پنج عیسوی پس ازفوت ( پاپ لیو ) چهارم بتصدیق و امضای سفرا بيك
داعی و پارسائی او و پرامپاپن اختیار کردند و بعد از چندی آثار حمل از و ظاهر شده پسرا انداخت و سر او فاش
گردید و بعضی گفته اند که در وقت وفات حملش ظاهر گردید و پس از ان تا دیر گاه چنان قرار داده بودند که
هر که را پاپ میکردند بزیر صندل سر کشاده اش نشانیده یکی از ان هفتاد تن نواب خاص دست از زیر صندل
در از کرده خصیتین پاپ را گرفته و دیگران بزبان لتین ازو می پرسیدند ( تستیکلوحس هبت ) یعنی خصیتین دارد
او جواب میداد (اید هکتس) یعنی وی بزر کست و مراد آنکه دارد و خیلی بزرگست بعد تاج خلافت را بر سر او
میگذاشتند واکنون بعیوب انسانیت و قبایح مدنیت خود رسیده اینقاعده ر منسوخ کرده اند اگر نه در اوایل
حال ازینگونه مضحکات را پاپها بسیار داشتند چنانچه در سال هشتاد و نه هجری مطابق هفتصد و هشت عیسوی
پاپ ( کاس تن ) قرار داد و بر ذمت پیروان خود نهاد که انگشت پای او را ببوسند و بعضی برانند که چون
ملت انگلیس غالبا ازین مذهب كاثوليك عداوت و از ایشان تنفر دارند این مزخرفات را درباره آنان میسرایند و حال
اینکه این بعض غافل ازین مصرع اند که تا نباشد چیز کی مردم نگو بند چیزها بالجمله طریقه و خلافت پاپ
( بسنت پطر) که از حواریون حضرت عیسی است و شهادت او از دست نیرو در ضمن ذکر کلیسای سنت پطر
گذشت میرسد و این پطرسنت که در کتب تواریخ اسلام پطرس و ضبط است در سال چهل و دو پس از ولادت حضرت
عیسی بدعوت خلق مشغول شد و بعد از وی هشت تن دیگر از پی هم در ترویج مذهب حضرت عیسی روز جد و جهد بسر
برده هشتان بدرجه رفیعه شهادت رسیدند (۱) و در سال یکصد و سی و نه بعد از ولادت حضرت عیسی (سنت هی جنیوس )
منصب خلافت یافت و او نخستین کسیست که لقب پاپش دادند و رفته رفته کار پاپ بجائی رسید که هر سلطانی که
بر تخت جلوس میکرد تا پاپ تاج را بر سر او نمیگذاشت یا امضا برسلطنتش نمی نمود لشکری و کشوری ره بوره
اطاعتش نمیشد و پادشاهان صاحب اقتدار غاشیه اطاعت پاپ را بردوش انقیاد میکشیدند و از جان و دل مطیع امر
و منقاد نهی او بودند چنانچه در سال چهار صد و هفتاد هجری مطابق هزار و هفتاد و هفت عیسوی پاپ ( گری گوری)
( هنری ) چهارم قیصر جرمن را امر کرد که سه روز در شدت زمستان پا برهنه در عمارت او
بایستد تا پاپ عفو تقصیر او کند ( و هنری ) دوم ( انکلند ) رکاب پاپ ( الكسندر ) سوم را گرفت
تا او سوار اسپ شد ( ولو یس) پادشاه فرانس و هنری مذ کور انگلند باز در وقتی بر کاب ( الكسندر )
مزبور پیاده راه میرفتند و هريك از دو تن بحهة تفاخر لگام اسپ او را داشتند تا داخل عمارت شد و عوام الناس
( كاتوليك ) را اعتقاد چنان بود که اکرپاپ دست دعا بر داشته نفرین کند هر آینه آسمانها از نفرین او شگافته و زمین
دریده و در پایرورفته شود تا که لو تر نام(۲)مصحح مذهب عیسوی در بنیان جلالت و عظمت پاپ رخنه انداخت و نیز
لشکر فرانس در سال هزار و دویست و سیزده هجری مطابق هزار و هشتصد و نود وهشت مسیحی بر مملکت سلطنت
پاپ که مشتمل بر قسمت وسطی ایتالیا و محدود است در شمال بارود خانه ( پو ) که مفروز و جدا میسازد اورا از
سلطنت ( آسقره ) و در مشرق با خلیج ( وینس ) و در جنوب و مشرق جنوبی (با نیلس) و در مغرب وشمال مغربی
( ۱ ) از شهادت پطروس و هشت تن خلفای او و استیلای پاپ که ثبت این کتاب شد
بر شخص مبصر و مطلع و متتبع منصف پوشیده نخواهد ماند و نيك خواهد دانست که عیسویان
که ادعای عیسویت دارند در بند دین و آئین آن حضرت هیچنــانکه در دین محمدی نیستند نخواهند
بود ( ۲ ) مارتین لوتر نام جرمنی الاصل


( ١١٤٧ )
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
(با توسكنی) و بحر (مد ترنين) (١) تاخته و پاپ ( پائيف ) يعنى خليفۀ رومك را حيران آن مملكت بيرون كردند که در
غربت بمرد و ( پيوس) هفتم را در جای او خليفه قرار دادند و از ناپلیون بشارت کمال اهانت و خواری بپاپ رسید
و از جسارت او دیگر سلاطین نیز درین کار جری و جسور شدند و احترام پاپ را بکاستند و مكشوف داشتند که پادشاهان
سلف پاپ را مرجع ومآب جمهور عوام دانسته اورا اعزاز و اكرام میکرده اند که خلل در سلطنت ایشان روی
ندهد والا هيچ اعتقاد بپاپ نداشته اطاعتش را صواب نمی پنداشته اند اكنون باز بر سر سخن شویم و ذكر سر گذشت
شهزاده آزاده سردار نصر الله خان را رقم کنيم كه پس از مشاهده ساعت چونينکه بذریعۀ آب حرکت میکند چنانچه
از پیش اشارت شد شهزاده ممدوح در منزل بازگشته و شب را بسر برده بساعت هشت قبل از نصف روز چهار شنبه
ششم ربیع الثانی با خدمۂ رکاب بسواری کالسکهر اه بیرون شده از شهر روم در نور دید و چون در وقت رفتن بدانجا
شب بود اراضی ومقار عرض طريق بمشاهده اش نرسیده بود پس از انکه از کالسکه فرود گفته در ریل بنشست
وراه ( نيپلس ) در نوشت ایستگاهای آراسته در مواضع متعدده بديد و بساعت يك پس از نصف روز مذكور
وارد ( نیپلس ) گردید و از ریل فرود آمده تشریف فرماى جهاز شد و جهار تابشاعت دوازده از نصف شب جهة
حل و نقل احمال و اثقالیکه ببایست درین جهاز انداخته شوند همچنان لنگر افکن توقف بود وبساعت مذكور
حركت كرده ببرجا گشت و در روز پنجشنبه هفتم ربیع الثانى جهاز شهزاده در بين دو معموره كه در تصرف دولت
ايطاليا اند شرف بخش وصول كفت يكى جزيرۀ (کلابره)که بجانب شرقی شمالى جهاز شهزاده واقع بود و ديگرى جزيرۀ
(سيسيلي) كه بجانب غرب جنوبى آن بنظر همی آمد و جزيرۀ کلابره متصل بكنار خاك ايطاليه وجزء ساحل مملكت آن
بحساب میآید و عمارات این جزیره بشكل مستطيل در كنار بحر اتفاق افتاده است و در عقب عمارات شهر کوهی که دارای
اشجار زياد است واقعست و در بعضى از مواضع اینکوه عمارت نيز ساخته و پرداخته و جزیزه (سيسيلي) قريب بشكل مثلث
واقع از كشور ايطاليه با بوغاز تنگیکه او را ( استريت آف مسينه ) گويند جدا شده است و بزرگترین پهنای این
بوغاز ازده تا یازده میل است و تنگترین آن قریب سه میل خواهد بود و پستنجشیکه جدید کرده از برج فرؤ تا(سنك
سيلاه) بحساب آورده معلوم داشته اندسه ميل و هفتصد و شصت برد (٢) انگلیسيست و هوای جزيرۀ (سيسلى) خوش
و ساز كار وزمستانش مثل بهار انگلستانست و در تابستان نيز از نسيم دريا هوای آن چندان كرم نميشود وولايت
مرغوبیست كه اهل اوروپا اورا باغ فرنگستان میگویند و عمارات آن مطبوع و پسندیده اند و کوه آتش فشان
موسوم (بمونت اثنا) در ساحل شرق این جزیره واقع ودورۀ اين كوه از مركز ش قريب شصت ميل است و ارتفاع
آن از سطح دريا يازده هزار فوتست و در شب شعله آتش كه ازان كوه همیشه در درخشيدنست حيرت انگیز
بینندگان میشود خلاصه جهاز شهزاده سرگرم عبور بود این جزیره را کما كان مشاهده نفرمود و در روز جمعه
هشتم ربیع الثانى بدون از موج آب ديگر چيزيكه قابل ثبت كتاب باشد بنظر شهزاده و خدمۀ رکابش در نيامده
بساعت ده ونیم از روز شنبه نهم ماه مذكور جهاز سردار باوقار ممدوح بقريب ساحل ( کریب ) ياكريس که جزء خاك
مملكت اروپاي دولت عليه عثمانيست پرتو افكن وصول كرديده برجی را که دولت انگلیس در جزيرۀ كوچكيكه
در مقابل ساحل واقعست بنا نهاده بنظر شهزاده در آورد و دولت مذکوره چند تنی را بنام حارس دران برج
داشته و در شب چراغی میفروزند ومردم سكنۀ كريپ نصرانی و يونانى مذهبند واز دولت عثمانی بیست هزار تن
از سپاه نظامی درینجا مامور اقامت و حراست دایمیست که بنوبت تبدیل میابند و هم بعضی از جهاز های جنگی
(١) بحر مده ترنين تقسیم ميكند اوروپا را از افریقا و این بحر در میانۀ اروپا وافريقاوآسيا واقع است و وجه تسميه آن
به مده ترنین آنست که بلفظ لتين مده وسط و ترنين زمين را گويند و ان در میان اراضی واقع است باین نام موسوم كرديده
است و در كتب قديمه انرا بحر روم و بحر مغرب ذكر کرده اند و انرا در عربی بحرابيض و به فارسی دريای سفيد و به
ترکی آق و نیکز گویند (٢) پردسه فيت و هر فوتى دوازده انج و هرانج مقدار سه جواست که از طول بيكديگر ملصق كنند


