(١١٠٤)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)

و شهزاده بساعت ده از عمارت مذکوره به سیر و گردش بیرون نهاده بسواری کالسکه وارد بندر اشپ کانالها
تجیهز شد و در آنجا بیست و یک ضرب توپ تبریک ورود مقدم شهزاده کشاد دادند و شهزاده با اعیان شهر و جهاز
تماشا بر شد و ازین کانال تا دریای شور چهل میل مسافتست و بچهار حصه انجا اقزا قسمت کرده و هر حصه را بر
حصه دیگر که متصل آنست مرتفعتر داشته در موضع اتصال هردو حصه بلند و پست دروازه قرار داده‌اند و چون
جهاز در نقطه مرتفعه میرسد دروازه را می بندند و آب را از آب دزد هائیکه ساخته اند از نهر میگشایند بید درها
را میگشایند و عمق و ارتفاع آب که پیش روی جهاز است و خود همجه جهاز معلومست جهاز را بران میرانند
و از یک مرتبه بمرتبه دیگر میرسانند خلاصه شهزاده از جهاز کانال فرود کشته بسواری ریل عازم (لیور پول)
گشت و بساعت هشت از روز وارد ایستگاه ریل شهر مذکور شد دسته سواره و پیاده نظام که با موزیک جهة
احترام مقدم شهزاده حاضر آمده بودند مراسم پذیره و سلام و اعزاز و اکرام بجای آوردند و شهزاده از ایستگاه
ریل بسواری کالسکه جاده پیما و رونق افزای عمارت (نیوزرتم هوس) که مخصوص پادشاهیست گشت و آنگاه
که فرود آمد شیخ الاسلام عبدالله کویلی مجدد الاسلام که با جماعه جدید الاسلام لیورپول در ایستگاه شهزاده
را پذیره کرده و در شهزاده را دعوت ملاقات کرد و شهزاده بساعت ده بمقام او تشریف برده او و برادران جدید
الاسلام را ملاقات نموده نماز مغرب را در مسجد آنان بامامت مولوی برکت الله خان هندی ادا کرد
و حضرات جدیدالاسلام از صغیرو زن و بزرك و كوچك شرف اندوز حضور عالی گردیده از صمیم قلب دعاوثنا گفته
بستودند و شهزاده همرۀ نوازش و ستایش نموده پنجاه هزار روپیه برای صرف بنای مسجد بذل و عطا فرمود
و در روز چهارشنبه هفدهم ذیحجه (با سر متر جيرك) مهماندار و کرنيل تالبیت ترجمان و سردار محمد حسن خان
کرنیل و میرزا عبدالرؤف خان بسواری کالسکه بهشت فرمای تماشای ریل وی که بقوت دق حرکت میکنند گردید
و در ریلیکه بدون انجن آتشخانه از قوت برق گردش مینماید رفته قریب شش میل مسافت را در نوشف بعد مراجعت
کرده روی در عمارت عمومی لیور پول که قریب شش هزارتن از راه پذیره شهزاده دران گرد آمده بودند نهاد
ممکنان با دو دسته از سواره و پیاده نظام که بپای استقام ایستاده بودند مراسم اعزاز و اکرام بتقدیم رسانیدند
و شهزاده داخل عمارت مذکوره شد و در کرسی مخصوصیکه در خانه اول برای ملاقات گذاشته بودند نشست (ولارد
میرلر ويس ليورپول) تبريك نامه ورود خجسته و مسعود شهزاده را بروی دست تواضع گرفته تقدیم نمود و
شهزاده اظهار خرمی کرده پاسخ خطابه تبريك او را بکلمات ملیح و عبارات فصیح دوستانه ادا نمود و پس از
قرائت خطابه وصرف طعام شهزاده بعزم تماشای کانال لیورپول و جهازات بحرپيما تشریف فرمای کانال شد و با
خدمة رکاب و ترجان و زدگان شهر بسواری کالسکه وارد بندر کانال گشت و بر جهاز کوچکی نشسته دریا نوردیان
گرفت و در موضع اتصال كانال و بحر جهازات بزرگ را که لنگر افگنده بودند مشاهده کرده از جمله در جهاز
موسوم (بالکانتری) که از همه بزرگتر بود رفته و بلحاظ نظر تماشا گشوده بعد در خانه بزرگ واقع وسط جهاز صرف
چای و فواکه و حلویات فرموده چنانکه در آنجا رفته بود در منزل خویش مراجعت نمود و شهزاد در روز بامداد
روز پنجشنبه نوزدهم ذیحجه محزم تماشای انجن ریل برقی که جدید اختراع کرده بودند گردید بساعت ده سوار
کالسکه شده با سواران مخصوص شاهی که طریق احترام حفر نش می نمودند رفته و لمحه انجنهای برقی را که ریل
را حرکت میدهند بنظر تعمق و تفکر دیده بعد وارد ایستگاهیکه ریل از آنجا (در گلاس کو) میرود تشریف
برده و سواره و پیاده که بپای تعظیم و تکریم ایستاده بودند مراسم اعزاز واکرام بپای بردند و شهزاده
سوار ریل شده بساعت چهار و چهل دقیقه بعداز نصف روز در ایستگاه گلاس کو پرتو وصول افگند
(١) لیور پول شهر معمور و بندرگاه لنگا شر است و از اقصیه ثانی انگلند میتوان گفت و این شهر دویست
و پنجاه و اند سال قبل دهکده بود که ماهی گیران و صیادان در آنجا اقامت داشتند که زیاده تر از صد نفر نبودند
و اکنون دارای بالغ از دویست هزار نفس است و معامله آنجا با گی و هندالقرب و امریکا و آیر لند است


(۱۱۰٥)
(حصۀ سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
وسواره و پیاده پذیره که (بالارد برووست) حاکم شهر (کلاس کو) (و مجستریت) و جنرال (اواندس) با هم صحبنان خویش
حاضر ایستگاه شده بودند پس از ادای رسوم پذیره بکالسکها نشسته شهزاده را در شهر (کلا سکو) گردش
و تماشا دادند و شهزاده این بلدا را زیبا و پررونق تر از دیگر بلدان و امصار انگلند دید چنانچه عماراتش سه طبقه
و مرتبه دار که گویا بارتفاع مورب یکی بر دیگر بلند تر واقع و دارای خیابانهای زیبا و مصفا و مرغزار های سر
سبز و دلکشاست و مردمش حسین (۱) و خوش شکلتر از دیگر انگلیسان اند خلاصه پس از سیر و تفریح در اوتل (۱) بفتح اول
(هوپد سر) که محل نزول شهزاده اش قرار داده بودند پرتو هبوط افکنده و در وقت فرود شدن شهزاده بدرب و کسر ثانی
اوتل مذکور بیست و یکضرب توپ جهة تبريك ورود او کشاد دادند و بساعت هفت از شب کرنیل (تالبت) بمعنی
ترجمان شرفیاب حضور شهزاده شده صلای رفتن در مضیف دعوت که بزرگان ملت و اعیان شهر از راه جمعیت خوبروی
دران کرده آمده بودند زد و شهزاده باستدعای او بسواری کالسکۀ تشریف فرمای بزم دعوت گشت و بزرگان
حاضر آمده آن مجمع تبريك نامۀ اتحاد را بزبان وراد خوانده پاسخ دوستی بنیاد از شهزاده شنیدند سپس شهزاده
تشریف فرمای فرودگاه خویش گردیده بساعت ده و نیم از روز جمعه بیستم ذیحجه بعادت مستمره سواران
احترامیه و کالسکههای اعزازیه حاضر آمده شهزادۀ آزاده با افسران رکاب میمنت نصاب خویش و مهماندار
و ترجمان بسواری کالسکه بکارخانه جهاز سازی رفته و تماشائی نموده و سه ربع ساعت که از نصف روز گذشت
بسواری ریل در موضعیکه کمپنی جهاز سازی مقام وارد شده و ملاحظه فرموده بعد در خانه عمومی که میزها
و کرسیهای ضیافت در آن چیده و خوان الوان غذا گسترده بودند تشریف برده و با اکثر از اعاظم واجله که
حاضر بزم دعوت گردیده بودند صرف طعام نمود بعد بآداب ورسوم فرنگستانی یکیک از مرد وزن از پیش
روی شهزاده در حالیکه بر کرسی صحبنت نشسته بود عبور و تعظیم و کورنش کرده همی گذشتند تا که بزم دعوت
ختم و از جای برخاستن شهزاده ختم (۲) گشت چنانچه بساعت ده و نیم تشریف فرمای منزل خویش گردید (۲)
و بساعت ده و نیم از روز شنبه بیست و یکم ذیحجه برسومیکه جانجا رقم گشت بسواری کالسکۀ تشریف فرمای ایستگاه ختم استوار
ریل شد و اعیان و بزرگان شهر تا ایستگاه مشایعتش کرده مراسم وداع ادا نمودند و شهزاده در ریل متمکن کردن کار
گردیده چون قدری از ایستگاه دور شد بیست و یکضرب توپ وداع کشاد داده آمد و ریل را در موضع (نیوکاسل) و محکم کردن
و واجب
که یکی از قصبات انگلستانست توقف داده شهزاده پای فرود شدن از ریل بزمین نهاده و رؤ سای کردن کار
قاطنین آنجا نامۀ تبريك پیش کشیده بخواندند و شهزاده لب بتحسین و آفرین حاضرین گشوده شرحی از ستایش برکسی
اتحاد ووداد دولتین افغانستان وانگلیستان بمسمع حاضر آمدگان آن مجمع رسانید بعد در ریل نشسته بر طبق قراریکه
دولت برای تماشای شهزاده داده بود بجهة مشاهدۀ آماج گاه اتواپ بزرك و كوچك كرد و در موضع موسوم
(بسیلف) که توپخانها را در آنجا حاضر آورده و اقسام اتواپ جدید الاختراع با ادوات دیگر که چون توپ بکار میرود
نهاده بودند از ریل فرود گشت و قدری پیاده طی مسافت نموده با خدمۀ رکاب وافسران انگلیسی وارد موضع
هدف زدن اتواپ گشت و لجهت یمنت و یا لضرب توپ تبريك جهة تهنيت ورود شهزاده در مشق گاه کشاد دادند
و شهزاده پس از مشاهۀ اتواپ بزرك و كوچك در خیمۀ خاصی که بفراز پشته افراخته بودند تشریف برده جالس
کرسی احترام شد و توپچیان چیره دست دست بآلات آماج زدن در از کرده هدفهای دور و نزدیک را که برای
توپهای بزرك و كوچك قرار داده بودند یکیک با گلوله توپ برچیدند و صنایع علمی و فنون هندسی توپخانها را
بشهزاده نمودند و پس از نشانه زدن اتواپ شهزاده پای عزیمت بر ریل نهاده تشریف فرمای منزلگاه لاردامسترون
که جای با نضارت و خوش آب و هوائیست گشت و آنجا را كريك سند میگویند و کوه پر درختيست و هر طرف آن
چشمههای جاریست و دارای عمارات عالیه است و در تابستان سردترین بلاد انگلیست ن است و این لارد امسترون
مالك کارخانه توپ سازی و صاحب مکنت و ثروت و اراضی و عقار زیاد بود و خودش از ضعف پیری نتوانست


(۱۱۰۶)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)

که طریق پذیره پویه و شهزاده را خیرمقدم وشادباش لاجرم برادر زاده خودرا که وارث او بود با جمعی از سواره
نظام ولینز از راه استقبال مقدم شهزاده مأمور ایستگاه ریل کرده مراسم اعزاز واکرام بجای آورد و شهزاده
از ریل فرود آمده بسواری کالسکه در منزل لارد مذکور شرف بخش وصول کردیده نزول فرمود و روز یکشنبه
بیست ودوم ذیحجه شهزاده از راه تماشا بدان کوه فرحت افزا وشده صنایع صانع حقیقی را بنظر بینا دیده
قدرتهای کامله الهی را در دل جای داد و خدای را بستود خلاصه در پنروز علاوه از سیر و گردش و تماشای
آن کوه صنایع جدیده را نیز بنظر دقت مشاهده نمود و کارگاه آن صنایع را لارد امرترون از قوت
برق وبخار آب جاری ساخته واز حد انجمن برق تا کارگاه مسافت نیم میل است که بقوت برق چرخهای کارگاه
حرکت کرده بساختن آلات وادوات می پردازد و در روز دو شنبه بیست و سوم ماه مذکور شهزاده آزاده
بالارد موصوف سوار کالسکه احترام کردیده بمشایعت سواران ولینتر روی بازگشت بسوی ایستگاه ریل نهاده
بریلکه جانب شهرتون کالس میرفت نشست و بساعت یازده از روز مسطور در ایستگاه واقع شهر مزبور پرتو وصول
افکند وبزرگان سکنه شهر مراسم استقبال بپای برده ولوازم احترام واعزاز واکرام مقدم عالی را بجای آورده
بزبان تشکر اظهار اتحاد ووداد ملت ودولت انکلیس را نسبت بپادشای افغانستنان کرده بیان وایما نمودند واز
شهزاده پاسخ اظهارات خود را بتوجه صواب شنودند بعد شهزاده بسواری کالسکه با خدمه وهمراهان خویش راه
تماشای کارگاه های اسلحه سازی پیش گرفت وبانی ومؤسس این کارگاه که مسافت شش میل طول عمارت آنست
(لارد مستول ست) و این کار گاه یکی از کارخاجات بزرك انکلیستانست و همه آلات حربيه از قبیل ساختن اتواب
بزرك جهاز وغيره و گداختن آهن و ریختن قالبهای اتواب بزرك جهازات جنگی درین کارخانه ساخته و پرداخته
میشوند و دول خارجه ایقنیا چون ختای وژاپان وغیره ازوی آن اتواب بزرك را از این کارگاه خريده جانب مملکت
خود حمل ونقل میدهند خلاصه شهزاده وارد کارخانه موصوفه شده دروقت ورودش بیست و يكضرب توپ
تبريك کشاد داده شد و در انجمن خانه که (لارد امرترون) کرسی دعوت و میز ضیافت چیده خوان الوان نعمت
گسترده بود تشریف برده بااکابرز شهر وهمراهان خویش صرف نهار فرمود بعد بتماشای کارخانجات قدم رنجه نمود
وهمه کار خانجات را پیاده کردش و سیر کرده از جمله کارخانه مذکور را که شش میل طول آنست پیاده مشاهده
کردن متعذر دانسته در بليکه جهة تردد و آمد شد کارکنان و سرکرد کان کارخانه مقرر داشته اند واز نهایای
آن درخانه خالی از نشستند کان بودم نشست و بسواری ریل کردش و تماشائی کرده بساعت چهار و نیم از عصر روز
مذکور مراجعت فرموده مرحله پیمای ورونق افزای شهر (لیدز) شد و بساعت هفت در آنجا پرتو وصول افگند
و ( لارد میار ) که با اعیان شهر و سواره و پیاده پذیره حاضر ایستگاه کردیده بپا ایستاده بود مراسم استقبال بتقديم
رسانیده شرف ملاقات حاصل کرد و شهزاده در اوتل واقع قرب ایستگاه که آنرا فرود کاهش قرار داده بودند
پیاده تشریف برده شب را در آنجا بروز رسانید و بساعت ده و نیم از روز سه شنبه بیست و چهارم ذیحجه برؤسای
شهر و همراهان رکاب سعادت اكتساب بسواری کالسکه در عمارت ملتی تشریف برد و تبريك نامه
از جانب مردم سکنه شهر خوانده شد و شهزاده اظهار خورسندی و رضامندی نموده بعد بسواری کالسکه کارخانه
قولر کمینی را که اسباب و آلات زراعت و انجمن ریل در آنجا ساخته و پرداخته میگردد مشاهده
فرمود و بساعت يك ونيم پس از نصف روز در سلاحخانه عام متاتی که اسباب ضیافت دران آراسته
بودند رفته با اعیان و بزرکان شهر صرف طعام نمود بعد از آنجا بكارخانه لباس سازی عموم سپاه شده
بنظر دقت مشاهده کرد و همچنین کارخانه پشمینه بافی و کارخانه ( تنسل ) یعنی اسباب تفنك سازی و انجمن
خراطی را از نظر تماشا گذرانیده در اوتل باز گشت و ساعت يك پس از نصف روز چهار شنبه بیست و پنجم ذیحجه
از ایستگاه واقع شهر ( لیدز ) سوار ریل شده بساعت شش و نیم وارد لندن گشت و در عمارت عالیه ( دار چستر


(۱۱۰۷)

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

هوس، کرسیر وسفرده روزه اطراف غایف نزدك بود وروز پنجم شنبه بیست و ششم ماه مذکور پادلاس ( پرنس
اف ویلز ) در ( اسك ) اسپ دوانی تشریف فرما شده پدر پادشاه رومانیارا که از عرصهٔ يك هفته واردلندن
گردیده و عمارت بسكت جای داده شده بود ملاقات کرد و تا ساعت چهار و نیم پیش از نصف روز مله نمود
دربیعین اسپ دوانی با ( پرنس) موصوف وغیره شهزادگان درنك کرده بعد همجنانکه بسواری ریل در آنجا
تشریف برده بود بسواری ریل وارد منزل خویش گشت و بقیه روز را تحریر مکتوبات که از سر گذشت خود
سکا داده درکابل میفرستاد بسر برد و بنحت مکاتیب او را که از روز ورودش درلندن ارسال کابل می نمود
ومشتمل بر سر گذشت احوالش بود بارور مهاجهتش مولف این کتاب میملت نصاب باامر شهزاده اعظم سردار
حبیب الله خان درج اشتهار کرده در چهارسوق شهر می آویخت تاخواص وعوام آگاه از سر گذشت شهزاده سردار
نصر الله خان در سفرلندن واعزاز واکرامیکه از دولت انگلیس نسبت بدو ازقوه بفعل همی آمد آگاه ومستحضر
شوند الغرض شهزاده موصوف آهنگ تماشای عمارت نشینمن گاه شاهان سلف انگلستان که بعضی از پادشاهانرا
دران عمارت محبوس نیزمی کرده اند نمود چنانچه در روز جمعه بیست و هفتم ذیحجه راه عمارت مذکوره پیش گرفت و تاج
ملکهٔ معظمه علیا حضرت وکتوریه و (پرنس اف ویلز) راکه با بعضی زواهر جواهر ثمینه نادره چون الماس موسوم
بکوه نور وغیره دران عمارت بیادگار نهاده اند مشاهده فرمود وبساعت چهار بعد از نصف النهار در
عمارت خانهٔ عمومیه که مجلس ضیافت دران ترتیب داده بودند تشریف برده وبا بعضی از افسران نظامی چون
جنرال شام برون که در درهٔ خیبر بالشکر افغانستان چنانچه در جلد دوم بشرح رفت محاربه کرده بود
وغیره و جمعی از صنادید بازرگانان انگلستان که حاضر آمده بودند صرف طعام کرد و پس از خوردن
اغذیه محموده شرع شریف اسلام چون زنان مغنیهٔ خوش الحان ترانه سازآمدند وبسادت خود ایشان بنواختن
سازدمساز گردیده آواز خواندن بلند کردند مجلس طول کشید تا که وقت ساعت ده از شب رسید بعد شهزاده
رخواسته در منزل خویش بیارمید و روزشنبه و یکشنبه بیست وهشتم و بیست ونهم ذیحجه را در منزل بسر برده
ماین سیر وتفرج نگردید که انشاء الله بقیه سر گذشت او در آنجا از روز غرهٔ محرم در محل و موقعش رقم خواهد
گشت وبشرح خواهد رفت ۱۱۰۹

