(٧٨٦)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
زنان و دختران و پسران گرفتاران مذکوره هزاره را بکنیزی و غلامی در بین مردم آنجا تقسیم کرده از جمله
پنج نفر را جهت ملك يمن محمد صدیق خان توخی که خودش در کابل شرف اندوز محفل حضور است منتخب
کرده بمحمد اکبر خان برادر او تفویض نماید و از مردان ایشان هر کدام را که متمرد و سرکش می پندارد بقتل رساند
واو از پر تو وصول افکندن این حکم اقدس بنار اشتهاریکه از راه تکبر مردم هزاره انتشار یافته بود دمیدن
(۱) غلام ایثار اتمام بگفتن و زنان و دختران و پسران خرد سال را بمردم افغان بنام برده (۱) وكنيز تقسيم كردومقارن اینحال
شرح حال محمد یوسف خان و عزم الدین خان و امیر محمد خان که با سواره و پیاده بسیار در علاقه قران بعزم مقابله هزارگان
محاربه کتل اشرار قیام و قرار داشتند بنایه و پیام سردار عبدالقدوس خان راه كزاب را گرفته در كتل كشكول (۲) كه اشرار
كشكول
(۲) در اصل
كج قسول
خواهد بود
هزاره استحکامش داده مترصد پیکار استوار نشسته بودند با هزار کان دوچار کار زار گردیده هنگامه گیر و دار
روی بکار آوردند و آخر الامر نیروی گلشنش را از کتل مذکور در بازوی خود ندیده در تزان بازگشتند و در
موضع اشترلی از پیش رفتن بازمانده بحالت زبونی و ناتوانی فروکش کردند و هم درین ایام از عریضه مورخه بیست
و ششم ماه شوال تراکان مردم تيراني و اروك زائی و مردم قنبر خیل و علمای قوم افریدی و آدم خیل و مسوزائی
و علی شیر زانی و موسی زائی وزخه خیل و امر خیل و غیره متوطنين جلال جبال سر حد شرقی که نگار داده و اظهار اطاعت و بیعت
شرح عرض نسبت باین دولت نموده خواستار خدمتی از خدمات سلطنت شده بودند جان رای والا گردید در پاسخ ایشان فرامین
و استدعای عدیده همه بيك عبارت رقم فرموده بپیرکی از طوایف مذکوره جدا جدا ارسال داشت که در تیر ماه اینسال
مردم تيراهی برای تمامت مردم سکنه آن جبال مکاتیب جداگانه فرستاده شده و آنمردم بار شادات و هدایاتیکه نوشته شده بود
وغیره قاطنین اعتنا و عمل نکرده چنانچه فرموده شده بود که ایشان با کار گذاران دولت انگلیس در مذاکره باز کرده بگویند
جبال سرحد
شرق
رهسپار شدن
کیدان محمد
حسن خان
از خوست
جانب هزار
جات
حرکت
حکمران
که ما با ندولت محاربت میکنند و نه رهسپار اطاعتش میشوند و هرگاه آندولت متعرض مزاحمت ایشان شود ملك
را فرو گذاشته پناه بدولت افغانستان خواهند برد و آنمردم با ما کار گذاران دولت انگلیس مذاکره کردند
و نه نامه و مکتوب فرستادند و اکنون آنچه را که بایندولت نوشته اید سراپا خلاف و بیرون از قواعد مروت
و انصافست چه اگر ایشان ارشاد و القای ایندولت را در گوش قبول جاداده معمول میداشتند هر آینه با دولت
انگلیس مذاکره ومكالمه نموده کار گذاران آندولت از گفتار ایشان در هنگامه با ایندولت کشوده مدارتی برای
زیست روز کار ایشان قرار داده میشد وحال آنکه مسلمانان را لازم و متحتم است که سختی را که بگویند باید از قوه بفعل
آرد و آنمردم هر چه گفتند عمل نکرده همه را نهفتند پس گویا از بند در مخالفت گفتار ایشان معلوم و مکشوف
میگردد که مدعا و مقصد آنمردم بر آنست که در بین دولتین افغانستان وانكليس مخالفت و منازعت روی دهد
و عجب است از احوال مال و استقبال آنمردم که میخواهند در بین دو دولت دل آزاری و بیزاری پدید آید
اینغرض و مدعای ایشان برای ایشان چه حاصل خواهد نمود و غیر از نقص و ندامت چه نفع وارد خواهد آورد
باری از در نصیحت بآن مردم گفته و از راه اتمام حجت نوشته میشود که هرگاه راست می گویند و مدعای گرفتن
پول از دولتین در دل ندارند و نوشته خود را خلاف نمی پندارند همانا با دولت انگلیس برطبق ارشادی که شده
مذاکره و مکالمه کنند تا از مذاکره ایشان آندولت باین دولت طرح مقاوله انداخته اگر خواست خداوند باشد
نظم و نسق وخواه در باب آنمردم بروی روز خواهد آمد والا پس ازین هر چه بنویسند با ایشان دیگر حرف زده
قندهار جانب و جواب نوشته نمیشود و از آنسوی در روز بیست و نهم ماه شوال سردار شیرندل خان محمد حسن خان كيدان
هزار جات را بفرمان حضرت والا بايك فوج پیاده و دو ضرب توپ کوهی و پنجاه تن سواره نظام از خوست جانب هزارجات
گسیل نمود و مقارن اینحال در روز دوشنبه سوم ماه ذیقعده سردار عبد الله خان حکمران قندهار بامیر زا
کشته شدن عبدالعزیز خان نویسنده محکمه حکومتی آنجا و عساکر نظامی وملکی و توپخانه راه تدبیر گروه شریر هزاره
خلج محمد خان و گرفته و محمود غنج خان پسر خود را بنیابت حکومت قندهار گماشته رهسپار سردیش اشرار هزاره بدمتش شد و همدرین
بلوج حاکم
روز برای ضبط مال و منال قلج محمد خان بلوچ حاکم چوره و غلام محمد خان صدیقی هزاره که با اشرار هزاره متفق گردیده
چوره


( ۷۸۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
فرمان طلب درکابل آمده هردو تن بپاسا رسیدند فرمان صادر گردیده بس اقدس بند قند نیپوست گذران و
و فرزندان ایشانرا از قندهار در کابل بفرستند که بخدمت دولت بغلامی و کنیزی داده شوند و در پایان کار پس از
انصرام ایام بی بیماری شهزاده آزاده سپهر وقار سردار حبیب الله خان که نظر رأفت و مرحمت بسوی صغار
و کبار داشت ایشانرا از جاریه خانه برآورده بخویشاوندان ایشان سپرد و مقارن حال مذکور از عریضة سید
مرتضی وسید اسمعیل و سید حبیب تا مان سكنة داخل جلگهای هرات بمسامع فیض مجمع حضرت والا رسید که
مالیات املاك ایشان از زمان سلاطین سلف بنام وظیفه برای آبای ایشان ثبت دفتر پاد شاهی و ایشان از دادن صدور حکم
و رسانیدن آن بکار کنان سلطنت مرفوع القلم بوده اند واكنون عمال ديوان ازایشان طالب مالیاتند بنا بران اقدس در باب
خواهش حکم مجدد نموده میخواهند که از دادن مالیات دیوانی معاف باشند وحضرت والا كاتب وروز مشغول معاف نداشتن
مالیات
اجرای اوامر الهی بود و وجوه بيت المال مسلمانان را بیرون از حفاظت عرض و ناموس ایشان و حراست سرحد
اراضی وظیفه
وثغور ومواجب سپاه وغيره صرف وبذل نمی نمود در روز چهارم ماه ذیقعده در جواب ایشان ارقام فرمود که خواران
مالیات زمین با قرار امر خدای تبارك و تعالی که فر مو دهاقيم والصلوة واتوالزكوة گذاشته و رکنی برایمان داده نمی توانم وراتبه داران
واگر چنانچه بدانند سرکار ماد وست ایشانست زیرا که ایشانرا از خوردن مال حرام منع فرمود باز میدارد و اینکه ایشان
میخواهندز كوة راندهند گویا فرمان خدای را کرده اند و در سر باز زدن از حکم خدا خود میدانند که اهل اسلام ایشانرا
چه خواهند گفت و حال آنکه همان زكوة را که میدهند از دخل و ربع (۱) زمین ایشان و خوردن منفعت زمین حلالست آیا (۱)
اینرا نمیدانند که به ندادن زكوة برايشات حرامست پس سر کار ما بحرام خوردن و معصیت کردن ایشان راضی
ربع
حاصل زمین
نیست و نمیخواهد که ایشان از امر معروف ونهى منكر روی برتافته بسوی بادیه ضلالت شتابند و مکافات کردار
خویش را در دنیا و عقبی از احسنگه مرتکب شده اند بیدی بیایند وا گر بگويند صرف خانقاه نموده بأن وبدالى
بمساکین وفقراء ومهمانان میدهند این در وغیست که کیناز از چهار طرف روی تغلب وتصرف بسوى مملکت
اسلام نهاده و از مصارف سپاه کاسته نشده افزون باشد پس در صورت وجود همت اینگونه (۲) عقول ولا يحل باید از اول (۲)
ماليات املاك داخل بيت المال گردیده و بمصرف غزاه دین مبین رسیده و مسافت و مسلمانان در حمایت بیضة اسلام عقول لا يحل
سعی و کوشش ورزیده اگرچه از چار طرف دفع کفار را در نیروی بازوی خود ندیده ايك جانب سد راه شوند يعنی گرههای
آن مشکل ماند
ان وقت مالیات دیوانی بایشان حلال خواهد بود والا حرام وعلاوه برهمه از معافی داشتن حق دو کرور نفس که باز کردن
سر کارما خود را مشغول الذمه وجوابده خداوند علام دانسته مالیات را نزد کسی نمیگذارد از عالم وفاضل وسيد مجازا يعنى كار
وشیخ هر که باشد مالیات املاك خودرا بدهد ومقارن اینحال از عریضه زوجه حضرت علیخان رئیس مردم سکنه های دشوار
امیار که از راه فرار در چترار رفته سکنا گرفته و معروض داشته بود که سپهسالار غلام حیدر خان دشمنان اورا
در نزد خود جای پناه داده اعزاز واحترم همی کند و برغم او پرورش و نوازش همی نماید واز انسبب این کردار شرح حال
سپهسالار رنجیده خاطر شده نزد میر چترار که هو اخواه ایندو لست رفته و نیز در عریضه اش رقم کرده بود که دختر عیال و اطفال
اورا بیکی از شهزادگان نامزد و با شوقی فرموده در کابل بطلبد يا خودش را با وردن دخترش در کابل اجازت مرحمت حضرت علی
خان امیار
نماید حاکم ای معدلت پیرای حضرت والا شده در روز چهارم مذکور ماه مزبور این منشور را رقم فرمود که
اگر چنانچه سپهسالار خصهای او را نزد خود راه و جاداد او که خودرا هواخواه دولت میداند چرا در چترار
رفته حاضر ایندرگاه نشد و حالا با وجود این خطا باز هم اگر راست میگوید و خود را دوست و دولتخواه میداند
برخاسته احرام بند قبله امانی و آمال شود تا از تقبیل سده علیای سلطنت مستسعد کرده برهم ا کر دخترش شایان
شأن یکی از شهزادگان باشد در سلك برد گیان حرم محترم آن منسلک شود وا گر در خیالش این باشد که اسمار را (۳)
اميير را
دولت بوی باز گذارد محالست زیرا که امهار دروازه امیر (۳) و چترار و افغانستا است بدست در شمن فرو گذاشته در کتب
نمیشود ولازم و متحتم است که افراج قاهره مدام در آنجا قیام داشته باشند واگر دولتخواه و دوست نباشد شایان جغرافیامییر
وصلت نیست که دخترش بحباله ازدواج شهزاده آورده شود و در پایان کار چنانچه بیاید در جلال آباد آمده از جانب مینویسند


( ۷۸۸ )
مراجعت سردار محمد عظیم خان از پشاور
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) ( سراج التواریخ )
دولت مسکن ومأوات بوی عنایت شد ومحمد یعقوب عیال واطفال سردار محمد عظیم خان بن امیر کبیر که از راه اخراج چنانچه گذشت در پشاور رفته بود باخودش پس از دیرگاه از عریضه واسطه های خود عفو گردیده واجازت مراجعت حاصل نموده وارد جلال آباد شدند واز انجا در کابل آمده مشمول عواطف شاهانه گردیدند بخلاف محمد رحیم خان بن سردار محمد سرور خان بن سردار سلطان محمد خان مرحوم که پدرش از راه حصول اجازت در کابل آمده اونیز عرض واستدعای اجازت نموده بود عرضش پذیرفته نگشت چنانچه حضرت والا او را ارقام و اعلام فرمود که پدرش که حاضر در گاهست از جانب دولت تکلیف بضمانت او شده قبول ضمانت او را نکرد پس اجازت آمدن برای او نیست که در کابل باز آید و از انسوی در خلال این احوال مردم هزاره بوباش و دای چوپان که تا انوقت مصدر طغیان نشده بودند از سبب گرفتار شدن اکثری از بزرگان ایشان که سردار فقیر محمد خان چنانچه گذشت در کابل فرستاده وقاضی عبدالصمد خان میدان گرفتار شدگارا بامر حضرت والا بکشت و زنان و دختران و پسران ایشان را بمردم افغان قسمت کرد درد ناک گردیده تمرد ورزیدند چنانچه در روز هفتم ماه ذیقعده از چار جانب روی یورش بسوی فرود گاه اردوییکه در تحت رایت سردار فقیر محمد خان بود نهادند و او سپاه نظامی و ملکی را بمدافعت گماشته هزار کان را بضرب کلوله توپ وتفنک از دست برد باز داشته فرار کهسار ساخت و همچنین اشرار هزاره ارزگان ودای چوپان و غیره در موضع بغرا بالشکر دولتی در آویخته فراوان خون هم ریختند و آخر الامر هزارکان مغلوب و منهزم گردیده از راه زبونی بغارات طبیعی کهسار و قلاع خویش خزیدند و از یسوی در خلال اختلال مذکور رساله مشتمل بر خرپطه ونقشه اراضی داخله و خارجه حدود جنوب شرقی ونقاط فاصله بین دولتین افغانستان وانگلیس و متضمن قرب وبعد مسافت طرق وكواکب سهل وصعب آن نواحی ومواضع کل نیگه و کوهنی وغیره که بامر حضرت والا طبع ورسد شده بود از حضور انور ببلد های متعدد بسردار شیرندلخان فرستاده او بسردار گل محمد خان مقیم وانه فرستاد تا بحالت سرحدات واقف گردیده با کارگذاران دولت انگلیس اگر در امری اقدام کنند از روی دانسنگی مذاکره نموده دفع منازعه کنند که بغانی در امر سرحد واقع نگردد و خودش در روز نهم ماه ذیقعده بايك فوج پیاده وصده تن سواره نظام و چهار ضرب توپ و پیصد تن از سواره و پیاده ملکی بعزم مشاهدۀ دره شکی وغیره مواضع از کوهستان جدران از موضع دوسانده براه گرفته تا محمل زرمت اندک رفته محافظین بنادر (۱) و مواضع مستعده را ذخیره ادوات نياك استحكام داده و نظم ونسق نهاده واز صمده سكنۀ آن جبال که سر بر داشته لوای بغاوت افراشته بودند بر محمل و کروگان گرفته ونقد رجال وادویه (۲) وقطار را با خود برداشته باز گشت ومقارن این حال میرزا محمد حسین خان سرهنک سنجش بمشورت و صوابدید یارانش تصمیم حزم بر افزودن مالیات اراضی وعقار تمامت رعایای سکنه مملکت نموده بعريضة مراضه از حضرت والا استدعای مساحت و پیمایش مزارع و کشت زار ها را کرده و عرض ایشان شرف منظوری یافته فرامین عدیده از دفتر سنجش بنام حکام و ولایات هم اصدار و ارسال پذیرفته اهمیت داد که هر کدام از معلم ومتعلم علم مساحت را که در اداره حکومت ایشان باشد و خسبار کابل سازند تا پس از تعیین مواجب املاك ریایارا پیمایش کرده مساحت زمین هريك از افراد واحاد رعیت را بنام خودش يك ورقه نموده حاضر دفتر سنجش نمایند که با وجق بدوش دیگری نیفتد وهم اراضی وعقاريکه مالیاتش اندك باشد برطبق مساحت ووفق امر شریعت محصولاتش افزون گردد شود که همه متساوی هم مالیات را بدولت داده کم و کاست واقع نگردد و در پایان کار ازین امر بنا بر انکه در اکثر مواضع اراضی قنوات خشکیده وانهار از خاك انباشته شده را که در وقتی زراعت میشده و درین زمان لا مزروع وارض موات (٤) بودند در قید مساحت آورده شدند باز گرانی بدوش صنعفای رعیت افتاد واکثر از افزون شدن مالیات داد وفریاد زیاد کرده بعضی از داد خواهان و املك وزمین بعوض افزونی مالیات چند ساله بطریق شفعه بفروش رسانیده بنظر دولت اظهار خدمت همیگردید

