( ۳۳۸ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان ) ( سراج التواریخ )
جانب سیستان قاضی عبد السلام خان ملا شاه محمد را بنوشته جعل از اغوا کنندگان سردار مذکور قرار داده
بتوسط نیاز محمد خان بارك زائی بمطالعه کارگزاران حضور امیر شیر علیخان رسانیده محبوس ساخت و بعد از
تحقیق چون بتهمت مغلول شده بود رها شده نزدارسلاح خان غلجائی قرار گرفت و درین وقت بامیرزا حبیب الله
خان چنانچه مذکور شد برسالت مأمور پشاورگشت و آخر الامر بوزارت دول خارجه سرافرازی یافت چنانکه
بيايد انشاء الله تعالى القصه چون میرزا حبیب الله خان با همراهانش از راه رسالت وارد منزل جمرود گردید
انكليسان که از واسطهٔ موهومی امیر شیر علیخان بادولت روس هراسان شده بودند کسی در جمرود فرستاده بدیشان
پیام دادند که اگر امور را که خواهش دولت برطانیه در اجرای آنست و گفته و نوشته فرستاده است میپذیرند
وارد پشاور شوند والا از راهیکه آمده اند جانب کابل روند وایشان پیام انگلیسان را مشعر برنقض پیمان دیده
بدون مذاکره ومكالمه از جمرود بکابل مراجعت کرده ماجرا بامیر شیرعلیخان باز داشتند
ذکر طلبیدن
امیر شیر علی
خان بزرگان
کوهستانات
را درکابل
ذکر طلبیدن امیر شیر علی خان
( بزرگان کوهستانات را وخلعت و انعام دادن بایشان )
وامیر شیر علی خان از شنیدن گذارش مذکوره بربهانه جوئی ونقض عهد نمودن انگلیسان متیقن گشته
تبامش اعیان و بزر گان باجور و مردم مهمند وغیره کوهستانات را بفرمان طلب از راه ایلیت وقومى واتحاد
ملت اسلامی دعوت کابل فرموده مردم باجور را که از دیگران پیشتر حاضر آمده شرف بار یافتند هريك از
بزرگان ایشان را بمناصب عالیه ومراتب رفيعه از قبیل خطاب سرداری وتوالی سرافرازی داده بمواجب وافره
از بیست الى سی هزار روپیه بی نیازی بخشیده روی دل همه را سوی خود کرد و ایشان بازای این احسان بر عهده
نهادند که در وقت حاجت وهنگام محاربت هريك از دول خارجه بموازنه بیجاورت بر خواسته بمقاتلت ومدافعت
گرایند و در صرف مال وجان دریغ ومضایقه ننمایند و همچنین دیگر طوایف کوهستانات را از عطای مواجب
واسلحه وخلع فاخره سرافراز وبی نیاز گردانیده همه را معاضد دولت ساخت
ذکر
سر گذشت
سنه ۱۲۹۳
سردار عبد
الرحمن خان
در سمرقند
ذكر سر گذشت سال هزارو دویست ونودو سه هجری
( سردار عبدالرحمن خان در سمرقند )
وهمدرین سال دولت روس رایت تسخیر شهر سبز برافراشته جنرال ایراموف سردار عبدالرحمن خان را
بتکلیف همعنانی وهمراهی کرد واو سرباز زده گفت که از پیش اظهار نموده ام که عهده برار خدمتی نشوم واکر
مامور شوم مهدم شهر سبز را بدون محاربه از راه اطاعت حاضر میسازم که خواهشهای دولت را هر چه باشد
پذیرا شوند وچون کار به پیکار انجامیده بود این ادعای او بپذیر رفته از جنرال ابراموف خواهش اسلحه نمود
که سه صد تن همراه دارم اگر مردم سمرقند مرتكب شورش شوند از قورخانه آلات حرب بدیشان داده شود
که باطغای تازه بلوا گرایند واو این امر را پذیرفته سه صد ميل تفنك و پانزده لك كارتوس يعنى فشنك او را بنام
قورخانه حواله داده خودش بالشكر رو بشهر سبز نهاده بمحاصره اش انداخت و پادشاه بخارا بنز با مردولت روس
لشکر جانب شهر سبز کشیده پیش از رسیدن او چهار مرتبه سپاه روس یورش کرده کاری از پیش نبردند وجنرال
ابراموف زخم برداشته هزارتن ازفوج پیاده اش نیز مجروح ومقتول شدند تا که شش روزترك پيكاررا باشهربان
قرار داده ایشانرا از رسدتری واستوادی بفریب غافل ساخت چنانچه از دوازده هزار تن مرد کارزار که در شهر اقامه
و قرار داشتند هزار تن که عیالشان در شهر بودند بمحافظت باره وبروج حصار پرداخته یازده هزار دیگر که عیال
واطفال خودرا کشیده در جای ایمن برده بودند و پادشاه بخارا لشکر بتاراج آنها کاشته بود از بزرگان خویش
تجروروم رخصت حاصل کرده از شهر بیرون شدند که از عیال خود خبری گرفته روزششم که لشکر روس وعده
جنك قرار داده است بشهر مراجعت کنند و پس از بیرونشدن یازده هزار مرد جنگی لشکر روس بخون وفسوس
خود کامیاب شده و حمله کرده شهر را متصرف شدند و بکار گذاران پادشاه بخارا سپرده بيران سكته شهر باسه


(۲۳۹)
(جلد دوم) (ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیرعلیخان) (سراج التواريخ)
صد سوار از راه فرار در خوقند رفتند و جنرال ابراموق بسمرقند بازگشته سردار عبدالرحمن خان بپرسیدن
زخمی که بدو رسیده بود تروقی شده پس از تبریك فتح شهر سبز و پرسش جراحت او وی یکعدد تصوار دان مینا کار
طلا و يك ميل تفنك دولوله و يك ميل دوربين بزرك اعلى از مال تاراجی شهر سبز برسم ارمغان نزد سردار والاتبار
نهاده او مال غارت شده مسلمان را حرام دانسته نپذیرفت و يك ساعت صحبت کرده بمنزل خویش مراجعت نمود
و در خلال احوال مذکور، فراریان شهر سبز از راه امید و پناه وارد خوقند شده خدایار خان رئیس آنجا همه را
بطمع جاه محبوس کرده در تاشکند نزد کپوز ناتر فرستاده خدمه و اموال ایشان را خود متصرف شد و كپوز ناتر
همه را مدتی در زندان انداخته بعد رها داده برای هريك تنخواهی معین کرد و عیال و اطفال ایشانرا که پادشاه بخارا
اسیر کرده بود بامر کپوز ناتر در تاشکند نزد شوهران و محرمان ایشان فرستاد و از طرف دولت روس قدغن شد که
در تاشکند اقامه عمری گزیده باوطان خود مراجعت نکنند

وقائع سال هزار و دویست و نود و چهار هجری سلم
وقائع سنه
١٢٩٤ هجری

درین سال امیر شیر علیخان سردار محمد علیخان حاکم پشت رود را از عرض رعایا که بغایت ستم میکرد معزول
فرمود واو با وجود عزلش بفرمان طلب در کابل نیامده احکام پادشاهی را در زاویه نسیان گذاشت تا که امیر شیر
علیخان بر آشفته سلطان محمد خان قزلباش حاكم وجوهات قندهار را فرمان کرد که با سواره نظام در پشت رود
رفته اورا محبوساً روانه کابل نماید و او بر طبق امر پادشاهی محبوسش کرده روانه حضور نمود وعوض او سردار
محمود یوسف خان بن امیر کبیر مأمور حکومت پشت رود شده از کابل در آنجا رفت و مقارن اینحال ارسلاح خان
غلجائی از عرض استدعا اجابت حق را لبيك گفته بدرود جهان فانی کرد و بجای او ملا شاه محمد خان کتی خیل
که ذکر حالش از پیش مذکور شد بمنصب جليله وزیر دول خارجه سرافراز و ممتاز گشت و همدرین وقت فرستاده
دولت علیه عثمانیه از جانب سلطان معظم اعلیحضرت عبدالحمید خان بتحريك دولت انكليس باميد و تحفه سلطانی
وارد کابل کشته شرف باریابنت و داستانی از منافع و منافع دوستی و اتحاد دولت انکلیس و افغانستان بپای برده
نقائص و اضرار دولت روس را نسبت بدولت افغانستان يكايك برشمرد که از دوستی دولت برطانیه اعراض نکرده
فریفته اغراض دولت روس نشود بعد رخصت مراجعت حاصل کرده در قسطنطنیه رفت

ذکر ورود استلاتوف فرستاده دولت روس در کابل
ذکر ورود
فرستاده دولت
روس

چون بواسطه نشر اخبارات از توقف سردار عبدالرحمن خان در سمرقند که موالات و اتحاد امیرشیر علیخان
را با دولت روس انتشار داده گفتگوی نزاع انګلیز را در بین امیرشیر علیخان و دولت انکرز درانداخته هنوز
بسفیز و آویز نیانجامیده بود که استلاتوف روسی با یکنتن نائب ويكتن داکتر و پنجاه سواره نظام از راه رسالت
وارد کابل شده رشته مودت و موالات را با امیر شیر علیخان انعقاد داده خود استلاتوف مراجعت کرده نائبش را
با دیگران که همراه او آمده بودند بصوابدید امیر شیر علیخان در کابل گذاشت که دولت انکلیس مخالفت گفته از پیمان
گذشته که با او در انباله موثق داشته است عدول نکنند و بصلح راضی شده از خواهشی که مدنظر دارد در گذرد
اما بسياق ( التقدير يضحك على التدبير ) نتیجه منعکس گردید چنانچه مرقوم شده می آید انشاءالله تعالى وامير
شیر علیخان تهیه اسباب استواری برداخته جهت مصارف افواج نظام وانجام آلات حرب برهم واحدی از مردان
سکنه تمام مملکت افغانستان و ترکستان متعلقه آن چهار روپیه کابلی بنام معاونت ملت حوالت فرمود و رعایا که
بیرون از وجه مالیات اراضی و عشار ایشان که بکار کشان و بوان سلطنت میرسانیدند و هرگز اینگونه تکالیف را
ندیده و نکشیده بودند این حواله را شاق دانسته در ظاهر از بیم سیاست سلطنت ازین امر سر بازنزده در باطن
دست تضرع بدرگاه بادشاه على الاطلاق برداشته استدعای زوال سلطنت اور انموده صباح ومساء نفرینتی همیکردند


(٣٤٠)
( جلد دوم )
(ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان )
( سراج التواریخ )
ذکر سرگذشت
سنه ١٢٩٤
سردار عبد
الرحمن خان
ذکر سرگذشت سال هزار و دویست و نود و چهار
(سردار عبد الرحمن خان در سمرقند )
ومقارن احوال مذکوره دولت روس اعلان تسخیر اورگنج کرده حکمران تاشکند را امر نمود که باسپاه
کینه خواه راه مملکت مذکور برگیرد چنانچه او بالشکر آراسته وارد موضع جزق گردیده سردار عبد الرحمن
خانرا از سمرقند برای ملاقات نزد خود طلبیده تکلیف همراهی سفر اورگنجش نیز کرد اما اوبی اوضای نوکران
خود را عذر نهاده از همرکابی ابا کرد و نیز گفت که معاونت غیر ملت اسلام در محاربت با مسلمانان در دین محمدی
صلی الله علیه و آله وسلم حرامست بعد سردار عبد الرحمن خان در خرگاهیکه بفاصله سی گام از خرگاه خواهر زاده
پادشاه روس و جنرال کام از خرگاه حکمران تاشکند برای او افراشته بودند رفته بکار استراحت کشود و تا هفت روز
از سبب سرما و باریدن برف در جزق درنگ کرده بعد افواج روس راه اورگنج برگرفت و سردار عبد الرحمن
خان وداع کرده در سمرقند باز گشت و بعد از فتح اورگنج و مراجعت روسیان از آنجا و وارد شدن ایشان
در موضع جزق که مسافت چهار منزل از سمرقند دور است سردار عبد الرحمن خان از راه پذیره در آنجا رفته
و تبريك فتح گفته بسمرقند مراجعت کرد و در خلال اینحال خبر منازعه دولت عظیمه عثمانیه با دولت روس در افواه
سمر قندیان موجب هراس روسیان گردید زیرا که گمان کردند که از سبب موادعت با افغانستان سلطان معظم بتحريك
انگریزان از راه محاربت جانب دولت روس بیقین لشکر خواهد کشید تا گرفتار ش ساخته از حرکت کردن براه
افغانستان جانب هند بازدارد و روسیان مقیمه سمرقند که از غصه چون نی فند ازین امر گرهها در کار دولت خود
میدیدند از سردار عبد الرحمن خان حالت مردم سمرقند را می پرسیدند که با هم چه میگویند و چه عزم دارند که
یعنی مبادا از سبب حرکت سپاه دولت ترك عثمانی جانب دولت روس مردم سمرقند از راه اتحاد ملت سر بشکی شور
و غوغا شده لوای بلوا بر افرازند و سردار عبد الرحمن خان ایشانرا خبرت گفته تسکین میداد تا که لشکر دولت
روس از دریای نیوه عبور کرده کار دولتین بصلح انجام یافت انگاه روسیانرا اطمینان خاطر روی داده از اضطراب
بازماندند و با آن در اثنای انتشار خبر منازعه دولتین روزی سردار عبدالرحمن خان بعزم سیر و شکار از شهر بیرون
شده در روز جمعه سیر کنان وارد موضع وارکت واقع دوازده کروهی سمرقند شده مسموع گشت که مردم موضع
مذکور شورش آغاز کرده حاکم و قاضی خود را کشته اند پس باسی تن سواریکه همراه داشت داخل حصار وارکت شده
مشاهده کرد که قریب سه هزار تن مردم مسلح در کنار بازار و در با خشمنال نشسته و او سواره از ایشان در گذشته
بدروازه خانه قاضی که با او طریق آشنایی داشت رفته از پسرش شنید که قاضی را در مدرسه کشته اند و سردار
عبد الرحمن خان مردم وار کت را بر کردار شان تشنیع کرده پرسید که چرا مباشر چنین فعل شدید ایشان پاسخ
دادند که افواه همه مردم گویا اند که مردم سمرقند فتنه انگیخته و بر سر روسیان ریخته اند ما نیز آتش شورش
بر افروختیم و او همه را برانگیز دروغ الزام کرده پنج تن از نوکران خود را در مدرسه فرستاد که نعش قاضی
را بیرون کشند و ایشان قاضی را زنده و گرفتار شکنجه عذاب چندین دیدند که بسته و ضرب چوب از وی طلا
میخواهند و او را از چنك آن جور پیشه کان خلاص نموده نزد سردار عبد الرحمن خان آوردند و بتعلیم او صورت
ماجرا را نگار داده سردار باوقار بتصدیق سر گذشت قاضی حاتم بر نهاده و مردم وار کت از کردار خود نادم
و پشیمان شده از سردار والا تبار علاج و چاره کار جستند و او صلاح داد که اشخاص فتنه انگیز را که خود
میشناسید گرفتار ساخته همه را نزد قاضی حاضر کنید که باز پرس حکومتی از آنان شده دیگران ایمن شوند
و ایشان بفرموده سردار نیکو کردار مردم فتنه جوی مفسده خوی را محبوساً نزد قاضی حاضر کردند بعد
سردار والا تبار بسمرقند باز گشته روسیان بعد از تحقیقات بر طبق گواهی او با مردم وار کت رفتار کرد
ذکر آوازه
لشکر کشیدن
روس
ذکر آوازه لشکر کشیدن
( دولت روس بجانب افغانستان )
و چون شرائط صلح در بین دولت عثمانی و روس قرار گرفته جانین از همدیگر آسوده خاطر گشتند دولت


( ٣٤١ )
(جلد دوم) ( ذكر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان ) ( سراج التواریخ )
روس از طریق پلتیکل مشتهر ساخته در افواه انداخت که سپاه روس را سفر افغانستان در پیش است چنانچه
مطابق این آوازه سامان لشکر کشی ساز کرده کپور ناتر کوف مان باسپاه مقیم تاشکند بآوازۀ افغانستان وارد
سمرقند شده سردار عبد الرحمن خانش مقدار دو میل از شهر بیرون در کنار دریا پذیره کرده بمنزل خویش
باز گشت و همچنین از هر باره و قصبه افواج دولت روس بهم وارد سمرقند می شدند تا که هنگام تموز پیش
آمده هوا بسیار کرم کشت و هنوز وقت حرکت سپاه از سمرقند بجانب افغانستان معین نبود که روزی کپورناتر
سردار عبدالرحمن خان را نزد خود طلبیده باوی اظهار کرد که افواج دولت ما بجانب افغانستان رو اورده میشوند
میباید که شما نیز همراه باشید او پاسخ داد که اگر پیش نهاد خاطر کار کنان دولت تسخیر آن مملکت باشد حاجت
برفتن من نیست و اگر ملحوظ استردادش بمن است که تفویضم مینمائید احتیاج بسپاه دولت نیست هزار تن سواره
وهزار تن پیاده خودم نوکر گرفته و سلاح آنرا باشش عراده توپ دولت عنایت کند تا رفته افغانستان را متصرف
شوم و اگر عزم دولت چیزی دیگر مصمم باشد توقف سمرقند را سایم که بسیر و شکار روز بسر برم واینرا هم
میدانم که بمصلحت امری اینگونه اظهارات را کرده در اخبارات نشر میدهید با واقعی جانب افغانستان میروید
و اگر رفتنی باشید با این سپاه اندك تسخیر افغانستان صعب و دشوار است زیرا که مردمش همه دلیر و جنگجو
وخون خوارند نه مثل مردم اور گنج میباشند که بده هزار تن فتح حاصل کرد دو کپورناتر بجواب این گفتار
سردار والا تبار اظهار کرد که لشکر بسیار مأمورند که جانب افغانستان رهسپار شوند و بعد از ین گفت و شنود
سردار عبدالرحمن خان بمنزل خود باز گشته تاهنگام خریف خبر حرکت لشکر روس بجانب افغانستان نسر بود تا که مرض
اسهال در لشکر ایشان حادث گشته سمرقند را فرو گذاشته راه چرا کنده شدن جانب تاشکند ز گرفتند و هزار و دو صدتن
از گرفتار شدگان مرض اسهال در ارض ادعا حل و نقل دادند و بسیاری از سپاه بمرض مذ کور هلاك شدند و در وقت
مراجعت ووداع سردار عبدالرحمن خان از گفته خویش که در باب لشکر نکشیدن دولت روس بجانب افغانستان
و برای مصلحتی آوازه انداختن ایشان با کپورناتر اظهار کرده بود بخاطرش آورد و او گفته سردار با وقار را
تسلیم کرده راه تاشکند بر گرفت و مقارن اینحال ايشيك آقاسی شیر دلمان لوی ناب را ایام زندگانی طی شده راه
جنت النعیم جاودانی پیش گرفت و بصحن قبة منورة مزار فیض آثار حضرت امیرالمؤمنين على کرم الله وجهه مدفون
گشت و پس از وی خوشدلان کتاب بمنصب لوی نابی پدر مرحومش از جانب امیر شیر علیخان سرافراز و ممتاز گشت
وقایع سال هزار و دوصدو نودوپنج هجری
وقایع سنه
١٢٩٥هجری
درین سال طریق مودت وموالات امير شير عليخان از سبب تکالیف شاقه دولت انگلیس که امیر موصوف
چنانچه از پیش مذکور گشت نپذیرفت مبدل بمخالفت ومعادات شد چنانچه بادولت روس رشته دوستی را انعقاد
داده شرائط ذیل را در بین جانین نهاد که لشکر دولت روس را از میان مملکت افغانستان بجانب هند راه عبور
داده تلگرافش را حفاظت نماید و سه راه آهن که از مملکت افغانستان بسوی هند بکشند مانع نیاید و با دولت
روس متفق شده بادولت انگلیس محاربه کند و مصارف سپاه افغانستان را از شروع مقاتله تا وقت فیصله مجادله
با سلاح دولت روس بدهد و علوفه و آذوقه از مملکت خود حمل و نقل داده از مردم افغانستان چیزی مطالبه
نکند و اگر عسرت بلشکر روس روی دهد مردم افغانستان در فروختن و نا فروختن علوفه بایشان وافزونی
و کمی نرخ مختار بوده روسیان بجبر واکراه مطالبه علوفه نکنند و در قیمت آن که مردم افغانستان معین نمایند
پول نقد داده بخرند و بعد از فتح هند ممالک جنوبی و شرقی افغانستان را که در عهد احمد شاه و تیمور شاه
سدوزائی ضمیمه افغانستان بوده اند چون کشمیر و پنجاب و سند و بلوچستان همه را بامير شیر علیخان سپرده در
امور ممالك مذكوره و مملکت افغانستان و ترکستان تارود جيحون هيچ مداخلت روا ندارد فقط و انگلیسان
از شروط و قرارداد و معاهده امیر شیر علیخان بادولت روس آگاه گشته نامه اعلان جنك با علىحضرت امير شير
علیخان فرستادند که افواج جنگی ایشان باصفوق آراسته بعزم افغانستان استوار ایستاده اند که اگر تافلان
تاریخ جواب کافی که استحکام دوستی را با خواهشات مجدده شامل ووافی باشد از کابل نرسد فهو المطلوب والماز