ذکر واقعاتیکه درایام مذکوره در افغانستان بوقوع پیوست

ذکر
سوانحیکه
در ایام
سر گذشت
سردار نصر
الله خان
بافغانستان
رویداد

از بسوی در خلاب احوال وسر گذشت سردار نصرالله خان که رقم گشت پنج نفر دزد سه تن از حاجیان مردم
ماوراء النهررا در درهٔ دلبگیرسای قتل رسانیدند و دو تن از دزدان گرفتار دست خدمهٔ دولت شده بفرمان حضرت
والا که بنام جنرال تاج محمدخان مقیم بدخشان شرف نفاذیافت هردوتن در قتلگاه حاجیان بدار سیاست کشیده شدند
و همچنان آویخته بماندند تا که پوسیده واعصاب وعروق ومفاصل ایشان ازهم گسیخته بخاک ریخته گشت ومقارن
اینحال زوجهٔ میرزا عبدالوهاب خان سر دفتر بدخشان که یکی از ناشز های زنان بود و همواره بشوهرش طریق
بدخوئی وزشت گوئی می پیمود پس از رفتن شوهرش در دیوانخانه از خانه بیرون شده راه سیرگاه پیش گرفت و میرزا
عبدالوهاب خان پسرامرد چهارده ساله را که زوجهٔ مذکوره اش اوراپسر خوانده بود بپدر و مادرش سپرد وزن
او که شب در خانه آمده پسر را ندید جامهٔ مجیائی دریده گریبان بطاقتی چاکزد و خود را باطناب در سقف خانه
آویخته هلاك ساخت وشوهرش ازبیم آنکه مبادا باتهام قتل او گرفتار زنجیرسیاست شود ماجرا را معروض پایهٔ سریر
سلطنت داشت و هم احمدخان حاکم فیض آباد واقعه مزبوره را برنگاشت و حضرت والا بخامهٔ تسلیت برای او
رقم فرمود که آن قحبهٔ فاحشه خود را بدوزخ واصل کرده ترا آسوده کرد و هم درین ایام و بسرای کشور هند
بامرعلیا حضرت وکتوریه واریاب پارلمنت لندن که ضمیم تعیین حدود فاصلهٔ سر حد شرقی افغانستانرا بادولت روس
بندی کرده باو میردادند نامه فرستاده پیام داد که میجر جنرال جرارد اقسیم جماعه کمیشن برای تعیین حدودفاصلهٔ


(۱۱۰۸)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعليحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)

سرحد شرقی افغانستان وشمالى ليلك كشور به با جماعه اندکی از راه کاغان وكشمير وبامير مأمور شده در روز
بیست وهشتم محرم وارد موضع بوزای كنبد خواهد شد ویكنفر افسر روسی نیز با شانزده تن خدمتکار از مردم
قزاق در موضع مذکور با کپشن انکلیس خواهد پیوست بنابران میباید یک تن افسر از دولت افغانستان نیز در
بوزای کنید با کپشن دولتین انکلیس وروس ملحق کریده باتفاق در تعیین خط ونقاط فاصله پرداخته حد ومرز
(۱) از هم افراز (۱) دهند و حضرت والا ازین نامۀ شورا جزاء تاج محمد خان را فرمان کرد که دو تن مرد هوشیار دانسته کار
افراز یعنی را با یازده تن خادم منتخب نموده هروقت که میجر جرال جرارد از وصولش در موضع بوزای کنید بوی آگهی دهد
جدا کردن بلادرنک ایشانرا مأمور آنجا کند که کارمذ کور را انجام نموده باختتام رسانند و هم درین هنگام میرزا محمد نعیم خان
سر دفتر ترکستان میرزا خالص نام تخانی را از راه قطع محاسبات مالیات رعايا مأمور درۀ صوف کرد و او شصت روپیه
از کدخدایان آنجا رشوت گرفته حساب ایشان را نیز قطع نکرد و ایشان از سردار محمد عزیز خان حکمران ترکستان
داد طلبیده وی در مقام تحقیقات و بازپرس برآمده چون میرزای مذکور براخذ رشوت مزبور اقرار کرد و آنرا
اندك دانسته انكار نمود محبوس کشت و آنكاه كه حضرت والا از عریضۀ حكمران ترکستان برماجرا آکاه کردید
فرمان کرد كه يكهزار و هفتصد روپیه سیاسة از او گرفته تحویل خزانه کند و اسم خود نا کاوجه جریمه را نرساند
همچنان محبوسش نکهدارد که دیگری در گرفتن رشوت جرأت وجسارت نکند و هم درین ایام حضرت والا که
ابواب مرحمت و ملاطفت را هماره بروی خدمۀ دولت کشوده و خدمت هیچیک را ضائع نمیفرمود چهار سوار مقام
خان مهانی را از فوت او بنام امیر محمد خان پسرش و دونه سوار ولیجان اسحق زائی را از فوت او بنام پسران عطا الله
خان رحال نمود و هم درینوقت سید عبدالله بن سید خضر نامی از سادات سکنۀ قندهار که ایشان عبد الله او را رئیس
مدینه طیبه مأمور فرموده و او پس از حصول این منصب در اسلام بول رفته و از آنجا راه حاجت جانب بخارا پیوده
و از آنجا روی بسوی عتبۀ علیای سلطنت ایندولت نهاده بود وارد مزار شریف شد که از آنجا در کابل آمده شرف
بار و عزمنداد شهریار والا تبار حاصل کند و کامیاب جانب مدینه منوره طریق آرزو در نورد و حضرت والا
از عریضۀ حكمران ترکستان برتمنای او آکاه کشته فرمان کرد که سر کار ما دیدار او را بکار ندارد وامر کرد که
او را با محافظ جانب کرکی کشیل نموده در فرستادنش تعطیل را جائز نشمارد و هم در خلال احوالیكه بشرح رفت
مستر کلیمنس و مستر پان خادم و نوکران ایندولت که بر طبق قرارداد ایشان از راه رخصت در خانه و جای خود رفته
وراه مراجعت بر گرفته بودند وارد پشاور شده هردوتن نهصد و شصت روپیه کلدار جهة زاد راه وكرايه راملة
خود از نائب سیر خان مأمور فروش بادام گرفته در کابل آمدند ودست بکار مرجوعه خویش زدند و هم حاجی
میرزا خان با چاوری شینوژائی که بدریعه عريضه خواهش اجازت آمدن بخاك افغانستان کرده و از حضرت والا
اجازت یافته بود باشانزده خانوار از عم و عم زادگانش هجرت کرده داخل این مملکت شد و بمایه عنایت ایندولت
آرمید و هم درین ایام از عریضه و استدعای محمد عمر خان نورزائی مأمور تعيين حدود فاصلة سرحد جنوبی حکمران
قندهار را از حضور انور فرمان رفت که دوازده هزار و یکصد و شصت روپیه جهۀ مصارف چهار ماه هفتاد و سه تن ترك
زادکان طوائف درانی که با محمد عمر خان مذکور مأمور خدمت تعیین خط و نقاط فاصله سرحد شده بودند بر طبق چهار ماه
اول بر ساند چنانچه حکمران قندهار مبلغ مذکور را تسلیم محمد عمر خان نموده رسید حاصل کرد و محمد عمر خان بزرک زادکان
موصوفه قسمت نمود و هم مقارن اینحال حضرت والا عزم بر احداث قلعه منینی در موضع بولاك واقع قرب چمن حزم نموده
حکمران قندهار را فرمان و امر تعمیر آن کرد و او محمد امین خان ليو کردی و امیر محمد خان فوپلزائی و علی محمد خان
و میر میرزا خان سرتیپ را با مهندس ومعمار مأمور کرده از مأموریت ایشان بمحمد عمر خان خبر داد و او با تفاق اینان
موضع احداث قلعه را مشاهده کرده ونقشه قلعه و حوالی آنرا کشیده ارسال پایه سرير سلطنت داشتند و از مسافت
هفت گروه دور بودن آب چمن که میبایست برای تعمیر قلعه آب از ان میگرفتند نیز معروض داشتند و كار را جاری
ساخته معاذالله خان و عطا محمد خان نورزائی را بسر برستی کار قلعه کماشته برای هر يك از يندو تن در ماهی سی روپیه و برای


( ۱۱۰۹ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
هر واحدی از مزدور روزی نیم روپیه مزد معین کرده ماجرا بپایه سریر خلافت نگاشتند و حضرت والا همه را
منظور فرموده درباب آب فرمان کرد که از رود کنر آب برداشته دیوار قلعه و خانهای اندرون آنرا بشکل جبه ول
نظام باد و در بند انبار غله آباد کنند و خود محمد عمرخان بنابر آنکه با مکمیان در باب اراضی و مزارع و مراتع مردم
گوجی زائی و علیزائی که سالها ده دفتر قندهار بودند و در نقشه تصفیه مواضع سرحد داخل خاك متصرفه دولت انگلیس
گردیده بودند مذاکره و مناظره نموده و او از جواب اصواب عاجز آمده و نویبر انکار داده باصرا و کار تعیین حدود
را معطل داشته در سمله رفته بود بازمان باز گشتن او در مواضع شور آبك فروکش کرد که انشاالله بکار پرداختن
او در موقعش رقم خواهد شد

وقایع سال هزار و سه صد و سیزده هجری نبوی صلعم

در روز دوشنبه غره محرم شهزاده آزاده سردار نصر الله خان که سرگذشتش در لندن از پیش وعده داده آمد
نخواهض ( پرنس آف ویلز ) و اعیان ملت انگلیس که مزگوز خاطر داشتند و میخواستند که با بتوامند خیرانداد
و وداد ملت افغانرا با ملت انگلیس در تمامت کره ارض سمر و مشتهر سازند و میلان خاطر اعلیحضرت پادشاه
افغانستانر انسبت بدولت انگلیس زیاده رزیده در افواه اندازند پس از آنکه از صنایع جدیده مخترعه که در نظر او تدر ندیدند
خرم تماشای آلات و ادوات فلاحت که باعث رفاهیت مؤنت و معیشت عالم انسانیست جزم فرمود ، توسن اقبال را جانب
شهر ( دارلنگتان) که مرکز فن صنایع زراعتست سبك دوال ساخت و بسواری کالسکه تا ایستگاه ریل اسپ تماشا
رانده بعد بریل نشسته وارد ایستگاه شهر ( دارلنگتان) شد و رؤساء و بزرگان شهر که از راه پذیره کرد آمده
بودند مراسم اعزاز و اکرام بتقدیم رسانیدند و در وقت فرود شدن شهزاده از ریل دسته سواره و پیاده نظامی که
صف احترام مقدم عالی آراسته بودند لوازم امر سلامی بجای آوردند و شهزاده از ایستگاه بسواری کالسکه در منزلی که برایش
آراسته و تزیب داده بودند رفته نزول اجلال فرمود و شب دران عمارت تا باغ دلگشای روح افزا داشت بسر برد و بساعت
ده از روز سه شنبه دویم محرم با دسته سواره و پیاده احترامی از فوج نظامی که باعیان شهر و کما ندهاریت حاضر آمده
بودند روی مشاهده بسوی موضعی که آلات زراعت و غیره صناعت همه ساله در آنجا عرض و سان دیده میشود نهاد
و عمارات این عرض گاه را چوتزه (۱) آسا و مطول و مرتبه دار ساخته و پرداخته اند تا تما شائیان سه نظر
یکدیگر نشوند خلاصه شهزاده موصوف در حجره که برای نشستنش آراسته بودند تشریف نزول فرموده تخمها
گاوان نر و ماده بزرك شيره را از اعلی و اوسط و ادنی درجه بدرجه از نظر عالی گذرانیده از قدای آن اسپانیوا
که برای کره گرفتن فراهم داشته اند با ما نیایهای کره دار عبور دادند و چون این عمارت عرض گاه مربع شکل
و دارای مسافت چهار میل راهست شهزاده آزاده پس از تماشای گاوان و اسپان پیاده گردش و تماشا کردن را
باعث خسته گی و متعدر پنداشته بسواری کالسکه طریق تماشای صنایع بر گرفت و ماشینهای شخم (۲) کردن
زمین و غیره آلات متعلقه زراعت و فلاحت را با حبوبات و نباتات و فواکه و مفردات و مرکبات و حیوانات از
وحش و طیر که در آنجا فراهم نموده بهم آورده اند تماشا کرد و همه اسباب کار آمد زیست و زندگانی انسانی را
از جزئی و کلی از قبیل ماشین مسکه کشی و قیماق کشی و شیر دوشی و غله کوبی و جدا کردن دانه از کاه و آرد نمودن
و بختی و مقراض کردن پشم گوسپند و موی بز و غیره دران مجمع بنظر دقت ملاحظه نمود و آنچه از ما يحتاج انسان
که درینجا حاضر و موجود بود و چشم از دیدن آنها خیره میگشت همه را از نظر گذرانید و شهزاده را حیرت
دست داده بخود اندیشید و گفت سبحان الله هر صانعی را که بمصنوع خویش تا کدام پایه قدرت پر ایجاد صنائع
عجیبه و اختراعات غریبه موهبت فرموده است که گویا مشت خاك را از راه دانشگا بآن عطا نموده بفلک برده
است و پس ازین تفکر کا اندیشه جای داد متاسف و متحسر حالت اسلام گردیده کف تلهف بهم سائید و بدل
گفت که موهبت ایزدی عامست و ممکن که هر فردی از افراد انسان بسياق ( من طلب شيئا وجد وجد ) دارای

وقایع
سنه ۱۳۱۳
هجری

(۱) چوتزه
موضعي را
گویند که
قدیم ثم کریا
بشتر از زمین
لند میسازند
و لغت هند یست
فارسی

(۲) شخم
بمعنی شیار
کردن


(۱۱۱۰)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
هم دستگاه شود ورنه تکاسل وتغافل ورزیدن در امور دین ودنیا باعث خسارتست و مورث ندامت چه
طبیب عشق مسیحا دمست ومشفق ليك چو درد در تو نبیند کرا دوا بکند
خلاصه پس ازین گونه اندیشهای باصواب وصرف طعام بساعت چهارنیم از نصف روز طریق ایاب جانب لندـن
برگرفت و از ایستگاه ریل رلشته بساعت نه و پانزده دقیقه وارد لندن گردید و روز چهار شنبه سوم محرم تاساعت
چهار بعد از نصف النهار در منزل بسر برده بعد بسواری کالسکه راه تماشای شهر و بازار لندن در نور دیده
بساعت هشت در جای مسترکرزن که بضیافت دعوت کرده بود تشریف برد و شهزاده ( پرنس آف ویلز ) و
( لارد دفرن ) که بایست تن از دوستان میزبان مذکور از راه دعوت جبهة شرکت مهمانی شهزاده نصر الله
خان در ان محفل طلب شده بودند با او صرف طعام کردند بعد شهزاده موصوف بمنزل خویش
باز گشت و روز پنجشنبه چهارم محرم را در منزل خود باجرای امور لازمه متحتمه گذرانیده و روز جمعه پنجم ماه
مذکور را تحریر عرایض حضور اعلیحضرت قبلهٔ اجل و برادر بزرك افضاش شهزاده سردار حبیب الله خان
که مؤلف هیچمدان آنها را بعبارة در کابل درج اشتهار میکرد بسر برد و روز شنبه ششم ماه محرم بدعوت(پرنس
آف ویلز) در عمارت (هال برهوس) که نشیمن گاه خاص معزی الیه است مقیم تشریف بردن نموده بساعت هشت
کالسکهای مخصوصه ولیعهد مذکور حاضر آمده شهزاده سردار نصر الله خان باسردار محمد حسن خان کرنیل
و سردار محمد اکرم خان کپتان و مستر مارتین باجر خادم ایندوك بكالسکهها براشسته با دسته از سوار احترامی راه
منزل(پرنس آف ویلز)در نور دید و چون بدرب عمارت نشیمن گاه او از کالسکه فرود بخت (پرنس آف ویلز) باچندتن
دیگر از اجله واعاظم عبابم پذره مجای آورده و نخست در خانهٔ ملاقات چند دقیقه ایستاده باهم صحبت کرده در
خانه که کرسیها و میزهای ضیافت چیده و اکثار از وزراء و سپهسالارها و لاردها حاضر آمده بودند تشریف برد
و از جمله سه تن از وایسراهای سابقهٔ کشورهند و مستر کرزن نیز حاضر این بزم دعوت بودند خلاصه شهزاده
جلوس فرموده (پرنس آف ویلز) در کرسی وسط و دومن صدر اعظم دولت برطانیه که یکی از تغیر دیگری بخطاب
صدر اعظمی مخاطب گردیده بود (مستر کوانس سالس بری)و (لاردروربری) برکرسیهای دست راست او که کرسی
شهزاده نیز پهلو بطرف بود پهلوی هم بر نشستند و وزیر مختار دولت روس بر کرسی دست چپ پرنس موصوف
قرار گرفت و آنگاه که طعام صرف شد همگنان از جای خاسته بدیگر خانها گردش اختیار کردند و از جمله خانهٔ
مخصوصی که از آلات حربیه هند و ایران چون شمشیرهای مکلل و مرصع بجواهر آبدار قبضه مرصع وسپرهای
مزین بلؤلؤی شهوار بمشاهدهٔ شهزاده افتاد و همه را که در طاق ورواق آنخانه که باصطلاح اهل یورپ آماری
گویند چیده بودند از نظر گذرانید سپس شهزاده ممدوح طریق مراجعت جانب منزل خویش برگرفت و بساعت
هشت از روز هفتم محرم(لارددفرن) وایسرای سابق کشور هند که در بنوقت بمنصب وزیر مختار واقامت پاریس
سرافراز ومأمور بود بمنزل شهزاده در عمارت دار چستر هوس جهة ملاقات آمد در روز دوشنبه هشتم محرم
بخواهش دولتیان تشریف فرمای پارلیمنت هوس که ارباب سابق آنرا نغیر داده ولاحق آنرا نصب مینشد گردیده
ارباب جدید پارلمنت را ملاقات نمود و ساعتی در عمارت پارلمنت گاه که از عمارات عالیه وعجیبهٔ روز گار است گردش
فرموده مجسمهای شاهان سلف انگلستان و وزراء را که در آنجا بیاد گار نهاده بودند تماشا نمود و بساعت دوازده
از نصف روز سه شنبه نهم محرم باستدعا والتماس كار كنان آندولت که علیا حضرت وکتوریه ایشانرا بصـر
دعوت شهزاده و قد (وندسر) کرده بود با نوجان و مهماندار و کرنیل نیکشناه مبرر عبور علیا حضرت موصوفه
و سردار محمد حسن خان کرنیل بسواری کالسکه شاهی بعزم قصر مذکور جانب ایستگاه ریل راهی شد و از انجا
بسواری ریل مخصوص جاده پیمای قصر (وندسر) شد و آنگاه که در ایستگاه قصر مذکور وصول يافت (دوك آف
کناث) برادر کوچك (پرنس آف ویلز) با انصار نیاز خاصه جلالبار و سواران نظام ورایت داران افلام دولتی