پذیرفته نگشتن عرض و استدعای محمد رحیم خان

شورش هزاره بوباش ودای چوپان

اشاره برفتن رساله خر پطه ونقشه سرحديه

حرکت کردن سردار شیر بند لخان بعزم استحکام بعض مواضع

(۱) بنادر جمع بندر
(۲) ادويه جمع وادى یعنی واديها
(۳) قطار جمع قطر يعنى صحراها

مساح گماشتن میرزا محمد حسین برای پیمایش اراضی عموم رعايا

(٤) ارض موات همان زمین لا مزروع است


( ۷۸۹ )
( جلد سوم )
( تاریخ سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )
( ذ کرفتنه اشرار سکنه کهسار سرحد و )
( استیصال ایشان )
و در خلال احوال مذکوره و شورش و اختلال مردم هزاره محمد حیدر خان حاکم چکهتو كه لوند و داور نامان
بزد کان اشرار مردم هزار بزد با چند تن دیگر نظر بشرارت و مفسدت ایشان گرفتار زندان کرده بود کسان
داور نام مذکور از راه شرارت کمر باستخلاص او بسته بابرداش از زد محمد حیدر خان بشهر و عنف رها کرده
همه را با خود بردند و او از قضای ایشان بفرمانیکه از حضور انور در جواب عریضه اش شرف اصدار یافت نامه
بآن مردم نکوهیده خوی جنگجو فرستاده پیام داد که اگر گرفتاران را آورده پس نسپرند مترصد وصول
افواج قاهره و آماده دمار روز کار خویش باشند و آنان از ین نامه و پیام خائف و هراسناك كرديده محبوسین
را که با خود برده بودند بمحمد حیدر خان سپردند و او نظر بشرارت آنمردم اکتفا بدادن گرفتار شدگان
نکرده از مردم اند یوان وغندی وهزار درخت يكياك خانوار بگر و کان گرفته و ایشان را ببزدکان احمد خیل
و حسن خیل و چاچی سپرده ضمانت نامه حاصل کرد و گرفتار انرا بفرمان طلب در کابل فرستاده و اشرار را
تسلیت داده رفع فتنه نمود و ازانسوی اخیر محمد جان بارك زائی و تاج محمد خان فوغل زائی از سواران رساله
شاهی که مأمور مال شماری افغان کوچی غلجائی بودند بالشكر ايلجارى مردم نوزاد و ناوه و موسی قلعه و زمین
داور که در دو تن پاس سردار عبدالله خان حکمران قندهار این لشکر را فراهم کرده رهسپار هزار جات شده
بودند بافواج تحت رایت سردار عبدالقدوس خان پیوستند و همگروه پاس سردار معزی الیه با اشرار هزاره
در آویخته سنگرهای هزار کا ترا متصرف شدند و از ایشان محمد عالم خان سواره رساله شاهی زخم برداشته
و عبد الوهاب خان صدباشی بقتل رسیده از اشرار هزاره جمعی بتیغ و گروهی بزنجیر دستگیر شدند و در دو تن پس
از حصول این فتح برخصت سردار عبدالقدوس خان راه خدمت مال شماری بر گرفته لشکر یگاه فراهم آورده بودند
تحت رایت سردار عبد القدوس خان قرار گرفتند و در اثنای این گیر و دار فیض الله خان دفعدار که با سه تن
از سواران نظام بتحصیل مالیات هزاره دهراود قیام و اقدام داشت داخل علاقه کیسا ب شده معتمدین از اشرار
هزاره بر سر او ریخته و بعصیان تغلبش محکم ببستند و مال و متاعش را غارت نموده قصد هلا کش کردند اما سید
شمس الدین نامی از سادات هزاره با چند تن از بزرگان آنقوم شرارت تو امان شفیع گردیده او را با یارانش از
گرفتاری و کشتن برهانید و مقارن اینحال سردار عبدالقدوس خان که راه ارزگان چنانچه گذشت بر گرفته بود
در روز یازدهم ماه ذیقعده وارد موضع شوی از هزاره دای چوپان شده باردوی سردار فقیر محمد خان حاکم
کلات که در آنجا بود پیوست و خواست که کرنیل فرهاد خانرا بالشکر تحت را پتش از نظامی و ملکی سه دسته
هزارۀ جاغوری که با اشرار هزاره قلندر و زوليت ولعل بعسری رد نزد خود طلبیده باقوت ومکنت شایان از
راه هرازار و دره بوباش داخل ارزگان شود و هنوز بامور مکتوبه خاطر خویش نپرداخته و لوای عزم نیفراخته
بود که لشکر ملکی مردم هزارۀ کيزاب و تيزان وسياه بغلام که مأمور شدن ایشان جانب ارزگان از پیش بشرح
رفت بگوتل كشكول(۱) که گروه باغیه استحکامش داده بودند رسیده و بقهر وغالبه وجنگ از آنجا عبور کرده داخل
ارزکان شدند و سپاهیکه در ارزکان محصور هزارکان بودند نتوانستند ایشانرا معاونت کنند و يا علوفه دهند و نه
ایشان توانستند که محصورین را از تنگنای محاصره برهانند تا که چند روز علف خورده متوحیده شدند و با اشرار
هزاره ارزکان از راه عدم چاره متحد و همداستان گردیده قلعه را که متصرف شده بودند با رزگانیان فرو گذاشته
و نان و توشه از ایشان حاصل کرده از راه مراجعت جانب كيزاب و تیزان که موطن و مسکن ایشان بودند بازگشتند
و میر محمد عظم بیگ سه پای را که آتش افروز این فتنه بود از راه التهاب نایره قتال با خود در کیز آب برده زوحيات
وخدمة الآية سردار عبدالقدوس خانرا که از دو شیرکان میران هزاره گرفته و همخوابه خویش ساخته بود همه را
بوی سپردند و او ایشانرا باعزاز واكرام و حفاظت تمام نگاهداشت ولشکر هزاره دای زنگی و دای کندی
وصول لشکر
الوسى مردم
نوزاد و غیره
بلشكر كاه
سردار
عبد القدوس
خان
شرح حال
افوا جيكه
اشرار هزاره
که برفتار
بيكار بودند
و تردهات
مینمودند
ورود سردار
عبد القدوس
خان در
موضع شوی
(۱)
کشکول


( ٧٩٠ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
که از راه خدمت دولت وارد كیزاب شده اقامت داشتند از مشاهدۀ اینحالت بغات هزاره را چیره دست
وهواخواهان دولت رادرستی و شکست تصور کرده همگنان بجانب مسکن ومقام خویش شده پرا گنده گشتند
ومقارن اینحال سردار عبدالله خان حکمران قندهار که رهسپار محال هزاره اشرار شده بود وارد موضع خاکریز
گردیده واز آنجا بتعجیل وشتاب راه نوردیده در منزل بافك فرود گشت و درین وقت غلام نبی خان حاکم ترین
(١) توهین که با هزار كان فتنه گزین گرفتار آئین كین و حالتش از شفت قریب توهین (١) بود ازسردار عبدالله خان معاونت
بمعنی سستی طلبید واوسیدنی اثر پیادگان ساخلو را از راه امداد او مأمور رفتن موضع جوره کرده پیام داد که نارسیدن
و خواری و سپاه کینه خواه استواری دژ پایداری را ازدست نداده بهر حیلتیکه بداند وبتواند خود داری کند چنانچه خود
ذلت است سردار مذ کور از فضای نیاد كان ساخلو مزبور براه جوره برگرفته در منزل كچور فروکش کرد وبغات هزاره
جوره در روز دوازده هم ماه ذیقعده روی یورش بسوی لشكر فوجل زائی از مردم ملکی قوم درانی نهاده
باهم در آویختند و سه تن از هزارکان کشته گشته غالب و تومید از چنگ روبرتافته مغلوبانه جانب کهسارا دبار شتافتند
وفرداى این روز كه روز سیزده هم ماه مذكور باشد هزاركان مفسدت توامان دوباره هجوم آورده از ساعت
ذکر فتنه هشت تا دوفل زائیان طرح مقاتله انداخته تا ساعت سه بعد از نصف روز هنگامه پیکار را گرم ساختند و هفت تن
هزارۀ قلعۀ از فوفل زائیان بقتل رسیده از هزار كان چند تن مقتول شده در نیاد کار رو بهزیمت نهادند وهوا خواهان
نو و مردم دولت غالب گردیده قلاع هزار كانرا متصرف شده وآتش زده تمام بسوختند و در اثنای اینحال لشکر ملکی
فیروز کوه مردم زمین داور با لارى عبد الرحمن خان وعبد الحكيم خان داخل علاقه ترین شده سردار عبدالله خان نیز
هيات
هشتصدتن از پیاده كان ساخلو را که در اردویین حاضر بودند باستمداد او سوازان درانی بسر کرد کی غلام
(٢) احشام سرور خان حاکم سابق کلات مأمور رفتن ترین کرد و در خلال این اختلال مردم هزارۀ قلعۀ نواز مضافات
نو کران و هرات نیز تمرد ورزیده و باشرار ایلات واحشام (٢) فیروز کوه که هنگامه طلب و فرصت جو بودند در شرارت
خدمتکاران متفق گردیده با علیمردان خان سوارۀ نظام رساله شاهی که بخدمت مال شماری قیام و اقدام داشت از طریق کراهی
در آویخته اسپ سواری و اسلحه سرکاری اورا با یکهزار و هفتصد و چهل روپیه ازمال دولت که در نزد او بود و سه راس
اسپ وسلاح تبعه اوبغارت متصرف شدند و همچنین جمال خان سوارۀ نظام رساله شاهی را که برای خدمت
(٣) شقاق دولت دران نواحی روی ببرخی بره آزار و اذیت کرده واو از راه فرار اول داخل علاقۀ قادس گردیده بعد در بین
ناسازگاری مردم سکنه جبال فیروز کوه در آمد و آن مردم نفاق کیش شقاق (٣) اندیش که باهزارۀ قلعة نودر شرارت متحد
وهمجلوشده بودنداسپ وسلاح اورا باسه هزار روپیه ازمال دولت که در نزوش بودغارت کرده خودش را بحالت خراب
بیرون کشیده او نزوسپہسالارغلام حیدر خان درترکستان رفته ماجرا و چنانچه بیایدشرحمیداوردن اسلحه هزاره بیك اولنك
(٤) غلا و و لعل وسر جنگل مشغول ومواظب گشت و سپہسالارفرامرزخان از شرارت مردم هزاره قلعه نووفیروز کوه آگاه گردیده
زری دبیری یکفوج پیاده ودویست تن سوارۀ نظام باچهار ضرب توپ با لارى ركد عبدالاحد خان و نظام الدینخان
کمیدان از هرات بجانب قلعة نو گسیل کرد و هم قاضی سعد الدینخان حکمران آنجا بعزم اطفای نایره فتنه هزاره
(٥) انابت مذکوره از هرات خیمه بیرون زده چون وارد منزل چهارده باغ قلعه زمان شد سه روز در نك كرده باهنگ
باز گشتن مردم هزاره قلعه نو وقادس ولشکر علم حاصل کرده از شرارت ومفسدت همکنسان نيك دانسته شد که بجهالت
مراد ازان
ر جوع و وضلالت خویش محکم و استوارند و لیکن آنمردم غلاوزی (٤) نخت بیدار از توجه بر كد عبد الاحد خان
عذر خواهی واو خبر دار گردیده از راه اطاعت درقلعه ریمان فراهم آمده آماده انابت (٥) وخواهش مغفرت نشستند تا که
است حکمران هرات وارد موضع الرباطی (٦) گردیده از آنجا وارد تکاب رباط شد ایشان نزد او حاضر آمده زبان ضراعت
بانابت و طلب مغفرت کشودند واو همه را تسلی های وافیه دلهای آورده بقرب دریاچه واقع کنار قلعه
(٦ ) نام ریمان فرود کفت و درینجا تمامت بزرگان احشام و ایلات هزاره وغیره آن نواحی بتوسط میرزا محمد عمر خان کرخی
موضعى
باستقبال اور بغایت ضمایم درده بتقديم رسانیدند واو چندروز جهت انتظام مهام آنمردم در آنجا توقف ورزیده