(٣٤٢)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیرعلیخان ) ( سراج التواریخ )
راه قندهار و کرم و درهٔ خیبر رهسپار افغانستان شود تا از تسخیر مملکت افغانان سد راه دولت روس شوند
و در ین وقت امیر شیرعلیخان سردار محمد عمر بن عثمان را که در محاربهٔ گرشك گرفتار دست سردار محمد یعقوب خان
شده محبوس گشته بود بعد از حبس ده سال با سردار محمد سرور خان برادرش که او را نیز سردار محمد یعقوب
خان در سال ١٢٨٧ هزار و دوصد و هشتاد و هفت چنانچه مرقوم شد از هرات محبوساً در کابل فرستاده بود پس
از هفت سال محمد حسن خان برادر او شان را از زندان کشیده از راه اخراج در سمرقند نزد سردار عبد
الرحمن خان کابل فرمود و خود را از ایشان آسوده خاطر ساخت
ذکر فوت شہزادہ عبداللہ جان ولیعہد
( و داخل شدن سپاه انگلیس در افغانستان )
و در خلال احوال مذکوره امیر شیرعلیخان شهزاده عبدالله جان ولیعہدش را که گرفتار تب مزمن شدہ
بود از راه تفریح مزاج و تبدیل ہوا بعزم ییلاق از کابل در استالف فرستاد و در انجا غش شدید گشته بشهر مراجعت
کرد و در شب هفدهم ماه شعبان سال هزار و دویست و نود و پنج هجری بعمر شانزده سالگی بدرود جهان کرده
در باغ امیر شیرعلیخان پدرش حال موسوم بحرم باغ مدفون گشت و نامهٔ مذکورهٔ انگلیسان در روز فوت او
رسیده از سبب سوك و عزای او کارداران حضور بتقدیم آن جرات نتوانستند اما چون ضروز و وعدهٔ جنگ را
نزديك انگار داده بودند ناچار میرزا حبیب الله خان مستوفی قدم جسارت پیش نهاده حضار مجلس فاتحه را بهانهٔ
کاری کنار کرده نامهٔ انگلیسا را از ملاحظهٔ امیرشیرعلیخان گذارانیده جواب حاصل نمود که خود او بادیگر
امنای دولت از طرف خود بنویسند که اکنون قضیهٔ مکروهه رحلت ولیعهد رخ داده انشاالله تعالی پس
از برچیدن بساط ماتم او خود امیر جواب با صواب نوشته ملتمسات دولت برطانیہ را روا دانسته اجرا خواهند
فرمود و ایشان بر طبق امر امیرشیرعلیخان صحیفهٔ نگار داده و خاتم بر نهاده مصحوب محمد عثمان خان قابوچی
در پشاور فرستادند و چون او وارد لعل پوره شد تاریخ وعدهٔ انگلیسان بسر رسیده جنرال شام بورن بالشكَر
بسیاری از راه درهٔ خیبر و جنرال سر فریدرك رابرتس با سپاه جراری از جادهٔ کرم و خوست و جنرال دانلد
استوارت با عسکر استواری از راه شالکوت روی بسوی قندهار و کابل نهادند و افواج مقیمهٔ سرحد افغانستان
بمدافعه برخاسته در عرض راه منزل دکه و انوارك واقع درهٔ خیبر و کتل پیوار معروف باشتر گردن با سپاه انگلیس
در آویختند و بيك حمله در هر دو جا از هر دو راه هزیمت یافته پشت بجنك داده رو بگریز نهادند و شکستیان درهٔ خیبر
در لعل پوره به محمد عثمانخان قابوچی حامل نامهٔ زرگان پایهٔ سریر سلطنت ملاقی گشته نامهٔ مزبوره را نزد انگلیسان
فرستادند و چون کار از دست رفته بود از نامهٔ مذکوره سود و بهبودی حاصل نگشت و امیرشیرعلیخان را از شکست
یافتن سپاهش و داخل شدن افواج انگلیس دل از جای شده بامید دوستی دولت روس و نوید و عده و قراری که باو
داده و نهاده بود سرا سيمه سان والدهٔ ماجدهٔ ولیعهد مرحوم را با همه بردگیان حرم محترم و سران و سرداران
طایفهٔ جلیلهٔ محمد زائی بهمرامی سه فوج پیاده و يك فوج سواره بترکستان فرستاد و سردار میر افضل خان حاکم
قندهار و سردار محمد یوسف خان حاکم پشت رود را فرمان کرد که سپاه دولت انگلیس از راه کرم و جلال آباد
در مملکت افغانستان پا نهاد عناد شده از راه قندهار نیز وارد خواهند گردید و رایت بالیات جانب ترکستان شقه
کشا و جاده پیما خواهد گشت شما را حکم است که در وقت ورود افواج انگلیس در قندهار از مدافعه و پیکار
برکنار بوده دست بجنگ نیازید (١) و ا گر از قندهار نیز تجاوز کنند و روی بسوی فراه و پشت رود آرند شما راه
هرات بر گرفته در انجا رفته اقامت کنید و پس از صدور این امر سردار محمد یعقوب خان پسر بزرك خود را
که از سال ١٢٨٩ هزار و دوصد و هشتاد و نه هجری تا اینوقت بزندان عتاب انداخته محبوس سخت نگاهداشته
بود از محبس بصو ابدید ارکان سلطنت بر آورده بحکومت کابلش سر بلند ساخت

ذكر فوت
ولیعهد امیر
شیر علیخان

یا زیدن بمعنی
دست دراز
کردن


(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان) (سراج التواریخ)
وقایع سنه
۱۲۹۶ هجری
وقایع سال هزار ودوصَد ونَود وشش هجری صلعم
درین سال امیر شیر علیخان سردار محمد یعقوب خان را بحکومت کابل گذاشته خودش در ماه محرم با یکفوج
پیاده ویک فوج سواره رایت مقصود جانب بلخ شقه کشا فرمود که بمعاونت دولت روس دولت انگلیس را از
حرکتش قرین حسرت وافسوس کند و پس از پرتو وصول در مزار شریف عزم رفتن سمرقند جزم کرده
سامان سفر ساز نمود و جنرال فیض محمد خان آگاه گشته از رفتن سمرقندش مانع آمده عرض نمود که مردم
سپاه نمیگذارند که راه سمرقند بر گیرید و میگویند که لوای غزا برافراشته از راه جهاد با دولت انگلیس در آویزیم وامیر
شیر علیخان ازین عرض و اظهار او اگر چه غصه ناک گشت اما نظر بعاقبت کار که مبادا افواج نظام ترکستان وقت را
نازک دیده فتنه بروی کار آرند فسخ عزم رفتن سمرقند فرمود و خود در مزار شریف تقاعد ورزیده سردار
شیر علیخان قندهاری وقاضی ملا عبد القادر پشاوری وملا شاه محمد وزیر دول خارجه ومیرزا محمد حسن خان
کتاب و کرنیل غلام حسن خان را با غیره بزرگان از راه رسالت مأمور سمرقند کرد که لشکر دولت روس بنا
بر مواعد واطهار انیکه داده و کرده و قرار نهاده اند واو را بحیله از دولت انگلیس رو گردان ساخته بمجادله
ومقابله انداخته اند در افغانستان بیاورند و کارکنان دولت روس بخیال اینکه خود امیر شیر علیخان بنا بر
خبریکه در افواه سمرقند بود وارد سمرقند خواهند شد قبل از وصول فرستادگان مذکور معاش باغهای با خضارت
ورنضارت را جهت فرود گاه او از اسباب و آلات شاهانه بیار استند و مترصد پرتو نزولش نشستند

ذکر تصرف
کردن لشکر
انگلیس جلال
آباد و کرم
را و محاربه
عرض راه
تخته پل
ذکر تصرف کردن لشکر انگلیس
(جلال آباد وکرم را ومحاربه عرض راه میل وتخته پل)
وافواج دولت انگلیس پس از گسسته شدن انتظام سپاه نظام امیر شیر علیخان در کتل پیوار ودهن دره خیبر
چنانچه از پیش رقم گشت بیاغی داخل جلال آباد وعلاقه کرم شده در هر دو جا رحل تصرف غاصبانه انداخت
ومقارن پل مطابق روز مقابله سپاه انگلیس با سپاه سرحديه امير شير علیخان در دهن خیبر وکتل پیوار سپاه
مأمورۀ قندهار دولت مزبوره از جبل کوژک عبور کرده وارد منزل کدنی شد وسردار میر افضل خان حاکم
قندهار بیامه طلب سردار محمد یوسف خان حاکم پشت رود را دعوت قندهار نمود که بامردم الوس فراه وپشت
رود ونواحی قندهار باتفاق رایت جهاد افرازند و او بنا بپنشوریکه امیر شیر علیخان قبل از حرکتش بجانب
ترکستان فرستاده چنانچه مذکور شد از مقابله با سپاه دولت انگلیس منع فرموده بود نخست از نوشته سردار
مير افضل خان سرباز زده ثانياً از اصرار و کثرت تحریض و ترغیب و گفتار او از پشت رود باهفت صد سوار
وارد قندهار شد بعد سردار میر افضل خان خواست که سردار عبد الوهاب خان پسر خود را باچهار صد
سوار از راه شبیخون و ترکتاز بمال ومواشی اردوی انگلیس مامور کند ناچار اماسردار محمد يوسف خانش مانع
گردیده گفت که از گزائیدن چنین امور کاری برنیاید بلکه نشاید زیرا که جز از بیدار وهوشیار ساختن خصم
ثمری حاصل نگردد و او گفته سردار محمد یوسف خان را نپذیرفته از عزمش باز نگشته ناچار سردار محمد
يوسف خان نیز تنها رفتن سردار عبد الوهاب خان را نيك وعار شمرده همراهی او را اختیار کرد که
مبادا او را بخون وبد دلی منسوب کنند چنانچه با سردار عبد الوهاب خان ودو هزار سوار از نظامی
ور کابی جانب لشکر گاه انگلیس رهسپار گشت و وارد منزل تخته پل گردیده چون مردم آنجا از بیم سپاه
انگلیس که مبادا پامال شوند مساکن خود را فرو گذاشته جای کناره گزیده بودند سردار محمد یوسف
خان نور محمد خان بن محمد ناصر خان اچکزائی بزرگ مردم آنجا را نزد خود طلبیده سه روزه علوفه از قبیل
آردوجو وروغن وغيره از وی گرفته و سه وقته نان پخته با خود برداشته چهارصد سوار را از راه رباط و چهار صد
دیگر را از جاده غلو کتل (۱) بسر کرده گی عبدالمجید خان علی زائی امر رهسپردن کرد و خود باسردار عبدالوهاب (۱) غلو کتل
خان وسلطان محمد خان وبقیه سوار در منزل تخته پل توقف نمود و آنگاه که سواران ماموره در بین جبال واقعۀ بلفظ افغانی
كتل دزدان
عرض راه تخته پل ومیل رسیدند جنرال دانلد استوارت آگاه گشته توپخانه را بجلو انداخته بکشاد دادن توپ را گویند


(٣٤٤)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان ) ( سراج التواریخ )
پرداخته از کثرت گلوله اندازی سواران اسلام را منهزم ساخت و چند تن شربت شهادت چشیده مابقی از راه
هزیمت در تخته پل مراجعت کرده سواران مأموره راه رباط نیز معاودت نموده از جاده کشار وارد قندهار شدند
وسردار محمد یوسف خان پس از وصول هزیمتیان از منزل تخته پل راه مراجعت جانب قندهار بر گرفته شب را
در ده حاجی بسر برده از انجا در شورا ندام وارد گردیده بسردار میر افضل خان که با اردوی قندهار در انجا فروکش
کرده بود پیوست و از انجا باهم اسپ رانده در کوه بیکار قرار کرد واز اقامت سوارانیکه همراه داشتند هزار
و دوصد تن پشیازی نموده دیگران پراکنده شدند و ازین هزیمت یکفوج پیاده قندهاری که در قندهار واز مردم
آلمیار بود افرا دش یکیک و دودو از راه فرار رو بجانب مساکن خویش نهاده سردار محمد یوسف خان از حال
ایشان آگاه شده اسلحه پادشاهی را گرفته همه را رخصت داد و خودش با سردار میر افضل خان اسلحه مذکور مزا
حمل داده از کوه بیکار رو بجانب کرشك نهاد و از انجا وارد فراه کشته هشت روز باهم در انجا درنك كرده بعــد
بصوابدید سردار میر افضل خان که رعایای آنجا توان کفایت علوفه هر دو تن را نداشتند سردار محمد یوسف خان
با وجودیکه از طرف امیر شیر علیخان مأمور باقامه پشت رود بود از سردار میر افضل خان صندبکه امیر موصوف
از و رنجیده خاطر نشود مکتوبا حاصل کرده در هرات رفت
ذکر مراجعت
سردار محمد
ایوبخان از
مشهد بهرات
(۱) معلو
عفو کرده
شده
ذکر فوت
اعلیحضرت
امیر شیر علی
خان
( ذکر مراجعت سردار محمد ایوب خان )
( از مشهد در هرات )
در خلال حوادث مذکوره سردار محمد ایوب خان که در مشهد رفته بود از رها شدن و مأمور حکومت
کابل کشتن برادرش سردار محمد یعقوب خان و رفتن پدرش امیر شیر علی خان در ترکستان وتوجه لشکر
انگلیس جانب افغانستان خبر یافته از مشهد مقدس راه هرات بر گرفته شیر محمد خان پیش خدمت سردار محمد
یعقوب خان را که همراهش رفته بود پیشتر از خود نزد سردار محمد عمر خان و سپهسالار حسین علیخان فرستاده
از آمدنش در هرات خبر داد و سردار محمد عمر خان خواست که مانع شده از داخل شدن هراتش باز دارد
اما سردار محمد یوسف خان منع کرده گفت که پدرش امیر شیر علی خان برادر بزرگ او را از زندان کشیده
بحکومت کابل نگاشته خود بترکستان رفت سردار محمد ایوب خان نیز پسر امیر و برادر همان سردار معلو (۱) از
تقصیر است از چه او را از در آمدن بهرات با زمیع ارید و سردار محمد عمر خان گفته او را پذیرفته باتفاق هم مکتوبی
متضمن بر تبريك حركت او از مشهد و تهنيت مقدمش در هرات نگار داده مصحوب شیر محمد خان فرستاده
خود او ارسال داشتند و او در عرض راه با سردار محمد ایوب خان ملاقی گشته نامه سردار محمد یوسف خان
و سردار محمد عمر خان را بکنارش داد سردار محمد یوسف خان با سردار محمد عمر خان و سپهسالار حسين على
خان و تمامت سپاه نظام از قفای او راه پذیره بر گرفته مسافت دو کروه رفته باسردار محمد ایوب خان ملاقی
گشته مراسم استقبال بتقديم رسانیدند و باهم داخل هرات شده بعد سردار محمد ایوب خان تحافیکه از مشهد
مقدس با خود آورده بود همه را با عریضه مشتمل بر استدعای عفو تقصیر خویش مصحوب بازگل خان بن میر
آخور مدد خان ریکا بترکستان نزد پدرش امیر شیر علیخان فرستاد
ذکر فوت اعلیحضرت امیر شیر علیخان خلد آشیان
چون لشکر انگلیس از قفای سردار محمد یوسف خان و سردار میر افضل خان جانبی داخل قندهار شده
متصرف گشت مقارن این حال امیر شیر علیخان از مرض نقرس بدرد پاگرفتار کشته از ناحیه جانش اثرمسك
ظاهر شد و سردار محمد ابراهیم خان پسرش با سردار احمد علیخان بن سردار محمد علیخان مرحوم احوال او را
منقلب دیده بهوای بزرگی از مزار شریف راه تخته پل بر گرفتند که مردم سکنه شهر و سپاه نظام مقیم آنجا را
با خود یار و مدد کار ساخته پس از فوت پدرش بر مسند امارت مقر جوید اما لشکر تخته پل اول بر خلاف
پندار او بشوریدند و او را از در آمدن بشهر مانع شده براندند بعد جنرال فیض محمد خان و بركد عطا محمد خان