(١١٤٨)
(جلد سوم) (وقائع ماه ربیع الثانی سنه ۱۳۱۳) (سراج التواریخ)
دولت علیه موصوفه در بجلوغ بحریه فرائولی لنگر افگن توقفست و پس از انصرام ساعتی جهازعالی که سر کرم
بحرپیمایی بود از ساحل مذکور عبور کرد وبساعت نه ازروز یکشنبه دهم ربیع الثانی جهاز شهزاده در موضعی
از بحررسید که سواد بندر پورت سعیدمعلوم گردید وقبل از انکه در بندر برثو افکن وصول شود جهاز کوچکی
از بندرگاه بتقرب جهاز عالی آمده چند دقیقه اش از بحر پیمودن درنگ داد و یکنفر معلم فرانسوی که خادم و ملازم
خدیو مصر بود از جهاز مذکور برای هدایت طریق بحر در جهاز شهزاده برشد و با یما واشاره او جهاز شهزاده
طی سطح آب کرده چون بقرب بندر واصل گشت سپاهیان نظام دولت انگلیس که در یکی از جهازات جنگی
آن دولت مقیم ومتقاعد بودند برسطح جهاز صف کشیده مراسم سلام بانجام رسانیدند و بساعت دواز روز مذکور
جهاز شهزاده در بندر پورت سعید برثو وصول افگند و بساعت چهار ودو ثلث پس از نصف روز
مزبور جهاز عالی از بندر پورت سعید شراعش بجانب بندر سویس کشوده بحر پیما گشت که انشـاء الله
برثو وصول افگندنش در آنجا بجای خود رقمزد كلك بيان خواهد شد
ذکر وقایع افغانستان که در هنگام سیاحت
ذکر وقایع
سردار نصرالله خان وقوع یافته
افغا لستان
وازینوی شهزاده حفیظ الله خان که هنوز خط عذارش در بناگوش ندمیده وقامت سروش بکمال نرسیده
بود و بحسن و جمال گوی سبقت از همکنان می ربود جهانرا گذاشته در ایام ده اول ربیع الثانی در گذشت
(۱) کیوان و باعث تاسف وتلهف حضرت والا گشت و شهزاده والاجاه سردار حبیب الله خان بحر قبه امجدکیوان(۱) مکان
نام ستاره خویش سه روز در سلام خانه عام بساط سوک کسترده جمهور انام را از خواص و عوام بار فاتحه خوانی داد و
زحل که جای زنان خاندان شاهی وبزرگان قبيله جلیله محمدزائی وارباب مناصب وغيره از راه تسلیت وجلوس نزد مادر نیکو
آن در آسمان
سیر شهزاده محمدعمر خان که مادر خالدالم پسر شهزاده مرحوم روز خدمت نزد آن بانوی مشکوی حرم محترم
هفتم است بسر می برد شده و آن جگرسوخته داغ دیده را امر شکیبائی نموده باز می آمدند و هم درین اوقات حاجی محمد
گل خان قندهاری از حضور حضرت والا بحكومت تالقان سرافراز گردیده ازکابل راه آنجا درنوردیدوهم
آقا سید احمد خان از سادات قزلباش کابل که اماکن جندار رؤسای اهل دیوان بود از عمال و حبس میرزا
عبدالرحیم خان قزلباش که بتوسط میرزا محمدحسین خان سردفتر سنجش چنانچه گذشت طلب کابل شده محبوس
گشت بسردفتری قطغن ممتاز وسرافراز گردید و همدرین ایام ملا محمدسالم خان احمد زائی بمنصب قضای محكمة
شرعیه خان آباد وملا محمدعمر خان عثمان خیل از مبین و معزول قاضی محمد سعید خان که با ملا شاه ملوك مفتی
خیانت در دولت کرده بکاغذ های غیر محصولی که از دولت مقرر است سنادات شرعی داده محصول را خود
تصرف کرده و طلب کابل شده محبوس گردیده بودند بمنصب قضای تالقان مفتخر گردید و هم ملا عبدالحکیم
خان قوم صافی مأمور قضای محكمة شرعية رستاق شد و همدرین وقت محمد علیخان وکیل سیغانی که از حضور
حضرت والا بتمهید طرق وجبال کافرستان مأمور تسخیر مواطن ومساكن كفار که در بطن کوه هندوکش
واقغاند شده وهنوز رهسپار منزل مقصود نشده و در بخشه مرگرم فراهم آوردن لشکر الوسی تخیر واقع
اینطرف کوه مذکور و مردم اندراب متوطن آنطرف بود که چندتن از کفار شبی در کتل شا، که چه پاسه
تن از پیادگان فوج نظام و دوتن رعیتی که همکنان از متوطنین باده خواب لهو گرد بودند دربیار گردیده هر پنج
(۲) جهت تن را بقتل رسانیدند و هم چنین دو تن از مردم پريان و خنجان را در دشت تکاو (۲) شبر بکشتند و عبدالحمید خان حاکم
فرق مابین و ملا عبدالقدوس خان قاضی بخشید جمعی از مردم آنجا و چندی از پیادگان ساخلو را مأمور دفن کشتگان
آنجا وعلاقه کرده ایشان را در جایکه مقتول شده بودند دفن نمودند و محمد علیخان وکیل بکردار دسی تن مرد پیکار
تکاب بواو پذريعة قرامینیکه حضرت والا نگار فرموده اشتهار آسا بجهة تسخیر کافرستان انتشار داده بود بر مردم
رقم شد