(791)
( جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) (سراج التواريخ )
صد تن از سواران نظام الرومیکه در تحت رامش قیام داشت باعانت سواره و پیاده ملکی مردم افغان واونه
وشاغلان نزده حاکم قدس ولنگر فرستاده پیام داد که به نیروی بازوی ایشان کاراشرار انجا را راست کنند
و هم چند تن از اشرار سکنه کوهسار مردم فیروز کوه را که دست غارت بمال ومتاع رعایا دراز کرده بودند
گرفته درزندان سیاست انداخت و برادر قاضی جلال را بامیر نژاد کوبر بام ودو تن کدخدایان مردم هزاره قلعه نو
وغیره که مجموع بیست و پنج تن واز مفسدان کیانی بودند که روی از دولت و سعادت برتافته از راه ضلالت جانب
مملکت دولت روس شتافتند گرفتار کرده محبوس ساخت وایشان ارزمدان گریخته درقلعه نو رفته دوباره مصدر
فتنه شدند و میرزا محمد عمر خان بامر حکمران هرات از قفای آنان راه استعجالت بر گرفته و انچون بقلعه نو رسید
نخست زبان به بیان حم ومجید کشوده بعد همه را مژده و نوید احسان از دولت داده بدل بجای آورد و هنوز نظم درستی
ننهاده اساس استمالت را چنانچه میبایست محکم نساخته منیر کرم تدابیر مستحسنه و مساعی جمیله بود که سه صد تن
از سواران هزاره وترکمان طراز تل برشدیم جوی انبات اماده شدن جنك مماند و باینکه از مجاوتين سواره افزونتر
با خود نداشت از قلعه بیرون شده بعزم محاربت قدم شجاعت پیش گذاشته خواست که بعقب الت پردازد اما
همراهانش دل از دست داده از بیماد مقاومت روی بسوی قدس نهاده از وقوع اینحالت میرزا محمد عمر خان نیز
نیروی مقاومت را در بازوی خود ندیده روی بسوی زمد (1) آورد و در اینوقت حاکم قلعه نو را از خوف تب
عارض شده مال و متاع و اسپ و سلاح خودرا از بیم انکه هژار كان بتاراج نبرند بدره تو فرستاده بمخالفت
پندار او هزاره دراز بی سکنه قلعه نو همه را غارت کردند واز جمله رستم بهادر از هزاره مذکوره دست مخالفت
افراخته مال ومتاع وبکر خدمه دولت را که در آن نواحی بودند از غارت بازداشت و از آنسوی بزرگان هزاره
که نزدحکمران هرات چنانچه آنها بشرح رفت حاضر شده بخدمت مبیت خواست و معافی گشته بودند شصت راس
اسب و شصت نفر اشتر وهشتصد راس بره با غیره اشیای نفیسه آن علاقه از قبیل كرك وبرك و قالين و قاقم بچه
وغیره برسم تحفه وهديه واسم لعل بها پیش کشیده رشته اطاعت بگردن رغبت نهادند و در اثنای اینحال پلكوبك
دولت روس فرصت اختلال بدست آورده از پنحده با پانصد تن از سواران نظام داخل خاک قلعه نو شده زبان
باغواي مردم انجا کشوده مژده احسان از دولت روس همی داده و همیگفت که از علاقه بادغیس بمالیه وی
حق وحصه دولت روس است از کار گذاران دولت افغانستان با تو هراس نکنند و ازین اغوا وافشای او مردم هزاره
قلعه نو کسان را که از مردم خودو مخالف خویش و تابع دولت افغانستان دیدند بتغلب کوچ داده بمردم فیروزکوه
واو عاقیه نیز نامه فرستاده پیام دادند که ایشان يلكوبك دولت روس را با چارصدتن سواره نظام وی در در قلعه نو
جاداده اند و او بایشان وعده و نوید ان داده است که کافه سال مالیه نداده خودر امر فوع القلم دانند پس ایشان را میباید که
از دولت افغانستان روی اطاعت برتافته جانب دولت روس نهند وحکمران هرات از شنیدن این ترهات وطفای نائره اختلافات
پرداخته دفعة يکصد و پنجاه تن سواره نظام بامور اقامه تکاب رباط و پنجاه تن پیاده ساخلو در واه قرتبه کرده امر کرد که
تا رسیدن عسا کر منصور بدفع اضرار اشرار و الزام بد مال و ارباد نپیس نمایند که غارت و تاراج ضکنه دو هم برکد عبد الاحد
خانرا مأمور رفتن در قلعه نو نموده ملا حسین و صاحبزاده بساهو شانی را بامر کار زبانه نزد حضرت صاحب مرشد مردم قلعه
نو فرستاده پیام دادکه آنمردم را بندرزو نصیحت کرده از فتنه باز دارد و از جانب دیگر میرزا محمد عمر خان از
فتنه اندازی يلكوبك بتجديد آگاه گشته نامه پيلكوبك موضع نموده بفرستاد تا او را از مفسد یه خوفی ونکوهیده
خوش باز دارد تا کند روتی در بین دولتین پدید نیازد و ا در این حجه ارت پلكوبك بيخنده بساحل در ستی نریختند وی
وی کروم از اقدام بدولت روس درین کار بانعقاد التكان لسوم چندانچه از ستا د ابالت او پای با شاد آگاه
شده در شفقت و سلبكوبك تنويره نوشت که اورا از قلعه نو در بخشد اعزاز گفت کرده از پشگویه اموریکه خلاف
تقاضای وقت و امضای جمهور است مانع شده باز دارد و او بتعجيل اسى يلزم بإصغاء پرداخته رعاياي اين دولت
را از امريكا ييشنهاد خواطر داشتند مأيوس ساخته همه مطبع و منقاد کشند و از جمله متر مده دان این ابد الکل خان

(1)
مأخذ اندا
نه مشوريه
نیست
(1) محتمل که
زنده آب باشد
چه مردم
هرات آنیدرا
در محاوره تو
طرح گاه
ملفوظه
میگویند
اغوا نمودن
پلكو لك
دولت روس
مردم هزاره
را
رساله (2)
این ولا باید


( ۷۹۲ )
( ۱ ) ( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
اعداد رجال سرتیپ که با خاصه داران تحت رأیتش در وقت ورود پایکوبك بخدمه قلعه نوشو رش هزاره آنجا هر اسیده از
یعنی چند تن قلعه ماروچاق بیتا بانه در مرغاب شده قلعه را فرو گذاشته بود معاتب بعتاب حین و از دلی تردیده مورد دیگر
از مردان خسارت و کفاره سیئات نگشت چنانچه حضرت والا جنرال غوث الدینخان مقیم میمنه را فرمان کرد که اعماد
سرتیپ کل احمد خان نکرده قلعة مرغاب را باعداد (۱) رجال از سپاه نظام استحکام دهد واو بامر حضرت
والا سه صد تن از پیادگان نظام را در آنجا فرستاده بيك استحکام داد

ذکر
شرارت سعید ( — ذکر شرارت و مفسدت سعید احمد جمشیدی — )
احمد بيك و هم در خلال اختلال مذکور سعید احمد بيك جمشيدى بتحريك قاضی سعدالدین خان حکمران هرات در
جمشیدی محافل و مجالس از خسارت و خیانت میرزا جیلانی خان سر دفتر هرات یاد کرده و بسخن ازینکه اگر دولت اورا
مأمور كند لكها روپیه از غدر و خیانت او روی روز خواهد آورد و میرزا جیلانی خان از گفتار او آگاه
گشته با کمال و داب اهل دیوان که همه معاندان خویش را بحواله وجوه دولتی بخود رام میکنند دوهزار
روپیه قرآن که از مال دولت بزمّهٔ او از در کی باقی بود حواله نموده محصلان سخت تحصیل آن گشت واو
هر چه فریاد زده داد خواست که دو هزار و پنجصد روپیهٔ قران در دفتر پادشاهی تنخواه دارد تحقیقش نکرده
عوض دادش حساب کنند میرزا جیلانی خان نپذیرفته تحقیقش کرد واو عريضه نگار پایهٔ سریر سلطنت شده
ماجرا نگار داد و حضرت والا در روز چهاردهم ماه ذیقعده او را فرمان کرده بخط خاص نگار داد که او را
بفان و خیانت سر دفتر چه حق مداخلت و کدام شخص مأمور این امرش کرده است که زیان سر دفتر را ظاهر کند
معلومست که سر دفتر و نائب الحکومه واو از راه حماقت و مخبتی اینکه به امور تعلیمی را روی کار آورده
همدیگر را بکشفکو می انگیزند تا آن دو تن را باهم بمعاندت انداخته خلل انداز کار دولت سازد بهوش بوده
نيك بداند که اگر پس ازین روز عقب اینگونه امور گشت و بدیگری را ترغیب وتحريص کرد سوگند بذات
خداوند که هر کس در بین آندو تن در آمده از راه حيلت ومكيدت هر دورا بمعاندت اندازد بدون سیاست و عقوبت
سخت خلاص نشود و این سعید احمد از شرارتی که داشت در پمان کار بفرمان طلب در کابل آمده و حضرت
والا پیش عفو تقصیر فرموده از عطای تنخواه وغيره مزاحم ملوکانه اش نيك بنواخت بخصوص اعليحضرت
سراج الملة والدین که زیاده برزیاده رهین الطاف خویشش ساخت او همه را ضایع کرده و باین نعمت دولت نهاده
با عبدالرحمن خان نبیره خان آقای جمشیدی چنانچه در جلد چهارم این کتاب بشرح خواهد رفت از کابل گریخته
و ناظر کریم نامی را از خدمهٔ دولت در هرات کشته در مملکت روس رفته مصدر فتنه ساز قانه شد و از انسوی
میرزا جیلانی خان از رفقای منافقت کیش سعید احمد بيك بعريضهٔ مذكورة او آگاه گردیده و بفراست دریافت
که بتعليم و تحريك قاضي سعدالدين خان نائب الحکومه مباشر عريضه شده پس عريضه سياية سرندامت فرستاده
تنبیه و تهدید نگار داد که از دست نائب الحكومه يك لك روپیه در محل سائر هرات بدولت خسارت رخ داده است وحضرت
نمودن والا که آئینه ضمیرش جام جهان نما بود ونيك را از بد امتیاز می فرمود بر آشفته بوی رقم کرده تنبیه
حضرت والا و تهدیدش نمود که او ونائب الحكومه یکی از دیگری شکو ها معروض میدارد و همدیگر را میگوید كه يك
میرزا
جیلانی خانرا مرد دیگر ترا متهم بخیانت کرده و میکنند بس عجب است بحالت کار گذاران دولت افغانستان که گویا سرتا پا از
(۲) عناصر آخشیجان (۲) نفاق و غرض سرشته و خمیر شده اند که از نفاق جوئی و طریق غرض پوئی ایشان امور مملکت
چار گانه را وملت و دولت خراب وخود ایشان ساقط از اعماد و اعتبار وآخر بی آب خواهند شد چنانچه از چند سالست
گویند که حضرت والا او ونائب الحکومه را از راه اندرز و نصیحت همی نوشت که ترك نفاق و غرض جوئی کرده
در کار دولت وپاس داری ناموس ملت و رفاهیت حال رعیت از در اتفاق در آمده نیکوئی و راست گوئی اختیار
نموده نكوهيده خوئی نکنند همه را بگوش هوش جای نداده از نفاق وغرضی که در دل دارند فراموش نکردند
آیا ایشانرا چه شده و چقدر نفس و شیطان ایشانرا مغلوب ساخته که از خدا نمی ترسند واز باز پرس حضرت والا هیچ


( ٧٩٣ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
در خاطر نمی آرندباری یقین بدانند که مکافات این نفاق وشقاوت شقاق را چنان خواهند یافت که در آفاق یادگار
بماند کاش و تاچند بایشان نصیحت کرده و نوشته شود و ایشان نشنوند و از غرض شخصی ومقصد نفسی خویش ترك
نفاق نکنند باشد که خدای ایشانرا لعنت کند و نیز در ذیل این عبارات موعظت سمات میرزا جیلانی خان را
مخاطب فرموده بقلم خاص رقم نمودکه ای نامرد در کوچه و بازار کابل کسی ترا نمی شناخت حالا خودرا مثل شغالیکه
در خم رنگریزی افتاده دعوی طاوسی کرد و عاقبت شیرش شناخته بونخامت گرفتار گشت و ندامت کشید پنداشته
چنین کار دور از صلاح و صواب را پیشه روز گار خویش ساخته باشد که کیفرآنرا بیابی اگرچه من تراتر مك
کرده ام اماتوخودرا خوب میشناسی که هیچند مردم هرات تراصاحبمنصب میگویند از بیم وامید پادشاهیست نه اینکه
از تو بیم وامید دارند که سوراخ مقعد خودرا گم کرده ازراه دهن بزلزم اندازی روز منزولی خود را بیاد آورده باز
خواست خدا وندرا آماده باش چه پله غفلتست که در گوش حیلت و مکیدت زده مکر خدای را فراموش کرده با خود اندیشیده
که او تعالی رحمن ورحیم وغفار وستار است و اینرا ندانسته که با اوصاف مذ کوره منتقم وقہار نیز هست ترا
پدرانه نصیحت کردم من آنچه شرط بلاغست با تو بر گفتم * تو خواه از سخنم پند گیرو خواه ملال * ودر پایان
کار چنانچه بیاید پس از فوت او افزون از سی لك روپیه خسارت او وعامل و ضابطیکه وی مامور کرده بود
بمساعی جمیله حاجی میرزا محمد ابراهیم خان از قزلبا شیه هرات روی روز افتاده بحصول پیوست اما درینوقت
از عریضه دیگرش که از قفای عریضه مذ کوره اش ارسال پایه سریر سلطنت داشته نگاشته بود که زوجه ولی
محمد خان جمشیدی بکرات و مرات ازوی التماس گرفتن دختر خودرا برای پسر او کرده واو موقوف باجازت
حضرت والا داشته است فرمان مخیل او شرف اصدار یافته امر اقدس بنفاذ پیوست که دختر ضعیفه مذ کوره
را رای پسرش نخواسته حسابش را پاك کند که در وقت حاضر آمدن بدار السلطنه باعث خجالت و مورث
معاتبتش نشود
صدور حکم اقدس در باب مهر سر پاکت (۱) محکاک حکاکی و کنده شده
مقرر ومنتشر گردیدن مهر سر لفافه فرامین واحکام دولتی ومعاف شدن وکیل سیغانی
ودر خلال احوال مذ کوره بامر حضرت والا مواهیر عدیده رونق تعداد دارالانشای پایه سریر سلطنت
وشهزادگان رفیع منزلت وحکام ولایات اداره مملکت شکل محراب ومنبر بعقیق محکاک(۱) گردیده بهر کدام جداگانه
داده ودر روز هجدهم ماه ذیقعده فرستاده امر و فرمان شد که چون منظور نظر فیض منظر والا برانست که
عزت ووقار دولت خداداد در نظر دوست ودشمن جلوه گر گردیده صاحب تمغا ونشان باشد برای نشان محکمه
حکومت هر ولایت که فرامین دولتی بنام احیاد رعیتى و غيره شرف نفاذ مييابد مهر مخصوص برای سر پاکت
ساخته و اجرا فرموده شد که در تمامت مکاتیب دولتی لاک و بآن مهر نموده احکام را نافذ شناسند ومحمدو پنزور
محمد اسلم خان برادر محمد علیخان و کیبل سیغانی که خود او از راه خدمت گذاری اعلیحضرت امیر شیرعلی خان
مرحوم فرار کرده و بامردار محمد ایوب خان پسر امیر مذ کورمفقودطریق خدمت در غربت می بودو درهند بوده از
عریضه و استدعای خودش معاف گردیده با سباغه تعلقات او بتوسط پروانه خان نائب سالار از حضور شرف
گذارش یافته مشمول عواطف خسروانه شد و از نظر بندى رها گردیده مأمور انضباط واهتمام صکوکات
دولتی که محصول داشتند شد و مادر ودختر محمد على بيك وسه تن خواهران وزوجه او که باخترویش در جادیه
خانه بودند بمحمد اسلم خان تفویض شده یکباب سرای از خانه های ضبطی برای سکنای ایشان عنایت گردید
وجیره ایشانرا که ماهانه پنج روپیه برای محمد اسلم خان ویم روپیه برای مادرش و برای هر يك از شش تن دیگر
ایشان در ماه سه روپیه باسم کنیز و غلام از دولت مقرر بود افزون گردیده در ماه دوازده روپیه مادراو
و دیگرانرا برطبق او ماهانه دوازده روپیه مرحمت گردیده و از محمد اسلم خان و خواهرش که هر يك در ماه پنج
روپیه جیره داشت بدون زیادت بر حال گذاشته شد و این محمد اسلم خان در پایان کار بمنصب
میر شکاری اعلیحضرت ( سراج الملة والدين ) مفتخر گردیده پایه اعتبار و اختیار یافت و چنانچه بیاید