(٣٤٥)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع اواخر امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم ) ( سراج التواریخ )
ابو کردی و برکه یوسف علیخان عرب را گرفتار ساخته خانهای ایشان را بتاختند وصدیتی از سواران نظامی
را از راه ندامت نزد سردار محمد ابراهیم خان فرستادند که او را در تخته پل مراجعت داده مطیع امر و منقاد
نهی او شوند اما او از دست رفته مهر علی نام غلام بچه اش را که باز مانده بود از غرض راه گرفته در تخته پل
برده بمنصب جنرالی برافراشتند و سردار محمد ابراهیم خان که از در آمدن تخته پل مأیوس گشته راه کابل بر گرفته
از جاده دره صوف وارد هزاره جات شده از راه چونبز باز ایستاده در آنجا متوقف گشت و درین وقت
امیر شیر علیخان اجابت حق را لبيك گفته در روز پنجشنبه بیست و نهم ماه صفر سال ١٢٩٦ هزار و دویست و نود
وشش هجری بدرود سلطنت کرده رخت از تخت تخته کشید و در روضه مزار حضرت شاه اولیاء بجنب قبر وزیر
محمد اکبر خان برادر مرحمومش بمدبر ننجاه و هشت سالگی مدفون گشت
ذکر وقایع
وقت فوت
امیر شیر علی
خان مرحوم
ذکر وقایع وقت فوت امیر شیر علیخان خلد آشیان
پس از دفن آن پادشاه بهشت آرامگاه میرزا حبیب الله خان مستوفی افسران سپاه مقیم مزار شریف را نزد
خود طلبیده در باب نائب استلافوف ويكتثن دا کتر روسی که از کابل با امیر شیر علیخان رفته و در مزار بودند
مشورت نموده از ایشان خواستار شد که کدام يك از افسران هم دوش روسی را با همرامان ایشان می تواند که
بسلامت از رود جیحون عبور داده بکارکنان دولت روس رساند که دولت افغانستان از رسیدن گزند بآنها بد نام
نگردد دیگران سکوت کرده از میان محمد محسن خان قزلباش که منصب امیدنی داشت این امر را بر عهده خود
گذاشت و با دوصد سواره نظام از قوم خود و چندی دیگر که سردار نيك محمد خان با او همراه کرد در شب سوم
فوت امیر خلد مسیر روسیان را از شهر مزار بیرون کشیده صحیح و سالم در نزد کارکنان روس بمملکت خود
ایشان رسانیده و سپرده سند رسیدن آنان را حاصل نموده مراجعت کرد و در خلال اینحال افواج مقیمه تخته پل
که شورش آغاز کرده بودند خانه خوشدل خانرا که پس از فوت پدرش بمنصب لوی نابی سبر افراز گشته بود
تاراج کرده خودش را با ايشيك آغاسى محمد شاه خان محبوس کردند و میرزا حبیب الله خان مستوفی بعزم اطفای
نائره شورش افواج تخته پل خواص كوچك عبد الله جان ولیعهد مبرور را که تخمیناً ده ساله بود برپشت پیل
نشانیده از مزار شریف اورا با چندتن از بزرگان در تخته پل بردند و افواج مقیمه تخته پل در رویش بریسته و سقط
و ناسزا گفته از پیش براندند بعد میرزا حبیب الله خان مستوفی با خواص ولیعهد در مزار مراجعت کرده بصوابدید
سردار نيك محمد خان بن امير كبير خلد مسير وافسران فوج مقیم مزار شريف محمد موسى خان بن سردار محمد
يعقوب خان را ولیعهد خوانده و برزیر پیل نشانده با سپاه نظام و ازدحام جمعی از خواص و عوام رهسپار تخته پل
شده چون براه بدانجا نزديك كردند افواج مقيمه تخته پل که لوای شورش افراشته و مهر علیخان غلام بچه سردار محمد
ابراهيم خان را بجرالي برداشته بودند از توجه سردار محمد موسی خان آگاه گشته از در پذیره بیرون شدند و در وقت
ملاقات برسم نظامی شليك توپ سلامی بپای برده بعزت واحترام بشهرش در آوردند و لقب ولیعهدی اورا
تهنيت وتبريك كفته هر يك از بزرگان شهر وافسران فوج بقدر استطاعت خویش تحفه پیش کشیده دو شب
اورا با تمامت همراهانش مهمان کرده روز سوم صد تن پیاده از فوج تخته پل بجهت اردلی او منتخب کرده
از راه آقاق باهم وارد مزار شریف شده آتش فتنه خاموش گشت
ذکر آگاهی
دادن بزرگان
دربار اعیان
مملکت را
از فوت امیر
نامدار
ذكر آگاهی دادن بزرگان دربار سردار محمد يعقوبخان
( وغیره را از فوت امیر شیر علیخان وشورش سپاه مقیم هرات )
چون نائره شورش افواج مقيمه تخته پل افسرده گشت سردار محمد هاشم خان وسردار نيك محمد خان وسردار زكريا
خان و ميرزا حبیب الله خان و غیره دولتخواهان بذریعه عریضه از فوت امیر شیر علیخان مغفور و ماجرای مذکور سردار
محمد یعقوبخانرا آگاهی داده همچنین نامه بصحابت میرآخور عبد الواحد بسردار محمد عمر خان و سپه سالار حسین علیخان در
هرات فرستادند زیرا که از ورود سردار محمد ایوبخان در آنجا هنوز خبر نداشتند که برای او می نگاشتند و بار کل خان


(٣٤٦)

( جلد دوم ) ( ذکر وقائع وقت فوت اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم ) ( سراج التواریخ )

(۱) مسیر
جای باز گشت

فرستاده سردار محمد ایوبخان که مأمور شدنش از هرات بجانب ترکستان از پیش ذکر شد در میمنه از رحلت امیر جنت
مصير (۱) آگاه کردیده بذریعه عریضه بسردار محمد ایوبخان خبر داد واو از مکتوب سردار ان واقف شده از عرض
پاز کل خان بر فوت پدر داد کمتری مطلع شده سردار محمد یوسف خانرا نزد خود طلبیده او را خبر داده مشورت
خواست که در یکی از کتمان و ابراز فوت پدری کو سیرش یکدفه او عمل نماید و او اختیار کردن یکی از امرین را
موقوف بصوابدید سپهسالار حسین علیخان داشته سردار محمد ایوبخان از مشاورت با او سرباز زده اعتراض کرد
که مبادا سپهسالار از خوف کردارش که در زندان با سردار محمد یعقوبخان برای رد مالست مرتکب امر خلاف شده
بعزم شورش تیغ فتنه از غلاف کشد و سردار محمد یوسف خان نظر بحسن خدمت وصداقت سپهسالار اورا ازوی
مطمئن خاطر ساخته بعدش در نزد خود طلبیده در خلوت پرده از روی راز برداشته صلاح کار جستند و او مکتوبی را
که از ترکستان برایش فرستاده از قضیه رحلت امیر شیر علیخانش خبر داده بودند ظاهر کرده سردار محمد ایوب
خانرا از خود مطمئن خاطر ساخت که یعنی من آگاه شده بودم ولیکن قبل از فهمیدن شما اظهار نکردم که مبادا
امری روی دهد و من متهم شوم و پس ازان او اعلان فوت امیر را نیکوتر از کتمان گفته از شورش افواج هم چنانکه
خودش مطمئن بود هردو سردار آسوده خاطر ساخت که هرگز راه خلاف نگیرند و انشاء الله تیغ عصیان از غلاف
نکشند چنانچه بصوابدید او بساط تعزیه و فرش فاتحه کسترده سه روز مراسم عزاداری و فاتحه خوانی ملوکانه بپای
ردند و بعد ازان سردار محمد ایوبخان بدون آنکه نامه از کابل برایش برسد و بجلوس برادرش تخت امارت علم
حاصل کند خطبه و سکه را بنام امارت سردار محمد یعقوب خان خوانده ورواج داده سپهسالار حسین علیخان
و نائب حفیظ الله خان و جنرال تاج محمد خان بن ارسلاح خان وجنرال میر سعید خان استالفی و وزیر شاه خان برکد
وجنرال تاج محمد خان بن میر اخور علی محمد خان و محمد افضل خان ریکا وغیره را بعطای خلع فاخره نوازش فرموده محمد
افضل خان مذکور را بجنرالی توپخانه نیز ممتاز نمود و دو روز پس از نواختن آنان فرمانی بنام میرزا حبیب الله خان
مستوفی صادر فرمود که از خزانه ترکستان وجه نقد در هرات بفرستد که اجرای تنخواه سپاه نظام کرده و داده
شود و خود با سپهسالار حسین علیخان و سردار محمد یوسف خان در کارد کاه رفته شش فوج پیاده که در آنجا
بودند از طریق تنخواه دادن پیش خواسته شروع بمواجب دادن ملازمان توپخانه نموده یکماهه وجه را همی دادند
که ناگهان افواج پیاده که صف بسته ایستاده بودند بتحريك خود سردار محمد ایوب خان که قتیرا حمد خان ریکا را بر هم
سپه سالار حسین علیخان تعلیم کرده بود که سپاه نظام را بفتنه بر انگیزد و او همه را اغوا کرده بود و تحریض نائب
حفیظ الله خان وتاج محمد خان و شهاب الدین خان خواص زاده داؤد شاه خان که باسپه سالار هم چشمی داشتند آواز
با جار بار بلند کرده خانه نرا که سردار محمد ایوب خان و سردار محمد یوسف خان و سپه سالار دران نشسته شروع بطلب دادن
کرده بودند هدف سنك و چوب وکلوخ انداختن کردند و ایشان از مشاهده اینحالت سراسیمه کشته سردار محمد
ایوب خان که محرك این امر بود از راه ظاهر داری که سردار محمد یوسف خان و سپه سالار از وی ندانند
سردار محمد علی خان بن سردار سعید محمد خان را در بیرون نزد سپاه فرستاد که نصیحت و موعظت کرده آتش
بلوارا فرو نشاند و سپاهیان که بتعلیم و تلقین خود سردار محمد ایوب خان مرتکب شور وفغان شده بودند
فرستاده اش را وقعی نگذاشته فحش و ناسزا گفته بضرب سنك و چوب پس بخانه مذکوره در آوردند بعد
خود سردار محمد ایوب خان وسردار محمد یوسف خان در بین شورشیان در آمده گفتند که اگر مد عا از قتل ما
باشد اينك بكشيد و اگر مدعا چیزی دیگر باشد بگوئید تا در انجاح آن بکوشیم و چون ایشان بتعلیم شورش آغاز
کرده بودند پاسخ دادند که خدا نکند که بقتل شما اقدام کرده خود را در نزد خالق و مخلوق روسیاه و بدنام
سازیم اما شور و غوغای ما از دست سپه سالار است که مدتها در زیر امر او بوده بمرارت وعسرت روز بسر
برده ایم بنابران قصد قتل او کرده ایم که جزای کردار و رفتارش را بکنارش نهیم و سردار محمد یوسف خان
از راه مصلحت گفتار بلوائیان را تصدیق کرده سپه سالار را دشنام مصلحتی داده رو بسپاه کرده فرموده که
نیکو اندیشیده اید لیکن از دولت و سپاه مبلغ خطیری در دست و تصرف اوست که اگر کشته کردد همه هباو هدر
بشود پس میباید که اول نقد و جنس دولت و سپاه را از و باز پرسیده و محصول رسانیده بعد هلاك کرده شود


(۳۲۷)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع وقت فوت اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم ) ( سراج التواریخ )
و سپه سالار که تمامت افواج نظام را از خود رضامند و بمقوله فرزند میدانست از شنیدن این سخن در تعجب
و حيرت افتاده خویش را گرفتار ورطه گزند دیده از غرفه که در عقب خانه بود بیرون شده از راه فراز داخل
فوج سواره نظام شد و بهوانیان از سخنان سردار محمد یوسف خان ساکت گشته و سرها برهنه کرده دعای بقای
دولت نموده عفو تقصیر خواستند و بسردار محمد ایوب خان عرض کردند که فردا با سردار محمد یوسف خان وارد
لشکر گاه شوند تا کفارت این جسارت را عذر خواسته بعد بگرفتن تنخواه اقدام کنند و او عرض ایشان را
پذیرفته با سردار محمد یوسف خان از کازر گاه بشهر مراجعت کرد و کس نزد سپه سالار فرستاده تخویف و تحذیرش
نمود که از میان فوج سواره نیز خود را کناره کشد و نزد حضرت صاحب حوض کرباسی رفته پناه گزیند
تا افواج پیاده از بودن او در میان فوج سواره خبر یافته فتنه برنینگیزند چنانچه او در حوض کرباس
نزد حضرت حاجی صاحب شده پناه گزید و روز دیگر سردار محمد ایوب خان با سردار محمد یوسف خان در کازرگاه
در میان سپاه رفته و هر يك از هفده فوج پیاده از یازده تا بیست فرد گاو باهم خیرات ذبح کرده گوشت همه را بفقراء
و مساکین قسمت نمودند و فردای این روز شروع بدادن تنخواه دوماهه کرده در اواخر ایام مواجب دادن هفده
فوج پیاده و چند فوج سواره دوتك روپیه از ترکستان که میرزا حبیب الله خان مستوفی را فرمان شده بود نیز
رسیده بتمامت سپاه دو ماهه تنخواه داده شد و در اثنای طلب دادن فوج سپه سالار حسین علیخان را از حوض
کرباس محبوساً آورده در صند و قخانه سردار محمد ایوب خان مقیدش فرمودند تا مبادا سپاه لوای شورش
برافرازند و هم در خلال احوال مذکوره سه فوج پیاده که از مردم هرات و در میمنه بودند از شورش افواج تخته پل
وهرات آگاه گشته خود سرانه از میمنه رو بجانب هرات نهادند که عیال و اطفال و مال و منال خود را از تاراج
سپاه که سر برداشته اند نگاه دارند و سردار محمد ایوب خان با سردار محمد یوسف خان خبر شده محمود خان هزاره
را فرستادند که ایشان را دلالت و هدایت نموده جانب میمنه مراجعت دهد و اورفته چون افواج تخته پل و هرات
ساکن شده اطاعت ورزیده بودند همه را از عرض راه برگردانیده با خود در میمنه برده ساکت ساخت
ذکر جلوس امیر محمد یعقوب خان
( بر تخت امارت افغانستان )
چون نامه فوت امیر شیر علیخان مرحوم بکابل رسیده از عرض خدمه حضور او امیر محمد یعقوب خان
بر رحلت آن پادشاه خلد مکان علم حاصل کرد پس از ادای مراسم تعزیه داری و فاتحه خوانی در ماه ربیع الثانی
سال ١٢٩٦ هزار و دو صد و نود و شش هجری برابریکه امارت و حکمرانی جلوس فرموده خطبه زیر منبر و سکه زر را بنامش
خوانده و رائج نمود و سردار محمد ابراهیم خان را در اندر خود را با سردار احمد علیخان که از مزار شریف
در وقت فوت پدرش چنانچه از پیش مرقوم شد در هزاره دای زنگی آمده متوقف گردیده و تا این وقت در آنجا
بود بکابل طلبیده محبوسش کرد و سردار محمد حسن خان بن سردار محمد قلی خان که بحکومت غزنین مأمور
فرموده بود سپرد و او محبوساً با خود در غزنین برد سید محمد سعید خان فوشنجی که از طرف امیر شیر علیخان
بحکومت آنجا قیام داشت از راه معزولیت در کابل آمده شرف یار حاصل کرد و مقارن این حال جنرال غلام
حيدر خان وردك از سبب شورشیکه سپاه ترکستان کرده و آرام شده بود از حضور امیر محمد یعقوب خان بنائب
الحکومگی آنجا مأمور گردیده پس از رسیدن او در مزار شریف سردار محمد هاشم خان و سردار محمد طاهر خان
برادرش و سردار نيك محمد خان وميرزا محمد نبیخان دبیر و میرزا حبیب الله خان مستوفی و خوشدل خان لوی ناب
که با امیر شیر علیخان بجز از خوشدل خان لوی ناب که از پیش در ترکستان بود دیگران در آنجا رفته بودند بفرمان
طلب از ترکستان در کابل آمده هر يك بهمان خدمتیکه در زمان حیات امیر شیر علیخان داشت بر حال گشت و هر کدام
بکار خویش مشغول شد

ذکر جلوس
امیر محمد
یعقوب خان


( ٣٤٨ )

(جلد دوم) ( ذکر وقایع عهد امارت امیر محمد یعقوب خان بن امیر شیر علیخان ) ( سراج التواریخ )

ذکر نامه فرستادن امیر محمد یعقوب خان در تاشکند

چون امیر محمد یعقوب خان جالس سریر سلطنت شد از راه مودت وموالاتیکه پدرش با دولت روس در پیش گرفته بود نامه بحکمران تاشکند نگار فرموده از قوت پدر و امارت خود آگهی داده همان عهدی را که پدرش منعقد کرده بود با دولت روس اقرار برقرار نمود و در خلال اینحال مهر علیخان غلام بچه سردار عبد الرحیم خانرا که افواج تخته پل در وقت شورش خود بجنرالی بر داشته بودند با زنجیر در کابل طلبیده بیاسا رسانید و آنگاه که نامه امیر محمد یعقوب خان بحکمران تاشکند رسید چون در ذیل آن مرقوم داشته بود که سردار عبد الرحمن خانرا از سمرقند که با ترکستان متعلقه افغان قرب مسافت دارد در پلمان بعیده اقامتش دهند که مبادا از راه فرار وارد ترکستان گشته فتنه را بر انگیزد و او نیز درینوقت از سمرقند برای استحضار احوال در تاشکند رفته بود و حکمران آنجا از نامه امیر محمد یعقوب خان که مشعر بر دوستی روس بود مشعوف گشته بر طبق نوشته او راه معاندت با سردار عبد الرحمن خان پیش گرفت چنانچه خود سردار نامدار در روزنامه خویش نگار داده است که بفراست دانستم که روسیان با من خیال دوستانه ندارند و بخلاف حالتیکه با من داشتند رفتار میکنند و من تغافل کرده تفحص کج خیالی ایشان را نمیکردم و چنان زیست و رفتار می نمودم که گویا خبر ندارم و مشغول صید و شکارم اما در خفا از جهت فرستادگان امیر شیر علیخان که با این وقت در تاشکند بودند چند تن را مامور کرده بودم که از گفتار آنها بمن خبر دهند چنانچه مکشوف گشت که ایشان با حکمران تاشکند معاهده کرده و قرار داده اند که بازای امداد دولت روس که دست تصرف دولت انگلیس را از افغانستان باز داشته خود متصرف شود سردار شیر علیخان قندهاری طوائف درانی را از مجادله با دولت روس باز دارد و قندهار را بکار گنان آن دولت بسپارد و میرزا محمد حسن خان کتاب قراباشیه کابل و طوایف هزاره را برشته اطاعت بگردن نهد وعلا شاه محمد وزیر دول خارجه قبایل افغان غلجائی را پذیرای امر و نهی دولت موصوفه سازد و ملا عبد القادر معروف بقاضی پشاوری مردم خلیل و مهمند و اقوام سرحديه ونواحی پشاور را مطیع و منقاد گرداند انتهی و سردار عبد الرحمن خان پس ازین قرار داد آنان با دولت روس از تاشکند بسمرقند مراجعت کرد و حکمران تاشکند با آنکه در عهدیکه با امیر شیر علیخان در میان نهاده و قرار داده بود که کشمير وسند و پنجاب را بامر هند از راه استرداد سپرد او نمایند فراموش کرده باین اظهارات فرستادگانش خرسند و رجامند گشته ایشان را رخصت مراجعت داده از راه بازگشت وارد سمرقند شدند .