(١١٤٩)
جلد سوم ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

خوست و فرنک و و رسج حوالهٔ فراهم شدن و روی بسوی کافرستان نهادن کرد و حاکمان مواضع مذکوره را نامه فرستاده امر نمود که بالشکر آندم چنانچه سپهسالار غلام حیدر خان و حاکم لغمان از جانب شرق و جنوب کافرستان رو بتسخیر نهاده اند ایشان از طرف شمال و غرب شمالی روی بآن کوهستان نهند و محصل این امر میرزا عبدالرؤف خان چهره نویس و دلاور خان نابچی را نگاشته خود وکیل مذکور با اینکه نقشه معابر و مسالك آنخيال را حضرت والا تفويض وی کرده دستور العمل یورش و کشش و کوشش داده بود از راه حزم و احتیاط بتوسط بهادر خان بازار ك (١) و عبيدالله خان بریانی و دو تن دیگر از بزرگان پنجهیر که از معابر و مواضع و معارك كافرستان علم حاصل داشتند مواقع عبور و مرور لشکر را از جانب غرب جنوبی و غربی مشاهده کرده نقشه همه جا را جهة استحضار خاطر حضرت والا کشیده ارسال کابل داشت و لشکر مردم پنجهیر را فراهم کرد و از جمله میرداد خان کد خدای مردم بازار ك را که هفتصد تن مرد مسلح از مردم آنجا بر عهدهٔ او نهاده و قرار داده بود که تا هفت روز همه را ساخته کار و پرداخته پیکار نموده حاضر لشکر گاه کنند و در تکاهل ورزیده و تیر در پاسداری و كشك خزانهٔ سپاه تساهل نمود بضرب چوب سخت بخست و سه صد روپیه جریمش نمود و همچنین محمد صدیق خان مأمور فراهم نمودن لشکر مردم تکاب و نجراب با کد خدایان هر دو موضع که طلب کابل شده و دستور العمل لشکر کشیدن از حضرت والا حاصل کرده باز گردیده بودند ساز لشکر و گرد آوردن دلیران رزم آور پرداختند که انشاءالله راه جانب کافرستان بر گرفتن ایشان در جای خود رقم خواهد گشت و هدرین وقت از عریضه و استدهای میرزا محمد حسین خان هراتی کاکا میرزا شاه محمد خان مامور اقامت بخارا و فروش پوست قره کلی شده و نالین وقت تنخواه او معین نشده بود حضرت والا در سالی دو هزار روپیه قِران بنام او با مر تنخواه و دوهزار و دوصد قران بنام میرزا شاه محمدخان بطريق سفر خرج مجموع دوهزار و یکصد روپیه کابلی مرحمت و معین فرمود و هردوتن را شاد خاطر نمود
ذكر سر گذشت شهزاده آزاده سردار نصرالله خان
وازالسوی شهزاده آزاده سردار نصرالله خان که از بندر پورت سعید چنانچه گذشت جانب سویس بحر پیما شده بود بساعت يك پس از نصف روز دوشنبه یازدهم ربیع الثانی بقرب بندر سویس شرف وصول افکند و لنگر در بحر انداخته جهاز را امر درنك فرمود و راکتری بعادت مستمره حاضر آمده علم بر صحت و سقم جهاز نشستگان حاصل کرده بازگشت و شهزاده که زیارت مرقد مطهر و مضجع منور حضرت رسول کریم ویاران واجب التعظیمش را در دل تصمیم داده بر ذمت خویش نهاده بود که بجز از جهاز انگلیسی در جهاز اسلامی جای گزیده و کرایه را از کیسهٔ خاص ادا نموده شرف اندوز عتبه بوس ضراغ مقدسه شود و هم حضرت والا برطبق عزم وارادهٔ او بذريعه تلگرافش امر کرده بود که بصرف مال خویش و سواری جهاز اسلامی طريق طواف مضاجع مشرفه جانب مدینهٔ طیبه بر گیرد و از انجا در مکه معظمه شده از غبار يثرب وحجاز شرفی حاصل کند مستر (مارتین انگلیس) خادم دولت افغانستانرا که بطریق خدمت رکاب شهزاده میسپرد مأمور قاهرهٔ مصر کرد که جهاز کرایه برای سفر یثرب وحجاز بدست آورد وفرودگاهی در انجا آماده نماید که در انجا رفته بمددِهِ کرای یثرب وبطحا شود ومستر مذکور در قاهره شده شهزاده بساعت شش پس از نصف روز مذکور باخاصان از خدمهٔ رکاب بسواری جهاز کوچکی همتمِ اشیای عمارات دولت فرانس وانكليس وغيره كه در قرب دهنه بندر سویس بنا بنقو نسل وتجارنخانه ساخته اند فرمود وسير وتماشائی کرده بجهاز مخصوص نشستن خویش بازگشت و در روز سه شنبه دوازدهم ربیع الثانی شهزاده از بودن وکیل جهازات خدیویه در بندر سویس آگاه گردیده سردار محمد حسن خان و میرزا عبدالرؤف خان وملا محمد سرور خان استاد مؤلف هیچمدان را که تحریر اقليدس وخلاصة الحساب وشرح چغمینی را نزد او

(١) بازارك بكاف عربي نام موضعی از پنجهیر است

ذکر سر گذشت سردار نصرالله خان


( 1750 )
( جلد سوم )
( وقایع ماه ربیع الثانی سنه 1313 هجری )
( سراج التواریخ )

استقامه نمود بساعت یازده از روز مذکور کمپیل بندر سویس فرموده امر کرد که از وکیل مزبور جهازی بکرايه که بحد بلوغ حاصل کنند و ایشان نزد او شده او عدم اجازت حضرت خدیورا از کرایه دادن جهازا بشهزاده افغانستان عذر نهاده گفت که بذریعه تلگراف اجازت خواسته بساعت يك از فردا اجازت حاصل کردن خود را بمر عرض شهزاده میرسانم و اگرچه جهاز حاضر و آماده است اما نظر بشأن شهزاده و همت خديو بكرايه نمیتوانم داد که مبادا مقصر شوم و یقین است که خدیو بدون کرایه جهازی را داده از پذیرفتن شهزاده متفکر و ممنون خواهد شد و فرستادگان شهزاده ایبرانشیده بساعت هفت پس از نصف روز مسطور باز گردید. ماجرا بعرض رسانیدند وشهزاده در روز چهارشنبه سیزدهم ربیع الثانی از شدت حرارت عرض راه بینبوع ومدينة طیبه آگاه گردیده و هم از عدم میسر اسباب و سامان سفر عربستان چون خیمه وغيره و موجود نبودن موسم حج و بدشواری بدست آوردن جهاز فسخ عزم کرده امر بباز آمدن مستر مارتین که مامور قاهره کرده بود نمود واو در روز چهاردهم ربیع الثانی از قاهره باز گشته شهزاده در هنگام عصر اینروز بسواری جهاز کوچکی وبسطح بحر گردش و تماشائی کرده بعد از نماز شام بجهاز نشستن گاه خویشتن مراجعت فرمود و (مر جنرال فتر جیر لد) که در وقت تشریف ردن شهزاده بجانب لندن و پرتو وصول افکندنش در بندر (پورتسغته) قدم خدمت مهمانداری از جانب دولت پیش گذاشته بآنجا اعزاز واکرام اورا بعهده مواظبت داشت بساعت ده از شب از شهزاده رخصت مراجعت بجانب لندن حاصل کرده و شهزاده از عطای سكرت دانی از زر ناب که بیاد گار بوی بخشود دلشادش فرمود و از پنجا ببعد کرنیل ( تالبیت ) که طریق خدمت ترجمانی میسپرد عهده مهمانداری نیز همی نمود و بساعت دوازده از شب جهاز مخصوص شهزاده از بندر سویس بجانب هند مجریها گردیده روز جمعه پانزدهم ربیع الثانی واصل دهنه شروان که از سوی سویس اول بحر احمر است گشت و درینجا از دو طرف ساحل بنظر آمده بحرکت و سير جهاز اندك اندك از نگاه غائب شدند و در روز شنبه شانزدهم بحر تموج بحر ساحلی بنظر نیفتاد و جهاز با رامی قطع مسافت همیکرد و در روز یکشنبه هفدهم هوا از تابش آفتاب که در ساحل ریگستان و آب افریقا و بیابان حجاز عرب تافته حرارت آن بسطح بحر منعکس میکردد بغایت شدت کرم بود وهوا در روز دوشنبه وسه شنبه هجدهم و نوزدهم مثل روز هفدهم حرارت داشت مگر در روز نوزدهم جهازی از جانب هند در مقابل جهاز شهزاده رسیده بکذشت دیگر چیزی بچشم آشنا نکشت و در روز چهارشنبه بیستم بحر قدری تلاطم و تموج یافته بساعت ده از شب جهازدیگری که نیز از جانب هند در پا بورد شده بود قرب مسافت پنج میل دور از جهاز شهزاده گذشت و درهنگام ساعت یازده از شب چند جهاز کوچکی بنکاه در آمد ودرینجا از سبب تماس و تصادم کوههای زیر آب جهاز را بشتاب ترانده آرام طی مسافت همی نمود ودرروز پنجشنبه بیست ویکم ربیع الثانی جبال زیاد از طرف شرق وغرب جهاز شهزاده بنظر جهاز نشستکان افتاد که در خاك دولت علیه عثمانی واقعند وبساعت شش پس از نصف روز مذکورجهاز شهزاده در دهنه باب المندب که آواز باب اسکندر نیز گویند شرف بخش وصول شد و این دهنه را اسکندر رومی از کوهیکه در بین بحر احمرو بحرعرب واقع و حایل است بریده هردو بحر را با هم الصاق و اتصال داده است و دولت انگلیس اندك اساس تعمیری در پنجا نهاده تلگراف خانه نیز در پنجا قرارداده است که هر جهازیکه واردا بجاشود بیرق را حرکت داده بتلكراف خانه نمودیدهد و از اسم جهاز بخرکت بیرق که بحساب جمل و حروف حرکت میدهد تلکراف جی را آگاه میکنند و از تلگراف خانه تلگرافاً بانگلستان خبر وصول جهاز را در باب المندب میرساند و در حصه از این جبال دولت فرانس نیز شراکت دارد و جهة آنكه جهازات تجارتی آندولت جانب هند وایران رفت وآمد دارند محافظ در حصه خود بکماشته است که ازعبور ومرور جهاز بدولت فرانس آگهی دهد باری جهاز شهزاده بساعت شش قبل از نصف روزجمعه بیست ودوم ربیع الثانی درعدن رونق افزای وصول گردیده پنجادقیقه لنگر افکن توقف گشت تا بعضی از اشیای مايحتاج اليه را از قبیل یخ وغیره ازعدن امر برداشتن کرده درجهاز