( ۱۱۱۱ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
بپای احترام او بیات پذیره کشیده ایستاده بودند مراسم اعزاز واکرام بجای آوردند و شهزاده موصوف
از ریل فرود آمده با هريك از نويتان (۱) دست محبت و ملاطفت داده بعد با همۀ شهر ارکانیکه از راه احترام سردار والاتبار (۱) نويتان
حاضر آمده بودند در کالسکہا بنشسته و ده تن از سواران خاص رکاب سعادت انتساب شاهی افغانی که با سردار شهزادگان
ستوده کار از لندن رهسپار شده بودند بر اسپانیکه در ایستگاه حاضر بود سوار شده از جلو وسواران مخصوصۀ شاهی
انگلیسی ارقفای کالسکہا همیسفر و بدرقہ سبك عنان گردیدند و در وقت ورود سردار موصوف بدربار سواره
و پیادۀ که صف آرای اعزاز و اکرام او شده بوده آداب احترام و سلام بتقديم رسانیده از فراز پشته (قصر وندسر)
بیست و يك ضرب توپ تجيل نيابة وصول و نزول سردار معظم کشاد دادند و در دهليز قصر مذکور (لاردچمبر
لين و لت ارهنی) از افسران فوج ماترم رکاب عليا حضرت ملكۀ معظمه با افسران دیگر دست احترام بر دیده
سلام دادند و آنگاه که شهزادۀ موصوف پا نهاد تالار نخستین قصر بر تزئين گشت سپاهیان فوج سوارۀ شاهی که از اسپ
محیث فرود آمده با اعداد پیادگان فوج اول و اكل انگلستان در هر مرتبه از مراتب زینها بپای خدمت ایستاده
مراسم تعظیم و تکریم بتقديم رسانیدند و آکا شہزادهای بر بساط خانه بزرگ و بلندتر از همه خانهای (قصر وندسر)
کہ مقرعليا حضرت وکنتوریہ است نهاد علیا حضرت موصوفه از کرسی برخاسته بپا ایستاد و همچنان ایستاده بود
تا شهزاده نامی چند بر نهاده بنزديك او رسید بعد دست مودت داده شهزاده را بکرسی دست راست خویش
جای نشستن نمود و بجز از علیا حضرت وکنتوریہ وشہزادۀ موصوف دیگران از شهزاده و افسر تمام بپای ادب
ایستادند بعد میرزا عبد الرؤف خان که بدان کعبه مناعت قبل از حرکت شهزاده بسیاحت ، از لندن بکف و هدایاو نامه
مواددت ختامه که شهزاده از طرف شهریار تاجدار افغانستان امیر اعلیحضرت امير عبدالرحمن خان بآنآورده
بود در وندسر شده بود با تفاق مستر مارتین خادم دولت افغانستان عربا بساعت یومیه نامۀ موصوفه که در صندوقچه
مکلل از جواهر آبدار بود با شاره (لارد چمبرلین) پیش کشید و صندوقۀ نامۀ راهم سردار محمد حسن خان کرنیل بتعظیم
هر چه تمامتر برداشته پیش علیا حضرت وکنتوریه گذاشته شهزاده صندوقچه را کشود بنامه پدر والا كهر خویش را
بروی دست تعظیم گرفته میل دادن آنرا ملکه معظمه کرد و او از کرسی برخاسته و نامه را به تعظیم گرفته بصدر صندوقچه
نهاده از هدايا يكيك را از عبا شياء و اجناس نفیسه ملاحظه کرده مشعوف گشت و حضارین با ر رخصت یافته مجلس
ارهم بکس بخت و سردار نامدار سعادت اطوار (دوك آف كنات) و دیگر نوبتان مشغول تماشای خانهای قصر
(وندسر) گردیده تا که میز طعام چیده شد کردش همی کرد و آنگاه که میز چیده و خوان کسترده
گشت شهزاده میل طعام کرده با علیا حضرت وکنتوریہ و دخترانش و سائر شهر ارکان بر گرمی صرف طعام
بر نشسته از انچه حلال بود تناول فرمود و افسران هم رکاب او با منصبداران انگلیسی بدیگر خانه صرف نهار کردند
و شهزاده پس از صرف غذا راه مشاهدۀ قبر شوهی علیا حضرت وکنتوریه که در احاطۀ ( قصروند سر ) اتفاق
افتاده است بر گرفت و بسواری کالسکه در آنجا شده و تماشائی کرده بعد از راه تماشا در مدرسۀ آتین کالج تشریف
برد و درین مدرسه اکش از شهزاد كان ولارد زاد كان تحصيل علوم وفنون نموده برآمده اند و درینوقت پسران
ایشان در مجلس کرم تحصیل بودند که شهزادۀ موصوف در رسید و اطفال و کود کانکه مشغول قوانین و قواعد
نظامی بودند در صحن مدرسه سواره و پیاده ایستاده مراسم احترام مقدم شهزاده بجای آوردند و شهزادۀ موصوف
ساعتی تماشای حجرهای سفلا و علیای اینمدرسه بسر برده بعد بسواری کالسکه وارد ایستگاه ریل گردیده بسواری ریل
تشریف فرمای منزل خویش شد و شب را تا ساعت چهار روز چہار شنبه دهم محرم بمنزل درنك كرده بعد
(دوك ف حکمی بويك) که مجرع جای دعوت نوبها وبہا وكثرت اعیان مردان و زنان لندن نیز حاضر آمده بودند
رفته صرف جای فرمود سپس در منزل خویش باز نشته بساعت ده از شب بسواری کالسکۀ آهنگ تماشای نمونه
خانه را که در آنجا دعوتی تردد نمود و باحديقة ركاب خويش در آنجا پانه شده انواع فازات واشجار و حیوب
واثقیه و غیره تماشای صنایع جدیده را که چیده بودند مشاهده کرد و ساعتی گردش نموده مرخصی با از لظ


(۱۱۱۳)
(جلد سوم) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) (سراج التواریخ)

دقت وفور گذرانیده تا ساعت سه از شب در محفل بزمیکه آراسته و از چراغهای رنگارنگ آئینه بیرون خانه را روشن ساخته و نخل مرصعی را از افراختن خیمه بشکل ایوان پرداخته و جمع کثیری از مردان و زنان بتماشا گرد آمده و دران خیام کرسیها بمراتب گذاشته و موزیکان بنواختن ساز مقرر داشته بودند بسر برد و پس از گسیختن اسباب بزم در منزل خویش مراجعت فرمود و در روز پنجشنبه پانزدهم محرم با پراینکه در منزل ( پرنس آف ویلز ) که دعوتش کرده بود ( بلارد روز بری ) وعده داده بود که او و ارباب پارلمنت را ملاقات خواهد کرد از راه وفای وعد در پارلمنت کاه تشریف برده ( لاردروز بری ) و پارلمنتیان جدیده را ملاقات کرد فقط وباقی سر گذشت شهزاده ممدوح در لندن انشاء الله از روز دوازدهم محرم در محلتش رقم خواهد شد [ILL]
(ذکر وقایع و وارداتیکه مطابق ایام سرگذشت و سوانح مذکوره)
( در دارسلطنه کابل بوقوع پیوست )
ذکر واقعاتی که در وقت مارش سردار نصرالله خان به لندن در افغانستان بوقوع یافت
و از بدسوی حضرت والا در تضاعیف سوانح مذکوره سردار نصر الله خان جنرال تاج محمد خانرا از عریضه و استدعای خود او که با نقشه مواضع احداث محافظ خانهای واقع سرحد بدخشان ارسال پایه سریر سلطنت داشته بود فرمان فرستاد متنگار داد که محافظ خانهای مقابل محافظ خانهای روسیه را در طول چهل ذرع و در عرض سی ذرع بنیاد نهاد دیوان اضلاع چارگانه آنرا بارتفاع هشت ذرع و افراز دو در دو زاویه مقابل هم دو برج با يك برج دیگر در وسط قلعه بدو پوشش سفلی و علیا بپرداز و هم جای برای نهادن قورخانه بارتفاع دو از ده ذرع بساز و بشکل قلعه واقع کنار نهر جیحون را که در هريك از عرض و طول دویست ذرع و از ابنیه میان ساخته پختخان و دیوارش با خامهای بی سقف و در آباد و استوار است مرمت کرده ابواب و سقوف آنرا بر نشانده بپوشان و حصار اندرون آنرا که خرابست آباد کند و قلعه چاه آب را اگرچه آباد است چون بکار نیست خراب کند و مقارن اعمال قلمزده خان حاکم جرم بدخشان مصدر خطا و خیانتی گردیده بامر و فرمان حضرت والا اطریسد در کابل خواسته شده مال و متاعش در ضبط سیاهه دیوان سلطنت آمد و همدر خلال احوالیکه رقم گشت عبیدالله خان حاکم سابق شغنان بگراس اسپ از سید معصوم نام شغنانی سابق رعیت ایندولت بجور و انرا تصرف کرد و همچنین چند فرد گاو محمد ارزق نامی را تیمورشاه خان کپیدان بمصادره گرفت و افسر سرحد دار روسیه نامه مشتمل بر استرداد اسپ و گاوان مذکور بصحابت سید معصوم مزبور نزد جنرال تاج محمد خان فرستاد و تیمورشاه خان کپیدان او را در قلعه پنج معطل داشته نگذاشت که نزد جنرال مذکور آید و خودش از ورود او بجنرال تاج محمد خان برنگاشت و او ماجرا معروض پایه سریر سلطنت داشت و حضرت والا فرمان فرستاده بنگار داد که تیمورشاه خان خبط کرده که فرستاده افسر روسی را نگذاشته و راه نداده است میبایست او را میگذاشت تا نامه و پیامیکه آورده بود باز میداشت و پاسخ آنرا هرچه از پایه سریر سلطنت شرف اصدار مییافت گرفته از راه مراجعت باز پس میشتافت و در باب گاو که نگاشته نامه مذکوره در محل ابراز و انکشاف افتاد و معلوم گشت که همان خواهش بی بنیاد اسپ و گاوان گاوان و شرحی از جور و ستم علی محمد خان ضابط معدن بدخشان نسبت بمردم غاران از رعایای روس بوده تیمورشاه خان کپیدان بامر و فرمان حضرت والا بافسر روس که نامه فرستاده بود نگار داد که گاوان محمد ارزق نام در حالتیکه رعیت ایندولت بود و هنوز رعیت دولت روس شمرده نشده بود بعوض مالیات دیوانی گرفته شده که استحقاق استرداد آنرا ندارد و علی محمد خان برضا نامه که در باب حسن سلوک خویش از مردم غاران بدست داشت افسر هنگامه جوی روسی را از مکائده و مکاتبه خاموش ساخت و از جمله اسپ سید معصوم را که عبیدالله خان بدون عذری گرفته بود جنرال تاج محمد خانش مسترد کرد و در اثنای اینحال جنرال مذکور غلام محی الدینخان حاکم کشم را با ملا ناشو و محمد خان مفتی و یکتن سارچی و یکتن تو بخو الله یار و چندتن پیاده و سوار نظام بفرمانیکه در باب ورود میجر جنرال (جرارد) افسر کمیشن دولت انگلیس در موضع


(۱۱۱۳)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
(بوزای گنبد) چنانچه گذشت بنام او شرف اصدار یافته بود مامور رفتن در (بوزای گنبد) کرد که با کمیون
دولت انگلیس ملحق شده بکار تعیین خط و نقاط فاصله سرحد پردازند و همدر خلال وقایع مسطوره نایب عاشور
و خان بدرود جهان کرده پس از چندی لعل بيك خان پسرش کا طریق خدمت شهزاده آزاده سردار حبیب
الله خان می بود از کابل مأمور اقامت واخان شد و مقارن اینحال علی محمد خان ضابط کانهای بدخشان معدن
لعل را که بقرار نقشه تعیین حدود داخل خاك متصرفه دولت روس گردیده بود بفرمان حضرت والا فرو
گذاشته ششصد و چهل و چهار مثقال و شانزده نخود لعل که در عرصه پنج ماه حاصل نموده بود با خود برداشته
در معدن کوه لاجورد آمده اقامت ورزید و لعلهاى مذکور را با یکخروار و چهل سیر سرب و هفتاد و هشت
سیر لاجورد حاصل معادن تحویل خزانه بدخشان نمود و محمد رینون میرزا سید امیر نام جلال آبادی عامل
سائر تاشقرغان که محصول اموال تجارتی بازرگانان اورکنجی و تاشقرغانی را گرفته و بخیانت رسیده داد، بود مبلغی
از مبالغ زیادی از اقرار ایشان بکاغذ رسمی نوشته و بمهر شهادت چندین از اراذل و اوباش رسانیده در غیاب
مقرین آنرا نزد ملا قطب الدینخان قاضی محکمه شرعیه تاشقرغان برده و قاضی بمحض همان چند مهر که در حجت
مذکوره نهاده بود حجت شرعی داده واصل آنرا بتوسط شارد بعد بازرگانان از کید او آگاه شده از راه داد
خواهی نزد نوروز خان کوتوال تاشقرغان رفته ماجرا بازداشتند و او میرزا فقر محمد خان نویسنده محکمه کوتوالی
را با ایشان همراه نزد قاضی فرستاده ماجرا پرسید و قاضی انکار نتوانسته اقرار کرد و حاجی داد محمد خان حاکم
آنجا با حاضرین مجلس و سر دفتر در ذیل اقرار قاضی که بخامه اعتراف در کتاب حکومتی نوشت خاتم شهادت برنهاده
تفویض نوروز خان کوتوال نمود و پس از چندی اورا نزد خود خواسته اقرار نامه قاضی را طلبیده گفت که
پاره شود تا خیانت کاری قاضی و میرزا روی روز نیامده مستور بماند و از از واهمه اینکه مبادا حضرت والا از
مخياتض وقایع نگاران از وقوع این قضیه آگاه شده باشد آنرا بمحاکم نداده ارسال پایه سریر خلافت داشت و حضرت
والا فرمان کرده هم دو تن قاضی و میرزا را محبوس و مغلول طلب کابل فرمود و قاضی را سخت مواخذه نموده
میرزا را بدار سیاست و عبرت امر کشیدن کرد و مال و منال او و نزدیکانش را ضبط و خود ایشان را محبوس
فرمود و هم درین هنگام فتح محمد خان پسر محراب خان کا نامناوش روز فزان در ماوراء النهر بسرمی برد با مهر و اجازت
حضرت و الا با عانت زناد رامور اجله از دولت خارجه در کابل آمد و هم میرزا شاه محمد خان مأمور فروش پوست قره کل
و مقیم بخارا را فرمان رفت که صد قبضه چاقوی يك تيغه و صد قبضه دو تیغه و بیست و پنج قبضه چهارتیغه و پنج عدد هزار
پیشه ساخت کارخانه تریال روس خریده ارسال دارد و او نیز بوقو وصول افکندن این منظور اسپ هدایتی را بجای
آورد و همدر خلال این احوال سردار گل محمد خان که امر تعیین حدود فاصله سرحد جنوبی را با کمیثین دولت انگلیس
بسر برده و بفرمان طلب در کابل آمده بود مأمور حکومت ارگون شد و از کابل با اردوی رشکوهی که مأمور اقامت
برمل گشت در آنجا رفت و در موضع سرخسن قلعه متین دولتی احداث کرده و کاریز واقع آنجا را که از خاك
و خاشاك انباشته و مسدود شده بود پاك ساخت و چوب عمارات قلعه را بمردم رعیت امر نمود که هزار تیز بزرك
از کوه باجوره فرود آورند اما کار قلعه را بفرمان حضرت والا معطل بسال آینده گذاشت و در خلال اینحال
سردار شیریندل خان هسه فوج پیاده نظام پکتالی و جدیدی و قراپانی را با توپخانه بسبب شدت گرما از نظام گاه
خوست کوچ داده در موضع صبری امر اقامت ییلاق کرده از فروکش کردن این افواج در آنجا متمردین قوم
منگل که از دادن فوج نظام سر باززده و پس از مراجعت بزرگان خویش از کابل چنانچه گذشت سر تفخر برداشته لوای
بغاوت افراشته بودند خوفناك گرديده سراسیمه سان بپای ضراعت نزد سردار شیریندل خان آمده جبین اطاعت
برزمین معذرت سوده عفو تقصیر خواستند و هزارتن را برای ملازمت فوج نظام بگردن گرفته وعده دادند که اهل
خود را از کوه جهالت فرود آورده بمساکن خود باز گردند و سردار شیریندل خان عذر و خواهش ایشانرا