ذکر نامه فرستادن امير محمد يعقوب خان در تاشکند

ذکر سرگذشت سنه ١٢٩٦ سردار عبد الرحمن خان در سمرقند

ذکر سر گذشت سال هزار و دو پست و نو دوشش ( سردار عبد الرحمن خان در سمر قند )

چون فرستادگان امیر شیر علیخان مرحوم وارد سمرقند شدند سردار محمد سرور خان که امیر شیر علیخانش چنانچه از پیش رقم گشت بایزادرش سردار محمد عزیز خان از زندان کابل رها داده نزد سردار عبد الرحمن خان فرستاده بود ملاطفت نامه از طرف او برای سردار شیر علیخان قندهاری نگاشته جهت خاتم نهادن به پیشش گذاشت و او از مهر کردن سرباز زده گفت که او با همراهانش در دشمنی و عداوتم با دولت روس عهد بربسته چگونه نامه الفت ختامه برایش روانه کنم وسردار محمد سرور خان پاسخ داد که او از زمان محبوسیم در کابل با من حلف (١) کلام مجید در میان دارد اینرا گفته و اصرار کرده مهر سردار عبد الرحمن خانرا بدان نهاد و او گفت که از وخامت این نامه در خانه بیاد خواهد ار چنانچه سردار شیر علیخان آنرا از دست حاجی جان محمد حاملش گرفته فوراً بجنرال سپاه روس فرستاده او بکافمان در تاشکند روان کرد و بعد از پنج روز که حامل نامه باز نگشت سردار عبد الرحمن خان سردار محمد سرور خانرا از فرستادن نامه منت خطا کاری بر ذمت نهاده بعد هر دو تن با هم از راه تفرج وسیر بیرون شده سر گرم گردش بودند که یکتن از خدمه سردار عبد الرحمن خان نزد ایشان شده از ورود حکمران سمرقند بابکتن ترجمان جنرال ایوانوف بمنزل ایشان ایشانزا خبر داد و سردار

(١) حلف یعنی سوگند


(٣٤٩)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت امیر محمد یعقوبخان ) ( سراج التواریخ )
محمد سرورخان از باز گشت تقاعد ورزیده سردار عبد الرحمن خان مراجعت کرد. بعد از صرف چای حکمران
سمرقندش گفت که حکمران تاشکند شما را از راه ملاقات نزد خود طلبیده است که باید فوراً بروی و او وعدۀ
حرکتش را بدو ساعت قبل از ظهر فردا گذاشته حکمران سمرقند مراجعت کرد وسردار عبد الرحمن خان
پس از باز گشتن او سردار محمد اسحق خان و سردار محمد سرور خان عمزاد گان خود را طلبیده بدیشان گفت
که مرا در تاشکند مقید خواهند ساخت میباید شما جانب بلخ فرار اختیار کنید و پس از ورود در انجا با مردم
ملکی و نظامی سازش کرده از راه مراوده با ایشان طرح مکاتبه ومذاکره بیندازید تا شاید کاری بروفق مدعا برآید
و نیز نامه چند برای عموم مردم ترکستان از رعیت و سپاه مرقوم فرموده بایشان سپرد که خدمت کردن بایشان
منت نهادن احسان بمن است و ایشان امر او را پذیرفته بعد خانم خود را نیز بایشان داده امر کرد که در وقت
حاجت تکالیف بنهند و چهار هزار روپیه باشصت میل تفنگ دهنانه پر و دوازده هزار دانه فشنگ بغایت کرده فرمود
که هر وقت فرصت یابند راه فرار جانب بلخ اختیار کنند و خود در حرمسرا شده به بستر خواب درآمد و نصف
شب حکمران سمرقند بایک تن مترجم و سه صد سوار نظامی و دویست تن پیاده پولیس یعنی کوتوالی بدرب سرا
حاضر شده سردار عبد الرحمن خان را که حکم فوری برفتن تاشکندش صادر شده و او وعدۀ فردا داده و فوراً
نرفته بود از اندرون حرمسرا که غنوده بود بیرون طلبیده گفت که بر خیز وعزم شو و او پاسخ
داد که اگر از اسیر بودنم میدانستم در اول یا در هسپار تاشکند شده یکشب را در يك نیم کردم اینرا گفته کمر بیست
و با فراسیاب خان و جان محمد خان بندگان خویش و روسیان راه جای جنرال ایوانوف پیش گرفت و در نزد او زبان
بشکایت کشوده گفت که اگر مراد از رفتن در تاشکند است باعث شب خواستن و تحقیر نمودن چیست و جنرال
ایوانوف ازین گفتۀ او حاکم سمرقند را عتاب کرده گفت که چرا با او درشتی کردی و او عذر کردار خویش
را بدین سخن خواست که چون نوکران این سردار افغان همیشه تن بسلاح آراسته دارند از راه احتیاط آدم
زیاد با خود بدر طلب او بردم که اگر از آمدن در تزد شما سرباز زند به بخش بیاورم وجنرال بصحش داد که در مجبور
آوردنش نیکو نیندیتی ده و او جنرال را پاسخ داد که این اندیشۀ نیکو از خود شما است که مرا در نیم شب مأمور
بحاضر ساختن او کردید و درین مقاوله آن دوتن سردار عبدالرحمن خان لب بسخن نگشوده ساکت بودند که
جنرال ایوانوف وعدۀ حرکت او را جانب تاشکند بيك ساعت قبل از ظهر فردا قرار داده رخصت باز گشت
منزلش نمود واو وارد منزلگاه خود شده عمو زادگانش را با همدمان ایشان سر مست باده خواب دیده متأسف
گشت که عم او را بدل ندارند که بخواب بستر خوابند و از تمامت مضویان عیال و اطفالش را با پروانه خان
وقره العلیخان بیدار و با چشم اشکبار مشاهده کرده دیگران را خفته یافته متحسر شد و با خود گفت که ایشان را
چون جان پرورش داده و از سالها بار مؤنت ومعیشت همه را بر ذمت خویش نهاده وزحمت و مرارت کشیده ام اينك
همه را از خود و فراموش و با غفلت هم آغوش می بینم وقدری ازینگونه فکرها بپای برده بعد عیال و اطفالش را
تسلی داده وصیت و نصیحت چند فرمود که اگر خودش گرفتار گردد بر طبق وصیایش رفتار کنند و پس ازان
سامان سفر ساز کرده بوقت موعود عرادۀ اسپی حاضر آمده با پروانه خان ونجم الدین خان در کالسکه نشسته اول
نزد نائب جنرال ایوانوف رفته او را مشغول نوشتن یافته از بخوابی شب اجازت استراحت طلبیده با وجود شور
لشکر خواب از کثرت اندوه زیاده برد و نیم ساعت نغنودو برخواسته آهنگ راه پیمودن نموده کالسکه اش را
از پیش روی منزل سردار شیر علیخان قند هاری و رفیقانش عبور دادند که با و نمايند كه سردار عبدالرحمن
خانرا بروفق قرار داد ایشان محبوس در تاشکند میبرند اما سردار والاتبار از دیدار آنان چسان برآشفته
مو بر اندامش راست گشت که میخواست حمله کرده همه را از دم تیغ بکشد و لیکن خود داری نموده
نظر بفراز ونشیب جهان حرکت بجا نکرده خود را تسلی داد که شاید هنگامی باده مرام بکام وصید آرزو
بدام آید و تا دو ساعت کرفتار اینگونه افسوس و حسرت ره نورد بود تا که با ندیشه های صواب خاطرش را
از اضطراب آسوده ساخت و چون وارد تاشکند شد در منزلیکه بيك لك منات تعمیر و پرداخته شده و جای


( ۳۵۰ )

( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت امیر محمد یعقوب خان ) ( سراج التواریخ )

کالسکه واصطبل نیز داشت و در سابق برای فرود شدنش معین گردیده بود فرود کشت و پس از سه روز نائب
حاکم تاشکند بمنزلش وارد گشته او را با خود در کالسکه نشانیده نزد حاکمش برد و در وقت احوال پرسی اینقدر
محاکم گفت که نمیدانم باعث این سفرم چیست و او زهر خندی نموده گفت مردم سمرقند شما را منسوب بفتنه
و مفسده کرده میگویند که مرد یکی و مواظب امور شر و ضرر انگیز میباشید و سردار والا تبار پاسخ داد که شما
مرا بدین امور واداشته اید و حاکم از شنیدن اینسخن متغیر گشته مکتوبی را بسردار رشادتمند داد د داده بزبان
الزام گفت این چیست و او مکتوب را کشوده دید که همان نامه ایست که سردار محمد سرور خان برای سردار
شیر علیخان ننگار داده و خانم او را بران نهاده بود پس گفت خانم از من و خط از دیگریست حاکم گفت چرا
مباشر چنین امر شدید وی جواب داد که اگر این مکتوب مخالف قانون دولت باشد البته مورد الزام خواهم
بود والا در ارسال و مرسول نامه و رسول مخصوص خویش از چه ممنوع و مسؤل باشم و او قدری خاموش
و متفکر شده بعد گفت میبایست درین مکتوب هم اجازت میخواستید او جواب داد که از سبب بعید مسافت
تا حصول اجازت فرستادگان امیر شیر علیخان از راه مراجعت جانب بلخ میرفتند اینرا گفته نامۀ مذکوره را
پاره کرد و حاکم نگاهی بجانب او کرده رخصت مراجعت سمرقندش داده گفت که بازماندگان شما افسرده خاطرند
میباید رهسپار معاودت شوی او جواب داد که چون از سمرقند محبوس آسا درینجا آمدم در انجا باز نروم اگر
مسکنی درینجا برایم معین شود سکونت ورزم و حاکم این خواهش او را پذیرفته محل لایقی را بر طبق پسند او
انتخاب نمود بعد سردار والا تبار یکشب درنك كرده راه سمرقند بر گرفت و عيال و ملبوساتش را از انجا برداشته
در تاشکند اقامت ورزید تا در جای مستعدی بوده در وقت فرصت روی مراجعت بسهولت جانب افغانستان
نهاده بر مهام فائز گردد

ذکر باز گشت
فرستادگان امیر
شیر علیخان
و ورود فرستادۀ
انگلیس
در کابل

* ذکر باز گشت فرستادگان امیر شیر علی خان مرحوم *
( از سمرقند و رسیدن فرستادۀ دولت انگلیس نزد امیر محمد یعقوبخان )
و در خلال حال اقامت گزیدن سردار عبدالرحمن خان در تاشکند رسولان امیر شیر علیخان مرحوم از سمرقند
را مبلخ بر گرفته از انجا بفرمان طلب وارد کابل شدند و مقارن اینحال سردار یحیی خان خسر امیر محمد یعقوب خان
که از سبب گریختن دامادش که از پیش بشرح رفت از امیر شیر علیخان گران خاطر شده فرار کشمیر شده بود جنرال
شامبرون و غیره سران سپاه انگلیس در باب انعقاد رشتۀ اتحاد و موالات با امیر محمد یعقوبخان با او مذاکره کرده
بصوابدید وی مفتی بختیار خانرا با خود او از جلال آباد نزدامیر محمد یعقوب خان فرستادند و پس از وصول ایشان
در کابل سردار یحیی خان مامور ترکستان گشت که بانوان حرم محترم شاهی را باشہزادگان از انجا در کابل آرد
و هم سردار محمد ایوب خانرا از پیشگاه سریر سلطنت فرمان رفت که سپهسالار حسین علیخانرا از هرات محبوساً
بکابل روانه دارد و خود امیر محمد یعقوب خان با مفتی بختیار خان فرستادۀ دولت انگلیس در باب توثیق معاهده
و کشودن طریق مواحده مذاکره کرده با هم قراردادند که بر طبق التماس انگلیسان امیر محمد یعقوب خان از کابل
در منزل گند مك رفته وسران سپاه انگلیس از جلال آباد در انجا آمده باهم سخن رانند و قرار دادی بروی
کار دوستی و اتحاد دولتین گذارند چنانچه امیر محمد یعقوب خان بتهیه و ترتیب سامان سفر گندمك پرداخته کار
و بار خویش ساخته کرد و مقارن اینحال سپهسالار حسین علیخان بازنجیر از هرات رسیده با مرا میر محمد یعقوبخان
در محبس انداخته شده سردار محمد یوسف خان و سردار محمد عمر خان بفرمان پادشاهی از هرات طلب کابل گشته
حکم اعلی اصدار یافت که هر دوتن از پی هم جداگانه رهسپار کابل شوند و خود امیر محمد یعقوبخان داؤدشاه خانرا
که پس از رسیدن حسین علیخان بعوض او منصب سپهسالاری یافت باسردار محمد هاشم خان و سردار محمد طاهر
خان و سردار نيك محمد خان و میرزا محمد نبی خان دبیر و مفتی بختیار وغیره اعیان و بزرگان با خود همرکاب
برداشته سردار شیر علیخان قندهاری را بحکومت کابل کاشته از کابل رهسپار منزل گندمك شد و افسران دولت
بهیۀ برطانیه چیزی از سواره و پیاده نظام با توپخانه از راه پذیره در گندمك فرستاده در وقت ورود امير محمد یعقوب


(٣٥١)
(جلد دوم) ( ذکر وقائع عهد امارت امیر محمد یعقوب خان ) ( سراج التواريخ )
خان بیست ويك ضرب توپ سلامی کشاد داده مراسم پذیره بجای آوردند و پس از ادای لوازم استقبال جنرال
شام برون و سر لیوی كیو ناری با چند تن دیگر از سران و افسران سپاه از راه ملاقات در خیمه که برای امیر محمد
یعقوب خان افراشته بودند فرود شده در مجلس ملاقات اظهار مطلب کردند و با امیر محمد يعقوب خان از هودر
سخن رانده طریق دوستی سابقه و عهد سالفه امیر شیر علیخان مرحوم را استوار داشتند و شروط چند بر فصول
عهد نامه سابقه که امیر شیر علیخان از عدم قبول آن رو از دوستی دولت برطانیه برتافته از راه اتحاد وموالات
دولت روس جانب ترکستان شتافت افزودند که ولایت (١) شال كوت وعلاقه فوشنج تا جبل کوژک و علاقه
کرم با ابتدای اراضی و جبال مردم حجی و دره خیبر تا پگښتا و شرقی هفت چاه و لندی كتل كه جديد سپاه دولت
انگلیس داخل مواضع مذکوره شده اند از مملکت افغانستان جدا و ضمیمه ابدی خاك مقبوضة سابقه دولت
موصوفه باشد (٢) وعوض مالیات محال مسطوره اضافه از دوازده لك روپيه متعهدة سابقه سالیانه شش لك روپيه
چهره شاهی که مجموع هیجده لك روپيه شود همه ساله دولت برطانیه با میر افغانستان بدهد (٣) و در قند هار
وهرات نیز یكيك تن مسلمان از جانب دولت اقامت داده ( ٤ ) سیم تلگراف از راه کرم تا دار السلطنه
کابل نصب و استوار شود و امیر افغانستان حفاظت ملازم دولتی مقیم کابل وقند هار و هرات را باحراست تلکراف
مواظب باشد ( ٥ ) و راه تجارت دولتين در بين رعاياي جانبين همیشه باز بوده مسدود نگردد (٦) و يكين صاحب
منصب از خود مردم انگليس بخلاف سابقی که مسلمان بود با چند تن همراه و ملازمش در کابل مقیم باشد وا كنون
آن شخص سرلیوی کیوناری خواهد بود که در کابل رود (٧) و بزرگان افغان وغیره چون سردار ولی محمد
خان که امیر محمد یعقوب خانش با سپاه نظامی و ملتی و توپخانه از راه مدافعة سپاه انگلیس در لهو گرد فرستاده
و او از انجا فرار کرده در کرم نزد انگلیسان رفته و از آنجا در پشاور و از آنجا در جلال آباد آمده این وقت
در اردوی گندمك حاضر بود و غیره بقرار واز سیاست پادشاهی بر کنار بوده تنخواه و مواجب ايشان برحال
باشد (٨) ودست دولت بضبط مال و کسر جاه ایشان دراز نگردد (٩) واگر بافغانستان اقامه گزینند و یا در هند روند
مختار و مطلق العنان باشند (١٠) و بزرگانیرا که بدون رابطه دولت انگلیس امیر افغانستان از سبب خیانت پادیگر امری
از راه سیاست جانب هند اخراج فرماید و اشخاصی که از طریق مخالفت و معاندت دولت افغانستان فرار کرده
در کشور هند وغيره ولايات متصرفه دولت انگلیس قرار گیرند همه را معاونت در مؤنت و معیشت نموده بدون
ملازمت و خدمت دولت اگر اختیار کنند و مواجب بگیرند دیگر چیزی و پشیزی بایشان ندهند و همة شروط را
بر عهد نامه سابقه امير افغانستان و دولت انگلیس افزوده و جانبین خاتم بر نهاده يك بديگری نوشته داده از هم
وداع کردند و در وقت مفارقت تمام علوفه وازوقه دولتی را که در چهاونی جلال آباد و عرض راه گند مك بود
بامير محمد يعقوب خان واگذار شدند و هم از منزل گند مك سيد محمد سعید خان حاکم سابق غزنين بحكومت
آنجا برحال گردیده سردار محمد حسن خان حاکم غزنین بفرمان طلب شرف رکاب بوس حاصل کرده بحکومت
جلال آباد مأمور گشت و سردار محمد آصف خان که حال بلقب مصاحب خاص اعليحضرت سراج الملت والدين
شرف اختصاص دارد بحکومت لغمان نامزد شد و خود نهضت فرمای کابل گردیده قبل از پرتو نزول افگندنش
سردار محمد یوسف خان بفرمان طلب از هرات و سردار یحیی خان با پرد کیان حرم محترم امیر شیر علیخان مرحوم
از ترکستان وارد کابل شدند بعد امير محمد يعقوب خان شرف وصول بخشیده در روز ورودش تمامت وضیع
وشريف شهر و اطراف واعيان بار در میدان سیاه سنگ پذیره اش کرده بوضع وشان شاهان بزرگی در بالاحصار
بعمارات شاهی فرود گشت و سردار محمد ابراهيم خانرا باسردار احمد علیخان که چندی قبل ازین چنانچه
گذشت محبوس نموده بود از غزنین طلبیده رها فرمود و سردار شیر علیخان را با یالت قندهار سپر افرازی
داده سردار محمد یوسف خان را بحکومت پشت رود مأمور فرموده سردار محمد طاهر خان را در کلات
بحکومت کاشت