( ٧٩٤ )
( حصه سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
آمدن مستر پاين از هند در كابل
صاحب مواجب و تنخواه بسيار شد و مقارن اينحال مستر پاين انگليس كه ملازم ايندولت بود و خدمت كارخانه بخار توپ و تفنك وفشنك واسلحه سازی وغيره باو محول بود از راه حصول رخصت در هند رفته در روز بيستم ماه ذیقعده با شش تن دیگر از صنعت كاران انگليسیه كه بامر حضرت والا برای خدمت ايندولت نوكر گرفته بود وارد منزل ده كده كرنيل محمد عليخان پست و چهار تن از سواران نظام مقيم شنوار را با شصت و چهار تن پياده و شانزده تن سواره ديگر از راه بدرقه او و وجه مستمری دولت انگليس فرستاده همه را محافظت در كابل رسانيد، از راه مرا جعت در شنوار رفتند
محاربه سپهسالار با اشرار موضع شبرن
محاربه سپهسالار غلام حيدر خان با اشرار موضع شبرن
و همدرين هنگام سپهسالار غلام حيدر خان بامه فوج پياده نظام و سه صد تن پياده ساخلو ولشكر مليكی و توپخانه راه محاربه اشرار شبرن باجاور برگرفته وساز مقابله نواخته بسيار تن از اشرار را بخاك هلاك انداخته و هم بسيار تن را زخمدار ساخته فتحياب كشت و از سپاه دولت كرنيل عبدالكريم خان زخم برداشته دو تن از سپاهيان بقتل رسيدند و جسد شش تن از كشته شدگان اشرار در ميدان كارزار مانده دیگر مقتولين و مجروحين را برداشته با خود
(١) سلب تفنگچيان مال ومتاع وجامه مقتول
بردند و دليران سپاه سلاح و سلب (١) كشتگانرا تمام بسوخته مال و متاع هزيمتيانرا كه بجا مانده گريخته بودند بغنيمت متصرف شدند و آنمردم از راه فرار داخل باجاور گرديده دحل جمعيت بگوفتند ولشكر بزرگی فراهم كشته از خوف حمله افواج پادشاهی مترصد تباهی نشستند و سپهسالار بفرمان حضرت والا ترك يورش كرده بديگر امور التمر حمد ونغور كوشش ورزيده كار آندودو را چنانچه ببايد راست نمودن آغاز نهاد و مقارن اينحال نوره عبدالملك
بپذيرفته نگاشتن عريضه پسر پادشاه بخارا
خان پسر امير بخارا كه از پدرش چنانچه گذشت رنجيده و از راه فرار وارد پشاور گرديده مقام گزيده بود و ششهزار روپيه از يندولت بنام شهزادگی وظيفه داشت بيست هزار روپيه قرض دار شده بذريعه عريضه خواستار ادای آن آمد و حضرت والا در روز بیست و يكم ذیقعده عريضه او را توقيع فرموده از مواجب ششهزار روپيه وعطای مصارف خنته پسرش بياد آور ده نگار داد كه خرج خود را افزون از دخل نميكرد تاوام دار نميشد و این بيت را نيز رقم كرد كه . بحال خود آن كس ببايد گريست . كه دخلش بود نوزده خرج بيست . و چیزی عطا نكرد تا خرجش را باندازه كرده شيوه تبذير واسراف را ترك نمايد و همچنين مسمات عذری بیگم دختر
پذيرفته نگاشتن عريضه زوجه سردار مدد خان مرحوم
سردار سلطان محمد خان مرحوم كه در پشاور اقامت داشت و پس از فوت سردار مدد خان شوهرش دو چار ذلت وعسرت شده برادران و پسران شوهر مرحومش نيز از راه ترك صله اقاربى و قطع صهره رحم خود را از وی كنار كرده در تنگنای ادبارش فرو گذاشتند و آن عفيفه بايك تن پسر هجده ساله و دختر خواهر خويش كه آنهم يتيمه وكايم بود و پسر هفت ساله داشت بكنج غربت وزاويه مشقت خزيده روز زحمت بسر همی برد تا كه زيست روز كارش از جیهوی سپهر كجرفتار بغايت صعب ودشوار گشته از درالتجا عريضه نگار پايه سرير سلطنت گرديده خواهش اجازت آمدن در كابل كرد كه شايد پس از وصول خويش بدارالسلطنه برادرش سردار عبدالقدوس خان وغيره كفايت
مؤنت و كفالت معيشتش كنند اما حضرت والا كه هواخواهان دولت را از بد خواهان سلطنت نيك ميشناخت و در نوازش و سرزنش هريك از ينده طائفه بمناسبت حالش می پرداخت در روز بيست و پنجم ماه ذیقعده برای او ارقام فرمود كه عسرت و ذلت او بدولت چه تعلق خودش در امور زيست خویش بهتر وخوبتر ميداند و اگر چنانچه تصور كرده باشد كه دولت كفايت مؤنت او را كند محالست زيرا كه مجال آن نيست كه وجه بيت المال مسلمانان بيرون از حفاظت مملكت وحمايت ناموس ملك وحراست سرحد بيهوده و رايگان صرف دیگر امور شود و مصرفش
شرح حال بعضی از مردم سرحد
موجب سخط حى غفور گردد چه همه امور مذكور ه در شريعت واجب وتر كش حرام است فقط
( شرح حال مردم سكنه جبال سرحد )
واز آنسوی مردم سكنه جبال واوديه وقفار سرحديه از اندرز ونصيحت سردار كل محمد خان ووصول


( ۷۹۰ )
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)

رسایل مختلفه نصایح و خواندن آنان مایل باطاعت دولت اسلام شده برطبق اوامر و نواهی الهی ووفق شریعت
غرای حضرت رسالت پناهی صلعم جميع تکالیف سلطنت را پذیرفتند و از جمله بزرگان طوائف زلم خیل و سرکی خیل
وتاجی خیل و کیکی خیل و خجل خیل و عبدی خیل و سایر کی خیل از دیگران در اطاعت سبقت کرده شرحی از بیعت
ومعاهدت خویش بادولت اسلام معروض پایه سریر سلطنت داشتند و حضرت والا در روز بیست و پنجم مذکور
ماه مزبور برای طوائف مسطور منشور فرستاده نگار داد که مراد و مقصود ما از مأمور کردن سردار کل
محمد خان در آندود جز این نیست که در کارما ایشانرا قوم خود میداند و نمیخواهد که ایشان از دست کفر
خراب شوند و ذلیل گردیده غبار بدنامی بدامن عصمت وعفت عیال واطفال ایشان که دین دار و پیرو وامت
سید ابرارند بنشیند و هتك حرمت ایشان بشود و اگر آمردم خیال کرده باشند که ایشان صاحب زمین و ملك میباشند
وسرکار ما سردار مذکور را بطمع ملك ومال ومتاع ایشان در آن نواحی فرستاده اینچنین نیست و نه آمردم
آنقدر ثروت ومکنت دارند که دولت مایل گرفتن آن باشد بلکه حالت زیست ایشان از آفتاب ظاهر تر است
که در دوازده ماه از سال دوماه را نان گندم و چار ماه را بد یگر حبوب گذرانیده شش ماه دیگر را
بعلف وگیاه کوه وصحرا بسر میبرند واگرهان مندرعینی گیاه حشیراش درآنولایت نباشد مرد وزن
درتمامت عمر برهنه پا گردش وطی مسافت منزل وراه می کنند پس درینصورت از فرستادن سردار
گل محمد خان در آنجا و آمردم را در تحت وایت بیعت و اطاعت دولت اسلام آوردن که در حقیقت فرض الامر دولت
از خود ایشانست بجز ازین مأرب و مطلبی نیست که ایشانرا دولت یکار دارد و میخواهد که مدام باده مرام
حفاظت وحمایت عرض وناموس ایشان بکام باشد اما در باطن کار آمردم چنانچه بباید بوجه شایسته تحت و سعادت
را یار نگشته دوروئی و نکوهیده خوئی اختیار کردند و بعد از تعیین حدود در هر طرفی از خط فاصله دولتین حرکت
که افتادند مطیع ومنقاد شدند ومقارن اینحال بر که رحمت خان غرضائیکه بنا بجرنال غوث الدین خان شرف اصدار بر گدرحمت
وعن ارسال یافت از میمنه بافوج پیاده اردل و دو ضرب توپ جلوی و دو ضرب توپ کوهی راه ندبیر کروه خان ازمیمنه
شهره هزاره بر گرفت و هم ملخی محمد یوسف خان حاکم سیغان و کهمرد با هشتصد و پنجاه تن پیاده و دو صد جانب هزار
جات
و پنجاه سواره ملکی روی بشیر جانب هزاره دایزنگی نهاده با کرنيل محمد عمر خان همعنان گشت وهم جنرال
میرعطا خان که وارد مالستان گردیده فرو کش کرده بود با افواج قاهره و توپخانه از آنجا برخاسته در زیر کتل
خون رایت فرود برافراشت و در نجا نجا با تن از اشرار هزاره هجرستان که گرفتار دست جنرال شیرمحمد خان شده
قتال نائب میر
و او جانب اردوی میرعطاخان گسیل داشته بود وارد فرود گاه او گردیده و او پنج تن از گرفتارانرا که از رعایای
سلطان خان
مالستان و برای کار خویش در هجرستان رفته گرفتار شده بودند رها داده دیگرانرا در کابل فرستاده همه بپاسا
میر شب
رسیدند و در خلال این اختلال میرسلطان خان میرشب که از تغییر اواحمد علیخان پیشخدمت و همچنین از تغییر او
غلامرضاخان مأمور میرشبی دارالسلطنه شده بود بفرمان حضرت والا از شهر در پغمان شده چون چون بسیاری
از بی گناهان چون ملا ابوبکر را که یکی از پارسایان روز کار وصاحب مریدان بسیار و در وقت بغی سردار
شرح
محمد اسحق خان متهم باغوا وشورش مردم و رد کش چنانچه گذشت کرده و آنمظلوم را خون ریخته و کشته
زبر دست
بود بکیفر کار خویش بامر حضرت والا بدرخت آویخته و کشته گشت و بمکافات کردار ناهنجارش رسید چنانچه آ زردن
مجملی از احوال خسارت مآلش از پیش رقم گردیده و از کشته شدنش اشارتی در آنجا شده است ومقارن اینحالت کرنیل بابو
کرنیل بابوجانخان مقیم شلوار در صدر و پنه از دختر نواب نام خر کی متعان رود مهمند دره که صاحب حسن جان خان
وجمالی و بیوه بود ببهانه اینکه رذمه شوهرش وام داشت گرفته وخود آن ضعیفه را بتمنای اجابت دعوت زن و شوهری
کرد واو از بیم آنکه او را داخل ملك یمین خویش ساخته شریه و کنیز نام خواهد نهاد از دعوت او سرباز زده اجابتش
نکرد وکرنیل موصوف پدر آن عاجزه را بزیرعقاب وعتاب گرفته تخویف وتحذ پرش نمود که اگر دخترش رابوی ندهد


( ٧٩٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
او را محبوس کرده نیئت و نابودش کند و آن ستم دیده جور کشیده عریضه نگار پایه سریر سلطنت شده داد
طلبید و حضرت والا که حامی دین و غیاث جور دیدگان عزین بود برآشفته بخط خاص کرنیل مذکور را تنبیه و تهدید
فرموده رقم کرد که ای احمق شهوتی تر اسگ زرك ساختم از تغلب شهوت مرتكب فعل قبيح شده خواهش زن مجیبو را کرام
کردی ازین عمل قبیح که از راه بدراهتی و سگ صفتی پیشۀ خود ساخته شهوتت را مغلوب ساختن بهتر است ازین زن خواستن
تا آتش شهوتت که در کانون وجود خبيثت شعله ور گشته است فرو نشیند و سو گند بذات خداوند است که اگر
دست خواهش بجانب دختر خرکار دراز کردی دستت را بریده درمیان مردم ذلیلت خواهم زد شمه نوشتم که بخوانی
و از حالت خویش آگاه شوی از صدور اینگونه منشور عدالت دستور بود که كرك و ميش و جفا کش و جور کیش
در يك مشربه آب خوردی و دريك بستر غنودی و یکی را از دیگری خوف آسیب و ضرر نبودی و هم درین هنگام
حضرت والا در مزار روضه کابلی را که حق وجھه شرعیه مسماة جان بی بی بنت جناب میر حاجی صاحب مرحوم
در کابل موجود و خود موصوفه مذکوره احرام بند كعبه ایام و قبله امت حضرت خیرالانام گردیده و پس از ادای
مناسك بيت الله الحرام درمدینه منوره زادها الله شرفاً شده مقام گزیده بود از کابل نزد کرنیل غلام رسول خان
سفیر دولت خداداد در کلکته ارسالداشته و از بفرمان حضرت والا بمواجهه محمد عظیم خان کابلی و نجم الدین خان منشی
السید حسین نام امام مسجد اسمعيل حبيب واقع بمبئی سپرده واو در مدینه منوره فرستاده بمشار الیهای
مزبوره رسانیده رسیدش را بتصديق اهالى مجلس ادارۀ حکومت آنجا واعتراف خوداو حاصل کرده در بمبئی
نزد وکیل دولت فخیمۀ علیۀ عثمانی فرستاد و او عريضه مشعر برعايت و ادای امانت که حضرت والا را در طینت
و جبلت مخمر بود فرستاده شرحی از حسن اتفاق و اتحاد ملت اسلام بر اجرای اوامر و نواهی شریعت خیرالایام
نیز نگار داده در روز دوازدهم ماه ذیقعده مطابق روز هفتم ماه جون سال هزار و هشتصد و نود و روی
میلادی از بمبئی ارسال پایۀ سریر سلطنت نموده حضرت والا در روز ششم ماه ذی الحجه راى وكيل مذکور
معزی الیه رقم فرمود که همه اهل اسلام و تمامت امت حضرت خیرالانام را لازمست که همواره در حق برادران
دینی و دوستان ایمانی خود دعای خیر بتقديم رساند چنانچه سرکار ما مدام در بارۀ اعلیحضرت رفیع مرتبت
سلطان اجل اعظم و خادم اسلاميه آن صفحات حرسهم الله تعالی عن الآفات دعا می نماید و از خداوند
تبارك و تعالى خیر دنیا و آخرت را از برای ایشان میخواهد و از ترقی و انتظام مهام دین و دولت
و ترفيه حال ملت اسلام خرسند بوده شکر گذار در گاه حاجت روای حضرت آفرید گار میباشد فقط
و مقارن اینحال امر شده بود که از انجا جانب هزار جات راه تدمیر باز گیرند حضرت والا کپتان
حفيظ الله خان نامی را که در محاربات درۀ نور وصاوفو گلمان و ازین و شماس و شر تن در تحت رايت
سپهسالار غلام حیدر خان خدمات شایسته بتقديم رسانیده بود از عريضه سپهسالار موصوف
و انتهاونامه دیگر افسران نظامی بهمان منصب کپتانی که در فوج پیاده داشت رتبه برتری داده بتو پخانه مأمورش
فرموده ارقام کرد که انشاءالله تعالی پس ازین هم خدمات بایسته در راه دین و دولت اسلام ازوی بروی روز خواهد
آمد و بازای آن مشمول عواطف خسروانه خواهد گشت و این قضیه جزئیه محض دستور العمل فرماندهانیکه
در اکثر مواضع بسلامی برنجند و بدشنامی خلعت و منصب دهند ثبت کتاب شد که بدون ادای خدمت کسی را
رایکان منصب و رتبت نداده حق خدمت را نیز ضایع نساخته پایه به باوج عزت بر افرازند و همدرینوقت محمد حسين
خان بن سردار محمد صدیق خان مقیم پشاور و محمد سرور خان بن سردار محمد عزیزخان مقیم کراچی بندر که
از عسرت روزگار واله وحیران ومضطر شده بودند عريضه نگار پایۀ سریر سلطنت شده معروضداشتند که
محمد حسین خان از کردار ناهنجار سردار شیر محمد خان برادرش اخراج هندوستان شده و همچنین محمد سرور
خان بواسطۀ خسر زاده بودن او فرار وادی ادبار گردیده هردوتن با حزن و اندوه قرین گشته بعسرت و ذلت
روز بسر میبرند و اميد عفو تقصور و رجای اجازت مراجعت را در افغانستان دارند و حضرت والا بهردو تن
ارقام فرمود که اجازت باز گشتن ندارند چه اگر نيك سيرت ودولتخواه میبودند اخراج نمیشدند و از کفران