(۱۱۵۱)
(جلد سّوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

نقل داد و پس از مرور پنجاه دقیقه از ساعت هفتم روز مذکور جهازشاهزاده در بحر پهناور افتاده از بوغاز باب المندب داخل بحر عرب شد و در وقت توقف شاهزاده در لشکرگاه عدن مفتور سعادت دستوريكه حضرت والا از تجهيز و تهیۀ اسباب منازل راه قندهار مرقوم و مرسول فرموده بود شرف نقش وصول گردید و در ایام شنیه و یکشنیه و دوشنیه بیست و سوم و بیست چهارم و بیست و پنجم چیزیكه قابل تحریر باشد روی نداد روز سه شنیه بیست و ششم نیز چیزی روی نداد تا که بساعت ده و نیم پاس از نصف روز چهار شنیه بیست و هفتم ربیع الثانی جهازشاهزاده در لشکرگاه بندر کراچی پرتو وصول افگنده در خارج قلعه (منهوره) لنگر توقف در بحر انداخت و شاهزاده شب را بدانجا در جهاز بسر برده بامداد روز پنجشنیه بیست و هشتم جهاز را امر حرکت کرده متصل ساحل بندر گاه کراچی لنگر انداخت و کار کنان دولت انگلیس بیست و يك ضرب توپ تبريك ورود مقدم عالی را کشاد دادند و کرنیل غلام رسول خان سفیر دولت افغانستان که از کلکته راه پذیره جانب کراچی بر گرفته بود با سردار محمد امان خان بن سردار محمد زمان خان مرحوم و عبد الغفور خان بن میرزا حبيب الله خان مستوفی که هر دو تن از معاندین دولت بودند واستوقت چنانچه گذشت اطاعت اختیار کرده راه خدمت می پیمودند و جمعی از بازرگانان کابل و قندهار که در کراچی جبهۀ تجارت قیام و قرار داشتند و بزرگان اسلاميۀ قاطبۀ آنجا واعيان اهل هنود از در پذیره بامید شرف اندوزی ملاقات شاهزاده وارد بندر شدند و منصبداران کشوری و لشکری دولت انگلیس که مقیم کراچی بودند نیز در بندر مراسم استقبال بجای آوردند و با انداز شایسته کستردۀ شاهزاده با خدمۀ رکاب ملبس بلباس رسمی شده از جهاز فرود گردیده بآباد بندر گشت و پذیرۀ گیانرا که بشرح رفت بپژوهش حال و پرسش احوال فربود و جمعی کثیر که از مردان و زنان خارج و داخل کراچی بعزم دیدار شاهزاده شهر و قله در بندر گرد آمده بودند دست سلام بسر همی بردند و بزبان دعا و ثنا شاهزاده را همی ستودند و شاهزاده و خدمۀ رکاب سعات انقباض با افسران انگلیسیه که حاضر پذیره گاه شده بودند بر كالسکیها نشسته رو بورد شهر کراچی شدند و سواران عمامۀ کوتوالی از قفا و جلو کالسکیها براه افتادند تا که شاهزاده در قصر آقای خان محلاتی که از عمارات عالیۀ کراچیست و آنرا مهبط و منزل شاهزاده قرار داده بودند بساعت دوازده از روز مذکور رسیده نزول اجلال فرمود و یکدسته از فوج نظام که در درب قصر مذکور بپای احترام مقدم شاهزاده ایستاده و صف کشیده بودند مراسم سلام و اعزاز واکرام بجای بردند و فراریان افغانستان که طریق معاندت دولت میسپردند چون کارکنان انگلیس ایشانرا قبل از ورود شاهزاده در کراچی از آمدن و قیام ورزیدن رد(۱)وطرد(۲) کرده بودند از مشاهدۀ جمال شاهزاده که آرزوی آن در دل داشتند محروم ماندند و شاهزاده آزاده در روز جمعه بیست و نهم ربیع الثانی میرزا عبدالرؤف خان گیدان را مأمور بندر کرد که اسباب و آلات دولتی و خدمۀ رکاب عالی را از جهاز در ریل حمل و نقل دهد و خود درب بار عام کشوده بزرگان مردم کراچی شرفیاب سلام شدند و تبريك و تهنيت نامۀ ورود مسعود عالی را که بکلمات و عباراتی قلمزد كلك درر سلك ميرزا آصف خان مشکین قلم و انشای او بود و از سائر شهزادگان صفویه است تقدیم نموده خود آن مظهر کمال و منبع افضال نامۀ ننگاشتۀ خویش را که بغایت فصاحت و بلاغت نگار داده بود زبان شیوا و نطق گویا از طرف همۀ حاضر آمدگان سرایا قراءت نموده مورد تحسین و آفرین شد و شاهزاده در هنگام عصر با خدمۀ ركاب بركالسکه سیرو تماشا نشسته در ذهاب و ایاب عمارات شهر وصدر بازار وعجایب خانه سابقه را که حال بانك خانه اش قرار داده اند مشاهده نموده در منزل گز تماشا کشود و بساعت پنج از اول روز شنیه سلخ ربيع الثانی ریل مخصوص شاهزاده واصل ایستگاه (دوکن) واقع ضلع سند گردید و ازین ایستگاه يك راه آهن جانب پنجاب و هند و غيره ولایات و راه دیگر را طرف بلوچستان و شالکوت تا نقطۀ چمن واقع سرحد افغانستان کشیده اند بالجمله ریل درین ایستگاه قریب یکساعت در نك داده شد تا که شاهزاده و خدمۀ رکابش صرف چای و ناشتا کردند

(۱) رد باز گردانیدن و باز گشتن
(۲) طرد راندن و دور کردن


(١١٥٢)

(حصه سوم) وقایع ماه ربیع الثانی سنه ١٣١٣ هجری (سراج التواريخ)
بعد ریل در حرکت آمده سی دقیقه پس از نصف روز مذکور وارد ایستگاه (سوی) شد و نهار را که خدمه دولت
انگلیس درین ایستگاه آماده کرده بودند صرف گردید و کارکنان انگلیسه مقیمه سوی با بزرگان مردم بلوچ
که در مقابل ایستگاه صف احترام مقدم شهزاده کشیده بودند ادای سلام و ستایش واکرام نمودند و بساعت یک
و نیم ریل شهزاده مسافت پیما گردیده بساعت چهار و نیم پس از نصف روز مسطور در ایستگاه شارک واقع موطن
قوم مری پرتو وصول افکند و چون از بیجا ناموضع (دروازکی) تاهموار و راه آهن اکثر برجبال و قفار اتفاق
افتاده است شهزاده شب در ایستگاه توقف فرموده غذا وطعامی که کارکنان دولت انگلیس حاضر و آماده کرده
بودند صرف خدمه رکاب شهزاده شد وانشاء الله بقیه سرگذشت او در موقعش رقم شده می آید ۱۱۰۰۰

وقایع
افغانستان

وقایع افغانستان که در هنگام سرگذشت
(سردار نصر الله خان وقوع یافتند)