(۳۵۴)
(جلد دوم) (ذکر وقائع عهد امارت امیر محمد یعقوبخان) (سراج التواریخ)
ذکر تنبیه باز علیخان جاغوری
چون سرداری چهار دسته هزاره جاغوری پس از فوت سردار شیر علیخان از حضور امیر شیر علیخان مرحوم بايك توپخانه قاطری وفوج پیاده که در سنگماشه بود بصفدر علیخان پسرش مفوض گشته احمد علیخان پسر دیگرش بمنصب کرنیلی و باز علیخان برادرش بمنصب جنرالی فوج وتوپخانه مذکوره سرافرازی یافت عمو و برادر زاده هیچیكديكر را در بزرگی و ریاست قوم اطاعت نکرده بازعلیخان تمرد ورزید وامیر محمد یعقوبخان از عرض سر دار صفدر علیخان سید محمد سعید خان حاکم غزنین را فرمان کرد که لشکر وتوپخانه غزنین را مأمور داشته باز علیخانرا تنبیه وتهدید نماید و اوچند بیرق پیاده ساخلو مقیم غزنین را با چهار ضرب توپ قاطری و سواره و پیاده طوائف وردك و تاجيك ومحمد خواجه و چهاردسته و جیغتوی غزنین و خوانین طوائف مذکوره بسر کردگی میرزا احمد علیخان مأمور کرده در کوه میلور لشکر پادشاهی با باز علیخان و همرا هانش که سد راه شد ه بود دوچار گشته و يك روز و شب آلات قتال بروی کار بوده چندین از جانین مقتول ومجروح شدند و در پایان کار باز علیخان با همراهانش پشت بجنك داده از راه هزیمت داخل قلعه خودش که باندازه کاوله رس توپ از سنگماشه دور بود شده قلعه بند گشت و لشکر پادشاهی اطراف قلعه او را گرفته پای زدو و دست نبرد او و همراهانش را بضرب گلوله توپ وتفنك بریست تا که نجف علیخان برادر بازعلیخان برزبروج از ضرب گلوله تفنك كشته گشت نامبرده امان جان خواسته خود را بازنان و فرزندان و برادر زادگان و نوکران تسلیم میرزا احمد علیخان کرد و او همه را جل وظل داده در قلعه جنگلک کلمشانخان جايداد و خود بازعلیخانرا در غزنین اورده حاکم آنجا محبوسش نگاهداشت
ذکر ورود کیوناری در کابل وکشته شدنش
و در خلال احوال مذکوره مرض و با در کابل حادث شده جم غفیری از برنا و پیرهلاك گردیده چون مرض مذکور تخفیف کرد سرلیوی کیو ناری بقرار معاهده گندمك وتأیید الفت از راه کرم در ماه رجب سال ۱۲۹٦ هزار ودوصدر نودوشش وارد کابل کشته سردار عبد الله خان بن سردار سلطان احمدخان مرحوم باهر امیر محمد یعقوبخان پذیره اش کرده در بالا حصار بسرای امیر محمد اعظم خان مرحوم فرود آورده منزل داد واو درانجا اقامت گزیده در روزهای بار عام شرف سلام حاصل میکرد و در باقی ایام بگردش عادی خویش بروز بسر میبرد تا که روز شانزدهم ماه رمضان سال مذکور امیر محمد یعقوبخان داؤدشاه خان سپهسالار را که درین وقت از برس حساب او با مرپادشاهی حواله نائب نور محمد خان و محمد رحیم خان برادر او بود امر کرد که سپاه نظام را دو ماهه تنخواه بدهد واو از درد حسابدادن خویش و با تحريك والده ماجده شهزاده عبدالله جان ولیعهد مرحوم که سه هزار طلای مسكوك باو داده و ترغیب کرده بود که برعم امیر محمد یعقوب خان سپاه را بفتنه بر انگیزد بهر حال افسران سپاه را تعلیم برنگرفتن دوماهه تنخواه واستدعای زیادت آنرا از کیو ناری القا کرده بدادن مواجب دوماهه پرداخت و چون خود او فوج را اغوا کرده بود سپاهیان نظام از گرفتن تنخواه دوماهه سرباز زده خواهش زیادت کردند و سپه سالار از دادن وجه اضافه بر دو ماهه انکار نموده سپاهیان بآواز بلند گفتند که از کیوناری بطریق استدعای خود تنخواه خواهیم گرفتن این را گفته روی بسوی منزل کیوناری نهادند و اوازولوله و آشوب سپاهیان و رو نهادن ایشان بجانب منزلش بدون اینکه تحقیق وتفتيش حال نماید خاپخانه بکشاد دادن تفنگ پرداخته چند تن را بضرب گلوله هلاك ساخت و از مشاهده این حالت چشم سپاهیان را از خشم خون گرفته بیباکانه بفرود خانه پادشاهی ریخته آلات حرب برداشته بمنزل کیوناری تاختند وامیر محمد یعقوب خان آگاه گشته داؤد شاه خان سپه سالار را کس فرستاده امر کرد که رفع فتنه کنند واو كه محرك اين امر بود از راه دفع تهمت ظاهری داخل فوج شده لت و کوب خورده از میان بلوائیان بیرون شد و سپاهیان رو بمنزل کیوناری نهاده میر اخور آقا جانخان از باز نگشتن و یورش بردن ایشان بالای کیوناری امیر محمد یعقوب خان را که در اندرون حرمسرا بود خبر داد واو خواست که برخاسته
ذکر تنبیه باز علی خان جاغوری
ذکر ورود کیوناری در کابل و کشته شدنش


(۳۴۳)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت امیر محمد یعقوب خان ) ( سراج التواریخ )
شورشیا را از فتنه باز دارد اما سردار یحیی خان با پدرش سردار محمد یوسف خان چون کار را از اصلاح گذشته دیدند مانع گشته نگذاشتند که بمخالفت فوج گراید تا آسیبی از بلوائیان نبیند خلاصه کیوناری از هجوم و ازدحام سپاهیان هراسان گردیده بکشاد دادن تفنگ پرداخت و بسیار تن را بخاک هلاك انداخته آخر الامر نفت بخانه نشیمنش ریخته خود و خانه و همراهانش را آتش زده بسوخت و از نجابت همراهانش یکی بحمام آن خانه درآمده بسیار تن از سپاهیان را بضرب گلوله تفنگ ازپا درآورد تا که دستگیر شده کشته گشت و ازین حادثه پرهائله جلال الدین خان بن سمندر خان توخی در کرم رفته بفرنگیان خبر داد و جنرال سرفرید رك را برتس با افواجیکه در کرم بود بپیمانه راه کابل بر گرفته وارد موضع خوشی شد
ذکر رسول فرستادن امیر محمد یعقوب خان از راه عذر خواهی نزد انګلیسان
* ذکر رسول فرستادن امیر محمد یعقوب خان *
( نزد انگلیسان و عذر خواستن و رفتن خود او و گرفتار شدنش )
وامیر محمد یعقوب خان از صدور این واقعه دل خراش جان گزاً مضطرب گشته داؤد شاه خان سپهسالار را که هنوز خبر نداشت که این آتش افروخته اوست بامیرزا حبیب الله خان مستوفی و ملا شاه محمد وزیر دول خارجه از راه عذر خواهی در خوشی نزد انگلیسان فرستاده پیام داد که حادثه قتل کیوناری از بلوای فوج بوده که آتش افروخته سپاه بسی امارت و کار پردازان پایه سریر سلطنت منطق نگردیده شد هرچه شد اکنون بواسطه رشته دوستی و وثاق معاهده که در بین است میباید حمل این قضیه را بر دولت نکرده راه نقض میثاق نه پیمایند و در همانجا توقف نموده بعمادات نگرایند تا بانی فتنه و باعث مفسده معلوم و محقق گردد بعد برضای جانبین مطابق قانون سیاسی مجرمان را سزا و جزا داده آید و انگلیسان ازین پیام امیر محمد یعقوب خان از راه پیمودن بسوی کابل عنان باز نکشیده در خوشی درنگ کردند تا بر وفق پیام امیر محمد یعقوب خان بوجه صواب کار را انجام دهند که نقصی بروی کار نیاید و مقارن اینحال سردار ولی محمد خان بتمنای امارت جمع کثیری از سر داران و بزرگان کابل را در قلعه خود که حال موسوم بباغتاب باغست انجمن ساخته از راه پذیرائی اردوی انگلیس وارد خوشی شد که قتل کیوناری را منسوب بامیر محمد یعقوب خان کرده روی دل انگلیسان را در خصوص امارت افغانستان بجانب خود کند چنانچه هر چه خواست بانگلیسان گفته ایشانرا از امیر محمد یعقوب خان تخویف و تحذیر زیاد کرد و امیر محمد یعقوب خان از رفتن او در لشکرگاه انگلیس در وسواس افتاده معطل بمراجعت فرستادگانش نکرده از راه بی تأملی بنابر بهانه مهمانی در باغ بینی حصار امیر شیر علی خان مرحوم رفته از انجا در شب راه عسکر گاه انگلیس برگرفته چون نزديك اردو رسید فرستادگان خودش خبر یافته پیاده آمدند که ازین آمدن بیرون از تدبیر گرفتار غل و زنجیر خواهی شد واگر می توانی راه مراجعت برگیر که مبادا گرفتار ادبار شوی و او چون نزديك رسیده وانگلیسان آگاه شده بودند نتوانست که باز گردد چنانچه سپاه انگلیس بامر جنرال سرفرید رك را برتس پذیره اش کرده با عزاز واکرام در میان فوج نظام فرود نمودند و چون سردار ولی محمد خان روی دل افسران دولت بریطانیه را ازو گردانیده بود فوراً از پیادگان نظام محافظ بدورش نگاشته از خوشی او را نظر بند آسایابخود برداشته رایت کوچ بجانب کابل افراشتند و مردم کابل واطراف قریه آن از گرفتار شدن امیر محمد یعقوب خان آگاه گشته احرام جهاد ببستند .
ذکر محاربه چهار آسیا
* ذکر محاربه چهار آسیا و مغلوب شدن غازیان *
وغازیان فوج فوج و دسته دسته بیرقهای سرخ و سفید بربسته از پی همراه لهو کرد برگرفتند و در تلال چهل سنك توشته با سپاه انگلیس ملاقی گشته نائره حرب شعله ور شده بازار کار زار رواج گرفت و دلیران هر دو گروه بنشیب و فراز کوه یکدیگر را هدف گلوله جان ستان ساخته فراوان تن بخاك هلاك انداختند و آخر الامر گروه اسلام را از کثرت بم باری اتواب انگلیسان پای ثبات و استواری لغزیده از راه هزیمت داخل کابل شدند و سپاه انگلیس منصوراً در بینی حصار فر و کش کرده درین روز جنرال محمد جانخان باسمه فوج پیاده و توپخانه از جلال آباد بکاماس امیر محمد یعقوب خان جهت مدافعه


(٣٥٤)

(جلد دوم) (ذکر وقائع عهد امارت امیر محمد یعقوب خان) (سراج التواریخ)

اشرار کوهستان در آنجا اقامت و قرار داشت وارد شیر پور گردید و روز دیگر بزیر کوه آسمائی بر شده انگلیسان نیز از
راه قلعه هوشمند خان بفراز کوه شیر دروازه برآمده جانبین از فراز هردو جبل یکدیگر را هدف گلوله توپ ساخته
روز را بگشاد دادن وگلوله انداختن توپ بسر بردند و جنرال محمد جان خان با افواج وا توامیکه در زیر فرمان داشت
کوه آسمائی را فرو گذاشته در شب راه غزنپن برداشته در موضع مرغ گیران فرود گفت و انگلیسان چیزی
از پیاده نظام را با توپخانه بفراز جبل شیر دروازه که مشرف بر عمارات شهر و بالا حصار است گذاشته او ردو را
از بیتی حصار کوچدانده بزیر تل مرنجان فرود گاه قرار دادند و خیمه امیر محمد یعقوب خانرا در دامنه تل مذکور
بکنار هندو سوزان برپای داشته محافظ بدورش کاشتند و صبح روز دیگر نصف سواره و پیاده نظام را بمحافظت
لشکر گاه در تل مرنجان گذاشته نیم دیگر راه تعاقب جنرال محمد جان خان را برداشته بدامنه کوه قرق باهم در
آویخته از جانبین خونها ریخته گشت و تا غروب آفتاب هنگامه پیکار برقرار و استوار مانده در پایان کار سپاه انگلیس
پشت بجنگ داده رو بلشکر گاه خویش نهادند و جنرال محمد جان خان بعزم انجمن کردن غزنه داخل قوم وردک
شد و در نیحال بعضی از دوستان سپهسالار حسین علیخان که امیر محمد یعقوب خانش در زندان انداخته بود نزد او
شده تکلیف بیرون شدن از زندانش کرد و او بدون امر و اجازه امیر محمد یعقوب خان از زندان برنیامد تا که
اقوام خودش پاس والده امیر محمد یعقوب خان او را از محبس بیرون کشیدید و بپالو بدرب حرمسرای امیر
محمد یعقوب خان رفته بمحافظت و کشك حرم محترم شاهی که درین وقت بجز او که از زندان برامده و بخانه
خویش نشده بدروازه سرای اهل بیت شاهی رفت دیگر احدی نبود بمالومش بپاسداری پرداخت و بحراست حرم
محترم ولیعمتش روز بسر می برد تا که امیر محمد یعقوب خان امر کرده برد گیان مشکوی سلطنت را از بالاحصار
در باغ علیمردان خان بخانه سردار یحیی خان نقل داد بعد ازان نیز ترك خانه وعیال و مال ومنال خویش کرده
خیمه خود را بپهلوی خیمه امیر محمد یعقوب خان برپای نموده با او دريك زورق دریای ابتلا نشست و روز دیگر
چند تن از صاحبان انگلیس داخل بالاحصار شده قتلگاه کیوناری را با نشیمن گاه امیر محمد یعقوب خان مساحت
و پیمایش کرده بلشکر گاه باز گشتند و امیر محمد یعقوبخان را پیام دادند که در فلان روز افسران انگلیسیه داخل
بالا حصار میشوند شما نیز در آنجا حاضر شوید که در باب بالا حصار چیزی گفته وقرار داده خواهد شد
و او ازین امر متوهم گشت که مبادا آسیبی بماند حالش سازند چنانچه یکروز قبل از روز موعود با محمد موسی
خان پسرش از کنار هندو سوزان که خیمه و سرا پردهش بود بفراز تل مرنجان نزد انگلیسان شده خود او از
امارت و پسرش از ولایت عهد استعفاء کردند و انگلیسان از انجا کوچ داده خود او را با خود برداشته در شیر پور
درامده لشکرگاه قرار دادند و محبوس محروسش ساخته محکم نگاهداشتند و پسرش را از سبب خوردسالی وا گذاشته
باشراق حرم محترمش در حرمسرا جای زیستن دادند

ذکر متحد شدن سردار شیر علیخان با انگلیسان

ذکر متحد شدن سردار شیر علیخان با انگلیسان
و سپاه انگلیس که وارد قندهار شده بودند در خلال احوال مذکوره تا حدود شاه جوی تکاپوی نموده
افاغنه آن حدود با ایشان در اویخته بسیار تن را خون بریخته در پایان کار صاحب جان خان بن میراحمد خان توخی
بیکسدو نود و دو تن دلیران افغان باشمشیر آخته قلب گاه سپاه انگلیس تاخته جان بتمنای وصال جانان باختند
و از آنجمله پیر محمد خان بن معاذ الله خان نبیره مرتضی خان دست راستش از ضرب تیغ سواره نظام انگلیس قطع
(۱) منکر یعنی نایاب گردیده سیزده زخم منکر (۱) نیز برداشت و از لشکر انگلیس نیز بسیار تن کشته گشته جانب قندهار باز گشته و شبرالست
که طرف غزنین رهسپار شود و چون وارد قندهار شدند سردار شیر علیخان قندهاری که از حضور امیر محمد
یعقوبخان مامور حکومت آنجا گردیده بود نیز وارد گشته با استیو ارت و غیره سران سپاه انگلیس طریق مراوده
و راه معاهده پیش گرفته با انگلیسان قرار داد که قندهار را فرو نگذاشته اقامه دائمی ورزند و حکومتش را بتیابه
سند وغیره ولایات هند که تفویض نواب هپولايت بود مفوض دارند و انگلیسان او را بخطاب والی زبان زد نموده


(٣٥٥)
(جلد دوم) (ذکر وقائع عهد امارت امیر محمد یعقوب خان) (سراج التواریخ)