(١١١٤)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
شرح تحقیقات عادلانه حضرت والا در امر شرعی
پذیرفته هشتاد نو سه تن را فورا برای فوج انتخاب نموده کابل کوچ کرد و محمد دین ایام بهاؤ الدینخان و نور الدینخان
از خیل و ناوه وسعید نام از مردم جاجران همه از قوم ترکی که از وقت بغاوت طوائف اندر وترکی وعلی خیل فرار
شالکوت شده بودند از راه اجارت که بحضرت والا از عریضه و استدعای خودایشان عفو نموده طلب فرمود بوطن
و مسکن خود باز آندند و همدر خلال احوالی که رقم زد كلك بيان شد قاضی عبدالشکور خان بن قاضی سعد الدینخان
حکمران هرات که در قندهار مسند نشین حکم شریعت بود فخرالدین نامی را که بتهمت زنا گرفتار امده بود بهمانه
حکم رجم کرد و پس از سنگسار شدن او عیال و اطفال بی غمگسار پریشان حالش بخامه استغاثت عریضه نگار پایه
اریکه خلافت شده داد خواستند و حضرت والا درین تحقیق این مخالفت ورزیدن قاضی عبدالشکور خان اندازه
باربار و بتکرار فرمان فرستاده استفسار دلیل اینحکم فرمود و او در همبار با اهالی محکمه شرعیه قندهار برهان
نا استواری بپاسخ نگار همیداد و حضرت والا که ماحی جور و اعتساف و حامی عدل و انصاف بود زیاده تر در
اشتباه همی افتاد تا که حکیم را که قاضی مذکور کرده بود طلب حضور فرموده محول بامضای علمای دار السلطنه
کرد و از دلائل و براهینی که علمای حقگوی حقیقت جوی معروض داشتند حضرت والا برای قاضی عبدالشکور خان
بخامه تنبیه و تهدید رقم فرمود که قبلا این مفصل و مشروح از قلم واقعکام شده بود که هر که حکم رجم فخر الدین کرده است
با جواب درست مطابق فتوا بگوید یا از عهده جرم و دیت برآید و شما جواب فرمان پادشاهی را که بمواهر چندین از علماء
ارسال داشته اید علمای دارالسلطنه آنرا بغور و دقت ملاحظه کردند که اينك مرقوم میشود اول در فرمان حکم بود که
نقض قضای نخست بلاشك وريب جواز ندارد و شما که از شهود استفسار کرده اید البته معلوم میدارد شك و ريب را
و باز پس از استفسار تنها از شهود بیان شاهدها را ثانیاً که موجب امضای قاضی میشد بگذرده امضا برجم قرینه فخرالدین
کرده اید و حال آنکه جنایت فعل زنا از زانی و زانیه بکیفیت و تفاوت بدارد فلذا مرکز با امضای شما و منظور و مختار نفر موده
مطالبه جرم و دیه نمود زیرا که امضای قاضی در حدود و قصاص از قضا است و اگر در وقت ایقاع حد زانیه امضا نشد كويا
که قضا حاصل نشد و نیز از کتب معتبره متداوله فقه شريف معلوم و مفهوم گشت که فعل زنا واحد است چون از حق
زانیه امضای قضای ثان نشده قضای اول بموجب شهادت شهود ثانی که در نزد شما ادا کرده اند خلل پذیر است
و قول قاضی عالم عاجل قبول است واز عالم غير عاجل وعاجل غير عالم بدون موجب قبول نمیباشد و برای غیر قاضی
اقامت حدود وقصاص جواز ندارد - دوم عبارت مجمل شما که نوشته اید شاهدان ادای شهادت کردند
مکر تصریحی که بخاطر احتیاط میخواستم نکردند و بقرینه فرمان تفصیل همین عبارت شما خواسته شده بود و شما
در تفصیل این عبارت خود در پاسخ فرمان نپرداخته و بیان نکرده اید - سوم در عبارت هدایه شریفه که
نقصان نوشته بودید و از شما پرسیده شده بود از نوشتن آن چشم پوشیده بیاد هیچ نیاورده اید - چهارم
در هر يك از عرائض خود نوشته اید که سراً و علناً شهود را تزکیه کرده ایم این نبشته شما نیز مجمل است زیرا که
نه عدد مزکیانرا معلوم کرده اید و نه از اوصاف و احوال ایشان ذکر کرده اید که باسباب جرح وتعديل عالم
بودند یاه باری عریضه علمای قندهار مطابق استفسار مندرجه فرمان نیست وفقره دوم وسوم حاجت بدليل
و برهان نداشتند فقره اول و چهارم که محتاج بدلیل بودند دلائل درست و بآیت از کتب معتبره بیرون ازین منشور
جدا نوشته و ارسال فرمودم وحكم نمودم که در باب رجم فخرالدین اگر دلیل و برهان معقول و منقول داشته باشید
معروض دارید تا باز علمای دارالسلطنه ملاحظه کرده مطبابق امر خدا ورسول امضا و قبول كنند والا از
غرامت جرم و دیت خود را بری ندانسته ادا نمائید و قاضی عبدالشکور خان با کسانیکه درین کار با او یار و در
دست و یا زدن و جستجوی نمودن مسائل و آوردن و گفتن دلائل مدد کار بودند از پرتو نزول افکندن این منشور
و نوشته علماء که بشرح رفت خود را ملوم و ملزم دانسته دیگر نتوانست تکلم کند و مقارن انجال بنا بر آنکه
حضرت والا در تمامت امصار و ولايات و محال اشتهار مخالفت آثار انتشار داد که مردم داد خواه پاس احترام


(۱۱۱٥)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
دولت و حکومت را نگاه داشته مسلح نزد قضاه و حکام نشوند و اینحکم را مؤکد و مبرم دانند بعد با غی احمد خان
مقیم کرشك بعزم اینکه بمغالطه در مصادره گشوده رشوه و پاره حصول نماید معروض پیشگاه حضور والا داشت
که مردم پشت روداز خان تا شبان دو هزار میل تفنك مارتين و دنپاله پر روغن بر آماده دارند و هنوز
از راه ابقياع واشتراء بدست میآرند و اینرا باندیثه اینکه از پایه سریر سلطنت حکمی بپاد او صادر خواهد شد
که سلاح آن مردم را ضبط کنند نگاشته بر مهام واصل نذاشت زیرا که حضرت والا از مطالعه اینعریضیه
در پاسخ او رقم فرمود که عزم و اراده سرکار مانر آنست که تمامت مردم سکنه مملکت افغانستان دارای انواع
آلات حرب و سلاح باشند و بهمین عزم کارگاه بزرك اسلحه سازی در کابل بنیاد نهاده مقرر کار است که
عموم رعایا را در هنگام هنگامه آرائی همه تن سلاح کند و تو میخواهی که دکان باز کرده دست آزار بمردم دراز
کنی خلاف رأی و تدبیر صوابست زنهار که روز بهمان خدمتیکه از جانب دولت ماموری بسر برده باشیگونه
امور اقدام مكن ومتفکر و محمد بشوق از عرایض وقایع نكاران ادارات شرعیه کابل وولایات بمسامع فيض مجمع
حضرت والا که از دیر باز می نپشتند و نوشند رسید که قضاه ومفتى ها در رفع و قطع مخاصمات شرعیه تعطیل و تعويق
را جائز شمرده دعاوی متخاصمین را از روز بهفته و ماه و سال میکشانند و اکثر از تهی دستان بی بضاعت از
طول مدت ترك مرافعه کرده راه خویش میگیرند و حضرت والا سخت بر آشفته این اشتهار را اصدار و انتشار
کرد که چون امور شرعیه بسرعت تمام و انجام نمیشود و کار فقراء وضعفای رعیت و تحصیل بعضی از وجوه غرامات
که موقوف بقطع وفصل دعوای متخاصمین و گفتگوهای شرعیست بتعویق افتاده معطل ومختل میماند بنا بران
حکم مبرم و امر مؤکد و محکم امارت و خلافت اینست که قضات کار مرافعات شرعیه را از امروز بفردا نیندازند
و امریکه بيك روز فيصل پذیر باشد تا یکماه نرسانند و اوامر ونواهي شرع شریف را زود از مجرا کرده بندگان
خدای را معطل و حیران و مضطرب وسر گردان نسازند که از تحصیل امر معاش خویش بازمانده ومحصل کیه
ایشانرا از و جهیکه برای مؤنت دارند خالی ساخته تمام بخورد وهم اجرای وصول وجوه غرامات نشود وصاحبان
حقوق از حق خویش محروم گردد باری کاره بيكروزه را بهفته و هفته را بماه وماه را بسال نکشانند والا از تاریخ
ابتدای دعوی که در صورت حال رقم نموده ختم مینهند تا انتهای آن که فصل و قطع می نمایند اگر نظر بسهولت
وصعوبت کار زیاده از ضرورت هريك تعطیل کرده بودند تاوان و جرم تعطل و بطالت ایشان را از روی تاریخ
خواهند داد و همدر وقت اصدار و انتشار یافتن این اشتهار ملا قاسم نام ارباب مجاب هزاره دای زنگی با میر
داد محمد خان حاکم وسيد عبدالقيوم خان قاضي وعبدالوهاب خان مفتى آنجا راه تجسس و تفحص وبدست آوردن بعضی
از اشرار قوم سلطان و ابدال که بکوه ضلالت برشده بودند پیش گرفت و پس از کروش وسی و کوشش بازهم
شباروز چهل تن از اشرار چون آقا حسین و آقا میرزا برادر او و الله مدد و کلب حسین را زنده دست گیر کرده و حسين بيك
را که پای مجادله فشرده بکشت و گرفتا ران را نزد حاکم حاضر آورده او کابل کابسل کرد و حضرت والا
فرمان فرستاده نگار داد که بقیه پناه گزینان کوه جهالت و غوایت را نیز تا می تواند بدست
آورده رهسپار زندان دار السلطنه نمایند و یکی را نگذارند که در خیال روز بسر برند و مقارن
اینحال ملا محمد سعید خان قاضی و ملا فضل محمد خان مفتی و ملا عبدالسلام نام محرر محکمه شرعيه هزاره
جاغوری معروض پیشگاه اورنك معدلت آهنگ امارت داشتند که چون از سبب بفاوت خود مردم هزاره و عقيده
مخالفه که از کتب ایشان بملاحظه افتاد حکم جواز خریدن وفروختن و بلك یمین در آوردن دختران و پسران
وزنان ایشان صادر شده این امر جاری و عام کردید و هزاران زن و پسر و دختر ایشان در داخل و خارج مملکت
بخروش رفت و اکنون که مطیع و منقاد گردیده و سر بر خط فرمان پادشاه اسلام نهاده اند از جائیکه در عقائد اهل
سنت و جماعت اینطائفه را مسلمان پنداشته اند و مسلمان نمیدانند خرید وفروش ایشان در شرع شریف جائز

صدور
اشتهار بنام
قضاة ولایات


( ١١١٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
نیست و نیز از صدور اینحکم اکید از سپاه نظام زن و عیال دزد شده از خدمت دولت بازمانده اند که گویا در حقیقت
و نفس الامر خرید و فروش هزاره نقصان دین و دولتست و حضرت والا در پاسخ ایشان رقم فرمود که شما از باطن
اینقوم چه خبر دارید گاهی عقیده باطنی ایشان درست نمیشود و نیز اولاد خود را که بفروشند منع و قدغن نمیکنم
و اینرا هم حکم نمیکنم که یکی اولاد دیگری را بفروشد جبور و زبردستی دالزین خود ایشان باز داشته دور فرموده ام
که زیر دست ایشان زبر دست خود را بیازارد و هم در خلال اینحال فرمان از دفتر سفنجش کابل در باب مساحت
اراضی مردم جدید الاسلام سكنه موضع ( پشه گر ) و ( شاما ) بنام اولیاقلی خان حا کم لغمان شرف اصدار یافته و او باصدتن
از فوج نظام هروی و تمامت زرگان و خوانین لغمان جانب هردو موضع مذکور ره نورد گشت و ملا پادشا گل بنام
(۱) غلنگار اسم یکدره فوجدار دره غلنگار (۱) را با زرگان لغان از پیش رفتن و جریب نمودن آمروم کرده قرار داد که پس از مساحت
از لغمان است و پیمایش اراضی آنمردم بسوی اردوی او باز گردند و در موضع جنیبا باهم ملحق شوند چنانچه پس از انجام کار
مذکور باز گردیده قبل از وصول اردوی اولیاقلی خان در موضع موعود ایشان وارد جنیبا شدند بعد اولیاقلی معنی معلوم
ندارد
خان واصل آنجا شده در زیر کتل جنيبا فرو کش کرد و مردم جنيبا از وصول ملا پادشاه گل خان و زرگان لغمان
در آنجا از جان هراسان گردیده منزل و مکان خویش را فرو گذاشته با اهل و عیال براه فرار جانب کهسار شتافته (۲)
(۲) شاخ و جبال باشخه برداشته و مردم كفار سكنه پیار باملا پادشا گل خان هنگامه آرای رزم و پیکار گردیده وی از اولیا
وباذخ بمعنی قلی خان معاونت خواست و او بسرعت و تعجیل تمام میر محمود شاه خان فوجدار دره قوم اسمعیل زائی )
مرتفع و بلند لغمان را با سه صد تن از لشکر ملكي بكمك فرستاد اما ملا پادشاه گل خان قبل از رسیدن این معاونین جماعه را
در شب بقرار کتل واقع بین جنیبا و پیار مامور اقامت کرد و ایشان بقرار كتل بر شده چندی از کفار که پیشتر در کتل
صعود داده قرار گرفته بودند دست بآلات جنگ برده از شام تا خفتن رزم داده بعد کفار تاب پیکار نیاورده از کتل
بپای گریزهاب مقام خود سرازیر شدند و هنگام سحر جانب کوه هجوم آور گردیده قامت جبل را که مشرف بر
ملا پادشاه گل خان و همراهانش بود فرا گرفتند و در وقت طلوع آفتاب ملا پادشاه گل خان آهنگ جنگ کرده گروه
کفار را با آنکه در قلال جبل و بالادست بودند از پیش برداشته مغلوب ساخت و همه را بقهروفه در اندرون قلعه
بنام واقع پیار در آورده دو قلعه را آتش زده بسوخت و چند قلعه دیگر را بتغلب تصرف کرده با لشکر یکه همراه
داشت در آنجا جای گزید و کفار از قلعه بنام و پیشه و آجام بر آمده ملا پادشاه گل خا را مغلوب ساخته عقب نشاندند
و میر محمود شاه خان که با سه صد تن چنانچه آنفاً گذشت راه معاونت ملا پادشاه گل خان بر گرفته بود در ینوقت رسیده دست
بآلات جنگ زد و مردانه بکوشید تا که کفار را مغلوب و منهزم کرد و بیست و چهار تن از کفار را بدار البوار فرستاده
هفت تن از تبعه میر محمود شاه خان شربت شهادت نوشید و چهار تن جراحت برداشت و مقارن اینحال اولیاقلی خان
نیز با پیاده نظام و اعیان و احشام ملکی که همراه داشت از زیر کتل جنيبا جانب ملا پادشاه گل خان راه برگرفت و شب
را بفراز کتل بسر برده فردای آن بلشکر او پیوست و پلهای کفار را تمام بشکست و مردگان ایشانرا که در صندوقهای
چوبین نهاده در خانهای خود چیده بود برآورده زیر خاک کرد و نود پرشدگان ایشانرا تسلیت داده باماکن
ایشان باز گردانید و هم چهار تن مسلمانرا که کشته و در خانه نهاده بودند دفن نمود و بعضی از کافرانرا خلعت داد
که شاید آتش فتنه را خاموش کنند و درینحالت یکتن از بزرگان کفار ( اسکنت ) از راه اطاعت نزداو لیا قلی خان آمده
و او خلعتش داده بر گماشت که مردم خود را از راه پذیرفتن دین اسلام حاضر آورد و او این امر را بر عهده
بر گرفته باز گشت و گروه کفار هر شب در اطراف این لشکر که بدو هزار تن از نظامی و ملکی منتهی میشد آمده
آهنگ تسخیر ولشکر کام را هدف گلوله تفنگ کرده بازهمی گشتند تا که لشکر اسلام از گلوله و باروت تهی دست گردیده نزديك
کافرستان شد که شکست یابند اما حضرت والا از عریضه و استدعای اولیاقلی خان قورخانه از کابل حمل و نقل فرموده امر کرد
کردن که علوفه سپاه را از لغمانات در ارد و برسانند خلاصه این حرکت ناهنجار كفار ( پیار ) حضرت والا را
حضرت والا


(۱۱۱۷)
( جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیرعبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)