و از بضوی جرایم مسطوره که شهزاده آزاده سردار نصر الله خان در ممالک خارجه ره نورد منزل مقصود
بود و بمرور چنانچه گذشت میپیمود سیزده خانوار از مردم هزاره غربیین که با خبار یار محمد بن نور محمد هزاره
جیغتو از مردم سکنه ترکان چنانچه گذشت محبوس شده بودند از حبس رها گردیده مأمور اقامت ماه اخیل جلال
آباد واسم فلاحت شدند و هم قدر ت الله نام ایل بیکی از مردم ترکی که چهل دسته پوست قره کلی که خریدن آن
مجزاز دولت قدغن بود از احاد وافراد اعداد رعایای ایندولت خریده و گرفتار سرحد داران گردیده پوستهایش
ضبط شده و (اولیا قلی بن دادخواه) حاکم ترکی نامه نزد حکمران ترکستان فرستاده خواهش پس دادن آن کرده بود
و حکمران ترکستان نامه اورا ارسال پایه سریر سلطنت داشته اجازت پس دادن و ندادن پوستها طلبید و حضرت
والا اورا فرمان واص کرد که از طرف خود بحاکم ترکی بنویسد که مقصد از ضبط کردن چهل دسته پوست
این نیست که فایده او عاید دولت میگردد بل که سبب ضبط آن آمدن بسیاری از مردم ترکیست که از راه سرقت
وارد اینولایت شده پوستی را که دولت قدغن کرده است خریده و برده و در آنجا بوجود مکانیت و حراستت از هیچ
کدام مراسم بازپرس بروی روز نیامده بنابران مفهوم کار گذاران ایندولت گشته است که تحريك حکام آنولایت
خواهد بود پس بنابر انسداد اینراه که خلاف قاعده و داد است سر حد داران ایندولت مأمور ضبط شدند تاطریق
آمد شد دزدان مسدود گردد و پوستها پس داده نمیشود چه مرتكب امریكه خلاف قانون دولت باشد نمیتوان شدواز
نوشتن و بوصول پیوستن این نامه حکمران ترکستان حاکم ترکی این انعال جزئی را باعث اختلال کلی دانسته
ساکت شد و همدرین ایام میرانداز خان نام حاکم شبر غانكه شهزاده غلاء علیخان را در خانه خویش دعوت مهمانی
کرده پدر دار محمد هم زبان حکمران ترکستان را نیز بطفیل آن طفل بخواست و پس از صرف طعام یکراس اسب
با یکنفر اشتر و شش ذرع مخمل بنام هدیه پیش کشید و حضرت والا از عریضه کرنیل امر الله خان برما جرا آگاه گردیده
فرمان کرد و بخامه تهدید رقم فرمود که پس ازین هر که اورا دعوت کند نزیهار کین اجازت حاصل کردن از پایه سریر
امارت نیاررد و د تار و عبث شیرازگی را از خانه هر که رفتن سلب نماید و دولتیها که از ارتکاب اینگونه امور بر برادران
اسلامی خود تفاخر و تبختر کنند مفتخر بوهی الهی نسازد تا که باندازه کام خویش راه آرزو بوید و تهتر بزم بهتر
تقوی و برتری بجوید که رفته رفته ارذال را شراف ترجیح یابند و دونان بر بزرگان از در تحکم شتابند و ملك
و مملکت خسارت پذیر شود و از پنجاست که (فضلای آمنته الله ودر الصحبت موثره) را چنین سفته اند
من كه با دونان نشینند همچو دونان دون شود با خرد مندان نشیند تا خرد افزون شود
اسب تازی را زمان گربندی پیش خر رنگ او محگون نگردد طبع او محگون شود
و بی حصول اجازت از حضور شهزاده را خود سرانه در خانه هربی بازسر نبرده خود را مورد عتاب و عقاب


( ۱۱۰۳ )
( مجلد سلوم ) ( شرح مبایعات اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

میکند و محمد دین هنگام از عریضه ملا محمد سعید خان قاضی و ملا فضل محمد خان مفتی محکمه شرعیه هزاره
جاغوری در وقایع نکاران علاقه هزاره یهود بکوش داد نوش حضرت والا رسید که باقهراد و چهار صد
خانوار از مردم بالاسر وقوم آیه جاغوری و چهار ده هزار خانوار از مردم یهود که از حواله طپاقی
مالیات اراضی اشرار که گرفتار سلاسل واغلال ادبار شده اند وغیره تکلیقات ومتصرفیع اجانب در آمدن
زنان و دختران ایشان بتوجیهه (۱) بود بیقرار اختیار کرده بیکنانهر میکند و در داخل مملکت شده اند (۱) ستوه
و حضرت والا بخوالبشیر محمد خان وغیره هواخواهان دولت وحکام ولایات راه فرمان فرا هم نمودن و مسکن بضمتین تنك
و موطن جای دادن مفرورین اصدار فرمود اما حکام وعمال وضابط که بمردم هزاره را در این وقت چشم عناد آمده وملول
میدیدند بقساوت وقساوت انقوم چنانچه باید نپرداختند بلکه اضافه تر برا کنده ومنتشر ساختند تا که اعلیحضرت و عاجز و باز
سراج الملة والدین که مملکت را چون حصن حصین ودین و ملت را حامی استوار ومتین است در امور سلطنتی مانده
و رعیتی فرق ودریانی ننهاده دست تلطف ومرحمت برسر انقوم کشید و چنانچه در جلد چهارم بشرح خواهد رفت
همه را از داخل وخارج مملکت جانب مواطن و مساکن ایشان بنام باز آمدن بازفرمود و هم در خلال احوال
مستور قاضی بمبرم بدخشان که پس از مأمور شدنش در انجا عائله خود رفته وچندی درنك کرده بعد درانجا
شد و میرزا عبد الوهاب خان سر دفتر بدخشان تاریخ فرمان مأموریت او وامداد منازل راه وتاریخ ورود اورا
معروض داشت حضرت والا فرمان کرد که تنخواه سال وماه او را از روی روز سنجیده و سه ایامرا که بکار
نپرداخته است از وی حاصل کرده تحویل خزانه کند تا حرام نخورده باشد و هم درینسال بتمامت قضاه ولایات
و انفرمان کرده بیکار داد که چون ایشان از اوامر و نواهی الهی و شریعت غبرای رسالت پناهی نسبت بعوام
آکاهترند باید دیده ودانسته براه خلاف نپویند وبلا استحقاق مواجب از بیت المال مجویند و در عقد شرعی دست
اتراحرای امور شرع شریف نکشند و موجب بیت المال را حرام نخورند تا عوام از عمال وضابط وحکام جانب
ایشان دیده بزهسپر هدایت شوند ونینگریند که فلان قاضی بامفتی که دارای علم وفضل است مرتکب چنین و چنان
امری شده و میشود معلوم است که در شرع شریف جائز و مباحست ورنه مباشر آن نمیشد پس ایشان نیز در
ارتکاب معاصی جسور کردیده یاد از حساب و بازپرس یوم النشور نکند واز حیف و میل مال دولت ورعیت
باش نکرده اندیشه از خداوند پاك نمایند مبدا کر بهر کار ما آگاه کردیده راه تنبیه و تهدید برنکیرد و در اجرای
اوامر و نواهی شرعیه و دیانیه ندکو شد و از ایشان نپرسیده مواخذه و عتاب نکند هر آینه جوابده همه اعمال ایشان
در نزد خدای جهان خواهد بود پس در راه خلاف نپودن مفاسد و قوع عتاب باشند وحیل نکنند که سر کارما
وزیر وعمال ایشانرا برداشته و بسپل نداشته و از قضای افشار دادن این کلمات اندرز آیات حضرت والا گربه دار
هندی تقدم کشی را که نزد محمد عمر خان نور زانی مامور تصفیه و تعیین حدود سرحد جنوبی طریق خدمت
سپردد و بانو در کابل آمده بود مبذول احسان فرموده در ماه شعبت روییه انگلیسی رای او تنخواه معین موده
امر کرد که در اوکون نزد سردار گل محمدخان روز خدمت بسر برد و هم در ینوقت ملا سعید غلام باغی که در علوم یقینی
ذی دانش میقشره مأمور مدرسه شاهی کردیده امر شد که با حاجی ملاعبدالرازق خان مدرس که کودن فضل و کمال
افراخته داشت در اجرای انوار وشوائت و حشر کا رو بعادن قلزات معاون و همکار باشد و نیزچون اکثر از کسانیکه تنخواه
داشتند و اباعداد رعیت بودند و بواسطه رشوت مأمور عمل ودخل وربط وضبط و جود ویران و سائر امور
دولتی میشدند وا کرچه ایشان نیز از آحاد و افراد رعیت وملت بودند اما می کودکان سواد ان کتابند که بمواجب
از بیت المالك بوره طريق بطالت میسپردند حضرت والا خوانین کوهستان وقوالباشیه و غیره را که در کابل و نواحی
آن بودند چون (میرم علیخان) کولوی قوالباش یکصدو بیست ودو بنواری و (سمتلا خان) روانی حال موسوم
حبل السراج هفت سواری و پسران (احمد خان) قوم صافی هفت سواری و (محمد علی خان) زره میلی قلوچی باشی هعدم


(٦١٤)
(جلد سوم) (وقائع ۱۸ ربیع الثانی سنه ۱۳۱۳ هجری) (سراج التواریخ)