پسوادیدش در اجرای کار پرداخته واو بایاات قندهار اقامت ورزیده بطمع پشت رود و فراه نیز افتاد چنانچه عموم سران سپاه انگلیس خصوص استیوارت را از سردار محمد یوسف خان حاکم پشت رود تخویف و تحذیر کرده بطلبیدن قندهارش تحریض و ترغیب نمود که اگر در انجا باشد باتفاق سردار محمد ایوب خان که در هراتست فتنه برانگیزند و او گفتار سردار شیرعلیخان را وقعی نگذاشته خارج از درجه اعتبار دانست تا که خودش مخالفت و نامهای پی در پی برای ملکان و رعایای پشت رود فرستاده اغوا نمودن آغاز نهاد که بر سردار محمد یوسف خان بشورند و آخرالامر بنامه اکتفا نکرده تاج محمد خان بن یحیی خان فوفل زائی را از قندهار در پشت رود نزد سردار محمد یوسف خان فرستاده تعلیقش کرد که او را بتکلیف آمدن قندهار کند و هر گاه سرباز زده نیاید مردم آنجا را بحیله بمخالفتش برانگیزد و سردار محمد یوسف خان از کید او آگاه گشته قبل از اینکه نائره فساد شعله ور گردد از پشت رود برخواسته وارد قندهار شد و از ورود او چون سردار شیر علیخان انگلیسا نرا ازوی بیم و خوف نشان داده بود گفتار او را نسبت بسردار محمد یوسف خان آلوده بغرض دانسته تکلیف مراجعت پشت رودش نمودند و او از باز گشتن در پشت رود سرباز زده گفت که اگرچه سردار شیرعلیخان باهلیت وقومی قرابت تامه بخاندان شاهی دارد امادرا،مور سلطنت او را حق مداخله و مشارکتی نبوده و نیست بلکه همیشه خادم دولت و رهسپار ملازمت بوده است و اکنونیکه شمایانار کان سپاه انگلیس اورا بزرگ و از خاندان سلطنت پنداشته با یالت قندهار برحال داشته اید و بصلاح و صوابدید او کار مملکت راست میکنید بودن خودرا در قندهار و پشت رود دشوار و ناسزا وار میدانم و ازین قبیل سخنان گفته انگلیسان را سا کت ساخته با سی سوار از قندهار رهسپار شده وارد دارالسلطنه کابل شد

ذکر خراب کردن انگلیسان بالاحصار را
و فرستادن امیر محمد یعقوب خان را در هند

و در خلال احوال مذکوره از سبب قتل کیو ناری که در بالاحصار وقوع یافته بود انگلیسان عزم خراب نمودن آنرا جزم کرده مردم سکنه آنرا که اکثر از قوم عرب بودند جهت حمل و نقل مال و اسباب و متاع ایشان دو روز مهلت دادند و در عرصه ایندو روز قلیل و کثیری از اموال منقولی خود را کشیده و اکثر همچنان برجا مانده بود که انگلیسان دست تخریب کشوده تمام عمارات آنرا خراب کرده چوبهایش را در شیرپور برده بتصرف چهاونی نظام که جدید در وسط شیرپور احداث کرده بودند رسانیدند و امیر محمد یعقوب خا رادر ماه ذیحجه سال ١٢٩٦ هزار و دویست و نود وشش هجری بمحافظت هرچه تمامتر از شیرپور کشیده یکفوج پیاده ویکفوج سواره نظام با او مامور کرده روانه دیره دونش نمودند و هر دو فوج محافظ او منزل بمنزل تبدیل یافته تا که در پشاورش رسانیده از انجا در موضع مذ کورش برده نظربند نگاهداشتند و همدرین هنگام بلک از روز ورود سپاه انگلیس در شیر پور حکم قتل فوج پیاده اردلی وغیره را که در قتل کیو ناری اقدام نموده بودند اصدار فرموده قرار دادند که هر که یکتن از مردم بلوائیان وقاتلان کیو ناری را گرفته نزد بزرگان انگلیس آورد پنجاه روپیه چهره شاهی از جانب دولت انعام باو عنایت میشود چنانچه بعضی مردم جاهل بطمع پنجاه روپیه بسیار کس را بانگلیسان نشان داده بشهادت رسانیدند واز جمله جنرال خسرو خان کافری الاصل جدید الاسلام و محمد اسلم خان کوتوال وسلطان عزیز خان بن نواب محمد زمان خان بکشیدن طناب درجه رفیعه شهادت یافتند و مقارن اینحال آتش بقور خانه پادشاهی که در بالاحصار بود افتاده تمام بسوخت و مردم شهر بسیار اسلحه سلطنتی را از قبیل تفنك وتفنگچه وغیره بتاراج مالك شدند وازصدمه آتش افتادن در باروت و فیوز سنگی برجسته به بیرق نشان دولت انگلیس که بفر از دروازه شاه شهید نصب کرده بودند رسیده بشکست

وقایع سال هزار و دویست و نود و هفت هجری

جنرال محمد جان خان که چندی قبل ازین چنانچه مذ کور گشت پس از محاربه موضع مرغ گیران بعزم فراهـم نمودن لشکر افواجی داخل قوم وردك شده بود مردم را تحریض و ترغیب غزا و جهاد کرده وارد غزنین

ذکر خراب کردن انگلیسان بالاحصار کابل را
وقایع سنه ١٢٩٧ هجری


(٣٥٦)
( جلد دوم ) ( ذکر فتنه وشور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواريخ )
شد و درانجا باتفاق ملا دين محمد معروف به محمد مشکین مشك عالم اندرى وملا عبدالغفور لنگری وغیره علماء وفضلاء
و بزرکان خلق انبوهی از طوائف وردك واندری و تره کی وسلیمان خیل و دفتری و جدران و خواجه و تاجيك انجمن کرده
در ماه محرم الحرام سنه ١٢٩٧ از غزنین احرام جهاد بسته چون وارد منزل شیخ آباد شدند افسران لشکر انگلیس
آگاه کشته سرفريدرك رابرتس نصف سپاه را بسر کردکی جنرال مکفرسن و سردار محمد حسن خان بن امیر
کبیر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مرحوم در کاریز میر فرستاد که در وقت داخل شدن غازیان بیعار و هی از
راه دوده مست و موضع چهل تن برایشان بتازند و پاره از نصف دیگر را بسالاری جنرال بيكر وسردار عبدالله
خان بن سردار سلطان احمدخان مغفور مامور چهار آسیا کرد که از راه آب بازك قفای غازیان راه بر گرفته وارد
میدان شوند تا در هنگام ورود غازیان در چهار دهی ایشان از قفا وسپاه مأموره کاریز میر از پهلو و خودش با
بقیه سپاه از پیش رو بر غازیان تاخته شاهد مقصود بکنار آرند چنانچه خودش با جنرال هلس واند كي از سواره
نظام و دو ضرب توپ در قریه انجی باغبانان رفته و معدودی از سپاه را در شیر پور بمحافظت بنه ولشکر گاه
گذاشت و از انجی باغبانان تا دامن کوه قرق و مرغ گیران راه چیده هر يك از قله کوه آسمانی وشهر دروازه
را بصد تن از پیاده نظام و توپ باهم استحکام کرده در همه مواضع مستعد و آماده پیکار نشستند تا که جنرال
محمد جان خان با جمعیت خویش پیشتر از ملا مشك عالم وارد قلعۀ قاضی شده بامر فريدرك رابرتس و همراهانش
در آویخت و او بامید افواج مأموره کاریز میر و چهار آسیا که از راه آب بازك و موضع دوده مست مأمور
میدان شده بود دلیرانه در جنك اقدام کرده بازار کار زار را رواج داد و در عین گیر و دار سپاه مأموره کاریز
میر که میبایست برطبق اندیشه وتدبير او بسروقتش میرسید از قضا باعترای فرزه و پغمان که بسر کردکی برادر
پرویز شاه خان رهسپار كمك غازیان بودند دوچار گشته و گرفتار پیکار شده از رسیدن بسر وقت سر فريدرك را
برتسی باز ماندند و همچنین سپاه راه آب بازک نیز از سبب بعد مسافت نتوانست که در وقت گیر ودار رسیده
باو یار و مدد کار شود بنابران تاب دست غازیان نیاورده پشت بمحار به نهاده از راه شکست روی بسوی شهر
و شیر پور نهاد و غازیان عنان از تعاقبش باز نکشیده بسیاری از همراهانش را از دم تیغ گذرانیدند چنانچه از
تمام سوارۀ نظام که با او همعنان بودند سه مزنك چهل سوار با خودش باقیمانده دیگران همه کشته شدند و با همان چهل
سواره نظام از هیبت غازیان که در عقبش سر گرم تاخت و تاز بودند سراسیمه داخل ده مزنگ شد و درینوقت
که دست از جان شسته بود چهار صد تن از فوج پیاده که از جهت محافظت بندوا غروق از شیر پور باو رده ماونٹ او شده
بودند در ده مزنك با ورسیده روح بقالبش دمید و پیادگان مذکور در بامهای خانهای مردم ده مزبور برشده بتفك غاز يا نرا
از در آمدن بده مزنگ باز داشتند ومقارن اینحال سردار ولی محمد خان که با جمعی از سوار و پیاده خاصه دار ودو
ضرب توپ بعزم رفتن ترکستان با امر انگلیسان در میدان کنار ده مزنك خیمه زده بود از راه یاری انگلیسان
غازیانرا از پشته کنار شمالی ده مذکور هدف گلوله توپ آتشبار ساخته از تاخت تار وسط ده مزنك وقلعة حاجي
يوسف بضرب گلوله توپ براند و خاصه داران خود سردار ولی محمد خان از مشاهده یاری دادن او انگلیسانرا
بر آشفته خیمه و سامان سفر ترکستان او را تاراج کرده بغازیان ملحق شدند و غازیان که از ضرب گلوله اندازی
هر دو توپ سردار ولی محمد خان روی از ده مزنك بر تافته بودند جانب واصل آباد وجنكلِك راه بر گرفته و پیادگان
فوج نظام از ده مزنگ بیرون شده از کنار رود خانه بجانب غازیان تفنك کشاد داده همچنان حرب کنان جانب
شهر وشیر پور بازگشتند و در خلال این قتال وجدال سپاهیکه با دلیران فرزه و پغمان و برادر پرویز شاه خان گرفتار
پیکار شده بودند جنگ کنان از جنك غازیان برجسته در حدود قلعۀ قاضی و قلعه سلطان احمد خان دوچار
غازیانیکه باملا ( مشك عالم ) همراه بودند شده با هم در آویختند و فراوان خونها ریخته در پایان کار انگلیسان پشت
مجنك داده از راه قرغه رو بده مزنك نهادند وبامر سرفريدرك را برتس از بیم همله و یورش غازیان یکشبانه روز را
در ده مزنك بسر برده بعد وارد شیرپور شدند ولشكر مأموره راه آب بازك نیز وارد میدان گردیده غازیانرا چیره
دست دیده از قفای دیگران شباشب در شیرپور فرود گشتند و ملا مشک عالم با غزاة ظفر توام از راه قلعه میرغضب


( ٣٥٧ )
( جلد دوم ) ( ذکر شور و شور ایام فتور افغانستان ) ( سراج التواریخ )
و افشار تپه رهسپار گشته در هندکی حال موسوم بچهل ستون و ده دانا و چنگلك و واصل آباد و غیره بجنرال محمد
جانخان و همراهان او پیوستند و روز دیگر تمامت مردم چاردهی بغازیان شجاعت نشان بكوه تخت شاه بر شده انگلیسان
دوصد تن از پیادگان نظام را با دو ضرب توپ باقامه بوزه وسط مقبره پادشاه و واصل آباد مأمور کردند که اگر
بقیه غازیان از راه گذرگاه روی بسوی شهر نهند ایشان سنگر بر افراشته بمدافعه گرایند چنانچه اینان از آنجا
و محافظین اقامه گزین قله کوه شیر دروازه که با دو ضرب توپ درینجا جای داشتند از طلوع آفتاب تا وقت عصر
غازیان فراز جبل تخت شاه و دامنه آن را هدف غلوله ابواب ساخته کاری از پیش نبردند و غزاة را از فراز
کوه فرود کردن نتوانستند چنانچه هم آهنگه فرنگیان از راه کرده مشهود بمزار حضرت خضر علیه السلام
روی یورش بسوی تخت شاه مینها دند از ضرب گلوله تفنك غازیان يكايك از پادر آمده مابقی جانب اقامت گاه خود
مراجعت میکردند و فردای اینروز غازیان علاقه لهو گرد از راه موسی وارد بینی حصار گشته تمام کوه را از آنجا
تا قله جبل تخت شاه فرا گرفتند و انگلیسان از شیرپور بآهنگ جنگ راه بینی حصار برگرفتند و از کنار جنى قلعة
هوشمند خان وقلعه هندو و جنب دیوار بالاحصار تا حد بينی حصار تمام فرو گرفته غازیانرا آماج گلوله تفنك
و توپ و خمپاره ساخته از فراز کوه پراکنده نمودند و سیزده تن از غازیانرا که در قلعه هندو برای امری
در شده بودند دستگیر نموده همه را یکجا از دم تیغ گذرانیدند که اکنون در جنب شرقی قلعه هندو و در
زير يك قبه مدفون و غريق بحر رحمت حی بیچونند

ذکر محاربه تپه مرنجان و کوه آسمائی
( و شهید شدن محمد عثمان خان )
چون انگلیسان غازیانرا پراکنده ساخته و برگشتگان هم سیزده تن شهدا خان ستم انداخته و قلعه هندورا
آتش زده بسوختند راه مراجعت جانب شیرپور برگرفتند و در قرب تپه مرنجان جمعی از مردم تره خیل و غیره
که بعزم غزا راه بر گرفته بفراز تپه مرنجان رسیده بودند بسپاه انگلیس دلیرانه حمله کرده شورش بزرك در تمام
لشکر انداخته بسیار تن را از انگلیسان بضرب شمشير و گلوله تفنك هلاك ساختند و در پایان کار چون اندک بودند
از راه فرار داخل قلعه احمد خان شدند و سپاه انگلیس وارد شیرپور شده برفع خستگی گردند و روز دیگر محمد
عثمانخان قوم صافی با مردم تکاب و نجراب بسرعت و شتاب از گرد راه وارد کابل شده در وقت طلوع آفتاب روی
جهاد بفر از کوه آسمائی نهاده پیاده نظام را که با دو ضرب توپ قله کوه اقامه داشت از پیش برداشته پراکنده
ساخت و چندتن از پیادگان نظام را که بفراز کوه اقامت داشتند مقتول و مجروح نموده تمامت فراز و نشيب وقلة
کوه را متصرف گشته مردانه وار و استوار بعزم رزم جای گزید و مقارن ایحال در اقواه سمر گشت که جنرال
غلام حیدر خان چرخی با دلیران رجال محال چرخ و خوست و کرديز و غيره راه نزديك كرده است که وارد کابل شود
و انگلیسان از بیم جان پاره از سپاه نظام را با توپخانه جهت انسداد راه او که نگذارد داخل شهر و شیرپور شود
از حد مرادخان تا ریکا خانه و دروازه لاهوری و زندان با نان و تل مرنجان مأمور کرده با صفوف آراسته ایستادند
و همچنین جمعی دیگر را از باغ امیر شیر علی خان مرحوم حال موسوم بحرم باغ تا باغ محمد عثمانخان و کنار ده افغانان
وباغ عالم گنج و در وازه خرچ گیری بدور کوه آسمائی گماشتند و برخی دیگر را با دو ضرب توپ بقلعه بلند واقع
گلوله پشته که حال قور خانه دولتی در آنجاست امر ایستادن کردند و انگاه که مواضع مستعده را تمام
گرفته کار محاربه راست نمودند دست بآلات حرب برده از فراز و قله کوه شیر در وازه و قلعه بلند
محمد عثمانخان و همراهانش را که در کوه آسمائی جای گزیده بودند هدف کلوله توپ ساخته افواج مأموره
اطراف و دامنه کوه را امر بالاشدن نمودند چنانچه بازار حرب رواج گرفته شهر و کوه از گراز دود توپ وتفنك
تاريك و سياه رنك گشت و بسیار تن از جانین مقتول و مجروح شده آخر الامر اسلامیان پشت بنجات داده رو بگریز
نهادند و از انجمله خود محمد عثمانخان با هشت تن از غازیان که خوشنودی خدا ورسول را بنقد جان خریدار بودند
مردانه بکوشید و از قله کوه رو بر نتافته همچنان استوار ایستاده تا آنوقت که جان در تن و رمق در بدن داشتند