شرح رعایت
حضرت والا
مرامانت را

نقل نامه که
برای سفیر
دولت عثمانی
ارقام پذیرفت

بر حال شدن
منصب کپتانی
حفیظ الله
خان

نپذیرفتن
نگشتن
عرض و
استدعای
محمد حسین
خان و محمد
سرور خان


( ۷۹۷ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
نخست القی و بدخواهی دولت اسلامی گرفتار چنین ذلت و روسیانی نمیگشتند و از صدور این حکم هر دو تن پاداش
شکیبائی نمیده بهمان حالت خواری قناعت ورزیدند و همدرین اوان صفدر علی نامی از سادات جدهٔ شریف
بعزم امر معروف و نهی منکر از راه موعظت وارد بمبئی شده و بطریق وعظ گرد، همی کوشید اما مردم آنجا
بسياق الصحبهٔ مؤثرهٔ چون از مصاحبت و مجالست متمرن (۱) بخوی و خاصیت مجوسان و انگلیسان گردیده بودند
گفتار اورا وقع و وقاری ننهاده بگوش قبول نشنیدند بلکه اخفاف و احتقارش نموده آهنگ قتلش کردند
واو کار گذارن و رعایان دولت انگلیس را باعث ذلت و تحقیر خویش پنداشته از راه چاره روی التجا
بسوی منبع دولت نهاد تا شاید حکمی حاصل کرده افسون کنندگان مردم آنجا را که رعایان و کارگذاران
دولت موصوفه اند نسبت بخود از زجر و توبیخ بازدارد چنانچه عريضة نگار پایه سریر سلطنت
عليا حضرت وكتوريا ملکهٔ معظمهٔ کشور هند شده استدعای معلمی مدرسه و محکمهٔ صدا ملات
شريعتمدات اسلام را کرده و عرضش پذیرفته گشته بخط خاص ملکهٔ موصوفه توقيع منظوریّت بنام او
شرف اصدار یافت و او قصد حصول مایه اعتبار در نزد مردم آندیار قبل از انکه دست بکار برد و خلعت اينمنصب
را از جانب ملکه مذکوره بپوشد در کار خویش دیده عريضة نگار پایه سرير سلطنت ایدولت گردیده خواهش
خلعت معلمی کرد که شاید پیش از وصول خلعت آندولت بعطای ایندولت سرافراز و ممتاز گردیده لوای وقار
و اعتبار برافرازد اما حضرت والا که گوش حق نیوشش از شنیدن روی روز آمدن افعال علمای سوء در مملکت
عثمانی و ایرانی و هند چون شیخ عبدالوهاب و غلام احمد قادیانی و علی محمد باب و غیره و اختلاف واقع نمودن ایشان در
بین ملت حقه وصادقه اسلام پر بود در روز بیست و چهارم ماه ذیحجه برین اوراق فرمود که سرکارما اورا ذاتاً
وصفاتاً نمیشناسد و نمیداند که کیش و آئین و دینش چیست خار جیست یا شیعه رافضی کم مطلق است یا مسلمان برحق
نصرانیست یا یهودی و یاطبيعی و فلسفیست او را مقتدی پیشه است یا اجتهاد و معلمی اندیشه داری با وجود این همه از
مکه رو بهند آوردن میزان کفر و دین را برحالت وراء حق و باطل را امتحان پس چگونه در عالم ناشناسی خلعت
معلمی باو داده شود و رایت وقار و اعتبار بدوشش نهاده آید و از ترقیم و تصدیر این عبارات سید موصوف بهر کیش
و دینی که بود دیگر با این دولت اظهار مطلبی نموده دانست که مردم افغانستان باوجود چنین پادشاه دین پناه فریفته
ترهات نشوند و هرگز براه حق را نگذاشته بدیگر آئین نگروند و در اثنای این مقال کار گذاران دولت انگلیس
با وجود ادعای دوستی و اظهار اتحاد نسبت بایندولت از ورود سیدالارخلام حیدر خان در موضع تن تن و مخاریتش
با مردم آنجا و حصول فتح چنانچه گذشت آگاه گردیده قورخانه وتفنك با ديگر اسلحهٔ جنك از پشاور در باجاور
نزد عمراخان فرستاده ترغیب مقاتلت باسپسالار کردندو حضرت والا ازعريضة ملائمس الدین نام وقایع نگار پشاور
برماجرا آگاه گشته به قلم تأسف برای اونگار داد
که جمعیت کفر از پریشانی ماست آبادی بتخانه ز ویرانی ماست
اسلام بذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست در مسلمانی ماست
اگر چنانچه آیمردم وغیره مسلمانان قرآن را خوانده بآن عمل میکردند گاهی ذلیل و خوار دشمن و دوست
نمیشدند باشد که تا ببینند و در پایان کار چنان شد که حضرت والا فرمود ورقم نمود

ذکر محاربهٔ افواج نظامی وملکی

( باهزارهٔ حجرستان )
ودر خلال این حال عبدالغفورخان برادر منصور خان حاکم مقرّ و بزرگان مردم ترگی و علی خیل چون داد محمد خان
و عبدالقادر خان و سربلندخان و محمدافضلخان و محمداکبر خان و میر علم خان و مجید خان و سید غلام خان و یار محمد خان و سلطان
علیخان و جهانگیر خان و محمد رفیق خان و احمدخان و غیره با لشکر ملکی هردو طایفهٔ مذکوره که تا اینوقت سرگرم مصاف هزاره

شرح حال
سید صفدر
علی نام جدهٔ
(۱) متمرن
بکسر را عا
دت گیرنده

شرح دوستی
و مودت
دولت
انگلیس
با دولت
افغانستان

ذکر محاربهٔ
افواج قاهره
با مردم دایه
وفولاده


( ۷۸۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ
شرح
حال مردم
چدران
و غيره
متوطنين
جبال سرحد
قلندر جاغوری و دهمازنگ و مدرسارعبدالقدوس خان در موضع شوی کار آعز در بار قرین اعبار دیده و لشکر ملکی هزاره
جاغوری دارای تدبیر ایشان كافل دانست با کرنيل فرهادخان وسپاه نظام و توپخانه از قلعه حزار فتد بدر برتاخته براه معاونت
افواج تحت رایت کرنیل محمد الله خان كه خوداو چنانچه گذشت از سوءسلوكيش معزول شده و سپاهش در سنگر
دايه محصور و مقیم را شرار هزاره شده بود بر گرفتند و آنگاه که وارد مالستان شدند چندی از لشکر ملکی را
امددتن از سواران و سه صد تن از پیادگان نظام جهت حفاظت فضای اردو در آنجا امر اقامت کرده باعساکر
مکی مردم اندر و وردك و تاجيك و هزاره غزنين با ردوئی جنرال میرعطا خان كه در زیر کتل خون فرو کش
کرده بود پیوستند و از كتل مذكور عبور كرده باتفاق و معاضدت هم از راه دای پر که شبیخون زده باشرار
هزاره دايه وفولاده كه سنگر كرنيل محمد الله خان را سخت محاصره کرده و روز سنگین را چون شب تار ساخته
بودند در آویخته خون بسیاری از هزار کارا ریختند و دریائی کارزار را بر کشته اشرار را از دورسنگر براندند
وبیست تن از سپاه پادشاهی بتقل رسیده بیست در بند قلعه از قلاع هزار کارا آتش زده بسوختند و هشت تن از
اعداد سپاه زخم برداشته بضرب قاضیه قاضی عسکر فرود گردیده لشکر گاه قرار دادند واکثر از اشرار هزاره
درباره چقماق شده سنگر متین برافراختند و هر كدام از جانبین بكمين يكديگر در موضع و مقاميكه جای گزیدند
استوار نشستند

شرح حال مردم جدران و انتظامات سردار شیریند خان
و همدر خلال این اختلال سردار شیریند خان که از راه تنبیه و تهدید سرکشان سکنه کوهستان جدران و غیره
دراندرون وبطون آنجبال در آمده بمرکزم اشهات آنمردم وحشی خصال بود از موضع دو مانده كه فرودگاه
لشکرش چنانچه گذشت قرار داده بود باموقع جابه خواه کوهشی کرده و اراضی مردم خروطی سر روضه را
نيك مشاهده نموده ونظم و نسقی روی کار آورده پسران و برادران بزرگان طوایف احمد خیل و میزانی وغیره
قاطنین مواضع لگه و د پختان خیل و زرمل وشاهان خيل و فيروز خیل را كيين بيكولنكه معین را گروگان گرفته
چون از موضع زروك حرکت کرده وارد کوتکی و از آنجا داخل اسپر کنت هول خان و جکت نامان یزی خیل
که هر دوتن با جهالت و شرارت توامان بودند قبل از وروداو در آنجا شست و پیچ خانوار از مردم اسپر را اغوا
کرده با خود در جبل جرخیل بردند وسردار شیریند خان کسی فرستاده زبان هدایت پیام استمالت داد و دعوت
مراجعت بموطن ایشان کرد چنانچه بعضی باز کشته و برخی آماده مراجعت گردیده و هنوز باز نگردیده بود
که مردم زروك و غيره كه روزی از بیم تضییق وفشار سپاه پادشاهی اطاعت اختیار میکردند و روز دیگر که فرصت
بدست می آوردند تمرد وسر کشی آغاز می نمودند از فتنه هول خان و جکت نامان آگاه گردیده سر از جیب
بغاوت بر آوردند و محمد ناصر خان و علی محمد خان کمیدانان که با سپاه نظام و توپخانه از راه
تنبیه و تهدید سرکشان وارد موضع زروك شده اقامت گزیده بودند با صد تن سواره نظام تحت
رایت رساله دار محمد شریف خان که از قفای ایشان براه بر گرفته با هم پیوسته و لشکر ملکی با پیادگان
ساخلوى تحت رایت سرتیپ عطاء الله خان که در آنجا بود مراسم پذیره بجای آورده از راه تبريك ملاقات هم
توپ شادمانه شليك كردند و بسرزنش اشرار پرداخته باتفاق حبیب الله خان درانی بزرگان زروك وفيروز خيل
سکنه نیکی را بخور و اكراه فراهم کرده واحد وافراد فوج پیاده قوم جدرانی را برسم گروگان تقسیم کرده
امر نمودند كه جمع آورده رهسپار کابل سازند كه گویا فوج مذکور درینوقت در سلك افواج قاهره منظم ومرتب
گردید و هم اشرار نیکو هیده اطوار مردم آن کهسار را گرفتار وارد سردار شیریندخان رهسپار ساخته واو
همه را روانه کابل نموده و مردم اسپر را جابجا کرده هولد خان و جکت نامان که از راه اطاعت برگرفتن آغزده
متوهم وخوفناك گشتند طریق گمنامی اختیار کردند وسردار مذکور سردار موصوف قلعه متینی در خور گنجایش
دو صد تن مرد پیاده در آنجا بنیاد نهاده فوج پیاده نظام تحت رایت کمیدان خدای نظر خان را با دو ضرب توپ


( ۷۷۹ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و پنجاه تن سوارهٔ نظام و صد تن پیادهٔ ساخلو امر اقامت کرد که تا زمان آباد شدن قلعه در انجا متوقف باشند و هم
اراضی و مزارع آنمردم را بقید جریب آورده مالیات همه را بر طبق پیمایش و مساحت ثبت دیوان پادشاهی نموده
بعد بالفوج پیادهٔ پغمان و سواران نظامیه در تحت رایت حشمت افزاء مراجعت والره موضع رومامده شده و نقشهٔ
سهول و جبال را که کروش کرده و برداشته بود با گروگان آنمردم در کابل فرستاده حضرت والا را از حسن
کار دانی خویش مشعوف و مسرور ساخت و همدرین وقت در موضع غزی از جبال مسکونهٔ قوم منگل غزائ
پدید گردیده و مبلغی از زر سرخ وسیم سپید و فلوس همه مسکوک بسکهٔ اهل هنود بدست پایندگان آن آمده
و سردار شیریندل خان چند دانه را بدست آورده ارسال پایهٔ سر بر سلطنت نمود و حضرت والا مجامع را که
بحضور انورش رسید با دیگر اشیای زمان باستان که در خزانه بود منضم کرده دیگر حکمی در باب یابندگان
خزانه نفرمود
شرح حال مردم چخانسور
( و میران هزاره و اشرار قلعهٔ نو وقادس ولشکر وغیره )
وهمدر خلال احوال مذکورہ مولا داد خان حکمران فراه نائب خان نور زائی را بامر حضرت والامر نموده
خواست که عباس خان بن درویش علیخان بلوچ را که پدرش بواسطهٔ نيك حرامی سردار سعيد خان از کابل
اخراج هندوستان چنانچه گذشت شده بود از شالرود باعیال و اطفالش جانب هند اخراج کند اما نائب نهاد خان
و نائب احمد خان بلوچ که از راه فراه در سیستان رفته پناه گزیده بودند با جمعی از مردم سیستان سر
راه نائب خانرا که عباس خان و منسوباتش را با خود برداشته بجانب شال کوت می برد گرفته او را از
دست نائب خان ربوده در سیستان بردند و آنگاه که حضرت والا از عرایض کارآگایان آنجا ر ماجرا
آگاه گشت حکمران فراه را فرمان فرستاده بکار داد که چون منظور از نبودن عباس خان در ملك افغانستان
بود از قوه بفعل آمده مآثره در باب او بکار گذاران دولت ایران نباید کرد و مولا داد خان حکمران فراه که
عزم مکاله با حاکم سیستان داشت از پر تو وصول افکندن این منشور ترك و فسخ عزم کرد و درین میان پسر سردار
شیر محمدخان با محمد رضا خان که در وقت شورش مردم بلوچیهٔ چخانسور محمدشریف خان اسحق زائی وسرتیپ
عبد الرحیم خانرا از راه خدمت دولت معاونت کرده بودند نزد حکمران فراه حاضر آمده اعزاز واکرام زیاد
دیده خرسند شدند و از محمد شاه خان پسر سرفراز خان را که میرزا خان و نادر خان نامان برادرانش از سبب
شرارت و مفسدت خود بار یگر اشرار بلوچیه محبوس زندان فراه بودند گرفتار ساخته و شفاعت پسر سردار
شیر محمد خان و محمد رضا خانرا که با تماد ایشان آمده بود درباره اش نپذیرفته پس از چندی همهٔ گرفتاران بلوچیه
را بفرمان طلب در کابل فرستاد و از انسوی سعد الدینخان حکمران هرات که از راه اطفای نایره فتنه و فساد مردم
هزاره قلعه نو چنانچه گذشت در آن حدود رفته بود نظم و نسق روی کار نهاده و اموال منهوبهٔ دکانداران بازار
قلعه نورا که هزار کان غارت کرده بودند از بزرگان مردم آنجا تاوان گرفته بصاحبانش سپرد و شرارت پیشکان
خسارت اندیشکانرا گرفتار زنجیر سیاست ساخته در هرات فرستاد و عوض بزرگان فتنه منشان که حرز بک فساد
و گرفتار شده بودند کسانبرا که با ایشان مخالف می بودند بنزرگی قوم برداشته و در مواضع مستعدهٔ سرحد وغیره
محافظ کماشته استحکام تام گذاشت و هم مردم فیروز کوه و قادس و لشکر که مصدر فتنه و شر شده بودند از راه
انابت پیش آمده جبین ضراعت بخاك اطاعت سودند و حکمران هرات همه را تسلیت داده واشرار را از میان
ایشان جهت سیاست بر گزیده طوق محشاب بگردن نهاده روانه هرات نمود و مقدارن اینحال در باب نماز جمعه
اختلاف مابین علمای دار السلطنه روی داده بعضی بجای آوردن آنرا مشروط و مقید بشی و بلد زرك كفته
برخی بقر اور و ستا جائز شمرده مباحثه و مشاجره گفتید و در پایان کار جنین قرار گرفته اشتهارات عدیده ببلدان
وامصار از جانب دولت عزا انتشار پذیرفت که در شهر و همجائی از دهات که جمعیت زیاد باشد و در شهر رسیده
واقعات
متفرقه مردم
هزاره وغیر
و بلوجیه
گفتگو
و مناظرهٔ
علمای
دار السلطنه
درباب نماز
جمعه