سواری و (شیر افکن خان) قزلباش مراد خانی پنجاه و دو سواری و (شهسوار خان) استالفی هفت سواری و (شیر محمد خان)
استالفی چهار سواری و (جان آقا خان) قزلباش مرادخانی پنجاه سواری و (غلام جان خان) استالفی پنج سواری و (گل محمد خان)
خم زرگری هفت سواری و (محمد کریم خان) شکردره چهار سواری و سید (عبدالکریم خان) پانصد و سی و هشت
سواری و (عبدالحمید خان) بادغیسی هفت سواری و (غلام حیدر خان) قزلباش نبیره علی عسکر خان قرت یکصد و پنجاه
و پنج سواری و (مهر علی خان) مراد خانی چهل و دو سواری و (شیر علی خان) پروانی پانزده سواری و (میر هاشم خان) بابیان
پنج سواری و (رستم خان) بن آقائی خان ده سواری و (امیر شاه خان) خم زرگری چهار سواری و (عبدالکریم خان) اشقز
کرامی ده سواری و (عبدالغیاث خان) ابراهیم خیل بیست و دو سواری و (میر عبدالحق خان) ندامقانی بیست سواری و (سید
حیدر شاه) غوربندی پنجسواری و (غلام حیدر خان) گل دره هفت سواری و (گل محمد خان) لغمانی چهل و پنج سواری
و (پیر محمد خان) پروانی سه و نیم سواری و (عبدالکریم خان) خم زرگری حاکم بیکه التمك چهار سواری و (سلطان محمد
خان) پروانی چهار سواری و (غلام محمد خان) پروانی نه سواری و (خان گل خان) اشقزکرامی سه سواری و (میرغایب حسین)
بیکه کابیلی هفت سواری و (محمد اکبر بيك) فولادی سه سواری و (محمد امين بيك) بامیانی شش سواری و (درانی بيك)
بامیانی چهار سواری و (دوست علی خان) ترکی نوزده سواری و (محمد حسن خان) مغلوبیج سواری و (سید حسن رضا
خان) و سید (محمد حسین خان) بامیانی هر دو تن شش سواری و (محمد خان مهمند) چهارده سواری و (عبدالله خان) طوطیل
زانی هشت و نیم سواری که اعداد اعداد ماتحت ایشان سواره و پیاده بودند فرمان کرده از کار و بیکاری ایشان
استفسار فرمود و از صدور این منشور و مكشوف افتادن مشغوله خدمت بودن و نبودن ایشان امر اقدس اصدار
یافت که همه را مأمور خدمت و کار کنند تا مواجب را رایگان از بیت المال نبرند چنانچه تا حال اکثر بکد ابداری
و كرك چی کری وغیره بحسب لیاقت و درجه مواجب مأمور میشوند و هم بعضی از خارجان سلسله ملازمت
دوات بوسائط و وسایل عمال دیوان و کار کنان حضور منفعت دستور ملازمت شعور شهزاده کان مأمور
میآیند و همدرین هنگام (عبدالوهاب) خان فوجدار موضع سنجن و پیر محمد خان فوجدار رخه کوهستان امتداد
لشکر ملکی عهده موضع را راست کرده تنسیق کارشان نمودند و همدر خلال احوالی که بشرح برفت از شدت
باریدن باران از کوهسار نجگیر سیل برخاسته چهل و سه تن صبیه وزن و پسر و دختر و ششصد و چند راس وبقره
گوسفند و بز و گاو را از مردم موضع رخه هلاک و زیر خاک ساخته چهار قلعه چه دمی و دو نجر طاحونه
و یکهزار و پنجصد اصل درخت مثمره وغیر مثمره را که در کنار رود خانه واقع بود ازبن برانداخته ببرد
و همدرین ایام احمد خان پسر امیر محمد خان حکمران قندهار که پدرش از مرض فالج پهلو بربستر ناتوانی میسود
و سردار محمد انور خان وسردار محمد اسحق خان باقاضی عبدالشکور خان و میرزا محمد حسن خان سر دفتر تشخیص
و میرزا محمد اسمعیل خان و هر دو تن میرزا غلام صدیق نامان که شرح خدمت وفصل بطالت هر دوتن از پیش
بشرح رفت و حاجی عبدالشکور خان تاجر باشی و جمعی از بزرگان بازرگانان قوم بارك زائی و طوطيل زائی وغيره
با حلویات وافره وتحائف متکاثره از اشیای نفیسه از قندهار راه استقبال شهزاده آزاده سردار نصرالله خان
برگرفتند و هم حاجی اسد خان که با اردوی همرکاب شهزاده ممدوح که از منزل د که چنانچه گذشت در کابل
باز گشته بمد در قندهار رفته تا زمان وصول مراجعت شهزاده در آنجا مأمور اقامت شده بود و چهار ضرب
توپ قبضه پرنج وسه صد سواره نظام و یکدستگاه ساز موزيك از قندهار خیمه پذیره بیرون زد و هم یکهزار و
نیصد نفر اشتر جبه حمل ونقل احمال واثقال شهزاده و خدمه رکابش در منزل کنده لی آماده کرد و همدر روز
غره جمادی الاول حضرت والا محمد صدیق خان برادر محمد عمر خان نور زائی را از فرار کردن و در بین
مردم میمنه قرار گرفتن محمد صدیق خان لعل پوری حاکم اندخوی که از پیش رقم شد بحکومت آنجا مأمور
ومفتخر و رهسپار خدمت فرمود


(۱۱۰۰)

(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

(وقایع ماه جمادی الاولی و شرح ورود)
سردار نصرالله خان در قندهار

و از آنسوی شهزاده سپهر وقار سردار نصرالله خان که شب را از سبب ظلمت و فراز و صعوبت راه ریل در ایستگاه شارک چنانچه گذشت توقف فرمود بساعت پنج از بامداد روز یک شنبه غره جمادی الاولی ریل را از ایستگاه مذکور مرحله پیما نمود و کارکنان ریل بکاستانه انجمن دیگر از جهت پستی و بلندی بودن راه آهن که در کهسار و قلل آفاق افتاده است در عقب ریل سواری شهزاده بستند تا طراز معین راندن و در نشیب مانع تیز حرکت کردن آن شود باری شهزاده راه هموار بقیه ریل را که در کجاساخته اند مشاهده کرده بساعت هاز روز مذکور در ایستگاه واقع موضع بوستان از قرای نوشتیه بربو وصول افکند و ریل را مکث دادند تا که شهزاده و خدمه رکابش صرف طعام و چای فرموده بامر حرکت نمود و بساعت یازده و نیم قبل از نصف روز مزبور راه افتاده آنگاه که بقرب شکاف جبل كوتك که کارکنان دولت انگلیس آن کوه صخرهء ابلق متین و صرف زر کثیر در عرصه پنجسال شکافته و جریده از آب آن قلبه بروی روز آمده است جانب درت جن که بیابان وسیع پست جاری ساخته بقعر عمارات عالیه برداخته اند شرف بخش وصول گشت شهزاده از خانه نقبین نام در انجمن یعنی آتش خانه که ریل را بقوت بخار حرکت داده میکشد از در مشاهده تشریف برد و تا دهن ثقبه کوه در انجمن مکث و مشاهده نموده جانب نشيمن گاه خویش باز آمد و ریل داخل سوراخ شده پس از طی مسافت سوراخ کاسه کروه راهت قدری بیرون از سوراخ قطع طریق کرده بایستگاه چمن واصل شد و حاجی اسد خان و محمد اسلم خان قا پوچی و میرزا سید محبوب خان وغیره چون نهصد مستان و منسوبان هم عساکر شهزاده با وقار و سواران نظام دسته ترکی و کوتوالی و مخصوص رکاب سعادت اکتسابش از پیاده و سواريكه كر از راه بدره وارد ایستگاه شده و بلباس رسمی صف احترام ورود سردار عالی تبار بر کشیده بودند در وقت فرود شدنش از ریل مراسم سلام و احتر ام را کراب و بلیره و احترام بطریقه که میبایست و میشایست بتقديم رسانیدند و شهزاده همگینانر ازبان لطف و مرحمت پرسش حال و پژوهش احوال نموده بعد سوار اسب گردیده آهنگ نقطه سرحد افغانستان کرد و از انگلیسیان بچین چون (سر جمس برون) (و پاليتكل اجنت بلوچستان) (وجنرال فوج نظام شالکوت) (وپالیتکل اجنت چمن) و کپتان ایستگاه موضع مذکور با دوی کیتان دیگر تا خط فاصل سرحد مشایعت نموده راه همی پیمودند و کرنیل نور احمد خان که با چهار ضرب توپ و سواره و پیاده نظامی و اعیان و بزرگان ملکی و کار داران قندهار که راه پذیره چنانچه گذشت بر گرفته بودند در سرحد شرف رکاب بوس حاصل کردند و افواج نظامی دست سلامی بسر برده پیاده سه ضرب توپ تبريك ورود مقدم شهزاده کشاد دادند و شهزاده بدر گیان نظامی و ملکی را پرسش بسزا نموده بسرا پرده و بارگاه جلالت از اسپ فرود شده تشریف برد و با متصدیاران هر کاب و افسران مشایعت کننده انگلیس بر کرسیها جای گزیده و از حلوات و فواکه که بر روی میزها چیده بودند خویش را ملتذ (۱) و شیرین کام ساختند جای بیاشامیدند بعد مشالعین انگلیس رخصت مراجعت حاصل کرده باز گشتند و شهزاده نیز بساعت پنج سوار اسب شده در از دو کاه که جنب قلعه شاهی واقع قرب بولاک بود تشریف فرما شده نزول اجلال فرمود و قدم در خیمه که میرزا محمد حسن خان از ماقوت ساخته و بر داشته و برپا داشته بود نهاد و پنجاه و يكضرب توپ تبريك كشاد داده شد و در روز دو شنبه دوم جمادی الاول درین منزل رحل توقف انداخته میرزا عبد الرؤف خان را از راه حمل و نقل دادن اسباب و مال و متاع خویش و خدمه رکاب در ایستگاه چمن امر رفتن کرد و مستقبلین را از سر داران و اعیان و علماء و افسران نظام و سر دفتران و بازرگانان و بزرگان طوائف درانی بارعا بداده و همکنان تحائف وهدايا از نقد و نفائس اشیاء که شایان شان شهزاده بودند و مطبوع طبع مبارکش می نمودند بقدر توان و استعداد خویش پیش کشیده شرف قبول حاصل کرده بمرام و ماتؤول واصل