ذکر محاربه
تپۀ مرنجان
و کوه آسمائی


(٣٥٨)
(جلد دوم) (ذکر شير وشور ايام فتور افغانستان) (سراج التواريخ)
پشت بدشمن نداده بسيار تن را بکشتند تا که کشته گشته درجهٔ رفیعهٔ شهادت یافتند و درين روز چند تن از شکست یافتگان
از دست مردم مراد خانی که گرفته سپردهٔ انگلیسان می نمودند درجهٔ شهادت یافتند چنانچه موضع شهادت و مدفن ايشان
طرف شمال باغ ابراهیمیکه کابل واقع است وقبهٔ بر آن حسب الفرمان حضرت ضیاء الملةوالدين مرحوم بنـاشـده و مقامرن
اغفال که هنوز نائرهٔ قتال و جدال خاموش نگشته و مردان کارگزار پیکار جوید جنرال محمد جانخان که با انبوهی
از غازیان در قلاع چهاردهی جای گزیده بود از صدای توپ وتفنك جنك از راه مدافعه در میدان میان مزار شاه مردان
و قلعهٔ علی آباد انجمن گشته رویبدان کارزار نهادند و با آنکه تمامت مواضع مستعده چون قلهٔ کوه آسمائی وفراز
جبل شیر دروازه و غیره در تصرف سپاه دولت انگلیس بود وقورخانه و اسلحهٔ دولتی نیز با خود داشت غزاة شجاعت
سمات با آنکه آلات حرب چنانچه باید و در مقابل سپاه دولت بکار آید نداشتند بياری صاحب دین و تائید حضرت
جهان آفرین دلیرانه حمله کرده انگلیسانرا از پیش برداشتند و انواب دولتی را متصرف شده الاکوه شیر دروازه
دیگر همه مواضع را از وجود ایشان تهی ساخته همه را داخل شیرپور نموده محصور ساختند ودرين جنك زنان
سال خوردهٔ اسلام نیز حاضر و بیرق جهاد بدوش بودند و کوششهای مردانه کرده بعضی زخمدار وبرخی کشته
شدند وفوجیکه از انگلیسان بقلهٔ کوه شیر دروازه اقامه داشتند در نزدیکی شب احمال و اثقال و بار گیر خود را
گذاشته از کوه فرود شدند و در باغ عالم گنج ودامنهٔ کوه آسمائی رسیده از حملهٔ غازیان که در فراز و نشیب کوه
(١) سدید راست ودرست ومحكم و استوار
بودند رنج و تعب بسیار دیده و مقتول و مجروح شده اندکی جان بسلامت کشیده در شیرپور بمحصورين پیوستند
بعد تمامت سپاه انگلیس در شیرپور گرفتار تنگنای انحصار شده شب را از بیم جان تخفته درختان باغهای را
که در قرب وجوار شیر پور بودند قطع کرده جانب شمال آنرا که دیوار نداشت از چوب وخاك سنگر سديد (١)
افراشتند و بدان نيز اكتفا نکرده تمام اطراف بیرون دیوار حصار و سنگر را از سیم آهنین خاردار بقدر دو گز
عريض ومشبك بافته نیم ذرع بلندتر از زمین استوار ساختند که اگر غزاة شبيخون زنند پای ای ایشان در شبکهای
سیم خاردار رفته گرفتار و از خارهای آهنین زخمدار گردیده کاری از پیش نبرند
ذکر تاراج کردن غازیان خانهای سرداران کابل را
ذکر تاراج کردن غازیان خانهای سرداران کابل را
و غازیان با وجود حصول اين فتح بزرك مراوده واتحاد بعضی از سرداران چون سردار ولی محمد خان و سردار
محمد حسن خان و غیره بزر کارا بهانه ساخته از راه تاراج داخل شهر شده اکثر خانهای سرداران و بزرگان را
غارت کردند و در هیج چیز صرفه نموده حتی لباس زنان را بیغما بردند و مردم سکنهٔ شهر از هندو و مسلمان که
از خوف تاراج کردن غازیان و بیم اینکه در روز کشته شدن محمد عثمان خان و شکست یافتن غزاة تکاب ونحراب
هلس بنام انگلیس که حاکم شهر بود اعلان کرده بود که هر که احد و افراد غزاة را در خانه خود پنهان نمايد وظاهر
شود ضبط و تاراج و گرفتار زنجیر عتاب میگردد همگنان در چنداول در آمده بخانهای مردم قزلباش پناه گزیده
بودند از دست برد وتاراج غازیان ایمن مانده اکثر آنانیکه در شهر بود تاراج شدند وازین امر سپاه انگلیس را
آسودگی و فرصت دست داده با جنرال محمد جان خان ابواب مراوده بگشودند و همدر عصر روز فتح جنرال غلام
حیدر خان چرخی با غازیانیکه همراه داشت در رسیده باندرون بالا حصار جای گزید و از بختی انگلیسان زیاده تر خائف
گشته بموالا کی جنرال محمد جان خانرا فریب داده در شب نهم ماه محرم سال ١٢٩٧ هزار ودوصـد و نود و هفت
هجری که از غرهٔ آن تا این شب بازار قتال رواج داشت شصت هزار روپیهٔ کلدار باو داده قرار دادند که غازیان را
از کابل پراگنده کند و او این امر را از دیگر بزرگان نهان داشته با مدافعان باتفاق همهٔ غازیان روی یورش بشیر پور
نهاد و در ظاهر کشش و کوششی کرده در باطن کار راه فرار پیش گرفت واز روبرتافتن او و همراهانش دیگر غازیان
نیز پشت بجنك داده رو بپراگنده شدن نهادند و انگلیسان دست یافته بسیاری از باز ماند گان ایشان را دستگیر
کرده بقتل رسانیدند و اگر این دو روئی درمیان غزاة واقع نمیشد سپاه انگلیس بمثابهٔ واقعهٔ سال ١٢٥٧ هزار
و دویست و پنجاه وهفت هجری همه هلاك و برباد و نیست و پست میشدند اما افسوس که ونفعه مذ کوره بغازیان روی
داده لشکر انگلیس فتح یاب گردیده و آسوده خاطر شده سردار ولی محمد خانرا که در معارك ومهالك باانگلیسان
یار و مدد کار بود بحکومت کابل بگماشته خود ایشان بامور مملکت داری پرداخته کار سرك و خيابانهای اطراف شهر


( ۳٥۹ )
( جلد دوم ) ( ذکر شروشوز ایام عبور افغانستان ) ( سراج التواريخ )

وشير پور را جازی ساخته بفراز قلعه كوه شير در وازه و كوه آسمائی وتل مرنجان قلاع محكم ديوار و مستحده
بروج جداكانه مستحكم بنياد نهاده آباد کردند و خزانه امير شير عليخان را تمام صرف اینگونه کارها نموده طلای
مسكوك بكمثقاله خزانه را عوض پنج و هفت روپیه کابلی و روپیه کابلی را معادل روپیه کله دار خود ایشان
بمزدوران و كار يكران میدادند
ذکر فتنه انگیختن كرنيل ولی الله خان
( در غزنین بتعليم انكليسان )
وانكليسان در اوایل ورود ايشان بكابل كرنيل ولی الله خان قوم تاجیك را بمزده و نوید عطای زر در غزنین
فرستادند که بهر حیله ووسیله که بتواند مخالفت و عداوت در بین افغان و هزاره غزنین اندازد تامردم افغان
كرفتار پيكار شده از راه غزا و جهاد وارد کابل نشوند چنانچه او وارد غزنین شده خواست که نخست مردم
تاجیک را از راه قومی خویش که بانگلیسان نوید اطاعت آن قوم را داده و بذمه خود نهاده بود اغوا کرده
بعد با ضلال مردم هزاره پردازد اما عبدالقادر خان بن محمود خان بزرك ورئيس قوم تاجيك كه پس از آمدن
سيد محمد سعيد خان حاكم در وقت كرفتار شدن امير محمد یعقوب خان بكابل داخل غزنین شده حکومت میکرد
كرنيل ولى الله خان را مانع شده نگذاشت که داخل شهر غزنین شود پس ناچار در قلعه شاه علی اکبر رفته
اقامت كزید وسيد محمد تقی شاه را از طرف کار گذاران انگلیس نوید بزرگی داده مکتوبی را که از انگلیسان
در باب آنکه که او بکند و هر که را تصدیق خدمت بدهد در نزد کارداران دولت انگلیس مربوط و منظور باشد
باو بازداشته اغوا کرد و بتوسط او بدر كان طوائف هزاره چون غلام حسین خان بن كلستان خان قوم محمد
خواجه و نور محمد خان برادرزاده او و مرتضی خان بن غلام رضاخان و غلام محمد خان بن رجب عليخان قوم جیغتو
و ميرفتح خان هزاره بهسود وملك غلام رضاوك ملك عباس قوم علاء الدین هزاره وسيد يعقوب عن ومحمد
طاهر پسران سيد احمد سرآبی وسید محمد تقی مازغوق و غیره را بالوسات ایشان در قلعه نام برچه شاه علی اکبر
انجمن ساخته و از طرف دولت انگلیس مکتوب مذكور را نشان داده بوعدها و نویدها همه را اغوا کرده روی
تسخیر بشهر غزنين نهاد وعبدالقادر خان ایشانرا بضرب كلوله توپ از پیش رانده نگذراشت که پایه نزديك حصار كذارند
چنانچه از حدود مقلان و آهنگران قدم نتوانستند پیش گذاشت و هزارکان چندروزچپ وراست تاخت و تاز کرده کاری
از پیش نبرده راه اوطان خویش پیش كرفتند و از جمله غلام حسین خان و نور محمد خان برادرزاده اش که باسوارہ
و پیاده مردم محمد خواجه شب را در وقت محاصره غزنین بدهات مردم تاجيك و غيره بسر میبردند قلعه حاجی را
غارت کرده آخوند زاده (۱) را که صاحب آن بود کشته تمامت مال ومنالش را برداشته بخانهای خود رفتند و مقارن
این حال غازيانيك از کابل مراجعت کرده وارد غزنین شدند از راه انتقام روی بسوی کل بوری وقیاق نهاده
با قلعه سر بید بتاختند و مردم هر دو موضع دست عیال و اطفال خودرا گرفته بدون مال ومنال وازدسراپ شدند
وغازیان چندتن از مردان وزنان ایشانرا که بازمانده بودند کشته از مال ومتاع ایشان گران بار معاودت کردند
وهمچنين مردم رضافیل قوم اندری با مردم هزاره شاکی در آویخته فراوان خون یکدیکر بریختند واز بزركان
افغان ارسلاح خان اندری بواسطه سبحات بدنش دروقت کریختن از دیگران بازمانده کشته کگشت تا که پس از قتال
وجدال بسيار كل محمد خان معروف بخان آکای جلال زائی قوم اندر از راه صلح خواهی وارد شاکی شده
نزاع افغان وهزاره را بصلح فیصله نمود -
ذکر فرار کردن سردار عبدالقدوس خان
از کابل وتوجه سردار عبدالرحمن خان جانب افغانستان
ودر خلال واقعات مذكوره صدر سردار عبدالقدوس خان بن سردار سلطان محمد خان مرحوم از استیلای
دولت انگلیس در کابل شکسته خاطر شده راه فرار جانب سمرقند اختيار كرد و از آنجا باعم سردار عبدالرحمن

ذکر فتنۀ
غزنین

(۱)
اسم این
آخوند زاده
معلوم نشد

ذکر فرار
كردن سردار
عبدالقدوس
خان


(٣٦٠)
( جلد دوم )
( ذكر شر وشور ايام فتور افغانستان )
( سراج التواريخ )
خان با سردار محمد سرور خان وسردار محمد اسحق خان پسران امير محمد اعظم خان مرحوم که ذكر فرار اختيار
نمودن ايشان بجانب بلخ از پیش بشرح رفت و چنانچه بیاید روی بسوی بلخ نهاد و همدر اوقات مزبوره سردار
عبدالرحمن خان در باب مراجعتش بجانب افغانستان با امنای دولت روس گفتگوی زیاد کرده چون امير محمد يعقوب
خان که با دولت روس عهد بسته و در خصوص راه ندادن او جانب افغانستان قرار نهاده و گرفتار دولت انگليس
شده بود اجازت حاصل کرد بعد از راه خفازه تا جری که باو وعده قرض داده بود رفته دو هزار مثقال طلای
مسكوك وام گرفته وانرا نیز در خفیه علم حاصل کرد که روسیان از مهاجرت او جانب افغانستان سر گران نیستند
بلکه با جاز تیکه داده اند مشعوف و خرسندند پس با خاطر شاد و دل از قید غم آزاد رو بمنزل خویش نهاد و خدامش
را مشاهده کرد که بحالت ناامیدی گرفتار تفرس وتجسس احوال اویند و از جمه عبدالله خان کوهی را که بدروازه
منزل ایستاده بود پیش خوانده طلاها را باو داده داخل حرمسراشد و روز دیگرسه رأس اسپ گزیده خریده
عبدالله خان را امر کرد که اسباب سفر از قبیل زین ويراق واسلحه ساز کند واو در عرصه سه روز تهیه سامان
سفر سردار عبدالرحمن خان را نموده او در روز چهارم بعد از ادای نماز جمعه با تمامت آشنایانش وداع کرده
شهزادگان رفیع مکان سردار حبیب الله خان وسردار نصر الله خان واهل حرم محترم را با چندی از خدمتکاران
در تاشکند با مان خداوند جانند گذاشته رو براه نهاد و در کنار رود چيرچيك فرود شده شب را بسر برد و بامدادان
از راه شهر نو که جدید دولت روس احداث و آباد کرده است ره نورد شده چون بقرب رودخانه شهر مذکور
رسید حاکم شهرش دعوت مهمانی کرده در وقت صرف طعام از وی پرسید که دولت روس چه قدر وجه نقد
برای مصارف راه عنایت کرده است و سردار والا تبار پاسخ داد که از دولت مزبوره باجازت دادن مراجعتم
جانب افغانستان بسی خرسندم و دیگر توقعی نداشتم که بوقوع می انجامید و پس ازین مکالمه حاکم موصوف
که منصب کرنيل اعراری نیز داشت از مجلس بیرون رفته پنج هزار منات آورده پیش روی سردار رفع
مقدار نهاد واو نپذیرفته از اصرار کرنيل موصوف یکهیل تفنگچه شش لوله ويك مبل تفنك دنيا له پر برسم تحفه
از وی گرفته با مدادان با او و بعض رفقایشکه از تاشکند تا آنجا همراه آمده بودند وداع کرده راه بر گرفت و در
نصف اخیر شب وارد شهر اوراتپه گردیده بعد از توقف دوروز از انجا دریسکت نزول فرمود و پس از سه روز
از انجا رهسپار گشته چون وارد خجند شد شش روز در خانه يكي از دوستانش درنك کرده سى رأس اسب از نزد
بزرگان خجند که بسبب استیلای دولت روس از بزرگی افتاده بدکانداری وحرفه تجارت پرداخته زیست می نمودند
خریده نخست عزم خوقند کرد و از کثرت برف وشدت سرمانسخ عزم نموده بعد راه اور تپه پیش گرفته کس
با چهار هزار روپیه نزد خسر زادگانش پسران میر جهاندار شاه خان در خوقند فرستاده پیام داد که من راه اورتپه
بر گرفته ام شما با وصول مرسول دوم من آرام و آسوده بوده حرکت نکنید و پسران میرمذکور که امیر شیر علی خان
اخراجش کرده و ایشان او را کشته محبوس دولت روس شده و پس از حبس سه سال بضمانت سردار عبدالرحمن خان
از زندان رها گردیده در خوقند جای گزیده بودند از نامه و فرستاده سردار خجسته اطوار شاد خاطر شدند و خود
سردار نیکو کردار وارد منزل سیاب شده بدکانی فرود گشته اظهار کرد که یکی از افسران اسلامیه ام ودکانداران
آنها از سخن او انجمن گردیده هر کدام دوتن از همراهانش را از راه مهمانی بمقام خود بردند و يكي از آن جمله
خود سدار والا تبار را بمنزل خویش برده با مدادان با همراهانش از آنجا رهسپار گشته پس از طی دو منزل وارد
اور تپه شد و بکاروان سرائی نزول نموده هريك از مسلمانان و هندوان آنجا که منزل مناسبی داشت پیش آمده
تکلیف رفتن جای خویش کرد و او خود عذر خوات بعضی از همراهانش را بمنازل آنان فرستاد و آخر الامر
شخصی تاجریکه با او رشته محبت در میان داشت نزدش حاضر شده از راه دوستی در منزل خویشش بردوهم ازین جا
سردار محمد سرور خان و سردار محمد اسحق خان عم زادگان خود را مکتوب فرستاد که راه بلخ برگرفته بر طبق دستور
العملیکه در تاشکند بایشان داده شده است چنانچه از پیش گذشت رفتار نمایند و خودش پس از توقف
دوازده روز در اورتیه اجناس خلعتی وغیره اشیای ضروری خریده راه گذرگاه اوچی بر گرفت و از


(٢٦١)
(جلد دوم)
(ذكر شتر وشور ایام فتور افغانستان)
(سراج التواريخ)
کوه پر بر فیکه هر که از سمر قند ره نورد شود ازین جبل میباید عبور کند عزم قطع مسافت کرد و باوجودیکه آن جبل
از بسیاری برف وسختی سرمای دیماه چون سد مجین بودروی بسوی بدخشان نهاده چون بدامن آن کوه گذاشت
تکیه بر تأیید پادشاه بی انباز کرده شروع بفراز شدن نمود ونزديك قله کوه رسیده از وزیدن باد سردی هوا
رخ بشدت نهاد واز کثرت برف که اسپ تا زانو فرو میرفت فرود گشته با همراهانش اسپا نرا پیش انداخته و هر يك
از دم اسپ خویش گرفته وبقدر فرسخی برف را بریده از وحشت الزامیۀ حال همراهانش ظاهر گشت واو همه
را دلداری کرده راه میسپرد تا که چند تن ضایع گردیده مؤذن رکاب خویش را امر آذان دادن کرد واو هفت
نوبت کلمات اذانرا تکرار کرده از لطف لطیف چنانکه باد از وزیدن بایستاد واز جمله همراهانش که صد تن
بودند ده تن از دم اسپ گرفته با خودش که نیز دم اسپ بدست داشت بقله کوه بر شده نود تن دیگر در میان برف
بازماند وسردار شجاعت دثار پنج تن از جمله بر شدگانرا پیشتر امر فرود گشتن از کوه کرده خودش که از حرکت
طبیعی بپا عاجز گردیده بود باپنج تن دیگر بروی برف نشسته از قفای آنان خزیده خزیده از کوه فرود گشت
واين وقت مردم متوطن دامن کوه که از ورود پیشینگان بحال سردار عبدالرحمن خان علم حاصل کرده بودند
سه صدتن با هیزم رسیده ایستاده بودند که او فرود گشته و آتش برافروخته چون بحال آمد چند تن او و همراهانش
را برداشته رو بمنزل نهادند و دیگران راه فراز کوه بر گرفتند که باز ماندگان را معاونت نموده بمنزل رسانند
و سردار والا تبار وقت طلوع آفتاب وارد منزل شده در خانه که مردم ده گرم کرده وبستر خواب کسترده
بودند فرود گشته تا هنگام غروب بخوابید و بازماندگانش نیز وارد گردیده چون او از خواب بیدار شده تمام اعضای
خودرا خسته ودردناک یافته و همراهانش را سالم دید هر یکی از مردم قلعه را يك طلا و بزركان ایشان را پنج پنج
طلا داده همه را خرسند ساخت و ده روز در انجا درنك كرده بعد از رفع خستگی چون در راه حصار که عزم
ورود انجارا در دل داشت چهار کوه بزرك ديگر واقع بودند ترك آنجار ا كرده از طرف سمرقند که غیر از جبل
تاسکار دگر کوهی در میان نیست رهسپار شد و درین راه نیز چند جای سخت و دشوار گذر چون قنوار ( ١ )
و ( ٢ ) پل خشت ( ٣ ) وازری منار ( ٤ ) والمق ( ٥ ) و پيخنده ( ٦ ) و دومن ( ٧ ) و بهت وغیره
بودند و با آنکه این جهت چون پل صراط خوفناک است و فرق و شدیتش با دوزخ بغیر اینکه در آنجا آتش عدل
و در این جا یخ منجمد ظلم دیگر چیزی نیست خلاصه بیاری حضرت باری از همه جا سالم در گذشته دو شب بدیهات
علاقه پنج کند بسر برده بعد وارد قره داش و مغیان گشته دو روز درنك فرمود وير فقرا که از مزار خواجه
احرار برداشته از پیش با خود داشت و آنرا بسبب خوابیکه دیده و در عالم رؤیا از چند سال شنیده بود که بدو
گفته بود که ای فرزند عزیز بیرق بزرگ مرا بردار و در وقت مراجعت جانب افغانستان با خود ببر که فتح یاب
خواهی شد گرامی میداشت بنابران درین منزل دوراس گوسپند برسم خيرات ذبح کرده و پرچم آن عز محترم را
گشوده راه شهر سبز بر گرفت ووارد قلعه جوز شده حاکم آنجا پذیره اش نکرد زیرا که پادشاه بخارا قبل از
ورود سردار والا تبار در آنجا بذريعه فرمان او را اعلام فرموده بود که کسی را نگذارد که علوفه بسردار
فرخنده اطوار بدهند و چون این امر از پیام دادن حاکم معلوم و مفهومش گشت پاسخ داد که خدایار وساز کار
من است اندیشه از من نداشته باشید چنانچه او را احدی از مردم آنجا راه نداده در مسجدی فرودشد و همراهانش
را امر کرد که در کنار رودخانه جای گزینند و خودش برف را رفته اسپانش را بربسته فراز بام مسجد شد
وبانك زد که ای مردم اگر علوفه ام داده بها بستانید منت پذیر خواهم شد والا بقهر و عنف آذوقه خواهم
گرفت واکر آهنگ جنك كشيد درنك وصرفه نخواهم کرد چنانچه قلعه گیان از دادن علوفه سرباز زده سردار
شجاعت دثار خدامش را امر کرد که بقلعه ریخته مجبور و دست انداز تحصیل علوفه نمایند و ایشان دست
بغارت در از کرده قلعه گیان از خوف و هراس قرآن مجید را شفیع ساخته و از در ضراعت (۱) بیرون شده (۱) شفاعت
استدعا کردند که دست از تاراج باز دارند تا علوفه حاضر آورده بفروشند و اگر حاکم بزجر ما اقدام زاری کردن
نماید بهانه خوبی داریم که بگوئیم که بقهرو ا کراه علوفه از ما گرفتند این را گفته علوفه حاضر آورده اختیار کردند