آهنگ تسخیر
کافرستان
کردن
حضرت والا

(۱) رخو
بکسر را و
سکون خای
معجمه بمعنی
سست

(۲) پالامنتوز

(۳) قاطر
لفظ ترکیست
که فارسی آن
استر است

که از دیرگاه تسخیر کافرستانرا مکنون خاطر داشت باضمحلال و استیصال مردم کافرستان برانگیخت چنانچه
سپهسالار غلام حیدر خانرا فرمان کرد گر عزم رزم کفار را جزم نموده سامان تسخیر کافرستان ساز کند و او
بتهیه اسباب پیکار پرداخته علوفه دو ماه سپاه را اماده نموده در موضع سا و و غازی فرستاد و پیادگان فوج سفر
مینا را با اعداد زیادی از مردم آن نواحی مأمور ساختن راه و امر کرد که چون تا موضع بریکوت راه ساخته
و پرداخته شده و از آنجا تا گتار نهر ( لندی سین ) که زمین رخو (۱) و سهلست و حاجت ساختن راه آن نیست معطل
نگذاشته از آنجا بکار پرداخته راه عبور و مرور سپاه را تا قرب کافرستان بسازند و هم تمامت افواج آتولارا دوماه
از سال گذشته و دو ماه از ششال چهارماهه مواجب داده آسوده حال ساخت و دو هزار انبان فراهم آورده در هر يك
چهار سیر آرد جای کرده پیش فرستاد و قرار داد که تا جایکه دواب رفتن تواند برپشت راحله اینانها را حمل و نقل دهند
بعد هما نبانها بر دوش يكيك از مردم ملکی نهاده منزل بمنزل برسانند و بدینمنوال پانزده روزه آزوقه چهارهزار
تن را در هر منزل مهیا نمود و در خلال تهیه نمودن سپهسالار اسباب پیکار را کفار کامتوز و کاموز (۲) و منده گل
متوطنه قرب چترار راه آمد شد در توقاو باز کرده سخنان اطاعت آمیز آغاز نمودند که شاید لشکر کشیدن دولت
را از ان کهسار باز دارند و از جمله مردم منده گل بصوابدید آنانکه آمد و رفت در نزد سپهسالار اختیار کرده بودند
روی رفتن جانب چترار نهاده برخی از ایشان در موضع دیر نزد (دنك) نام انکلیص شده صلاح کار جستند و چون
موطن ایشان داخل حصه و تقسیم افغانستان بود اولا واسطی نگشته کاهی دوصد و هنگامی چهارصد روپیه بنام
انعام بهر کدام همیداد و هم نشان و البسه زنان ایشان را خواسته بآنانکه پشیزی نمی ارزیدند بخر مهریه عطاهمیکرد
تا که باندك زبانی روی دل دو قوم وحشی کاموز و کاموز را نیز بسوی دولت انگلیس کرد و سپهسالار پس از آماده
ساختن سامان کار زار عریضه نگار پایه اریکه امارت شده اجازت لشکر تاختن بتسخیر کافرستان خواست و حضرت
والا فرمان واسم کرد که خوداو جهت تکمیل بعضی امور مهمه در حصار کهسار کافرستان نشده دیگر افسرانرا
با افواج قاهره مأمور رفتن کند و مقارن اینحال اولیا قل خان حاکم لغمان که سر کرم تنبیه و تهدید کفار
پیار بود هنگامه آرای کار زار گردیده بسی دقیقه آتش و کوشش در دانه کفار نکو نسار را از پیش برداشته
پناهنده مغارات کهسار ساخت و از جمله یکصد و هشتاد تن را که در قلعه پیار چنانچه گذشت جای گزیده بودند
محصور کرد و دلیران تیغه او همت بر تسخیر قلعه کاشته دو روز و دوشب قلعه گیانرا در تنگنای محاصره داشتند
تا که آتش در اندرون قلعه انداخته همه را بسوختند الا پنج نفر که زنده برآمده اسیر و دستگیر شدند و درین جنك
بیست و شش تن از لشکر ملکی شهید و جریح گردیده يك تن حواله دار از فوج پیاده نظام بران خویش جراحت
یافت وهم محمد اسمعیل خان بن دوست محمد خان جبار خیل در اندرون قلعه جراحت برداشته با کش بسوخت
و اولیا قل خان پس از حصول فتح باز گشته در موضع جنیا فروکش کرد و رجائیه بکمر سپهسالار غلام حیدر خان بنظوریکه
بنامش چنانچه گذشت شرف صدور یافت بجهد تن از پیاده نظام و پیاده ساخلو با یکضرب توپ قاطری (۳) بمعاونت
اولیا قل خان بگماشت و او اراضی مردم جنیا و دو کران و پشه گر را چپاول و مساحت کرده کس نزد کفاری که
پناهنده جبال ورو آز شده جانب نیلاب شده بودند فرستاده دلالت و هدایت باطاعت نمود و ایشان گوش
به پیام او نداده همچنان بضلالت و جهالت خویش استوار ایستادند و اولیا قل خان جهة انجام مهام مردم
درکران از جنیا و پیار برخاسته وارد آنجا شد و بالتجا و استدعای مردم دوکران هر پنج نفر اسیری را
که در آتش قلعه پیار نسوخته دست گیر شده بودند اطلاق نمود و ایشان را از رها دادن اسیران مذکور دل
بجای آورده قرار داد که بزرگان کوه برشد کانرا دلالت باطاعت کرده مالیات دیوانی را با چها رتن جاریه
رعهده ایشان گذارند که همه ساله بدون مسامحه بدولت برسانند و هم این پنج اسیر را اگر حضرت والا بطلبد
حاضر کنند و ایشان این قرار داد اولیا قل خان را پذیرفته بعد او میر محمود شاه خانرا با سپاه کافی جهة انجام
و اتمام نمودن امور مذکور در آنجا مراقبت کرده خودش در روز دوازدهم ماه محرم از راه صراچمت وارد لغمان


( ۱۱۱۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

شد و بساختن راه واقع بین درة ( توچی ) که بجانب موضع ( بادل ) ( داسک ) و ( کجهار ) ممتد است پرداخت
و مقارن اینحال میر افضل خان و میر حسن خان و رین الله خان برادران شیر زمانخان و پيرمند خان و سبحان الله خان
برادرزادگان عبدالمجيد خان و عبدالغنی خان عم زادۀ شیر زمانخان مذکور از مفسدان عمرا خان با جاوری که
فیضیاب تقبیل سدۀ علیا شده شاد کام و مقضی المرام گردیده بودند زبان کفران نعمت از حضرت والا خواستار
اجازت باز گشتن بجانب با جاور آمدند و حضرت والا نظر باحسانیكه نسبت بايشان كرده بود جانب با جاور رخصت
نداده هم جشت تن را با یکصد و چهارده تن مرد وزن و ترك و كوچك عيال و اطفال ايشان جانب پشاور اخراج
فرمود و بحفاظت نامستول که فرستاده از آنجا در کوتل لندی خانه رسانیده تفویض کار کنان دولت
انگلیس کردند .
ذكر سرگذشت سرفراز نصر الله خان در لندن
و از آنسوی شهزادۀ آزاده سردار نصر الله خان در روز جمعه دوازدهم ماه محرم باستد عا و دعوت دولت
پس از فراغت تحرير عرايض بخدمت اعليحضرت پدر والا گهرش بساعت دهم بجم با جماعۀ خدمتکاران و مهمان
دار و ترجمان مرحلۀ پيما و رونق افزای قصر بکنگهم پایلس که بزم دعوت با موزيك دران آراسته بودند شد
و بدرب قصر مذكور دسته از فوج پيادۀ نظام که جهت احترام مقدم عالی بپا ایستاده بودند مراسم اعزاز و اکرام
بجای آوردند و در دهلیز قصر لارد ( چيمبرلن ) و غيره منصبداران لوازم پذیره بتقديم رسانيدند بعد در حجرة
ملاقات گاه که ( پرنس اوف ویلز ) باولیعهد جديد دولت آستریا و ولیعهد سلطنت یونان وولیعهد رومانيا دران
مترصد وصول شهزاده نشسته بودند تشریف برد و چند دقيقه بملاقات ولات عهد دول مذکوره بسر برده
سپس در خانه تاريك كه بزركترين حجرات قصر بكنگهم پایلس است انجمن آرای بزم تماشای سور
وسرور گشت و درین خانه متجاوز از سه هزار تن مرد وزن همه نجیب و شریف چون وزیر مختار ها
و غیره فراهم آمده بودند که شهزاده بانها دران بزم خلت و و دادشد و دستهای مطربان و موزيك چيان و نوانخوانان
خوش الحان فرنگستان از مرد و زن را در یکضلع اینخانه که هفت مرتبه یکی از دیگر بلندتر ساخته اند مشاهده
کرد که نوازندگان ساز همه در مرتبۀ عليا و در هيأت اثر مرتبة شش كانه سفلی دوازده تن از زنان جمیله نواخوان
بالباس سفید یکباهم هم آواز میشدند نشسته اند اگر چه شهزادۀ سپهر وقار و خدمۀ اخلاص شعارش درك كلمات
ترنم و سرود زنان مغنیه را که بلفظ انگلیسی ترانه ساز بودند نمی توانستند نمود باری از ملاحت جمال ايشان كه
مجلوه گاه بود و حسن ايشان بازار آواز ایشانرا گرم داشته لذتی حاصل کردیچه
آواز خوش از کام و زبان و لب شیرین گر نغمه کند ورنکند دل بفریبد
خلاصه تا ساعت دوازده درین بزم گاه بسر برده بعد در منزل مراجعت فرمود و روز شنبه سیزدهم محرم ( داود
ساسان ) از بازرگانان مشهور و معروف در شهر و پین پنهعالی دعوتی کرد و شهزاده بسواری كالسكه شاهی راه
دعوت گاه او بر گرفته وارد ایستگاه ریل شد و از آنجا بكابينة بريق بسواری ریل قطع مسافت کرد و داودساسان
که با اعیان از راه پذیره در ایستگاه حاضر آمده بود مراسم استقبال بجای برده تبريك نامه ورود عالیرا از جانب
جمهور خواص و عوام شهر تقديم کرد بعد شهزاده با خدمۀ خاص و همراهان مودت اختصاص بسواری کالسكه
بيت بخش خانه داود ساسان شد و درين محفل دعوت ميرزا محمدخان علاؤالدوله وزیر مختار دولت ایران نیز
حاضر بود و درك شرف ملاقات شهزاده نمود و از آنجا پس از صرف طعام بساعت چهار از اپر روز راه تماشای
مرغی خانه که انواع حیوانات بائی را در آنجا فراهم آورده اند برگرفت و پس از مشاهده آنجا در بافك خانه عمومی
واقع ما بين بحر كه قرب يکصد گام از ساحل با آنجا پل بسته اند رفت و اين بافك خانه عمارت بزرك و از چهار طرف
آب محاطست و شهزادۀ موصوف در اندرون عمارت تماشا و گردشی کرده از آنجا بسواری كالسكه تشريف فرمای
عمارت شاهی گردیده آنرا که متقسم بچهار قسم و مشتبه دار بطرز عمارات چین ساخته و پرداخته اند مشاهده نمود

ذکر سرگذشت سرفراز نصر الله خان در لندن


( ۱۱۱۹ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
صور و اشکال سلاطین دول عظمای را انقدر جدران (۱) عمارت نصب کرده اند و بد و شب را در مقام مستقر منزلین
تاجز عاده و مأمور خرید اسباب فرمایشی دولت افغانستان که در و پاتی کرده بودند بصرف واو قرنب مسافت
یکمیل زمین و اشجار را تمام از افروختن چراغ درخشان ساخته و آتش بازیهای رنگا رنگ پرداخته احترام
و افتخار وا کرام نام نجهای آورد و شہزاده را بلی خرم و خرسند نمود و روز یکشنبه چهاردهم محرم را نیز
در جای مستقر مذکور تا ساعت چهار طرب و سرور گذرانید سپس تماشای کوهسار فرح بخش روح افزای واقع
انجا تشریف فرما گشته شباز در مهمانخانه مستقر مزبور باز گردیده بساز عشرت دمساز کشت و جوش و خرم
بسر برد و روز دوشنبه پانزدهم ماه مذکور در دعوت گاه عمومی که اکثر از لاردها و عظماء و توجان و مهمانداران
حاضر آمده بودند تشریف برده پس از صرف طعام بساعت دواز روز مسطور بسواری کالسکه مراجعت وارد
ایستادن گاه ریل شد و جمع کثیر و جم غفیری از مرد وزن وضیع ورفیع که از راه احترام مقدم شهزاده بعضی سواره
و برخی پیاده گرد آمده بپای انتظار ایستاده بودند آداب ورسوم اعزاز واکرام و مراتب بدره و سلام بجای آورده
آنگاه که شهزاده از کالسکه در ایستگاه ریل فرود گفت بزرگان واعیان شهر نامه تبريك وتهنیت ورود او را که
بروی دست اعظم داشتند تقدیم نموده قرأت کردند و شہزاده از ایشان اظهار خرمی و ممنونیت کرده پای عزت
بر صیاده بخار نهاده در لندن بمنزلگاه خویش نزول اجلال فرمود و پس از ادای نماز مغرب باسته ای دولت
بسواری کالسکه خاصه راه تماشای صد خانه ( كري پنج ) بر گرفته تا ایستگاه عراده بخار رهسپار شد و از آنجا تا
قرب رصد خانه بسواری ریل طی مسافت نموده به بکالسکه ربشسته در رصدخانه پرتونزول افگند و دوربینهای
بزرك که برای دیدن کواکب ثوابت سیار ساخته و پرداخته اند ماه و نبذی از دیگر ستارگان را مشاهده کرده همچنان که
در آنجا تشریف برده بود در منزل خویش مراجعت فرمود و بساعت ده از روز سه شنبه شانزدهم محرم (لارد
خارچ همالتن ) وزیر نشور هند از در ملاقات وارد منزل شهزاده شده درك صحبت دوستانه کرد و شہزاده بساعت
چهار پس از نصف النهار متوجه چای تماشای عجایب خانه کحاجلاب انواع وحوش و طیور را مجسمه آسا در
عقب آبگینه ها بپای داشته اند شد و ابدان بيجان همه را که بازنده هیچ فرق و میانی نداشتند مشاهده نموده
هنگام نماز شام بمنزل ومقام خویش بارگشت و بساعت هشت از شب حقه بازان (تیاتر) که عمل تبريك و (شعبده)(۲)
بازیست کرده تا مساعت یازده تماشای حقه بازی(۳) نموده بقیه شب را در منزل به بستر راحت عشود و در
روز چهار شنبه هفدهم محرم از در بازدید درمنزل ( لارد جارج همسلتن ) که جديد مأمور وزارت
هند شده بود تشریف برده پس از ملاقات او در منزل خویش مراجعت فرمود و روز پنجشنبه هجدهم محرم را در منزل
بشب رسانیده در روز جمعه نوزدهم محمر القمر سر گذشت خویش را با اعزاز وا کرامیکه از امنای آندولت دیده
و میدید نگار داده در کابل نزد پدرسنوده سیرش فرستاد و در روز شنبه و یکشنبه بیستم و بیست و یکم بیرون ازسیر
و تفرج دیگر تکلیف دعوت از دولت روی روز نیامد مثلا
( ذكر وقایعیکه در ایام سر گذشت مذکوره شهزاده ممدوح در افغانستان وقوع یافت )
و از پنسوی در زمان سر گذشت مسطوره شہزاده والا تبار نصر الله خان صاحبزاده گل جان بن میانجی که
که از سوء سلوك اخراج و مأمور اقامت ترکستان و امر فلاحت شده بود از عریضه و استدعای مادرش اذن واجازت
مراجعت یافته قرین عفو پادشاه جرم بخش خطا پوش گشت و با اهل وعیال خویش از آنجا راه لغمان واقع جلال آباد
پیش گرفت و در آنجا که موطن اصلی او بود جای گزید و آسوده حال گردید. و هم درینوقت سیدعارف حافظ
و سیدابراهیم خطیب وسید محمد بن سید عبدالله علوی از سادات ساكنه مدينه منوره با هنك وصول كابل وتحصيل
أمول از راه بخارا و اروسرا تشریف شدند که از آنجا بدار السلطنه آمده از فیض دیدار شهریار والا تبار مستعد
(۳) حقه باز بضمه الجيم والتشديد ظرفی باشد باسر پوش که اندرون آن چند طبقه باشد و در میان آن هر لحظه
چیزی دیگر نماید و بمعنی بازیگر و مجازا بمعنى عیار ومكار
(۱)
جدران بضم
جیم بمعنی
دیوار ها
(۲)
شعبده بفتح
معنی بازی
که بسحر
و فن کنند
ذکر وقایع
افغانستان
که در زمان
توقف سردار
نصر الله خان
بلندن بوقوع
پیوست


(۱۱۲۰)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ)
گردیده بر امر منویه خویش که حصول پول بود واصل آیند ولیکن حضرت والا از عریضه حکمران ترکستان
برسیدن هی ودتن در مزار شریف آگاه گفته بتصور اینکه مبادا جاسوس باشند فرمان کرد که ایشانرا از آمدن
در کابل مانع گردیده از همان راه بخارا که آمده اند مراجعت دهند و همدرین ایام از نامه و پیام و پسرای
کشور هند که مکمهان در باب اراضی مردم کرمی زائی وعلی زائی که مالیات ده ایندولت وهم در نقشه تعین
حدود داخل خاك اینمملکت بودند با محمد عمر خان نورزائی مذاکره ومشاجره کرده وپاسخ گفته نتوانسته وعذر
خواسته چنانچه گذشت در محله رفت حضرت والا محمد عمر خانرا فرمان کرد که خوانین هر کاب خویش را
رخصت رفتن در مساکن ایشان داده خود در قندهار باز کشته تا روز بیست و پنجم ربیع الثانی توقف و پسر او عده
خواسته است درنك كند وپس از وصول مکمهان آهنگ سرحد کرده با او تعیین خط فاصل نماید و همدرین هنگام
مير محسن بيك رئيس علاقه سرخ جوی هزاره دای زنگی که طریق خدمت دولت سپرده و می سپرد بفرمانیکه
در باب دست گیر کردن بقیه اشرار قوم سلطان و ابدال بنام داد محمد خان حاکم و سید عبد القيوم قاضی چنانچه
گذشت شرف اصدار یافته بود سی و دوتن مفسد وزن و دختر و پسر از اشرار قوم سلطان را دست گیر کرده تسلیم
امیر محمدخان کپیتان نمود واو همه را در کابل فرستاد و هم کپیتان محمد حسن خان هشتاد خانوار از اشرار هزاره
ارز کان وغیره را که جنرال شیر محمد خان نزدش فرستاده بود با پصد میل تفنگ که از مردم شوی و بوباش گرفته
بودند ارسال کابل کرد و همدرین احیان سه تن افغان سه تن زن را از هزاره جاغوری که از يك قلعه بدیگر
قلعه میرفتند بقهر وعنف برداشته و کسان زنان بتعاقب برخاسته از عرض راه ایشانرا گرفتار ساخته نزدکپیتان
محمد حسن خان حاضر کردند و او زنانرا باهر سه تن افغان که بدروغ اظهار خریدن زنانرا از نزد خاصه داران
مقیمی سنگماشه کردند و قباله بدست نداشتند بفرمان حضرت والا محبوس و روانه کابل نمود و از جانب دیگر
در اثنای وقایع مسطوره ميجر جنرال ( جرارد ) افسر کمیشن دولت انگلیس که حرکتش جانب سر حد بدخشان
و دولت ختای از پیش رقم گشت بانجاه تن از مردم چترار در روز بیستم محرم از راه کتل وارکوث وارد بیلا ق
بروغلی (۱) شد و از شدت سرما خیال در نك كردن در آنجا کرده بذریعه نامه بجنرال تاج محمد خان پیام داد که
شخصی را از جانب دولت افغانستان مامور تعيين خط ونقاط فاصلة سرحد کند واو غلام محی الدین خان و مفتی
عاشور محمد را که بپانزده تن سواره نظام چنانچه گذشت برای امر مذکور مامور واعزان کرده بود از ورودمیجر
مزبور در ییلاق موضع مذکور خبر داده امر کرد که بموجب قرارداد وموعد دولتین در روز بیست و هشتم محرم
در موقع بوزای گنبد بکمیشن دولت انگلیس ملحق شده بکار تعیین حدود پردازند و همدر تضاعيف واقعاتی که
بشرح رفت شهزاده آزاده سپهر وساده سردار ( حبیب الله ) خان برخصت و اجازت حضرت والا با اردوی
پرشکوهی از خدمه خاص وسوار و پیاده نظام موضع ( سیر دره سنگلاخ ) و ( جلگای میدان ) و ( جلریز )
و ( تکانه ) و سر چشمه کرده بسعادت و میمنت در کابل بازگشت و از همه دره سنگلاخ جبهه ییلاق کردن
مطبوع طبع دشوار پسندش افتاد ولیکن از سبب مباعدت آن از کابل میل ساختن عمارت در آنجا نفرمود
ذکر سر گذشت سردار نصر الله خان در لندن که از پیش وعده داده شد.
و از آنسوی شهزاده رفیع مقدار سردار نصر الله خان روز شنبه بیستم و یکشنبه بیست و یکم ماه محرم را چنانچه گذشت
بمیر و تماشا بسر برده بساعت ده از شب سه شنبه که در روز قبل از ان که بیست و دوم محرم بود علیا حضرت وکتوریه
قصر ( بکنگهم پیلیس) را برای بزم ناتك شاهانه امر آرایش کرده شهزاده والا جاه را دعوت فرمود سردار باوقار
بامهاماندار و ترجمان و كرنيل نيك وكريم محمد حسن خان وكبيتان محمد اکرم خان بسواری کالسکه شاهی بحالتيكه
سواران خاصه رکاب خسروی در عقب و جاو کالسکه پویان و تازان بودند وارد قصر مذکور شد و دسته فوج نظامی که
جای احترام ایستاده بود مراسم اعزاز واکرام و سلام بجای آورد و جماعة پذیراكيان در دهلیز قصر لوازم تکریم
(۱) غيلی
ذکر
سر گذشت
سردار
نصر الله خان
در لندن