(۸۰۰)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
بتوانند نماز جمعه را بجا آورده تلاوت فریضه ننمایند و پیش ازینروز برطبق حكم مذكور غاز جمعه همی اداشد. باختلاف در
رهسپار شدن میان علما روی داد و از انشوی سپهسالار غلام حیدر خان نظر باینکه بنایش شرف اصداریافته بود با سپاه نظام و توپخانه و لشكر
سپهسالار ملکی ترکستان از مزار شریف برامده بمبرکوه شبر بر هزار بمبر گرفته از چشمه شفا بار وی خدارت و کلده محمد خان که از
غلام حیدر میمنه روانه گردیده بود نامه فرستاده پیام داد که در منزل بلخاب بوی پیوسته همرکابش شود و هم دوصد تن از پیادگان
خان از ترکستان ساخلو را بنامه از منزل آی بيك مأمور اقامه قلعه دولتی واقع دره صوف کرده چون وارد منزل بوبنه قره
جانب هزار
شد و نیم رم بامید وصول بعضی از لشکریان که عقب مانده بود راه همی پیمود که محمد شریف پسر والی میمنه سرفراز
جات
جيب مجرد بر آورده نامهای بزرگان اشرار هزاره فرستاده تاکید فتنه نموده شورش آغاز کرده باعث مراجعت
سپهسالار غلام حیدر خان چنانچه بیاید جانب میمنه شد و در بتوقعت دو صد و نزده تن ارقوم سلطان هزاره
دایزنگی را که سردار عبد القدوس خان دست گیر کرده در بامیان فرستاده بود قاضی غلام صدیق خان بفرمان
طلب در کابل فرستاده اکثر بیاسار سید و محمد ساه ذی حجة الجمال ميرزا على اصغر خان امین نظام ترکستان بدرود
جهان کرد و هم فرمان حضرت والا در باب هفده هزار و ششصد و چهل و چهار روپیه نقد از مترو کات جنرال
کټال خان كاهوت شد ولی خلف والا وارث بود بنام کیدان شاه محمد خان شرف اصدار یافت که بصرف سپاه
نظام مأمور هزار جات رسانند و همدرینماه میرزا غلام حسین خان بن میرزا محمد نبی خان دبیر از مکیدت میرزا
محمد داود خان چنانچه از پیش اشارت شد از کار پدرش تبویری مفوض شده بود معزول گردیده میرزا میر محمد حسین خان
مستوفی سابق که در بتوقف پسره دتری تشخیص از جانب دولت حصول افتخار داشت از حضور انور والا بمنصب سر کرد کی
دار الانشاء مأمور وسرفراز گشت و ازسوی هزار جات محمد عظیم بيك سه پای که وارد کیز آب شده بود از
ازدحام اشرار هزاره قوتی حاصل کرده تمامت طرق را بروی افواج قاهره که در هر موضع و مقام قوام داشتند
پربسته راه آمد و شد را مسدود ساخت
( وقایع اوئیل سال هزار و سه صد و ده هجری نبوی )
وقایع سنه
۱۳۱۰ هجری و در اوایل ماه محرم اینسال كثير الاختلال كه از يك جانب سموم مرض مسریه مهلکه و با در وزیدن بود
نبوی سالم وازدیگر طرف سیاق دجال مصافی رشته زندگانی بغاة را در بریدن سواران ملکی مردم بدخشان بفرمان
و اشتهار بیکه شاه ایشان از افق وصول سر بر زده پرتو افگن شد بسر کرد گی فتح محمد خان وفقير محمد خان وغلام
محي الدينخان وارد غوربند گردیده از آنجا راه بامیان بر گرفته بلشکر ملکی انجا وسيقان و کهمرد و ترکان
و پارسا که در تحت رايت منشى محمد يوسف خان ره نورد خدمت دولت بودند پیوستند و سوارن قطغن وارد
کابل شده پروانه خان نائب سالار بامر سر کار والا نیاز بقدر كفاف روز کار ایشان وجه نقد از خزانه و هم
بیست تن را به یکباب خیمه از جانب دولت داده از راه خرم و احتیاط مامور باقامه او نقاده کرد تا اگر سواران
(۱)
متمارش اشرار هزاره از راه جسارت روی پورش و شبیخون بسوی بلقان که مطرح ییلاف حضرت والا وار دوی معلی
بتخلف خود را بودند ایشان سدراه بوده نگذارند که چشم زخمی رسانند و آنگاه که اعداوسپاه بکثرت رسیده سوار بسیار فراهم
هر دبی آمد و موضع او نقاده تنك گشت در فرنجات و ریز اشجار چهارده کابل قرار گرفته با انجام کار هزاره جای گزیدند
واداشتن
و مقارن اينجال محمد امير بيك ايلخانی و مهدى بيك ميران بيكا و لنك وسر جنگل که در وقت متصرف شدن ووارد
محاربه گردیدن میر محمد عظیم بيك در کیز اب با او متحد و همداستان شده و سو گند در میان نهاده روی بسوی مساکن خویش
حکمران آورده بودند از راه درك سعادت و خدمت دولت تقاعد و رزیده و تمارض (۱) نموده تهیه سرب و باروت و اسباب
قندهار بغاوت و سرکشی پرداختند و چنانچه بیاید تمرد اختیار کرده با سپاه پادشاهی طرح مقاتله انداختند و از جانب
با اشرار قندهار کرنيل محمد اکرم خان که با سپاه نظام و توپخانه نصرت فرجام همركاب سردار عبدالله خان چنانچه گذشت ره
سکنه کسان نورد میدان نبرد اشرار هزاره شده بود وارد موضع کیان گردیده و دمار از روز کار اشرار آنجا بر آورده


(۸۰۱)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

جمع کثیر و جم غفیر را جریح و قتیل و اسیر و دست‌گیر کرده در روز چهار دهم ماه محرم بمنزل اوتلی فرود شد
لوای فتح و ظفر نصب کردند و از طرف فراه مولاداد خان حاکم آنجا بملک کرنیل محمد خان و فوج پیاده هزاری
وسوران کشافۀ فراهی و پشت رودی و لشکر ملکی و شش عراده توپ رهسپار کهسار هزار جات شده بود
چون وارد منزل یخ چال گردیده از آنجا عازم منزل خرمالق گشت و در عرض راه از نامه و پیام کیدان مهر دل
خان که از راه فراهم نمودن و جانب هزار جات فرستادن لشکر ملکی دریافت زود رفته بود مفهوم گشت که
حاکم بننی نزد او آمده نامۀ بزرگان مردم با غران را آورده نوشته‌اند که رؤسای مردم سکنۀ بغنی ایشانرا اعلام
و ارقام نموده‌اند که لشکر بسیاری از اشرار هزاره وارد قراباغ واقع قرب با غران گشته و باغرائیان از ایشان
كمك و امداد طلبیده رقم نموده‌اند که اگر از راه سرعت و شتاب بسر وقت باغرائیان نرسند هم آینه آن موضع
از دست برد اشرار هزاره خراب و یباب خواهد گشت و متوطنینش بغارت و تاراج خواهند رفت و مولا داد
خان بکیدان مذکور نامه فرستاده پیام داد که خود داری و استواری کرده تا رسیدن او بالشکر تحت رایتش
خویش را محافظت کند و هنوز مولا دادخان در آنجا نرسیده بود که میر محمد عظیم بيك باچهار هزار سوار از
اشرار هزاره وارد قلعه تیموران گشته و علی رضا بيك رئیس هزارۀ با غران از راه خفاطوقه و آتوقه باه دانه
مهاجم ایلبند را نسبت باولیای رد و محمد عظيم بيك از توجه مولاداد خان جانب باغران آگاه شده قلعۀ تیموران
را که متصرف گشته بود نيك استحکام داده بعزم پیکار استوار گشت اما هزارو سه صدو هفتاد و پنج تن از مردم قرار اختیار
درانی که همرکاب مولاداد خان ره نورد خدمت دولت بودند از بیم حمله محمد عظيم بيك فرار اختیار کرده کردن لشکر
روی بد دلی بسوی گلستان و کوهستان و خلج و دو یکوا نهادند و مولا داد خان دل از دست نداده با بقیه درانی
لشکر ملکی و سپاه نظامی وارد با غران گردیده باستحکام آتحدود مواظب گشت و آنگاه که حضرت والا
از عریضۀ مولاداد خان رحالت دل از دست دادگان مردم درانی آگاه گشت بر آشفته برای ایشان منشور معاتبت
دستور فرستاده نگار داد که یکهزار و سه صد و هفتاد و پنج تن مرد مسلح از عرض (۱) راه فرار اختیار کرده (۱) بضم اول
و هر چند مولادادخان و بزرگان حاضره اردو ایشانرا اندرز و نصیحت نموده و گفته‌اند از خدمت دین و دولت بمعنی کناره
اسلام روی دل نتابند و خود را ملوم خواص و عوام نسازند نشنیده‌اند ایا این سخنان راست باشد یا دروغ اگر چنانچه دروغ
باشد حرفی نیست و در صورت راست بودنش کو با بینی خود و تمامت طوایف درانی را در نزد دیگر قبایل افغان بخاك
خجالت و انفعال مالیدند پس خدای ایشانرا گرفتار غضب خویش کند که چنین بد نامی را بقوم وارد آوردند
حیف و افسوس از نام درانی بودن که ایشان دارند مگر نمیدانند که دولت محتاج ایشان نیست و لیکن اسم از لیت
کرده در نزد دیگر اقوامش شرمنده ساختند باری خوب شد که صفهای ایشان بدیگر مردم افغانستان واضح
و روشن گشت که ایشان نه مردند و نه زن بلکه وجود كالعدم اند و پس از پر تو وصول افکندن این منشور آنمردم
از راه خجالت و شر مساری چنانچه بیاید عریضۀ ندامت مشعر بر امامت ارسال پایه سریر سلطنت داشته بزبان
معذرت عفو سیئه خواسته عفو شدند و مقارن اینحال هزار و پنصد و هفتاد و دو راس گوسفند و بره که از دواب
و مواشی اشرار چخانسور بدست هوا خواهان دولت افتاده و محمد شریف خان اسحاق زائی در فراه فرستاده
و از در کاه در آنجا بود عبدالرسول خان سر دفتر فراه همه را بامر و فرمان حضرت والا فروخته بهایش را تحویل
خزانۀ دولت کرد و همدرین هنگام محمد شریف خان والی میمنه که باسه هزار پیاده و سوار از لشکر ملکی ایل بغاوت
و الوس آنجا هم رکاب پر کند رحمت خان روی بسوی هزار جات چنانچه گذشت نهاده بود چون بنواحی کته اختیار
قلعه و پل چراغ رسید تمرد و رزیده کامران خان اسحق زائی را با نیکو نام نوکرش بقتل رسانیده روی فتنه کردن مردم
بسوی کوهستان کرزیوان آورد و صمد عمر خان حاکم در زاب را نیز کشته و دو تن دیگر را مجروح ساخته مردم میمنه با اغوای
آنجارا دلالت بضلالت و بغاوت کرد اما آن مردم از اغوا و القای او سرباز زده بیم و امید و مژده و نویدش را محمد شریف
خان
که با نمودم اظهار کرد نپذیرفتند پس از ان از مردم کرزیوان مایوس گردیده عزم تصرف میمنه کرد و جنرال


(۸۰۲)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

غوث الدینخان ابواب قلعه میمنه را بروی اوبسته اسباب انحصار بروی کار آورد وسپاه نظام مقیم آنجا را
از غیرت مردانه ام راست گردیده از در مدافعت بمحاربت او کرانیده مغلوبش ساختند و او در اطراف و نواحی
قلعه جای گزیده کشش و کوشش مینمودانه هیچکره تا که سعد الدینخان حکمران هرات از ماجرا آگاه گردیده
برگد عبدالاحد خانرا با یکفوج پیاده نظام از قلعه نو که چندی قبل ازین از سبب رفع فتنه و دفع فساد هزاره آنجا
چنانچه از پیش رقم کشت رفته بود از راه معاونت جنرال غوث الدینخان مأمور رفتن در قلعه ولی کرده اصطکامات
در آنجا نمود هم سرتیپ احمد گل خانرا با پیادگان ساخلوی تحت رایتش و مردم افغان سکنه مرغاب امر کرد
که در قلعه ولی رفته مهدو ارك و چهار شنبه را که ممر و مانشه ابد کوفته خانتك وجود ایشانرا رو بته راه آمد
شد هرات و میمنه را که مسدود ساخته اند از خسی و خاشاک وجود آن گروه ناپاك پاك كنند و او وارد آنجا
گشته دواب ومواشی بسیاری از آنمردم را غارت نموده راه را مفتوح کرد و محمد شریف پسر والی از خام خیالی
میران هزاره و ا بزنگی که از پیش وعده نکر آن داده شد نامه فرستاده همه را تاکید پر پیکار کرده پیام داد که
با سپاه دولت مردانه مقاتلت نموده او را معاون خویش دانند اما چون انشاالله نگفته واراده اش بخلاف امر
خدا بود رسوایش ترسیده پس از چهار محاربه سخت و قتل و جرح زیاد مغلوب هواخواهان دولت گشته
و زخم تیغ برداشته از موضع بلچراغ راه چول جانب نجده فرار کرد و با تن زخمدار و کیسه خالی از مؤنت و روز کار
وارد آنجا شده از حاکم آنجا بدر یوزه زاد و توشه طلبیده و او از سبب شرارتش چیزی و پشیزی نداده مایوس
گشت که انشاء الله مفصل احوال شرارت مآلش بعد ازین در موقعش رقم خواهد شد و در خلال قتال او
در اطراف میمنه سپهسالار غلام حیدر خان که رهسپار هزارجات گردیده بود از هر ص راه جانب میمنه عطف
عنان کرد و هم میرزا بوطالبخان با هفتصد تن سوار از آنه روی بدانوی نهاد که در حقیقت و نفس الامر باعث
منتشر گردیدن اشرار میمنه ایندو تن شد عنا کرده از آوازه چیره دستی شریف شرير اكثر از نمك خواران
خوان احسان دولت روی از سعادت برتافته بسوی او شتافته بودند و از جمله یکی صد باشی خدای نظر خان سر
کرده سواران کشاده آنه بود که با دو تن از دهباشیان و هفت تن از سپاهیان سواره تحت رایتش گریخته با اشرار
میمنه بار ومدد کار کشت و فراز وادی ادبار شد