( ٣٦٢ )
( جلد دوم )
( ذكر شر وشور ایام فتور افغانستان )
( سراج التواريخ )
که ما خیر خواه جم سردار والا تبارینی امیر دوست محمد خانيم واينك بيا ايستاده خدمت عالی را بجان و دل خواهانیم
خلاصه شب را در آنجا بآسوده حالی بسر برده بامدادان رهسپار شهر سبز شد
ذكر نامه
فرستادن
سردار عبد
الرحمن خان
بپادشاه بخارا
(۱) توریه
پنهان داشتن
راز وغيره
ذكر نامه فرستادن سردار عبد الرحمن خان به پادشاه بخارا )
ومانع شدن او از در آمدن سردار رفیع مقدار بشهر سبز
چون سردار سعادت شعار راه شهر سبز بر گرفته وارد منزل خواجه امخاله هادى المؤمنين گرديد در نك
فرموده نامۀ بپادشاه بخارا که این وقت در شهر سبز بود فرستاده اجازت ملاقات و در آمدن بشهر سبز خواست و او
از سبب آنکه چندتن از نوکران سردار خجسته کردار در نزولش ملازمت اختیار کرده بودند از دخولش در شهر سبز
مانع گشت که مبادا نوکران سردار عالی تبارترك ملازمت اورا کرده با اورهسپار افغانستان شوند و سردار
شایسته رفتار از منزل مذكور برخواسته خواست که داخل شهر سبز شود اما وارد يعقوب باغ گشته فسخ عزم کرد
که مبادا از سبب منع پادشاه بخارا حادثه روی دهد پس راه عبور از دامنه کوه بر گرفته در بین راه فریب دوهزار
گاو را که مشغول چرا بودند دیده همراهانش بخیال اینکه سواران پادشاه بخارا اند که مأمور گرفتار ساختن
ایشان شده اند روی برافتند و سردار پسندیده اطوار با وجودیکه ترک در آمدن بشهر کرده بود از راه دیگر رو بشهر نهاد
ويك فرسنك راه در نوشته دید که گاوان مذکور، رو بجانب او و همراهانش می آیند وهم ابواب شهر را که بسبب
در آمدن او بسته بودند مسدود مشاهده کرده درین حال یکتن از نو کران سابقه خود را ملاقی گشته مکتوبی مسحوب
او بنوکران سابقه اش که در اندرون شهر بودند فرستاده پیام داد که تا وقت نماز عصر بواسطۀ آمدن شما درنك دارم
که آمده با هم رهسپار افغانستان شویم و او نامه سردار میمنت دثار را بجنرال نصیب خان و حاجی جان محمد خان و غیره رسانیده
ایشان حامل نامه را محبوس کرده از دیگران پنهان کردند و سردار سعادت اطوار تا عصر توقف نموده چون از نوکرانش
خیر و اثری معلوم نگشت مأیوسانه جانب بارتیه ره نورد شده سه روز در آنجا مکث فرموده ده تن از خدامش از شهر سبز اتفاقا نموده
بركاب سعادت انتسابش پیوستند و از نامه که او برای هم ابشان فرستاده بود اظهار مخبری کرده بعد با هم رهسپار کلته
منار شدند و چون پادشاه بخارا صدسوار برای دانستن حرکات سردار والا تبار مأمور نموده بود در کنار رود
خانه این منزل بچشم سردار شجاعت دثار افتاده همراهانش را امر کشاد دادن تفنك كرده پانزده تن از اوزبکان را
از ضرب گلوله مطروح و مجروح ساختند و باقی رو بفرار نهاده سردار والا تبار را از وقوع این واقعه خوف مستولی
گشته با وجود شدت سرما بسرعت هر چه تمامتر جاده پیمانند و همه منازل قره سپاه و چلك توراب و پانده را یکی
کرده وقت خفتن فرود کفت و از انجا که منتهای خاك حصار است رهسپار گردیده وارد منزل باليون وازانجا
براه سر آسيا و بورجی و ریکار اسپ برانده وارد حصار شده مسموع وی گشت که پسر پادشاه بخارا در این شهر
اقامت داشته و این وقت از توجه سردار نکو کردار خبر یافته پشت بملاقات او و رویه پیلاق قره داغ نهاده است
پس سردار خجسته اطوار در جای پاکیزه که قهوه خانه حمزه کشمیا وعرق نوشان شهر حصار است فرود شده
بملاقات کردار بكوهيده پادشاه بخارا و پسرش که نسبت بدو تقديم رسانيدند حياي بروی کار آورده شش راس
اسپ از افسران مقیمۀ آنجارا گرفته رو براه نهاد چنانچه عبدالله خان توخی را تعلیم کرد که نامۀ بسر کردگان
شهر بنویسد که امیر تنها در نفس الامر با ما دوستست و این اخلافی را از راه توریه (۱) نسبت بمانموده که از اقدا مات
دوستانه اش روسیان از وی بدگمان میشدند لهذا سردار ما میخواهد که چند کلمه محرمانه بآنها گفته راه خویش
پیش گیرد و پس از فرستادن این نامه عبدالله خان را تعلیم کرد که خودش در پس پرده نشسته چون بزرگان حاضر
آیند و با او مصافحه وملاقات نمایند او پرده را برداشته سردار رفیع مقدار را تعظیم نموده بایشان معرفی و بپا کرده
بعد اسپان ایشان را پیش کشیده بگوید که چون شاهزاده ابد ایشان اسپان شان را تعارف نموده اند و بر طبق تعلیم
و تعلم فوق اسپان آنانرا گرفته روبرود جیحون نهاد و نامه مشتمل بر امتنان از پیش کشیدن افسران شهر حصار اسپان


(٣٦٣)
(جلد دوم) (ذکر شر وشور ایام فتور افغانستان) (سراج التواریخ)
خود را شکار زادها میر بخارا فرستاده بپامداد که هوا كاشتيار را بدولت روس ده در راه کابل برگیرید که ادای
جزای اعمالات شما کرده شود ویک شب در حصار شادمان بسر برده شب دیگر را در شکی تاق گذرانیده و در دفوز قون
تپہ شد و شش روز در آنجا درنگ کرده بعد در خواجه کلکون فرود گشت و درین منزل صداع نقصانی عارض حال
سردار عبدالرحمن خان گردیده پس از سه روز بدون علاج صحت یافت و همدرینجا معلوم ومفهومش شد که شهزاده
حسن بن میرشاه برادر میر جهاندار شاه خان خسرش با پسر عموهای خود میر محمد عمر خان بن میر یوسف علی خان
ومير بايه بيك بن مير نصر الله خان ولايت رستاق وقطغن وبدخشان را در بین خود بالسويه تقسیم کرده شهزاده حسن
در فیض آباد و میر محمد عمر خان در رستاق ومیر بايه بيك در کیشم اقامت حکومتی دارند بنا بر ان نامه از ورودش
در خواجه کلکون همدست میر علم نام بشهزاده حسن فرستاده خودش رو بمنزل سوچه آب که از قلاع واقعه کنار
رود جیحون و در مقابل قصبه رستاق اتفاق افتاده است نهاد و روز دوم وارد آنجا شده روز سوم از نهر جیحون
عبور کرد و در قلعه از مضافات رستاق فرود گشته درین حال جواب نامناسبی از شهزاده حسن که مکتوبی
از ورود مسعودش در خواجه کلکون باونگار وارسال داشته بود بمطالبه ساطعه او پیوسته از احداثی که نسبت
بدو و برادر وغيره خاندانش فرموده بود متأسف گشت و جواب عتاب آمیز برای او نگار داده بفرستاد وچون
شهزاده مذکور در شب اینروز هزار سوار مأمور کنار رود جیحون کرده بود که سردار عبدالرحمن خانر امانع
از عبور شده نگذارند که باید بسو گذارد واو بخلاف پندار شهزاده حسن از نهر گذشته و در تاریکی شب بسواران
اوا ز دور نمودار گشته بیست تن از سواران سردار عبدالرحمن خان که بمثابه قراول از پیش راه نورد بودند بمتك
جانب آنان کشاد دادند و سواران شهزاده بدخشان از تهریختن استان خیال اینکه جمعیت زیادی در کنار سردار عبدالرحمن
خان است فرار اختیار کرده شش تن از ایشان گرفتار کمند ادبار شدند وروز دیگر سردار خجسته سیر که صد
سوار مسلح و ده سوار جهت برداشتن بیرق وغیره با خود داشت با دوازده هزار سوارۀ خصم مقابل شده مشاهده
کرد که دوازده بیرق سوار بینا كابه روی بسوی او و همراهانش رهسپارند وچون بفاصله ربع فرسنگی بهم
نزديك شدند سردار شجاعت دثار نظر افگنده دید که سواران غنیم بمثابه حادثه رسیدگان اندك اندك برا کنده
میشوند و از سبب این امر چیزی بفکر سردار رفیع مقدار نرسید که از چه منتشر میگردند تا که جمعی دیگر از سواران
غمرزاده شهزاده حسن سبك عنان وتسليم گویان راه نزديك کردند آنگاه سردار والا تبار همراهانش را اسم در نك
کرده خود باچند تن نزديك بدخشانیان شد که برهم و آهنگ ایشان علم حاصل کند چنانچه بدیشان رسیده
پرسید و پاسخ شنید که از راه پذیره ترداو آمده اند و او از راه تغافل بدیشان گفت که اگر کردن اطاعت در بند
انقیاد او دارید ترك ازدحام نموده دسته دسته وجدا جدا نزد او شوید و ایشان پذیرای این گفته گشته چندی بن
از زیر کان خود را برگزیدند که با او نزدمردار نیکو کردار شوند و این وقت سردار والا تبار پرده از روی راز
برداشته خود را مکشوف نموده فرمود که کسیکه نزدش میروید منم ایشان متعجبانه سلام داده خواستار شدند که
از اثر سواران شهزاده حسن تاخته دمند از روز کار ایشان برآرند و سردار عبدالرحمن خان پذیرای این امر نشده
فرمود که برای خون ریختن اسلام وارد این مقام نشده ام اگر چنانچه سواران شهزاده حسن که رهسپار وادی
فرارند بامن از راه اطاعت یار و مدد کار شوند باسیاه انگلیس که کابل را متصرف شده و در میان اسلام سكنه
مملکت افغانستان تفرقه و نفاق انداخته است در آویزم اینرا گفته با ایشان راه رستاق بر گرفته در قلعه خارج از شهر
رستاق فرود گشت و بزرگان شهر با تحفه وهدیه شایسته پیش آمده رشته اطاعت بگردن نهادند وهمه از عطای خلعت
سر افرازی یافته مأمور شدند که تا چند روز دوهزار سواره و یکهزار پیاده مرتب ساخته بسالاری میربا با بيك
جانب فیض آباد رهسپار شوند چنانچه تهیۀ پیاده و سوار را کرده رو بجانب فیض آباد نهادند و سردار عبدالرحمن خان
نامه بمردم آنجا نگاشته مصحوب میر علم نامی که شهزاده حسن در وقت نامه بردنش چنانچه از پیش رقم گشت محبوس
کرده و این وقت رها گشته بود بالشکر رستاق همراه فرستاد که ای گروه مسلمانان من بعزم محاربه اسلام درین
مقام نیامده بلکه احرام جهاد بسته با نهاد این بلاد گشته ام که اگر شایاری نمائید برطبق امر خداورسول مشغول
غزا شوم و همچنین نامه ديگر بنام میران آنجا مرقوم فرموده بمير بابا بيك سپرد كه من بقصد استر داد مملکت


(۳۶۴)
(جلد دوم) (ذکر شر و شور ایام فتور افغانستان) (سراج التواریخ)
افغانستان از دست تصرف انگلیسان داخل این ولایت شده ام چنانچه اگر کامیاب شوم فهو المامول والا ضرورت است
به محاربه گرایم و شما که بزرك بدخشانید روا مدارید که ملك اسلام در تصرف نصاری باشد و اگر شما معاونتم
نکنید جهانیان خواهند گفت که میران بدخشان حمایت اسلام و رعایت ملت حضرت خیر الانام را نکرده بپس ای میران
و بزرگان اندوز مر با بكوش يك شده بپذیرید والآرد خود لازم و متحتم نموده ام که باشما محاربه جہاد بسا کنم
و مردم آنجا دوشیزاده حسن انجمن شده گفتند که ضرور واهم امور ایست که سردار عبدالرحمن خان را اطاعت
کرده ولایت آبائی او را از چنگ انگلیس بیرون کشیم و او پاسخ داد که با حکمران کشمیر راه دوستی در میان دارم
از اطاعت سردار عبدالرحمن خان رفتن بكشميرم سزاوار تر است و دیگر مردم بدخشان بجواب او گفتند که اگر
شما را دوست اهل هنود میدانسیم بحکومت نمی پذیرفتیم و اکنون که در کشمیر میروید زودتر رهسپار شوید
و میر از بدبریته اندیشیده بود با عیال واطفالش از راه چترار در کشمیر رفته پس از چندی فوت شد و پس از وی
عموم مردم بدخشان سر در قید اطاعت سردار عبدالرحمن خان نهاده بفرمان امیر او شدند
ذکر رسیدن
نامه انگلیسان ذکر وصول نامه افسران فوج برطانیه
بسر دار عبد ( عظمی که در کابل بودند به سردار عبد الرحمن خان )
الرحمن خان و مقارن اینحال نامه از انگلیسان که در کابل بودند بتوسط همشیره محترمه سردار عبد الرحمن خان مصحوب
بابو جان نام غلام او از راه چترار در مشهد بدخشان ببرادر نیکو سیرش سردار عبد الرحمن خان رسیده نوشته
بودند که از عزم واراده خود که وارد آتولا کردیده است بکار کنان انگلیس خبر دهد که چیست و او
در جواب ارقام فرمود که با هفتاد اسبتر داد مملکت و تخت سلطنت آبائی خویش از تاشکند راه بر گرفته وارد
اینولا شده ام هان که دولت انگلیس را با من هوای دوستی و اتحاد در سر باشد خواهم که راست واسطه
ورابطة مودت و موالات را نشاید که در بین جانبین رشته خلت را ارتباط و انعقاد دهد میباید بارسال رسائل
و فرستادگان دانا و عاقل این امر بانجام رسد و رضای جانبین و خیر طرفین مقرون بامضا آید و چند روز پس ازین
نامه فرستادن سردار عبد الرحمن خان برای انگلیسان نامه بمر سلطان مراد خان بزرك ورئيس ولايت قطغن
نیز ارسال داشت که من باراده آن وارد صفحه بدخشان شده ام که مملکت افغانستان را از تصرف دولت
انگلیس کشیده نگذارم که ملت اسلام محکوم نصاری شود پس شما مرا جانب کابل راه داده بتول ومال
و دلیران رجال امداد خواهید کرد و او جواب داد که توان مخالفت دولت انگلیس را ندارم که شما را راه دهم
و با دولت بزرگ بستیزم و سردار عبد الرحمن خان ازین جواب دور از صواب او دو پاره مکتوب فرستاده پیام
داد که چون از نامة شما حمایت نصاری ظاهر میگردد مجبورم که باشما از راه جهاد و عناد پیش آیم خلاصه
هر چند از اینگونه پیامات و الزامات برای او نوشت نتوانست که روی دلش را جانب خود کند پس ناچار هزار
رقعه بيك عبارت مرقوم فرمود که ای مردان ملت اسلام عازم بلخ شده وارد رستاق کشته ام و میر سلطان
مرادم نمیگذارد که بشما پیوسته بیاری خداوند و مددگاری دلیران نیرومند اسلام سیاه ملت نصاری را از مملکت بیرون
ذکر قتل کنم و رقعات بشخصی سپرده لباس در ویشیش بپوشانید و تعلیم کرد که رقعات را در معابر و مساجد و اقامتگاه عساکر
سر دار محمد پراگنده بیفکند تا مسلمانان از مطالعه آنها مؤثر کشته سلطان مراد را مکافات عملی دهند و هم درین هنگام سردار
سرور خان محمد سرور خان و سردار محمد اسحق خان پسران امیر محمد اعظم خان مرحوم وسردار عبدالقدوس خان بن سردار
سلطان محمد خان مغفور که بنامه و امر سردار عبد الرحمن خان چنانچه مذکور گشت از سمرقند راه بلخ بر گرفته
بودند وارد خاك بلخ شده جنرال غلام حیدر خان وردك که بامر امير محمد یعقوب خان بحکومت ترکستان قیام
و اقدام داشت و از طرف خود قادر خان قزلباش را در شبرغان و غلام محی الدین خان آصری را در سر پل و محمد سرور
خانرا در آقچه مامور حکومت کرده بود از ورود سرداران مذکور آگاه گشته سه هزاریق از سواران قزلباشیه
و غیره را امر کرد که مخفیانه رهسپار شده ایشانرا دستگیر کنند اما سرداران والا شان خیر یافته قبل از انکه دوچار
سواران ماموره جنرال غلام حیدر خان شوند از بلخ رو بر تافه جانب شبرغان شتافتند و ازین راه مکتوبی بقادر