( ۱۱۲۱ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

و تعظیم بپای برده بعد شهزاده موصوف در خانه مخصوصه ملاقات ( پرنس اف ویلز ) وسایر شهزادگان انگلیسه را
ملاقات نمود سپس نسوان خاندان سلطنت از پیش ورجال دودمان دولت از پس روی تماشا بسوی نامك كاه
نهاد و شهزاده ممدوح بر کرسی مخصوص خویش برنشسته نخست خاندان سلطنت انگلستان باولات عهد دول ( استریا)
ورومانیا ودنمارك کا از جمله ولیعهد دولت دنمارك نسبت برادری بزوجه ( پرنس آف ویلز ) داشت طاوس آسا
دامن رقص چترزده ببازی وطنازی در آمدند و چنان بازار لعب را کرم ساختند که گویا سقف خانه از جلوه روشنی
وانبوهی چراغ چون آسمان پر اختر می نمود وصحن آن از حسن مهوشان کف طعنه بر چهره زهره زده دل عشاق
می ربود و شهزاده تا ساعت سه از شب درین بزم لعب بسر برده تشریف فرمای منزل سعادت خویش گشت وروز
سه شنبه بیست و سوم محرم را براحت واستراحت در منزل بشب رسانید و در روز چهار شنبه بیست و چهارم ماه
مذکور با ترجمان و مهماندار وافسران خدمه رکاب بسواری کالسکه شاهی راه تماشای مکاتب ومدارس واقعه
شهر لندن بر گرفت و در وقت وصول بدرب مدرسه از مدارس ( لارد جارج هملتن ) با چندتن از سائر افسران بزرگ
و سر پرست مدرسه از راه پذیره حاضر حضور شهزاده شد و تعظیم و تکریم بتقدیم رسانید و شهزاده معظم از در
مشاهده در هريك از حجره های مدرسه قدم تماشا نهاده و همدر آمید، در اقامت گاه خویش بازگشت و این مدرسه محل تحصیل
نسوان و طفلانست و دوشیزگان در ان امور متعلقه زنان را از قبیل نوشتن و خواندن و پختن و تفتن و بریدن و دوختن
و پرداز کردن و آراستن و شستن جامه و ایجاز و اختصار کردن کلمات و عبارات تحریریه واز کج کل ساختن و مقامات
خواندن و سرودن و کرسی و میز طعام چیدن و جامه خواب گستردن و برداشتن آن و یافتن البسه حمیدانه وزنامه می
آموزند و همه را برای مؤنت ومعيشت بکار می برند مع القصه وزیر هند در روز پنجشنبه بیست و پنجم محرم بقصر
( دار چستر هوس ) که اقامت گاه شهزاده بود از در باز دید و ملاقات بصحبت دوستانه شهزاده شيده پس از
ساعتی باز گشت و شهزاده مستر مارتین تاجر وخادم دولت افغانستانرا مأمور آرایش و پیرایش قصر دار چستر
هوس کرده برای ضیافت نونیان وبزرگان باسلوب فرنگستان نيك بیار است (وپرنس آف ويلز ) وسائر شهزادگان
را با اعیان وبزرگان لندن که قریب دو هزار تن میشدند در شب جمعه بیست و ششم محرم دعوت فرمود و بعضی از
فارسی دانان حضار مجلس از ترتیب و تزئین این بزم سخنان رانده باهم همی گفتند که اینگونه دعوت در انگلستان
کم اتفاق افتاده است و با آنکه شهزاده افغانستان از شیوه فرنگستان واقف و آگاه نیست غریب بزمی آراسته
که شایان هزاران تحسین و آفرین است خلاصه از ساعت هشت تا ساعت سه از شب خوانهائیکه بررو میزها گسترده
شده بود از الوان نعمت ماكول ومشروب خالی نگشت چنانچه بساعت سه که دعوتیان از مجلس برخاسته جانب
منازل خویش شدند همچنان زیر میزها مملواز مأکولات و مشروبات بود و بیننده را حیرت رخ می نمود و با خود
میگفت کاحدی ازین طعام لقمة بکام نیاورد است و شهزاده فردای این شب را در منزل خویش بتحریر عرایض
حضور قبله ارفع امجدش بسر برده بساعت يك و نيم پس از نصف روز شنبه بیست و هفتم محرم از راه دعوت ملاقات
وداع نمودن علیا حضرت وکتوریه تا ایستگاه ریل بسواری کالسکه تشریف فرما گردیده از انجا تا قصر ( وند
سر) بسواری ریل قطع مسافت نمود و چون پانهاد بساط دهلیز قصر مذ کور شد ( پرنس کرسچیان ) و ( پرنس
هنری ) داماد ملكه معظمة عليا حضرت مذکوره که بپای پذیره ایستاده بودند دست بدست شهزاده داده هم
دوش باهم جانب حجره که ملکه محتشمه دران نشسته بود قدم نهادند و بمجردیکه جمال شهزاده بنظر ملکه افتاد
از کرسی برخاسته تا آنکه شهزاده بقرب کرسی او پای وصول نهاد راست بایستاد بعد دست شهزاده را گرفته
بر کرسی جانب دست راست خویش جای نشستن داد و بزبان نرم و بیان کرم پرسش حال و پژوهش احوال نمود
و پس از صحبت بیست دقیقه ملکه معظمه مکتوبی را که در پاسخ نامه اعلیحضرت والا بخامه خاص خویش نوشته بود
بدست تعظیم جانب شهزاده آزاده تقدیم نمود و او بپای احترام نامه پدر والا گهرش از جای برخاسته و آنرا گرفته


(۱۱۲۲)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
پس بکرسی نشست و پس از چند دقیقه نشستن هر دو تن ملکه و ملقب زاده با هم وداع کردند و ملقب زاده شرحی
از روش نیکو و مهمان نوازی دلیو که علیا حضرت ملکه معظمه و کار کنان سلطنت و امنای دولت
و عظمای ملت نسبت بدو بپای رده و بجای آورده بودند زبان رانده گفت که دولت انگلیس نظر
باین اطوار و کردار دوستانه که با من کرده خوشنودم نمودند همبشه در امور خارجہ بار و یاور و مشیر دولت
و ملت افغانستان خواهند بود و تفکر و تخیل خود را مصروف و مبذول ارتفاع و ارتقای دولت افغانستان خواهند
نمود و یقین دارم که این آمدن من در انگلستان باعث استحکام اتحاد دائمی دولتین خواهد شد و طریقی آمد شد
در بین جانبین کشوده خواهد گشت و این گفتار شہزاده در طبع ملکه مطبوع افتاده زبان نوید کشاد و گفت
که من از صمیم قلب دوستی و ترقی دولتین را خواهانم و پس ازین گفته ملکه شہزاده آزاده باشہزادگان انگلیسه
که از راه پذیره کرده آمده بودند در حجره دیگر تشریف برده بعد از صرف قهوه و چای از جای برخاست و شہزادگان
حاضره تا پای کالسکه راه مشایعت پیموده بعد شہزاده همچنانکه تشریف برده بود بمنزل خویش باز گشت و روز
یکشنبه بیست و هشتم محرم را بدون سیر و گردش در منزل بسر برد و در روز بیست و نهم ماه مذکور علیا حضرت
ملکه معظمه ازوی خواهش عکس وی را نمود و شهزاده موصوف در دکان عکاس خانه مشهور و معروف لندن
که مخصوص عکس گرفتن شهزادگان است تشریف برده چند قطعه عکس تمثال خویش را برداشته برسم تحفه
نزد علیا حضرت مذکوره که خواهش کرده بود فرستاد و از عکاس خانه راه تماشای عجائب خانه که تصاویر و اشکال
سلاطین و حکمای سلف چون فرعون و افلاطون و پادشاهان اروپا را در ان نهاده اند بر گرفت و همه را بمجسمه
افلاطون که از عقیق سرد کردن آنرا بدون سائر جوارح و بدن ساخته اند نیک مشاهده نمود و در این عجائب
خانه کتاب خانه زر کیرا که قریب یک کرور و پنجاه لک کتب از تصانیف علماء و حکماء و دانشوران سلف و خلف
در ان فراهم کرده اند نیز دید و علماء و مصنفین حالیه که کتابی را جدید تالیف کرده بطبع میرسانند يك جلدرا
از روی خیبره در ان بیادگار میگذارند و نویسنده زیادی درین کتابخانه مشغول اخذ مضامین و انتخاب امور دانش
آگینند و همه را استنباط نموده برای حصول علم صنائع و منافع بشریت می نویسند خلاصه شہزاده پس از تماشای
کتابخانه مذکوره در منزل بازآمده روز سه شنبه سلخ محرم کرنیل تالبوت ترجمان تصویر افلاطونرا که از گچ
ساخته با کلمات چندی که از لفظ یونانی بالفظ انگلیسی ترجمه کرده بود تقدیم حضور شہزاده نمود و شہزاده از یوم
چهار شنبه غره ماه صفر تا روز دوشنبه ششم آن بیرون از گردش و سیر شہر لندن مباشیر امری که قابل تحریر
باشد نشد که از روز مذکور ببعد در موقعش رقم میشود انشاء الله ۱۱۴۰
( ذکر وقایعی که در تضاعیف سوانح مذکوره در افغانستان وقوع یافت )
ذکر وقایع
افغانستان وازین سوی شہزادہ سردار حبیب الله خان پذیرفته عریضه در شب غره ماه صفر اجازت آویختن تمغای مکمل بالماس
که در خلال را که مہین بانوی مشکوی حرم محترم شاهی مادر ستوده سیر شهزاده محمد عمر خان در روز دهم
احوال ذیحجه باسم عیدی بوی داده بود از حضرت والا التماس نمود و حضرت والا بخامه خاص همچنانکه قبل برین چنانچه
مسطوره
سردار گذشت برای او که از جلال آباد قدری کیله در کابل بحضور انور فرستاده نوشته بود رقم کرد که از خداوند تبارك
نصر الله خان و تعالی ببرکت رسول اکرم صحت نور چشم را میخواهم که برکت دبی و دنیائی برای او و اولادش عطا کند و از
روی داد عمر و جوانی بهره مند و برخوردار نماید من از شما راضی ام خدا و رسول او از شما راضی باشند باقی والسلام علیکم
و این سر فراز نامه دنيا و عقبی را نگاشته اجازت آویختن تمغارا برسینه سعادت خزینه و میاد نهاد داد و در روز
دوم ماه صفر غلام حیدر خان سپهسالار سوم بفرمانیکه بنامش شرف اصدار یافته بود شش تن در دانیرا که رجب
نامی را کشته مال و متاعش را برده گرفتار گردیده بودند بدار سیاست کشیده عبره لناظرین ساخت و هم در ینوقت
میرزا محمد حسین خان کوتوال و سر دفتر سنجش شرعی از غبن و خیانت میرزا عبد الرحیم خان سر دفتر قطغن بعرض


(۱۱۷۳)
( جلدسوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
حضور سیاست دستور حضرت والا رسانیده محمد سرور خان حاکم خان آباد وجان محمد خان رسالدار مقیم آنجا را
فرمان رفته ایشان اورا محبوس و تمامت مکتوبات و دفتر و کاغذ هایش را ضبط کرده کابل کابل نمودند روی چندی
در زندان روز بسر برده و همچنان بازنجیر بومیه حاضر دفتر سنجش گردیده در بان کار از لطف و مرحمت شهریار
والا تبار رها شده مامور کار سنجش گشت و روز خدمت یزید دستی میرزا محمد حسین خان مذکور بسر همی برد
تا که بدرود جهان کرد و همدر خلال وقائع مذکوره محمد اسمعیل خان بن نائب عاشور محمد واخانی که بامر جنرال
تاج محمد خان راه پرسش روز ورود کمیشن دولت انگلیس را در موضع بوزای گنبد بر گرفته بود در نقطه سرحد
پامیر كوچك وواخان باميجر ( جنرال جرارد ) افسر کمیشن دولت مزبوره که یکتن کرنيل و يك تن کپتان
ودوتن دا کتر ويك تن منشی و سی تن سواره نظامی و يك تن از بزرگان مردم کلک و چهارصد راس اسپ حامل
علوفه و آزوقه و دویست و چهل سر حامل دیگر آلات و ادوات همراه داشت ملاقی شد و با هم در منزل بر خوتی
فرود گردیده میجر ( جنرال جرارد ) از وی استفسار نام شخص مامور تصفیه امور سرحد کرد واو پاسخ داد
که جنرال تاج محمد خان غلام محی الدینخان و مفتی عاشور محمد نامان را با پانزده تن سوارۀ نظام مامور واخان وامر
کرده است که من روز ورود شما را در موضع بوزای گنبد که قرار داد دولتین است استفسار ومعلوم ومعين
کرده بعد آگاهی دهم که ایشان راه ملاقات شمار اجانب موضع معین مذکور بر گیرند و میجر (جنرال جرارد) اینرا از
محمد اسمعیل خان شنیده گفت آری ملاقات گاه موضع بوزای گنبد قرار داده شده ولیکن حالا باید بر طبق امر و ینرا
که مجدداً بوصول پیوسته است در موضع سر خوتی واقع پامیر بزرك با مأمور دولت روس که شش روز از وعده
رسیدنش در آنجا مانده است پیوسته بکار پرداخته شود و آنگاه که مکالمۀ جانبین درینجا رسید میجر مسطور که
بعضی از رواحل اردویش خسته شده بود از محمد اسمعیل خان شصت راس مرکب (۱) التماس کرده و او انجام مآرب (۱) مرکب
و برا نموده از احوال مذکور جنرال تاج محمد خان وغلام محی الدینخان ومفتی عاشور محمد جدا گانه آگهی داد چنانچه در اصطلاح
مردم
هر دو تن ماموران مذکوران در روز سوم ماه صفر وارد سر خوتی واقع پامیر بزرك گردیده بساعت دوازده افغانستان
از روز مذکور بکمیشن دولت انگلیس پیوستند و چون میجر جنرال جرارد از در صحبت و ملاقات در بیا در پیش خروالاغ را
خیمه افسر کمیشن دولت روس رفته بود یکتن منشی کمیشن و جماعۀ دار سواران نظام که مسلمان بودند مراسم گویند
پذیره ایشان را بجای آورده هر دو تن را باهم مهمان شب نگاهداشته لوازم خدمت بپای بردند و در اثنای اینحالت
میجر جنرال (جرارد) از نزد افسر کمیشن دولت روس باز گشته چون در خیمۀ خودنشست هر دو تن مهمانرا
بتوسط میزبانان ایشان نزد خود خواسته و در ورود ایشان بقرب خیمۀ او سپاهیان نظام که همفرش بودند صف
پذثره و اعزاز واکرام آراسته مراسم احترام مقدم ایشان بتقديم رسانیدند وخود میجر مذکور تا درب خیمه
بپای خاسته و دست محبت بایشان داده بکرسیها با هم نشستند و در بین صحبت استفسار بودن سند و کالت دولت
افغانستا نرا در نزد ایشان نموده ایشان نوشتۀ جنرال تاج محمد خانرا نشان دادند و او اظهار پذیرفتن خویش وقبول
نکردن افسر کمیشن دولت روس را کرده هشت روز وعده قرار داد که امر و فرمان حضرت والا را در باب
وکالت خود حاصل وحاضر کنند وسخن بدینجا رسیده جانبین باهم وداع مصاحبت گفتند و در روز دوشنبه
پنجم صفر افسر کمیشن روسیه با يكتن کرنيل و يکتن افسر دیگر از در ملاقات نزدهر دو تن مأمور دولت افغانستان
آمده پس از صحبت عرصه یکساعت و درك ملاقات در خیمه خود بازگشته روز دیگر نیز از راه ملاقات در خیمۀ
غلام محی الدینخان آمده اورا با همۀ همراهانش دعوت مهمانی کرد ووی نخست عذر آورده نپذیرفت وبعد از
آنکه میجر جنرال جرارد افسر کمیشن دولت انگلیس نیز حاضر آمده اصرار کرد بپذیرفت چنانچه پس از وداع
يك نفر طورد روسی با يکنفر ترجمان آمده ایشانرا با خود بردند و روسیان از خرگاهای خود برون شده آداب احترام
و اعزاز واكرام بپای بردند و در بدو تناول اطعمه وحلاوة متنوعه وصرف وختم آن بیا ایستاده