شرح حال سرکشان و اشرار هزاره و دخچسال

و در ایام قتال وجدال اشرار میمنه بغاة هزاره که از هجرستان چنانچه گذشت هزیمت یافته در ناوه چقماق
سنگر افراخته طرح استحکام انداخته و از بیم سپاه و خوف مرض و با دل از دست داده بودند و هر روز صدهاتن
را بخاک میسپردند کس نزد جنرال میر عطا خان فرستاده امان جان خواسته خواستن آن نیز کردند که افواج قاهره را
از هجرستان بیرون کشیده بعد اسلحه و اسباب دولتی را که غارت کرده اند تمام داده سر بر خط فرمان نهند و جنرال مذکور
جواب داد که بزرگان خود را در لشکرگاه بفرستند تا با ایشان مذاکره کرده قراری برای زیست روز کارایشان نهاده
شود و هزاره کان نظر بشرارت خویش و مشاهده اینکه صدها تن از ایشانرا بهمین پیام و سلام و فرستادن سادات گرفتار
دست هواخواهان دولت دیده بودندا. کش شده هیچ نگفتند و مقارن اینحال سمندر خان سر کرده لشکر ملکی مردم
کوهدامن و کوهستان کابل در روز چهاردهم مذكور ماه محرم از کندره راه تدبیر گروه شریر هزاره بر گرفته
در با میان باردوی منشی محمد یوسف خان پیوست و در خلال احوال مذکوره دو صد و سه نفر از سپاه نظام
ترکستان بدون اراده اد عیلی بمرض مهلکه و با بدرود جهان کردند و در روز مجدهم ماه مذکور بتوسط
میرزا محمد حسین خان وغيره سر کردگان دفتر سنجشی بخا بو هفت تن از مامورین علم مساحت مأمور غزنین شده
حاجی محمد نبی بن ناظر نعیم که پیش بی بسر کردگی ایشان سرافراز گردیده بناه نجز در غزنین رفته جور و ستم زیاد
بمردم آنجا خصوص مردم هزاره نموده چنانچه باید خامه بزرگان طوائف محمد خواجه و چهار دسته و جیغتو را
بهمت خط فرستادن ایشان در مشهد گرفتار زنجیر عتاب پادشاهی ساخت و هم در باب مساحت اراضی ایشان

شرح حال
اشرار هزاره

مساح مامور
شدن در
غزنین
و نواحی آن


(۸۰۴)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
ستم زیاد از قوه بفعل آورد و مقارن اینحال میجر رون نام انگلیس بکمشر بلوچستان باوالان نام افسرا فواج
مقیمه شالکوت باتفاق خان رئیس مردم متوطن موضع کوهل اظهار کرده گفت که یکتوپخانه كوچك بايك
فوج سواره ويك فوج پیاده نظام از راه انتظام مهام کوهل وارد آنجا میشود و سردار گل محمد خان ازین
اظهار و بیان او آگاه کشته بزرگان قوم درویش خیل را پیام داده تأکید بر حفاظت حدود و ممانعت ورود
انگلیسان کرده شرح حالرا معروض پایه سریر سلطنت نمود و حضرت والا از عریضه او در مذاکره و مکاتبه
باویسرای کشور هند باز کرده از ضمیمه دولت انگلیس پیشنهاد خاطر کرده بود چنانچه بیاید یاد داشت و همدرینوقت
سه صدو پنجاه تن مردوزن و پسر و دختر را که فرهاد خان کرنیل از مردم طفانی (۱) بوتا وغیره مردم جاغوری
اسیر ودستگیر کرده در غزنین فرستاده بود حکمران آنجا بفرمان طلب کابل کابل نموده میدان ایشان تمام
بیاسارسیده زنان ودختران و پسران ایشان از پست الی صدو بیست روپیه بنام کنیزی و غلامی بامر حضرت والا
فروخته شده بهای اینان و آنانکه پس ازین اسیر و فروخته شدند تماماً بمصرف دولت رسید تا یادگار روزگار باشد
وهیچ رعیتی بغی اختیار نکند
- (مأمور شدن بای محمدخان فراش باشی در غزنین) -
وادای صدقات نمودن او
وهمدر ایام ماه محرم بای محمد خان فراشپاشی که بچندی قبل گرفتار مرض الفالج شده و نذری بگردن گرفته
واندك صحت یافته بود بامر حضرت والا در غزنین رفته و مزارات اولیای آنجارا زیارت کرده و خیرات وصدقاتیرا
که حضرت والا وبانوی مشکوی حرم محترم شاهی مادر شهزاده محمد عمر خان نیز از برای دفع مرض هائیکه
دامنگیرت همه گرفتار بانوداده بودند صرف و بذل مسکینان ومحتاجان کرد و آنجه را که از صرف ارامل و ایتام بماند
هفت فردگاو خریده در مزار فیض آثار شیخ اعظم علیه الرحمة ذبح کرده و بروح بافتوح آن مرشد کامل فاتحه واخلاص
خوانده بکابل باز گشت و در منزل توپ واقع عرض راه کابل و غزنین فوت شده محمد عثمانخان پسرش بمنصب
فراش باشی سرافراز گردید و بعد از چندی نائب پادشاه گلخان چنانچه بیاید از خطای مندرجه خود مفتخر گردید
ومقارن اینحال هول خان وجنك نامان اسیری که شرح مفسدت وشرارت ایشان از پیش رقم شد و فرار کهسار
ادبار گردیده بودند فرصت سرقت بدست آورده و موقع شرارت یافته با جمعی از چویندگان راه جهالت و جویندگان
هنگامه مفسدت از مردم نکوهیده خوی اسپرشب هنگامی طراز کوهیکه مشرف بر فرودگاه اردوی سردار شیرین
دلخان بود برشده اردوگاه را هدف گلوله تفنك ساخته قیامت سیاه را در ولوله (۲) و آشوب جنگ انداختند چنانچه
دلیران لشکر ظفر پیکر آهنگ رزم کرده مردانه بر سر آن سرقت پیشگان تاختند و چهار تن رامقتول و جمعیرا
مجروح ساخته از سابقی که رو بفرار نهادند اثری ندیده تعداد کشته و قات ایشانرا نيك نشناختند و پس ازین
حمله اشرار و خائب و خاسر برگردیدن ایشان سردار شیرین دلخان بزرگان قوم علی خیل ساکنین موضع بر وولوه قاضیان
تنگی احمد خیل وغیره را که بگرونان گرفته بود از قضای آنانیکه قبل برین کابل درگاه عالم پناه بخود رهسپار
کابل ساخت
ذکر شرف وصول یافتن عریضه و عهدنامه مردم وزیری ومسعود
بپایه سریر سلطنت وغیره وقایعیکه رخ نمود )
و همدرین ایام تمام بزرگان قوم وزیری و مسعود از خواندن رسائل موعظت و سایلیکه برای ایشان چنانچه از
پیش رقم شده فرستاده شده بودند طریق سعادت و اطاعت اپیمودك بر گرفته عهدنامة مشتمل بر بیعت بحاشیه قرآن
مجید و فرقان حمید نوشته و خاتم بنهاده ارسال داشتند و آنگاه که دیده بصیرت حضرت والا از مشاهده کلام بزرك
خدای تبارك وتعالى نور افزاگشت منشور تسلیت دستور مرحمت ظهور بنام ایشان رقم فرموده سردار گل محمد
خانرا نیز فرمان فرستاده امر کرد که چند تن از بزرگان هر دو قوم را که هريك چنیتن زنر کی زیر دست داشته
و معتمد جمیع ایل وحشم خویش باشند منتخب کرده نزد سردار شیریندل خان بفرستد تا او بامر و اجازت دولت
ذكر گفتار
میجر رون
نام انگلیس
(1)
حال معروف
بطای بوتا
و این طفانی
بوتا یکی از
سرداران
لشکر امیر
محمود کورکان
بود چنانچه
در ترك او
مرقوم است
مأمور
غزنین شدن
بای محمد خان
فراش باشی
مفسدت هول
خان وجنك
خان نامان
(۲)
ولوله شور
و غونا
ذكر وصول
عهد نامه
مردم وزیری
و مسعود
بپایه سریر
سلطنت


( ٨٠٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

درخور شان ورفعت يكيك از خوان احسان پادشاهی تنخواه ومواجب معین و عنایت کنند چنانچه احسانیکه از
دولت مبذول ایشان گشت در مجلس رقيم كلك بيان خواهد شد انشاء الله تعالى و مقلون انجال باز مردم اسپير
و احمد خیل و جدران که همه مطیع ومنقاد گشته چنانچه گذشت کرنوکان و تفری برای فوج نظام داده بودند
نی هیچ زحمت وذلتی که از هوا خواهان دولت بایشان برسد محض از وحشی خصاتی و بد صفتی سر برداشته
لوای تمرد بر افراشتند و بفراز کتل خدی جای گزیده هنگامه آرای قتال بخودی شدند و محمد اسلم خان
حاکم گردیز با لشکر ملکی مردم آنجا راه ستیزیش گرفته چون وارد دره کتل مذكور گشت فرود گردیده
مترصد پیکار استوار نشست و سردار شیریندل خان نیز آگاه گردیده برای محمد اسلم خان نامه فرستاده
پیام داد که تارسیدن سپاه کینه خواه از دو مانده در آنجا خود داری و استواری را از دست
نداده نيك مراقب حال ومواظب احوال آنمردم کم سعادت باشد که سزای کافی بیابند واكر بتواند از جایکه
فروکش کرده است اردو را کوچ داده و با لشکر ملکی مردم زرمت پیوسته در موضع شواك فروكش كند
که بس و پیش مردم بدانمنش پایین ویسار ایشان استحکام پذیرفته وجودنا بود همه از لطمه (۱) و جاروب همت دلیران
رزم خواه كوفته ونيك روفته گردد و هم كرنیل محمدا كبرخارا بافوج پياده هزاره قره باغ بغزنین از موضع چگنی در
اواخر عشره ثانیه محرم امر کوچیدن و در موضع خوست فرود شدن کرد و از آنسوی محمد اسلم خان قبل از آنکه
اندرو کتل خدی راه شواك برگیرد در نصف روزی با اشرار طرح مقاتله انداخته از جمعه لشکر تحت رايت
او لعل گلخان گردیزی و جهانداد خان احمدزائی باینصد تن از سواره و پیاده ایل اولوس خویش مردانه کوشید
دو تن از مردم یوسف خیل و يك تن از تبعه لعل گل خان جراحت برداشته روز را زد و خورد بشب رسانیدد واز
تاريكي شب گشتن وکوشش ریخت ورنج وتعب دیده به کرگاه باز گشتند و درینان کار لشکر ملکی بای همت فشرده
و کار را از پیش برده اشرار را از کتل خدی برداشتند چنانچه از هول جان بمجلی در شته جان بسلامت بردند
واز لشکر ملکی یک تن مقتول و یکتن مجروح گردیده شش تن از بغاه بقتل رسیده آنموضع از وجود شرارت نمرد
ایشان پاك گشت و محمد اسلم خان از عدم آب در کتل خدی دريك بنكوره بدره بازگشت واز جانب دیگر سردار
شیریندل خان که از آمدنش با سپاه ظفر همواه بمحمد اسلم خان چنانچه آنفا گذشت خبرداده بود طرق مواضع
اسپیرو دومانده و دهنه حوری خیل را بمردم حسن خیل وشير خيل وخوری خیل استحکام داده خود با سپاه کینه
خواه از موضع دومانده راه سرزنش باغیان وای خیل و میرزائی بر گرفته وایشان از خوف سپاه پادشاهی دهنۀ
سودگز را که گذرگاه صعب و دشواریست بسنگر گواهی استحکام داده و دره را از سنك و جنگل بر آکنده
مسدود ساختند و بدو طرف دره از دامنه جبل ناقله آن دیواری از سنك و چوب برافراخته بعزم پيكار استوار
نشستند و شب هنگام فرصت یورش یافته برلشکر تحت رایت سردار شیریندل خان حمله سارقانه کرده باز گشتند
و همچنین هرشب دست برد نموده و در روز راه مراوده با جدرانیانیکه در ظاهر راه انقیاد دولت و در باطن طریق
عناد سلطنت می پیمودند کشوده دعوت بمعاونت خویش میکردند و سردار شیریندل خان ازین حالت آگاه گشته
ردبی چاره کار افتاده بزرگان ایشانرا در عسکرگاه خواسته نگاهداشت و پس از دو روز محمد دین مر دوزن کلام الله شریف
را از راه شفاعت با خود برداشته و از در انابت نز دسردار معزى الیه حاضر گردیده عفو تقصیر گرفتار ان خویش
خواسته امشیدهای رها دادن ایشان کرد و سردار شیریندل خان فريفته فسانه وفسون ایشان
نشده فرمود كه هر وقت تمامت بزرگان ایشان بیاده چیستی اطاعت و انقياد شدند رها داده
خواهند شد و ایشان ازین اظهار سردار شیریندل خان از راه یأس برگردیده زیاده تر قرین هراس شدند وسردار
موصوف کرنیل محمدا كبرخان هزاره را که مأمور خوست شده و در آنجا چنانچه گذشت فروکش کرده بود بادو
ضرب توپ و بصد تن از فوج پیادۀ نظام قره باغی وصدرتن از فوج پیادۀ نظام بغلانی و صدتن سواره نظامی وچیزی
از لشکر ملکی جانب سنگرهای اشرار اسپیر و دره شمل و دو مانده امر رفتن کرده صد تن از لشکر ملکی را در