شرح ورود
سردار
نصر الله خان
در قندهار

(۱) ملتذ بضم
میم و فتح تا
یعنى لذتياب


( سراج التواريخ )
( 1156 )
( جلد دوم )
وقایع ماه جمادی الاول سنه 1303 هجری
کردید وازجه احمد خان بن امیر محمد خان حکمران قندهار یکر اس اسب و مبلغی نقد و مقداری جنس
و همچنین میرزا محمد حسن خان سر دفتر سه راس اسب و نقد و جنس پیش کشیده از دیگران در رباط تحفه و هدیه
سبقت ورزیدند و در پلوترز اقامت حضار باب روحه اردوی باشکوه را از خاص و عام احمد خان پسر حکمران قندهار
بمهمانی طعام داده و در انواع اغذیه و اقسام حلویات و فواکه دریغ ننمود و در هیچ چیزی قلت درمیان نیاورد
همه را بوجه دلخواه شادکام و شهد آشام نمود و شهزاده پس از صرف طعام احمد خان موصوف را با زرنگ بیگ
مواظب امور وحدمات دولت بودند رخصت انصراف بجانب شهر قندهار داده خود بساعت چهار پس از نصف
النهار سوار اسب کاتلی قلعه شاهی واقع قرب بولاک شده هنگام شام بمعسکر گاه مراجعت فرمود و میرزا عبد الرؤف
خان که باین شهزاده در ایستگاه چمن برفته بود احمال و اثقال را در ارروگاه نقل داد و شهزاده بساعت نه از روز
سه شنبه دوم جمادی الاول چشمه منزل دیری عبور کرده بساعت یازده از روز درة كور درآمجا نزول و هبوط
افکند و بساعت نه از روز چهار شنبه چهارم ماه مذکور اردوی کیهان پو را بجانب منزل مهل کوچ داده
ودر قرب فرودگاه ریشته بلندی از اسب فرود آمده پس از آشامیدن چای نهار حلقة ركاب كشته بساعت يك
پس از نصف روز انجمن افروز منزل مهل گردید و بساعت هفت از روز پنجشنبه پنجم ماه مزبور راه بر گرفته
اکرجہ بسیط خیام ذی احتشام منزل تخته پل قرار داده شده بود اما از شوق ادای نماز جمعه که درین کبیر
خیال ستوده باجلال بود و درین سفر که بر مسیر تخلف فرسنگستان بود دمار کرانی از عدم ادای نماز جمعه در خاطر
(1) ناهار داشت ببيك عنان عازم منزل مندی حصار شد و در منزل تخته پل رکاب تهی کرده صرف نهار (1) نموده بساعت يك
اصح است پس از نصف روز از تخته پل بر خاسته دو منزل یکی کرد و بفاصله دو کروه از منزل مندی حصار محمد صادق جان
چون نهار سركند افواج نظام قندهار و حسام الدین خان کوتوال با جمعی از افسران که بادیگر پیش بازان (2) رهسپار پذیره
مشتمل است
بان اكتفا شده گرفتار پاسداری شهر و بازار بودند بشرف رکاب بوس نایل آمدند و شهزاده بساعت هفت از اول
شب در منزل فرود کردیده این کعب را بدوق نماز جمعه کشید و گروه پذیر کیان از انجا رخصت سبقت
(2) پیش باز نمودند و در رفتن شهر عاجل کرده شهزاده آزاده بساعت هشت از اول روز جمعه ششم جمادی الاول بسوارور هسپار
استقبال را شهر قندهار کشت و در عرض راه و عبور از دیهات و قریجات مردمی را که دسته دسته و جوق جوق در طرفین راه
صف دعا و ثنا کشیده همه جا ایستاده بودند و شهزاده را نيك ستوده از وی اظهارات لطف و مرحمت مشاهده
نمودند تا که شهزاده بقرب ده خواجه واقع دهن در وازه کابل شهر قندهار رونق فزای وصول کشت از هجوم
رعایای نواحی راه دعا وثنا همی شنود در قرب ده مذکور افواج نظام قندهار و توپخانه باصف آرای پذیره
شده بود بدمراسم سلام بیای رعد شليك توپ تبريك ورود شهزاده بتقديم رسانیدند و شهزاده پیش صفوف
سپاه اسپ دلاور رانده زبان ملاطفت همه را پرسش حال نموده در پاسخ دعا وثنا شنود بعدا ازدحام عام از
خواص و عوام شهر و اطراف که انجمن شده بودند داخل شهر گردیده بدولت سرای ارك نزول اجلال فرمود
و در وقت فرود شدن شهزاده از اسب و نهادن در اندرون عمارت توپخانه میدان ارک توپ تبريك کشاد دادند
و اعیان و اشراف شهر از نظامی و ملکی بار یافته شرف اندوز محفل حضوری شدند و شهزاده بعد از ادای نوشی
با همه اعیان و بزرگان بقصرد ختم زیارت خرقه متبرکه حضرت خیرالبشر کرده جبین سعادت آیین را از غبار
عتبة علیای آن زیارت گاه مینو نشان منور ساخت سپس دو گانه جمعه را در مسجد خرقه ادا کرده از خالق یگانه
زبان بضرع بخواهش قبول این نماز کرد و از مسجد بمنزل معاودت نموده نهار را با اعیان و اشراف بار صرف
فرمود و هنگام عصر بسواری اسپ رونق افزای منزل باغ که از ابنیه تاریخیه حضرت والاہت شده و آنرا
بالقصر فرحت حصیرش تماشائی کرده در منزل باز کشت و در روز شنبه هفتم ماه مذکور مشق گاه قواعد سپاه
نظام تشریف فرما گردیده و مشق افواج قاهره را پسندیده يك دست لباس نظامی سرزد دوزی برسم خلعت
شد
گویند