( ١١٢٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
دعای دوام دولت افغانستان کردند بعد باهم وداع کرده برخاستند و روز دیگر همگنان از سر حوض پامیر
بزرگ کوچیده در موضع برم گنبد فروکش نمودند و در انجا افسرکيشن دولت انگليس هردوتن مأمور دولت
افغانستا را باخود برداشته در خیمه افسر کميشن روسیه رفتند ودوتن افسران روس نسخه علاج درد نقرس را بجهة
حضرت والا كه باين الم مبتلا بود بخط خویش نوشته بغلام محی الدینخان دادند و پس از ساعتی کتب نقشه تعيين حدود
و مواضع و خط و نقاط سرحد را کشوده بغلام محی الدینخان گفتند كه از نقطه سرحوض پامیر نصب علائم وبروج
فاصله نموده آید و افسران کيشن دولتین دستخط بررقم متعبنه کرده او و مفتی عاشور نیز برسبیل شهادت
دستخط نموده بنویسند که ما نیز در وقت این تعیین حاضر بودیم و او و مفتی عاشور مجدد این امر را موقوف باجازت
حضرت والا داشته از نوشتن ودستخط کردن سرباز زدند چون سخن بدینجا رسيد افسران هردو کمیشن باهم گفتند
كه پامير بزرك واقع آقسوى نهر حق و حصه دولت روس و پامیر كوچك كه جانب جنوب نهر اتفاق افتاد
از مملکت افغانستالست زیرا که تعیین حدود بهمین منوال شده پادشاهان هر سه دولت آگاهند اینرا باهم گفته زبان
تکرار باصرار دستخط کردن و نوشتن هردوتن مأمور دولت افغانستان کشودند و ایشان پاسخ اول را گفته بیان
واظهار مذكور را كه بشرح رفت از ابتدا تا انتها برای جنرال تاج محمدخان نوشتند و اوارسال پایه اورنك خلافت
نموده حضرت والا رقم فرمود که چون وكيل عهده دارخطا وصواب و نزاع پایان کار نیست وكالت نامه حاجت
ندارد و جنرال تاج محمدخان از جانب خود بغلام محی الدینخان ومفتی عاشور محمد بنویسد که بافسر كميشن انگلیس بگویند
كه او و کميشن روس علائم فاصله را در هر نقطه نصب نمایند ایشان مشاهده کرده بجنرال تاج محمدخان آگهی داده
بعد بر طبق پاسخ او سوال کرده و جواب خواهند گفت و از مقاوله مذکوره افسران کميشن دولتين روس
وانكليس باروزسیزدهم صفر کار را معطل داشته بعد چنانچه بیاید انشاء الله دست بنصب بروج فاصله بردند و هم در
تضاعیف وقائع مستوره سردار محمد امان خان پس از حصول اجازت حضرت والا اهل و عيال خودرا از راولپندی
در پشاور حمل و نقل داده جای خدمت گذاری نسبت بدولت خداداد گزید و هم درین هنگام سپهسالار اول غلام
حيدر خان که بامر و فرمان حضرت والا چنانچه گذشت عزم و آهنگ تسخیر کافرستان کرده بود از امینار راه مشاهده
معابر ومسالك لشكر جانب مواضع (ناری)و(بریکوت) بر گرفته و تا موقع (لندی سین) گردش کرده بازگشت و بزرگان کفار
آن نواحی را از راه انعام جهت کش فرستاده نزدخود خواست تا اکرپذیرای اطاعت وانقیادشوند سپاه نظام تيغ قتال بعزم
تدمیر ایشان از نیام برنکشد و خونها ریخته نگردد و از جانب ديگر قبل از آنکه کفار نزد سپهسالار آيند ورشته انقیاد
بگردن طوع و رغبت نهند او لياقل خان حاكم لغمان دوتن کنيز را از کفار پارودوتن ديگر از كفرة (جيبا)
بادو نفر غلام و یکنفر جاریه از کافران اسكنت که عوض ماليات اراضی ایشان گرفته بود با پنج تن اسیرا نيكه
در وقت جنك چنانچه گذشت بدست افتاده و تا اینوقت در موضع دو كران تردمير محمودشاه خان بودندواو نزد اولياقل
خان فرستاده ، راکپیل کابل کرد و از آنسوی فرستاده سپهسالار از راه اندر زوهدایت نزد کفار سكنه كومديش رسیده
از استمالت ودلالت او میرجان نام رئیسی آنجا باسی تن از کفارتبعة خويش در موضع ساونزد سپهسالار آمده ره آورد
اطاعت شد و کفار كامديش وكاموز بفرستاده سپهسالاروعده پیش آمدن و منقادشدن داده هنوز حاضر نگردیده
نودند که سپهسالار باندیشه اینکه مبادا شوخ چشمی اختیار نموده کارصلح را به پیکار کشند یکفوج پیاده نظام بسر
کردگی عبدالکریم خان كرنيل توپخانه از راه حزم واحتیاط در موضع برکوت فرستاد و هم لشکر ملکی مردم
شكل و نواحی اسمار را با پیادکان نظام مقیمه اسمار مأمور رفتن در آنجا کرد چنانچه تمامت این افواج در برکوت
شده باسه صدتن پیاده ساخلو کماز پیش در آنجا اقامت داشتند پیوسته لوای جمعیت افراشتند و بامر سپهسالار بکار
راه ساختن جانب اندرون جبال کافرستان پرداختند و مقارن آن بزرگان کفار کثتوز وكاموز ازراه اطاعت نزد
سپهسالار آمده مالیات دیوانیرا بگردن گرفته كفار كشتوز اظهار پذیرفتن دین اسلام نیز کردند وکفار کاموز
دیگر همه اوامر و نواهی پادشاهی را بر رقبه طوع ورغبت نهاده از راه بردن و شرك ساختن در بين موطن ومسكن


( ١١٣٥ )
( عهد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
خود و تکلف اسلام آوردن و دین نورانی پذیرفتن عذر خواسته سرباز زدند و سپهسالار ( بسياق كريه ادع الى سبيل
ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتی هی احسن ) هدایت ودلالت نمودن ایشانرا بسوی دین اسلام موقوف
بفرصت داشته هیچ شگاف و در باب راه بردن در بین موطن ایشان نگفت این امر را که مقصد بردن او از بین
کوهسار کافرستان بجانب بدخشانست دولت هم تو ترك نميكنند ورؤسای کفار مذکور ازین گفتار سپهسالار
عزیمتش را در راه ساختن راسخ دیده لاجرم تن در دادند و زبان معذرت خواستار نرفتن وفرو کش نکردن
لشکر در موضع کادیش شده اظهار نمودند که خود راه سازان بدون لشکر در آنجا رفته مشغول کار
شوند و اینرا نیز پرده گرفتند که کفار مندہ گل و کانتوز را دلالت باطاعت دولت کرده اگر سرباز زدند
ایشان همه را بقهر و قسر مطیع و منقاد سازند و سپهسالار این خواهش ایشانرا پذیرفته شرط قرار داد
که هر جامعه نجبین را گروگان گذارند که براه سازان ضرر و آسیب نرسانند بعد لشکر همچنان در برکوت قیام
ورزیده مامور کامدیش نخواهد شد و ایشان که بجز از اطاعت چاره نداشته این امر را استوار پنداشته یکنفر را
از بزرگان کاموز که حاضر آمده بودند برای آوردن و بردن خبر ضامن دادن و ندادن نزد عامه قوم خویش فرستادند
كه انشاءالله بمحل اجرا آمدن این شرط در موقعش رقم خواهد گشت و هم در خلال احوالی که بشرح رفت میرزا
پاینده محمد خان که هزار دانه طلای بخاری را از زوجه سعید محمد نامی که مقهور دولت بود گرفته و با حاکم
سابق تالقان صرف معیشت خود نموده قاضی و قاضی و رقائم شکار تالقان بحضرت والا ماجرا معروض داشته
فرمان تحقیق و جستجو بنام اولیاقلی خان حاکم حال رفته و مدتی گذشته اجرای امر پادشاهی را میرزای مذکور
بحیلت و خدیعت بتعویق انداخته بود در ینوقت حکم حضرت والا مجدداً شرف اصدار یافته میرزای مذکور را طلب
کابل فرموده اولیا قلی خانش گسیل درگاه عالم پناه کرد و هم در ینوقت حضرت والا صدباشی گل امیر خانرا که
با پیادگان ساخلوی تحت رایتش نزد سپهسالار غلام حیدر خان در نوره خدمت بود عوض محمد حسن خان که
فوائتی از پیش گذشت منصب سر تیپی چارصد تن پیاده ساخلوی مقیمی لاش وجوین نامزد فرموده پادشاه گل خان
دهباشی را از تلفر او بمنصب صدباشی و وزیر نام پسر وی را بجای پدر بمنصب دهباشی سرافراز نموده سپهسالار
را که سرگرم تنبیه و تهدید کفار بود فرمان کرد که گل امیر خان سر تیپ را رهسپار لاش و جوین کند و هم در
اثنای واقعات مسطوره میرزا محمد حسین خان کوتوال و سر دفتر سنجش کابل از عریضه واخبار میرزا صاحب
گل نام فرار ومقیم پشاور غلام محی الدین پسر زینل نام جلال آبادی را در کابل طلبیده بیست و هشت هزار روپیه
از وی برای دولت خواستار شده گفت که این مبلغ را سردار عبد الرسول خان نزد پدرت نهاده و او انکار
آورده در کتاب واردات کوتوالی اظهار خودرا نوشت که در وقت فوت پدرش چارساله بوده ازینوجه آگاه
نیست و نه پدرش باسردار عبدالرسول خان سروکاری داشت واگر چنانچه این وجه بثبوت پیوست باجریه خواهد
رسانید و میرزا محمد حسین خان که تامل باشعور اینگونه امور بود اظهار او را استوار ندانسته با چهار تن سواره
در جلال آبادش مراجعت داده مبلغ مذ کور را امر حصول کرد واو ماجرا معروض پایه سریر سلطنت
داشته دادخواست و کارکنان حضور نخست از میرزا محمد حسین خان پرسیده بعد بر طبق عرض داشت او فرمان رفت که
اینمبلغ بقرار مهر و سند سردار عبدالغفور خان برادر عبد الرسول خان و میرزا نور محمد خان نویسنده او و مهر یکنفر دیگر
بکوتوالی ثابت گردیده است باید ادا کند و مقارن اینحال غلام نبی خان بن حاجی سر بلند خان قوم اچکزائی متوطن
فوشنج که از عریضه و استدعای خود او اجازت آمدن در افغانستان داده شده بود با چهل تن مرد و زن و بزرك
و كوچك منسوبان خویش راه هجرت پیش گرفته در روز سوم مذكور ماه صفر که غلام محی الدینخان و مفتی عاشور
چنانچه گذشت وارد سرحوض پامیر بزرك شدند وارد قندهار گشت و این غلام نبی خان چنانچه بیاید بذریعه
عریضه استدعای تحريك هجرت نمودن و در نواحی قندهار و هزارجات مسکن و مزرعه دادن قوم اچك زائی


(۱۱۲۶)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
متوطن خاك متصرفه دولت انگلیس را کرده عرضش پذیرفته گشت و همدرین هنگام سپهسالار سوم غلام حیدر
خان از وك زائی از کثرت دزدی که در بلخ و مزار شریف و نواحی آن باعث آزار واذیت رعایا و سرقت مال و متاع
ایشان گردیده بودند غلام محی الدین نام دقندار را مأمور بدست آوردن و گرفتار ساختن دزدان کرده آن بجمعیت
دور از مروت دست تعدی از آستین جور برآورده هر كدرا فی الجمله مال و منالی با او سر عناد داشت دزد گفته
مؤاخذه میکرد و نقد و جنسی گرفته بدزدها میداد تا که کردار ناهنجارش از عرایض وقائع نویسان بلخ و مزار
و نواحی آن بگوش دادنیوش حضرت والا رسیده اور اطلب کابل و مقید و مغلول زندان سیاست فرمود اشتهاری
از گرفتاری او بنام مردم آن دیار نگار و انتشار داده رقم نمود که آن پیروت دور از دانش و خرد از هر که بمصادره
و رشوت چیزی گرفته باشد نوشته درج جريدة عصیان او کنند و پس از آنکه نامه اعمال و افعال اوسراپا سیاه
و تمام گشت آنرا ارسال کابل نمایند که از وی گرفته بمقتضای رعیت که مالک آن باشند مسترد شود و مقارن
انحال مال و منال دو تن از خانه داران تاشقرغان را دزدان از ان خود کردند و حاجی داد محمد خان حاکم آنجا بر طبق
(۱) سامان قاعده کتاب حکومتی که در دست داشت براهل محله تاوان گذاشته امر کرد که هر دو تن مالکان سامان (۱) مسروقه بدهند
بمعنی اسباب و مالکان مال اینرا اذیت و آزار همسایگان خویش دانسته ترك گرفتن تاوان گفتند و حضرت والا از عریضه
حاکم مذکور بر ماجرا آگاه گشته فرمان کرد که از قانون حکومت نکذشته تاوان مال مسروق را
حصول و تحویل خزانه دولت نماید تا عبرت همسایگان گردیده ترك پاسداری و حراست هم نکنند واکر غفلت
و اهمال را جائز نپهارند همانا دزد ویا تاوان مال را زجبرا وسياستاً بدست بدهند .
ذکر ذکر سرگذشت سردار نصر الله خان در لندن که وعده آن از پیش گذشت
سرگذشت و از آنسوی چنانچه وعده داده آمد شهزاده سپهر وقار سردار نصر الله خان ساعت سه پس از نصف روز
سردار نصرالله خان دوشنبه ششم ماه صفر بسواری کالسکه خدمه بزرگ رکاب سعادت انتساب خویش وترجمان وكرنيل نيك انكليس
درلندن راه وداع جانب قصر اقامتگاه ( پرنس آف ویلز ) پیش گرفته و او آداب احترام واعزاز مقدم عالی را بوجہی که
میبایست و میشایست بتقدیم سانیده زن و دختران وليعهد دولت ( دنمارك ) که برادرزن ( پرنس آف ویلز ) بود
نیز در مجلس وداع حاضر بودند که شهزاده پنهاد بساط اجتماع ایشان گردید و قدر بیست دقیقه صحبت وداع
دست داده بعد شهزاده ( پرنس آف ویلز ) را وداع گفته و او باقرب باب قدم مشایعت نهاده بعد شهزاده همچنان
که تشریف برده بود بسواری کالسکه در منزل خویش مراجعت نمود و روز نامه نگار شهزاده تا اینجا وقایع
وسر گذشت شهزاده را بشرحی که رقم شده آمد نگار داده داستانی از آب و هوا وقوانین آن دولت و آیین
آن سلطنت و رسوم و حرفت وعادت مردم آن ملت ومملكت ومعموری آنولایت برسبیل جغرافیای طبیعی و
اقتصادی رقم زد خامه و كلك حدس وفراست کرده در بین واقعه مسطوره روز ششم صفر وروز هفتم آن
معترضه آسا ذکر نمود که هوای انگلستان سرد و مرطوب و غبار آلود و از کثرت ديمومت سحاب زمینش
در غالب اوقات از پرتو آفتاب محروم و ساحت مملکتش پست و بلند و مملو از تپه های کم سنك است كه بقدرده
میل زمین مسطح و هموار دیده نمیشود و در بعضی از مواضع کوه نیز دارد و تمامت بقاع وتلال ونشيب وفراز ش
بسان باد قيس هیات سبز و خرم و سبزه زار است که در آب و هوا مشابه ومماثل آن مینماید واشجار غير
مثمره اش از قبیل سپیدار وصنو بر یعنی ناژو وغیره اند که اکثر در افغانستان و ایران بنظر نیامده و هميك را
مردم آن مملكت باصطلاح خود نامی نهاده اند و اکثر از اشجار میوه دار چون شفتالو وانکور وغيره فواکه در
کرم خانها تربیت و نشو و نما یابد و در بیرون از کرمخانه گیلاس وآلو و امرود وغيره بعمل می آیند وزراعتش
بزور فور باران که همواره در باریدنست و محتاج آب نیست سرآسر دیمست و در زمستان برف نیز میبارد و مردمش
باحرفت و هنر وسير وسلوك ايشان مخالف اهل آسیا وبامردم خارج از مملکت خود کم صدق ومجاملند و بدون احتیاج


( ۱۱۳۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
راست تکویند و طبیعت شناس ومزاج دانند واز نجاست نه در جذب و جلب قلوب قدرت و مهارت تامه دارند و دل
میفریبند و در حصول مدعای خویش از زشت و زیبا عار ندارند بل اصبر را شنیع و قبیح نمی پندارند که مانع از وصول
بمرام و کار باشد و آنگاه که مدعا بدست آرند و تیر آرزو در شست زاب یاری کنند و با هم متفق و متفقند و در بین خود
عداوت ندارند واگر احیاناً مخاصمه ومعانده روی دهد ابراز آن نمیکنند و از راه همجشی برغم خصم خویش
کوشش کرده از وی سبقت درفعت میجویند و بتحصیل علم و دانش جد و جهد ورزیده بحد کمال و کار دانی رسانیده
خود را نزد دولت و ملت معروف میسازند و بعاطفه نیز حسد نبرده شخص دانا را میستایند واورامحقی میدانند
واشراف خود را بدیده عزت دیده بزرگان وفرومایگان وزبردستان ترحم نموده بایشان راه تلطف می پیمایند و زیر
دستان از زبردستان خود چون جورو را نمیدارند سرکشی جائز نمیشمارند و عوام را آزاد می پندارند و در امور
دولتی اعلی واوسط و ادنی ندارند هريك بذاته خود را وجود پادشاه و خیر خواه دولت دانسته نفع و نقص آنرا از
خود میشمارند و دروقت حاجت سرو مال خود را نثار دولت کرده دریغ نمیدارند و از اتفاق ووفاقیکه با هم دارند افراد
وآحاد ملت ایشان شهزاده آزاده را که مهمان دولت بود بغیته مهمان خویش شمرده او را با خدمه اش بانواع
احترام و اعزاز واکرام میدیدند و سعی داشتند که امیر وملت افغانستان را از کردار و رفتاریکه با شهزاده نمایند نسبت
بدولت انگلیس زیاده تر دل گرم و دوست و یکجهت سازند خلاصه اصل دولت شان مشروطه میباشد اختیارات
جه در دست وزر است ووزرا را ملت منتخب میکنند و در تعمیر مملکت از قبیل بنای مدارس و اجرای انهار وبستن
قنطره و پلهای سعی و مجاهدت اشد و پاسداری و حراست مملکت را از استیلای مخالفان رأی و تدبیر نمایند و در نفس
الامر پارلمنت برای آن قرار داده اند که زبان ایراد و اعتراض ملت از امور جزئی و کلی که وکلای خود ایشان
صلاح و صواب دانسته اجرا میکنند بسته باشد و در هیچ امری از امور دولت غرض جول و بکلی ضبط بدیگری حسد
و غیبت کوئی ندارند و برای هر کار اندازه ومقدار قرار داده اند و مقصر را بقدر جنایت زجر و سیاست مینمایند
و قتل را جز بر قاتل و خائن دولت و ملت که از خیر وصلاح وصواب کار مردم در گذشته از دیگر دولت رشوت
گرفته بر دولت خود وارد آرد جائز نمی شمارند بل قتل ایندو را واجب می پندارند و اگر وزراء
وحکام مرتکب سهو و خطائی نسبت بدولت شود قبل از انکه خویش را مورد غول داند از منصبی که دارد
استعفا میکنند بالجمله رجال ملت انگلیس بردو جماعه منقسمند که یکی را (کسر وتو ) ودیگری را (لبرل) نام
نهاده اند و ایندو جماعه بامور دولتی مخالفا نه با هم مکالمه ومذاکره کنند و در تدابیر همدیگر ایراد و اعتراض نمودی
دلائل وبراهین خود را نزد ارباب پارلمنت بیان کنند بعد جماعه که تدبیرش پسندیده وکلاء نباید وهمه جانب
غالب شده رای ایشانرا استوار دانند وزراء طرف مغلوب از وزارت خویش استعفا کنند و محقاعت رأی را
بر خود نپسندند واز استعفا نمودن ایشان امن و زارت بجانب دیگر که در فکر وتدبیر غالب آمده اند قرار
گیرد و مستطیعان وصاحب ثروتان ملت انگلیس اقصی المراد بعیش و عشرت روز ومعیشت میگذرانند و بدون
کسالت بدنی وزیان مالی ومرك اقارب که باعث تلخ عیشی ایشان کردد دیگر هیچ غم و همی خاطر خراش زیست
وزندگی ایشان نگرددواگر از مردم ایملت طبیعی مدعیند و ثواب و گناه را برای نفس خودحدی قرار داده اند و زمام
یخنی زندگی خود را تفویض نفس وهوا نموده اند و بیم از معصیت و امید در عبادت ندارند و بر طبق هواجس
نفسانی ابتداع مال را بهشت ساخته اند و مساکین و تهی دستان ایشان بغایت ذلت و عسرت روز بسر برده
از افلاس وعدم بضاعت ناچار گردیده اکثر خود کشی اختیار میکنند چه حرفت و پیشه وا موجد رزقی ندانسته
اعتماد به رزاق علی الاطلاق نکنند و شخصی بی کسب را معدوم الرزق میخوانند و نان بام وشام را در انگلستان | (۱) سیب
بصعوبت وزحمت حاصل میکنند و بسیاری از روسائیان ایشان سیب زمینی (۱) واقتضای ماء وسال حبوبة خود میکنند زمینی را در
وبدون آن چیز دیگر از ماکولات نیابند وعمارات همه انگلستان خصوص لندن چه قدیم و چه جدید بجهتد دئی بنیاد افغانستان
آلو گویند


(۸۱۲۸)
( جلدسوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و آباد شده اند و همه از آجر و حجر و آهک و کچ ساخته مشتمل بر ده الی دوازده طبقه علیا وسفلی بدون صحن
پرداخته گردیده اند و پوشش همه از آهن است و عمارات سلطنتی را اکثر از یکقطعه آینه دروازه ساخته اقل
از چوب پرداخته بدرب و دهلیز حجرها که راه دخول وخروجت شانده اند و اسباب حجرها از میز و کرسی
از چوب و روی همه کرسی ها مخمل است ومیزهای اعاظم واشراف ازسنک رخام واحجار معدن واقع مملکت
ایطالیا است خلاصه تا اینجا از روی نوشته روزنامه نگار شهزاده رفیع مقدار سردار نصرالله خان باتنقید
وتنقيح و تغییر عبارات و ایجاز نمودن آن نکار داده از سرخس و بم و رونق وعده که دادیم به ترقیم وقایع
سرگذشت شهزاده ممدوح پردازیم که شهزاده آزاده از روز ششم صفر که بشرح رفت تا روز پنجم ربیع الاول
بیرون از سیر و تفرج و تماشا و گردش مباشر امریکه قابل تحریر وضبط تاریخ باشد نكشت ۱۱۳۲
« ذکر وقائع افغانستان که مطابق ایام توقف شهزاده ممدوح »
( در لندن بوقوع پیوست )
ذکر واقعات افغانستان
در وقت توقف سر دار نصر الله خان بلندن
و از یسوی در خلال واقعاتیکه در افغانستان روی داده و بشرح رفت کمیشن دولتین انگلیس و روس با مامور
افغانستان که ذکر حرکت ایشان از موقع بزم کشید از پیش داده شد از آنجا عزم پرخاش کرده در روز سیزدهم
ماه صفر راه بر گرفته در موضع ( محمد مین ) واقع پامیر كوچك فرود آمدند و دست بكار نصب علائم فاصله برده
یکفقره برج بقر از کتلی که منبع آب هر دو پامیر است بر افراختند و جانب شمال آنرا که پامیر بزرگست حصۀ دولت
روس وطرف جنوبش را که پامیر كوچكست همچنانکه بود حق افغانستان قرار دادند و همچنین در دامن موقع
مهمان پولی واقع قرب قزل رباط برجی دیگر بر افراشته برج دیگر جانب جنوب آب و دیگری در دامن کوه
واقع سر دره ( تیکر مقسو ) و برج چهارم را جانب مشرق کوه ( توغ دمباش ) که بدولت ختای متعلق است
برآورده دشت پامیر كوچك واقع مغرب موضع آق تاش که بحسب تخمین پنج مرحله ومنزلست سراسر تعلق
بدولت افغانستان گرفت بعد از آنجا کوچیده وارد ( قزل رباط) گشتند و دو دوره منار در کتل ( بوزنميل )
ساخته از آنجا باز در موضع (مهمان پولی)شده فروکش کردند و يك دائره برج در کتل (ککجای) و دیگری در مقابل
آن بکنار آب (آقتور) برآورده از تعیین خطوط فاصلۀ سرحد پامیر فراغت حاصل کردند و در اثنای اغفال
ملا محمد سعید خان قاضی و ملاشاه ملوک خان مفتی تالقان که با میرعبدالقیوم نام محتسب تحت الحفظ چنانچه گذشت
در کابل خواسته شده بودند و علاوه بر خیانت و جنایتی که ملا محمد سعید خان با ملاشاه ملوک در ارتکاب آن انباز
بود قاضی سابق آنجا نیز چنانچه از پیش بشرح رفت تحريك او مقتول گشت وارد کابل شدند و با دیانه هر دو بن
قاضی و مفتی از اثبات خیانتی که کرده بودند محبوس گردیدند میر عبد القیوم که ادعای ثبوت جنایت ایشان کرده بود
مأمور تالقان کردید و اشتهاری در روز سیزدهم مذکور ماه صفر شرف اصدار و بنام مردم تالقان عماً نثار یافت که
هر قدر نقد وجنسیكه آندوتن از در خیانت و مصادرت گرفته اند درج جریدۀ افعال ایشان نمایند که از ایشان گرفته
تسليم مالكان مال شود و هم درینوقت کرنيل محمد عمر خان بامر و فرمان حضرت والا کپتان غلام محمد خانرا که از کابل
مامور فراهم نمودن اسپان خریداری دولت شده و خیانت و خسارت کرده بود محبوس و کسل کابل نمود و هم
درین ایام محمد سرور خان حاکم و نضراب خان خزانه دار خان آباد پنج لك و سی و دوهزار روپیه و سه میل
تفنگ بغلی پر ویك میل پناه پر و یکميل شش فیر انگلیسی و روسی و يكميل دولوله شکاری با چهار جلد چرم آهو
و یکزوج موزه روسی و دو سیر و سه چارك پت بز که مصحوب محمد اکرم خان نورزائی هراتی و میرزا علی محمد
نامی ارسال کابل نموده بودند تحویل خزانه و کارکنان دولت شدند و هم درین هنگام ( مستر بيك ) نام انګلیس
که بامر و فرمان حضرت والا چهارلك روپیه چهره شاهی انگلیسی را جواهر قیمه خریده بود وارد پشاور
شده در روز چهاردهم صفر از آبجارا، کابل بر گرفته شرف آستان بوسی حاصل کرد و مقارن اینحال میرزا


( ۱۱۳۹ )
( جلد سوم ) ( تفریح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

سید امیر نام جیرهاری بنویسنده سائر نامشرمان که رشوت گرفته و از خیانت و غداری بخود نقض عهدیکه بر طبق
دیگر عمال وحکام و ضباط بدولت داده و کرده بود بدار سیاست کشیده و مال و متاع و ملک او و سید رحیم برادر
و سید رسول خالو و حضرت بیگم خواهرش ضبط دیوان سلطنت گشت و هم در اثنای واقعات مسطوره سواران نظام که
بامیر افضل خان وغیره منسوبان عمرما خان باجاوری که از حضرت والا چنانچه گذشت استدعای اجازت مراجعت
جانب باجاور کرده از راه پشاور اخراج شده محافظین ماموره ایشانرا در منزل دکه رسانیده چون در جلال آباد
باز گشتند و عشویرا (۱) که یکتن از سپاهیان نظام در دکان رمضان نامی نهاده بود خواستند که بخرند و مرد (۱) عشوی
دکاندار آن را مال دیگری گفته بایشان نداد و ایشان او را باردن دکاندار دیگر که یاری و یاوریش کردند بقهر اصطلاح مردم
و عنف نزد محمد قاسم خان افسر خود کشیدند و او هر سه تن دکاندار را محبوس نموده باخود در کابل آورد افغانستان
و شهزاده آزاده سپهر وساده سردار حبیب الله خان که همواره دست عدالت پیوستش مرهم گذار جراحات قلوب که مشتمل
ستم دیدگان و چور رسیدگان بود و عقده امور داد خواهان را بانگشت رحمت میگشود محمد قاسم خانرا بقصد چند بره
روپیه جرم فرموده دکاندارانرا خرم و خرسند رخصت جلال آباد نمود و مقارن اینحال سپهسالار غلام حیدر خان دندانه دار
که بامر وفرمان شهریار ترو مکان قدم در راه تسخیر کافرستان نهاده و چنانچه گذشت زبان پیام در استمالت است و اسپ را
و هدایت و اطاعت کفار کشاده بود از ( ساو ) برخاسته وارد ( برکوت ) گشت و از آنجا بعزم مشاهده صعب دان بخارند
و سهل دره (خاری گل) سوار اسپ شده چون بانهاد فراز کتل گشت از سختی مسلك و معبر از اسپ فرود آمده تاقله
کوه راه پیمود و از فراز کوه نظر مشاهده انداخته همه جا را تاکتل ( کورال ) که بچشم می نمود بدید و راه
عبور را که از آنجا جانب عقب موضع ( لندی سین ) اسن ساختن کرده بود بغایت دشوار و سنگستان
و درخت زار ملاحظه نمود و روز دیگر راه ( لندی سین ) را که جدید جاری و از ( برکوت ) بجانب آنجا
مسافت شش کروه ساخته و پرداخته شده بود نیک دیده بخود اندیشید که از وفور سنگ و درخت بدون ساختن
راه معبری میسر لشکر نمیگردد پس در کار ساختن راه کوشش ورزیده بمیستی و چالاکی از موضع کور دیش راه
عبور را اقرب موطن و کهسار کفار بکشود و کفار از مشاهده اینحالت حمیت کرده در مواضع دشوار گذر بعزم پیکار
استوار نشستند و سپهسالار تا موضع (دمنی کسی کتل) که نقطه اخیره وصول خطر او بود رفته همه جا را بنظر دقت
مشاهده کرد و از حشر و ازدحام کفار که بقرب مقام جنك كرده بود در يك درا صواب پنداشته در موضع دمنی کسی
واقع زیر این کتل فرود گردیده جای گزید و سه فوج پیاده نظام را جریده بدون پستر، وخیمه از لشکر گاه نزد
خود طلبید تا اگر کفار حمله نمایند و یا با احد و افراد راه سازان قصد ایذا و آزار کنند دلیران عرصه فوج بدم
تیغ وطعن سنان و گلوله جانستان دفع نمایند سپس چندتن از مردم سکنه برکوت را از قفای آنانیکه قبلا برین
چنانچه گذشت باندرز و نصیحت کفار کاشته بود رهسپار دلالت و هدایت کرده پیام داد که در قبول کردن و راه
دین اسلام گرفتن ایشان از جانب دولت اکراه و اجبار و تکلیفی نسبت بایشان نیست و تکلیفی که هست اینست که
مطیع و منقاد گردیده مالیات بدهند و ازین امر سرکشی نکرده بآتش قهر پادشاه خود را نسوزانند و نیز مانع
ساختن راه نشوند و کافران ازین پیام سپهسالار وعده حاضر آمدن در فردا و داده رسولانش را پس فرستادند
و التماس نمودند که اگر ساختن راه را معطل دارد هم آینه دوازده تن را بدولت تسلیم کنند که دین اسلام بپذیرند
و هم مردم سكنه کوردیش را خودایشان بقهر و قسر پذیرای آئین اسلام نمایند و در سالی چهار صد روپیه که
بچترال می دادند بدولت بدهند و سپهسالار فرستادگان خود را باز پس مراجعت و پیام داد و چند تن از ایشانرا
در لشکرگاه طلبید که در خصوص معطل داشتن ساختن راه با ایشان سخن از در صواب وصلاح راند و هر چه پسندیده
آید اجرای آن نماید و در باب مالیات وتکالیف دولتی اظهار و گفتار خود را استوار پنداشته باید خواه و ناخواه
بدهند و ایشان ابا داده در موضع (جواگنی) واقع مقابل رود ( كوردیش ) مخندق ساختن نموده دست بکار نرد و ماجرا


(۱۱۳۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
معروض پایۀ سریر سلطنت داشته از علت راحله و عدم وصول علوفه در لشکر گاه بنکاشت و حضرت والا سیف الله
خان حاکم کفر علیا را فرمان و امر کرد تا با میدانه و می تواند علوفه بسپاه برساند و هم دویست رأس یا بو برای
حمل و نقل علوفه از کابل گسیل فرموده محمد عمر خان حاکم تکاب را نیز فرمان کرد که از چهار تن کدخدا یکتن را
جهۀ لشکر کشیدن جانب کافرستان بر گزیده گسیل درگاه نماید که سر رشتۀ جنبش جیش جانب کافرستان بایشان
فرموده شود و او چهل و نه تن را از بزرگان مردم (تکاب) و (اوزبین) و (محمود عراقی) ره نورد کابل کرد که ان شاء الله
تعالی دستور العمل بایشان دادن و از جانب لغمان و نجراب و تکاب و پنجشیر لشکر کشیدن بکفار کامش در موقعش
رقم خواهد گشت و پس از آنکه سپهسالار هجده من کوره خود را ارسال پیشگاه حضور اقدس نمود چند تن
از کفار کاموز که کس نزد ایشان فرستاده چنانچه آنفاً گذشت پیام داده بودند او حاضر آمده زبان ضراعت
گشوده اظهار اطاعت و دادن مالیه کرده استدعا نمودند که چون در مملکت و تحت ظل حمایت سلطنت اهل هنود
نیز جادارند و از آنقوم بسیارند ایشان را چون آنان دانسته و جزیه گرفته تکلیف اسلامیت را بموقع مناسب گذاشته
در حال تعرضی بایشان نکنند و سپهسالار بفکر و اندیشۀ اینکه اول کار است بایشان مدارا و مواسا باید کرد و هر چه
خواستار شوند باید پذیرفت که مبادا از سخت گرفتن خوفناك گرديده فتنه گرایند و نیز آگاه شده بود که کفار کاتوز
ومندوگل نزدایشان کا حاضر آمده اند شده با هم قرار داده اند که اگر سپهسالار پذیرفتار خواستار ایشان نشود
بالشكر پاد شاهی رزم داده بعد کاکاری از پیش برده نتوانند همه بفرار گرد درا کنندۀ کهسار شوند این خواهش
ایشانرا بگوش قبول جای داده سه تن از ایشانرا برای خبر کردن قوم از پيغامه بازپس فرستاد و ایشان رفته و بازگشته
پیام آوردند که جزیه و مالیه را قبول دارند که بدهند بشرطیکه ایشانرا از اعضاء و اجزای رعیت دانسته مأمون
و محفوظ و خرم و خرسند داشته بنظر تحقیر جانب ایشان ننگرند و کافر گفته آزار و اذیت نرسانند و حالا یکهزار
روپیه میدهند و سپهسالار در پاسخ این اظهار ایشان گفت که چون املاک و اراضی آنان تا کنون بمشاهده نیفتاده
اند که آیا گنجایش هزار روپیه را دارد یا ندارد واگر نداشته باشد چرا هزار روپیه بدهند و در باب جزيه في الحال
هزار و پنچصد نفر خواهند بود که اگر هر واحدی یکروپیه بدهد یکنيم هزار روپیه بحساب می آید و ازین گفته خود
که بطریق فهمانیدن مرام ایشانرا گفت زود زبان بیان برگردانید که مبادا در بیم و واهمه افتند و گفت که بر طبق
خواهش ایشان قرار امر داده خواهد شد و آنگاه که کلام و پیام جانین بدینجا رسید سپهسالار ستوده کار احمد جانخان
طبیب و کرنیل اعتضازی را با سعید محمد خان همراه دوازده تن حاضر آمد گان کفار کاموز بنام مشاهده کردن
اراضی ایشان امر رفتن کرد و قرار داد که پس از مشاهده اراضی و عقار ایشان تمام بزرگان و سر کرد گان
ایشان با ایندوتن حاضر عسکرگاه آیند تا از روی دانش در باب مالیات دیوانی سخن رانده بر وفق گنجایش مالیه
بذمه ایشان نهاده شود و این امر را سپهسالار ستوده کار از روی تدبیر و حزم و اراده آن بروی کار آورد
که تا زمان مشاهده کردن اراضی کفار و غید سیاهه آوردن مزرعه هر يك را بنام مالکش همانا راه کنتلرا نیز
تا حد موضع (پشگل) ساخته گردد. و پلیکه احداث شده پرداخته شود و راهیکه از رود خانه (خماری کل) امر ساختن
شده نیز تا حد کنل (موری بانده) وصولپذیرفته پل تا کنل (کرال شایان عبور و مرور لشکر گردد و از آنجا براهیکه
جانب (کتو) میرو درفت و آمد میسر آید و هم ایندوتن از مشاهده اراضی کفار یگانگی اثر را مخود برده اند فارغ گردیده
از طرق و معابریکه بشرح رفت گردش کرده شهر آب را تا موضع (کاندیئش) دیدن و جانب کنل کرال آمدن بتوانند
وحضرت والا از من بیضه سپهسالار نیکو اطوار بر تدبیر و حسن کردار و رفتار او آگاه گردیده بخامه لطف
ومرحمت برایش نگار داده سر افتخارش را بجرخ دوار بر آورد چنانچه نوشت که از چند اخوب تدبیر و سر رشته
کرده اید میدانم که از هر خاندانی که بزرگ قوم خود باشد دویاسه تن پسر را گروگان گرفته نگاه دارید تا ان شاء الله
تعالى اجرای این امر حضرت والا بر تدابیر سپهسالار ؛ بازپس آمدن احمد جانخان طبیب و سعيد محمد خان در موقعش
رقم خواهد گشت و مقارن اینحال حضرت والا پرتو لطف و عنایت جانب محمد سرور خان بن شیر دل خان وعيد