(۱۱۵۷)
جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
به محمد صادق خان برکد عطا فرموده سر فاخر او را برافراخت و نیز يك دست لباس کلاتون دوزی به محمد عمر
خان کرنيل فوج پیادۀ نور زائی بخشیده سر افراز و ممتاز ساخت بعد دوازده باز شده ساعتی درداد روی رعایا
باز فرمود و اول روزيك شنبه هشتم جمادی الاولی را بداددهی رعایا پرداخته مراهم گذار جراحات قلوب ستمدیده
كان جور کشیده کان شده همه را بر طبق قانون شریعت و حکومت دل بجای آورد و بساعت پنج پس از نصف
روز مذکور سوار اسپ تماشای رواق چهل زینه که مراتب و مدارج چهل گانه آنرا از پنسر بسنك صخره واقع
کوه جنب جنوب غربی قندهار بکندن و تراشیدن ساخته اند شده و آن رواق بلند در سنك پرداخت کشته را مشاهده
شرح عمارت چهل زینه قندهار در جلد ٤ خواهد آمد
کردمشب درارك معاودت نمودور وز دوشنبه نهم ماه مزبور درب غور رسی بروی دادخواهان کشوده هنگام ظهر
بسوارى اسپ طريق قرآت فاتحه و اخلاص بروح حاجی جمال خان وسردار پاینده خان میرور پسر آن مغفور خلد اشیان
برگرفت و در دفین گاه اندون زرکوار که جدا مجد دودمان شاهی از سلسله جلیله محمد زائی اند در موضع ذاکر و واقع
شین غی (۱) رفته پس از خواندن حمد و سورۀ اخلاص باز گردید بساعت هفت از شب وارد ارك گشت و در روز سه شنبه
دهم جمادی الاول متمم توسيع ساحت مقرب صحن خرقه متبرکه را که از سابق تنك بناشده بود جزم کرده حاجی
اسدخانرا امر نمود که سرای و خانه کسانیرا که متصل خرقه و محایط آن ملصق است برضا و خواهش مالكش اشترا
نموده داخل صحن کرده ساحت انرا وسعت دهد و هم پنجره از نقره ساخته در اطراف صندوقچه طرف نهادن خرقه
متبرکه است نصب کند وجهۀ صحن مبارك فرش نيكو ترتيب نمايد و در افتتاح کار مبلغ کامل با صرف طبع لنگر
خانه آن کند و خود شهزاده نهضت فرمای کابل شده منزل باغ را مهبط اجلال قرار داد چنانچه حرکتش از انجا
جانب کابل بجای خود رقم خواهد شد و از جانب دیگر در خلال احوال سرگذشت سردار نصر الله خان که بشرح ۱۱۶۰
رفتن دختر دلاور خان خواهر زادۀ سردار احمد خان بن امیرکبیر که در پشاور اقامت داشت و در حباله ازدواج
شرح ذلت سردار ان مقيم ممالك خارجه
شیر محمد خان بن سردار معزی الیه روز زناشوئی بدر می برد پس از فوت شوهرش بدلالت و اغوای راضیه نام
دختر دایه شیر محمد خان متوفی فاطمه نام دختر خود را که از پسر سردار احمد خان داشت برداشته در خانه سردار
حبيب الله خان بن امیر کبیر شد و از خانه او در را ولپندی بخانه نور محمد خان بن سردار ولی محمد خان بن امير كبير
رفت و این نور محمد خان که نامبرده شد در خوست و تبرا و جدوان و مشکل و شلوار چنانچه از پیش بشرح رفت فتنه ها
برانگیخته خونها بر بخت تاکه بدرون جهان کرد بالجمله زوجۀ مذکوره در خانه زوجۀ نور محمد خان غلام نمی
نام را که تو هندی را که از پیش شیفته او شده بود بشوهری گزید و بعد از چندی چون داكثر مذکور کفایت
نفقه و كسوة او را نتوانست که بر طبق روزگار گذشته اش نماید لاجرم از دال (۲) و مسيح سرخ خوردن و لباس درشت
و نالایق پوشیدن بستوه آمده بعريضه عريضه از حضرت والا اجازت آمدن در کابل حاصل کرده از آنجا در کابل
آمد و سردار احمد خان از آمدن او در کابل بواسطۀ فاطمه نام دختر او که با من و مجو انور خان پسر سردار محمد عمر خان
بود مشعوف گردید که اگر با مادر خود در راولپندی میبود هم آئینه چون مادرش همیشه سروبکاه شده
غبار عار را بر ناصیه روزگار سرداران مقیمۀ پشاور می افشاند پس بعريضه نگار پایه سریر خلافت شده از حضرت
والا بهمان مجریو الحاح خواستار شد که دختر مستوره مسطوره از کابل در پشاور نزد محمد انور خان شوهرش از راه
مرحمت كسیل فرموده شود وحضرت والا بجامه مخاطبت در پاسخ عرض او رقم فرمود که اگر شما میرم میبودید
ونيك اهل وعيال وناموس خویش میدانستید زوجۀ پسر شما از کجا می توانست دا کثر هندی را شوهر کند و
حالا که دختر شیر محمد خان در کابل است و محمد انور خان در پشاور و شما انرا شوهر این قرار داده اید بمحض
مدعای شما فرستاده نمیشود که مبادا نقص دیگر روی دهدوا كر محمد انور خان در کابل بیاید و فاطمه اور اشوهر خود
دانسته از وی راضی باشد البته او را در خانه خویش خواهد برد والا در شرع شریف ثبوت مدعای خود را خواهد نمود
و از ینگو نه امور بسر داران خارج از مملکت بسیار رویداده ایشانرا استخفاف (۳) کرده اند و از جمله این قضیه از آن
(۱) شین غی بلفظ افغانی کوه سبز را گویند (۲) این کنایه است از اغلب خوراك اهل هند (۳) استخفاف
سبکی و حقارت و شرمندگی و سبك شمردن


(١١٥٨)
(جلد سوم) (وقایع ماه جمادی الاولی سنه ١٣١٣ هجری) (سراج التواريخ)
امت کتاب شد که ایشان احسان اعلیحضرت سراج الملة و الدین را که در عهد سلطنت خویش چنانچه در جلد چهارم بشرح خواهد رفت از تمامت ممالك روی زمین کرداً ورده جاه و تمکین داد فراموش نکنند و اولاد و احفاد ایشان زیست آبا و اجداد خود را ازین کتاب حجت خوانده بمضمون (الانسان عبید الاحسان) خود را خادم حلقه بگوش و غاشیه عبودیت بردوش اخلاف این پادشاه غم خوار ملت و پرستار درد رسیدگان رعیت دانند و همدرین ایام دو خروار و سی و يك سير سنك لاجورد بتوسط علی محمد خان ضابط معدن آن از عمل چهار ماهه تحویل خزانه بدخشان شد و هم کرنیل محمد عمر خان غرجایکه بنامش شرف نفاذ یافته بود دوصد تن از فوج پیاده نظام بم امنداب و دو ضرب توپ با بیست و یکخروار آرد و سی خروار جو و دو خروار نمك و غیره اشیاء که در محوسه فیروز فراهم کرد از قطغن بکابل بران مجشیر نمود که با محمد علیخان وکیل در تسخیر کافرستان همدست و همداستان شوند و همدرین هنگام حضرت والا سید فقیر خانرا از نفی حیدر قلیخان بحکومت برکه و مجور و محمد محسن خان بن سردار شیر علیخان هزاره جاغوری را از محل غلام محی الدینخان بحکومت کشم بدخشان نامزد فرمود و هم درین وقت داراب شاه خان حاکم شغنان دو راس اسپ و دیگر اشیاء مصحوب مبارك شاه خان برادر زاده خویش بنا م هدیه در سال پیه اورنك خلافت نموده شرف قبول آن حاصل کرد و همدر خلال احوالیکه بشرح رفت آخند زاده فقیر محمد خان حاکم و سر حد دار چخانسور با وجود تنخواه و حکومت دست حرص دامن گیر خیالش شده در هر سال مزارع مردم آنجا را بسیر مالکان اراضی برای خود کاشتن گرفت و صد ها خروار از حبوبات را بامباشین و نگاهداشتن و بوقت قلت علوفه فروختن پیشه خود ساخت واکثرا ز مردم رعیت کاین مزد روز فلاحت او بسر می برد توان زراعت را برای خود ندیده جانب سیستان فرار اختیار کردند تا که حضرت والا از عریضه حکیمران فراه برماجرا آگاه گشت و او را فرمان کرد که آخند زاده فقیر محمد خان حاکم و سر حد دار است نه زارع و زرگر او را ازین کردار بازدارد تا فرار شدگان رعیت بموطن خویش مراجعت کرده بفلاحت گرایند چنانچه از پرتو وصول اوکندن این منشور که خداشيه وار خان و قربان علیخان و دادی خان و ابراهیم خان و حسین خان کده دایان چخانسور که فرار اختیار کرده و حشمة الملك حاکم سیستان ایشانرا بعزم ميلان دادن و راجع گردانیدن بدولت ایران خلعت و وظیفه عطا کرده بود خایفانه از راه حب وطن در چخانسور باز آمدند و هم چنین کدخدا درانی خان بجهای خویش باز گشت و از جمله سردار غانجهان که از جسارت خویش شرمناك بود و از مواخذه دولت هراس مینمود با آنکه قرای (ميلك) و (سيادك) راباو دادند بازنیامد و همچنین سعید خان از گرفتن و مالك شدن قریجات خواجه احمد سرباز زده پس نیامده و مقارن انجال حضرت والا دو سوار کهندل خان اسحق زائی را که فوت شده بود بنام مجدا كبرخان پسرش برحال فرمود و هم هفت و نیم سوار فیض الله خان بنام محمد حسن خان پسرش برحال گردیده مأمور اقامت از کون شد و نیز عیال و اطفال بدست و هشت تن از دزدان پشت رود و اشرار مصری خیل که گرفتار گردیده پیامار سیده بودند در بتوقف بفر است صد باشی محمد علیخان در کابل رسیده امر والا صادر شد که باندازه مساحت مزارع ایشان در نواحی جلال آباد مزرعه بدهند که روز معیشت بفلاحت بسر برند و هم کهندل خان با قزائی که در محاربات اشرار هزاره بوقت کشته شدن بیرق چی از لشکر ملکی مردم باقزان بیرق را برداشته بدوش خود افراشته بود به تنخواه سره منصب شش سواری و يك نفر پیاده مفتخر گشت و همچنین محمد افضل خان علیزائی باقزانی که با یار محمد خان عرض بر فوج اندری که در هیات یتضاعیف واقعات سال هزار و سه صد و چهار گذشت بی در زند چون در حدود با قزان رسیدند ایشان بران سر کشان حمله نموده و سه تن را کشته و دو تن را جراحت رسانیده پانزده تن را دست گیر کرده بودند بخواه سر و منصب پنج سواری یافت و همدرین ایام از عریضه سادات و علماء و مشایخ و بزرگان مردم سکنه کرخ همات بسمع فيض مجمع حضرت والا رسید که پیش از کشته شدن و آتش سوخته