شرح بر جسته
و دافتن مردم
جدران و غیره

(۱) لطمه
بمعنی سیل


( ۸۰٥ )
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)
موضع المره (۱) محافظت کاشته چهار ضرب توپ و پنجصد تن از فوج پیادۀ نظام باتفاق وصد تن پیاده از فوج
قرنائی و دوصد تن سوارۀ نظام و پخصد تن از لشکر ملکی را با خود برداشته بسالاری ناصر علیخان کمیدان
وعلی محمد خان کمیدان ونجم الدینخان اجمدن وغیره راه مرزاش اشرار بر گرفته وارد قلعه دوستان خان واقع
دهنۀ خوری خیل شد و بزرگان قوم الوخیل وسید خیل را نزد خود طلبیده وهمه را از تسلیۀ وافیه دل بجای
آورده بمنازل ومساکن ایشان باز گردانید وشب هنگامی از انجا راه منزل مقصود برگرفته در وقت سحر
بجنب کوهیکه در بین قوم الوخیل و خوری خیل واقعست رسیده بعضی از اشرار غافلجا جانب اردوی او کشاده
کویا سنگر گزینان خودرا بآواز تفنك از رسیدن لشکر پادشاهی آگهی دادند اماسردار ستوده اطوار ازین
تفنك زدن اشرار باك نکرده حین طلوع آفتاب بقرب سنگر کروه شکوهیده سبر دسیده لشکر را در بین دو غُکام
فرود آورده خودش باچندتن از سواره وپیادۀ نظام کوهش اختیار کرده چپ وراست سنگر های مخالفین را
مشاهده وملاحظه نموده مواضع حرب را معین ساخته بعد صدتن از بندگان نظام را با دویست تن از لشکر ملکی
بفراز کوهیکه جانب شمال سنگر های مخالفین ومشرف(۲) بر ایشان بودکاشت وآنها نیز با بادویست تن پیادۀ نظام
بکوه جانب جنوب اشرار بر آورده هنگامه آرای کارزار گشت و بانداختن گلوله بم ورون(۳) و کشاد دادن تفنك
امرکرده در عین بهم دریدن سه صد تن از لشکر ملکی را با سه صد تن پیادۀ نظام بسالاری کمیدان علی محمد خان مأمور
یورش بردن بسنگر کرده وایشان دلیرانه تاخته بغات را از سنگر هایش برداشته فراز کهسار اد بار نمودند
وسواران نظام تعاقب کرده چون دهن دره را اشرار بسنگ وچوب محکم واستوار وراه عبوررا مسدوساخته
بودند بی نیل مقصود مراجعت نمودند واعداد لشکر ملکی خانهای مردم سور کاژرا آتش زده تمام بسوختند وعلوفه
وآ ذوقه ودواب و مواشی ایشانرا بغنیمت متصرف شدند وسنگرهای اشراررا خراب کرده پس از حصول فتح
باامر سردار شیریندل خان حفاظت درۀ مفتوحه رامردم سعید خیل بذمت خویش گرفته سپاه پادشاهی بقلعۀ دوستانخان
بازگشتند و درین جنك ميرمحسن نام از سواران نظام مقتول وحاجی محمد نام مجروح گردیده از اشرار دوازده تن
مقتول در میدان کارزار بازمانده اکثر از کشتگانرا با خود برده معلوم نشد که چند تن بودند و چند تن دیگر که بمین
در آمده لشکر دولتر ا بتفنك ميزدند ایشان را بقلعه آتش زده بسوختند واز جانب دیگر در خلال این قتال
وجدال اشرار در خصان قوم میزائی وعلی همت خیل و پیرداد خیل که از مغلوب ومنهزم شدن محاربه موضع گنده
خوله اشرار قوم زيروك را درفتنه وفساد باخود معاضد(٤) كينه وعناد ساخته بودند غرم هجوم بمحافظ خانے واقع
زيروك کرده واز زبرپشته محافظ خانه را هدف گلوله تفنك ساخته سپس آنجارا فرو گذاشته از جانب دیگر جانب
محافظ خانه تفنك کشاد دادن آغاز نهادند وسواران نظام باصدتن پیادۀ ساخلو ولشکر ملکی که در آنجا قیام
ومحافظت اقدام داشتند بسالاری محمد شریف خان رساله دار و عبدالوهابخان سرتیپ آهنگ جنگ کرده اشرار
لنگون سار را از ضرب گلوله تفنك ازکوه فرود ویران کنده ساختند ود جسود نابود ایشانرا از اندرون بکهر
وفسر رو روئیست کردند واز طرف دیگر اشرار موضع ازر(٥) جدران با مردم خسارت انجام موضع كيان وغيره انجمن گشته
در جدو وقريه لنكيك راس اسپ سواری کمیدان خدای نظر خانرا جراحت رسانیده واو از سردار شيريندلخان
معاونت طلبیده بمی دو ضرب توپ ودوصہ تن پیاده وصدتن سوارۀ نظام ازراه امداد نزد کمیدان مذکور فرستاده
واشرار شکوهیده کردار هر دو کوه واقع جانبین دره را گرفته از ساعت هفت قبل از نصف النهار هنگامه آرای
کارزار شده تا ساعت ده از روز بازار گیرودار را کرم ساخته در پایان کار پشت بجنك داده رو بفرار نهادند وهوا
خواهان دولت قریه لنگ را از لوث وجود اشرار نامحمود پاك نموده و آبادانی ایشانرا تمام آتش زده بسوختند
ودو ساعت درا نجا درنك كرده بعد در لشکر گاه باز گشتند و هر کدام از جانین در مقامی که بودند مترصدانه
جای گرفته و کارنگا روی روز اوردند انشاء الله تعالی در محل وموقعش رقم خواهد شد

(۱)
المره لفظ
افغانی و نام
جائیست که
فارسی معنی
آنقایم جزه
میباشد

(۲)
مشرف بضم
میم وکسر را
بلند ووبالا
بلند شونده

(۳)
رون لغت
انکلیست
فارسی گلوله
توپ که جوف
دارد و تاش
آهن پاره ها
نداشته باشد

(٤)
معاضد بضم
میم و کسر
ضاد یارو
گیرنده و
مدد کار

(٥)
ازرنام موضعی
از کوهستان
سرحد
جدران


( 806 )
( مجلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواریخ )

شرح حال اشرار هزاره ومحتی خصال
در خلال اختلال مذکوره افواجا عقبه إرداهی که باشرار هزاره کسان چنانچه گذشت ره نورد مقاتله بودند
وبنهایت دل گرمی طریق کشش و کوشش می پیمودند خون بسیاری از ایشانرا بخاک هلاك ریخته ورؤس کشتگان
ایشانرا بوجه محاربه بریده بنام در قندهار ارسال میداشتند و محمدعثمان خان بن سردار عبدالله خان حکمران آنجا
سرهای کشتگانرا در بازار گردش داده بعد همه را در بیرون دروازه توپخانه مناری ساخته برای یادگار بیفراخت
و محمددین ایام ملا عبدالخالق نام که از حضور انور والا مأمور برانگیختن مردم بقتل وتاراج هزاره شده
وطوائف اندری و ترکی ومحل خیل وهو تکی را بر وفق اشتهاراتیکه بتکفیر مردم هزاره جات شرف اصدار وعز
انتشار یافته بود بدر قتال وجدال هزاره ره نموده همچنین وارد هر علاقه شده مردم را بر می انگیخت و محدرانهای سوانح
مسطوره باشیامیر محمد خان هزاره مرکز ده محامت مال ومواثیق صفحه ترکستان بروز بیست و دوم محرم از مرض هیضه
بدرود جهان کرده از خدمت وصداقت او برادر زاده اش جاناقو، بیاباه پاس حضرت والا مأمور خدمت شد
ومقارن اینحال سردار عبدالله خان حکمران قندهار بالشکر وتوپخانه که در تحت رایت داشت بروز بیست و پنجم ماه
محرم بدهن دره كتل كچغوله معروف بتنکوله فرود شده چون مردم هزاره گیزاب درینحا جاهسنگر سدید افراخته
راه عبور لشکر را از چوب وسنك انباشته مسدود ساخته وخود ایشان در سنگریکه بفراز کوه افراشته منتظر
فرصت مقاتلت نشسته بودند سردار مذکور عبور را دشوار دیده لاجرم سپاه نظامی ولشکر ملکی را امر محاربت
کرده واشرار هزاره توان پیکار را در نیروی بازوی خود ندیده فرار اختیار کردند ولشکر ملکی با سردار
عبدالله خان چوب وسنگ را از سر راه برداشته بداخل گیزاب شدند و کرنیل محمد عمر خان با پیاد کان نظام
که در تحت رایت داشت باشاره سردار عبدالله خان از قفای اشرار راه قتال بر گرفته وایشانرا زده وكشته و تاخته
وصيام غازو گشت و همچنین کپتان فتح محمد خان راه تدمیر هزاره شیر و محمد خواجه کر کابه بر گرفته چون
مردمش در گیزاب رفته بود موطن ایشانرا با مسکن مردم قاق متصرف گردیده همه را آتش زده بسوخت وبزرگان
مردم گیزاب که توان و تاب مقاتلت را در خود ندیدند کلام الله شريف را شفیع ساخته از راه انبات روی اطاعت
بسوی اردوی سردار عبدالله خان نهاده و کرنیل محمد عمر خان یکتن از افسران فوج سواره را با ایشان همراه
کرده چون نزد سردار مذکور حاضر آمدند زبان ضراعت (1) عفو معصیت خواستند واو همه را تسلیت داده
بمساکن ایشان باز گردانید و از آنسوی کپتان فتح محمد خان که داخل کر کابه وقاق شده بود با اشراریکه
پناهنده کهسار شده بودند طرح مصاف انداخته وبسیاران را هلاک ساخته سى ويك سر از کشتگانرا بریده و نودتن
مرد وزن وپسر ودختر اسیر گرفته بلشکر گاه بازگشت وسردار عبدالله خان پس از حصول این فتح سه روز در گیزاب
در نك کرده ونظم و نسق در امور آنجا نموده چهل و پنجنفر از دختران بزركان هزاره را که سردار عبدالقدوس
خان متصرف شده و همه ایشان چنانچه گذشت بدست محمد عظیم بيك سغرى افتاده بودند واو از ورود سردار
مذکور در گیزاب راه فرار جانب بلوة چقماق بر گرفته ایشانرا فرو گذاشته بود با خود برداشته از گیزاب جانب چوره
جل و نقل داد و از جانب دیگر جنرال میر عطا خان و جنرال شیر محمد خان که بدستش جراحت رسیده ، و صحت
یافته بود با کرنیل فرهاد خان با افواح قاهره نظامی وعساکر ملکی چون طوائف اندری و ترکی ومحل خیل افغان و محمد
خواجه و چهار دسته و جیغتو و بهسود هزاره ووردك و تاچک یورش نموده قلعه قاضی عسکر شهرستان را که بقرب آن
فروکش کرده بودند غصب وعنوه متصرف شده قلعه گیانرا فرار و پرا کنده کهسار ادبار ساخته دمار از روزگار ایشان
بر آوردند بعد راه تدمیر مردم شیر و هزاره میراً دينه وزاولی وسلطان احمد را از محاربه ومقاتله موضع قشوتك چنانچه
گذشت هزیمت یافته جانب چقماق شتافته و دوباره فرصت بدست آورده سنگری در آنجا افراخته خود را آماده جنگ
ساخته بودند بر گرفته چهار صدتن از مردم اندری را بسر کردگی اخترمحدخان و داد محمد خان وسیصد هزاره غزنین
و مالستان بسالاری غلام حسین خان ومحمد نبی خان وفرهاد خان کرنیل وفوج نظام وتوپخانه مأمور قشوتک کردند

شرح حال
اشرار هزاره
بد کردار

(1)
ضراعت
زاری کردن

محاربه دوم
قشوتك و
غارت ومیر
آدینه وزاولی


(۸۰۷)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
چنانچه ایشان از چپرستان و دایزنی نهاده وقت غروب آفتاب بموضع مقصود رسیده از هنگام شام بتمام بازار کارزار
را گرم ساخته سنگر و قلل جبل را از وجود اشرار به پرداخته لیکن باظهار ساز مقاتله در بین جانبین بتواتر مانده
سرگرم پیکار بودند تا که جنرال میرعطا خان از شنیدن آواز توپ وتفنگ محاربه شب حالت دولت خواهان را
گرفتار رنج و تعب فهمیده با افواج قاهره نظام و توپخانه عزم امداد کرده جنرال شیر محمد خانرا برای حفظ
واستحکام چپرستان گذاشته لوای معاونت گرفتاران رزم را برافراشته بسر وقت ایشان در رسید واز گرد راه
دست بآلات جنگ برده سپاه را بکشاد دادن توپ و تفنگ امر کرد و اشرار هزاره پشت بجنگ داده رو بهزیمت
نهادند و جنرال مذکور لشکر ملکی افغان و هزاره را بتعاقب ایشان تاخته چنانچه متعاقبین قلاع میر آدینه را
آتش زده سوختند و جمعی از مردان وزنان ودختران ایشانرا اسیرگرفته علاقه زردک را نیز غارت کردند و پنج
نفر از احاد و افراد سپاه پادشاهی کشته گشته زردک و میرآدینه را متصرف شدند بعد میرعطا خان از قفای لشکر
ملکی داخل زردک شده تمامت قلاع آنجا را آتش زده بسوخت وزراعات هر دو علاقه را تلف وعلف دواب
ومواشی سپاه کرد و پس از حصول این فتح محمد عظیم بيك سه پای که از کيزاب چنانچه گذشت فرار کرده در
چقماق جای گزیده بود با اشرار اقامت را در آنجا صعب ودشوار دیده از آنجا درموضع شوقلعه رفته و سنگری
آراسته استوار نشست وافواج پادشاهی بامر جنرال میرعطا خان وشیر محمد خان وکرنیل فرهاد خان در سرحد
زاولی بعزم زهر چشم نشان دادن بخصم عظیم سه پای فروکش کرده بارادۀ غارت وتاراج استوار نشستند .
تمرد نمودن میران دای زنگی و دای کندی
( بغاوت اختیار کردن میران هزاره دای زنگی وغیره )
و از انسوی محمد امير بيك ايلخانی وسید اکبر كوجانکی وسید نور کورکه وسيد حسين نايك وقنبر بيك
سیاه دره ومحمد عظیم وغلام حسين بيك اولنگ و مهدی بيك قوم آبه ومحمد اكبر بيك تومقاق وحسين على بيك
برك وابراهيم بيك نرگسی وشفاى مركی وخالقداد بيك یخاب ومحمد نبی غیرغرى ومحمد شريف اختیار وخیرالله
وحسنعلی بيك تكاب رك و محب حسين بيك تركس ومحمد امين ومحمد شفاه وظفرعلی وميرزا حسين واص على
سکنۀ کوا در کند آب و محمد شفيع بيك تريس ويوسف على بيك سرخ كچيك وقنبر على بيك احضرات و آقا
حسين بيك ومولاداد بيك ترپلاق ومحمد باقر بيك سرقول واحمد بيك بندردای کندی ومحمد جان بيك
خضر وعباس بيك برادرزادۀ احمد بيك مذکور وغلام حسين بيك وغلام حيدر بيك وحيدر على بيك پسران
محمود حسن بيك تيلبور که همه تن در فوج سوارۀ شاهی قیام واقدام داشتند واز راه ناك جرای از کابل گریخته
با محمد جان بيك در دای زنگی رفته زردک و كوجك مردم آنجارا اغوا کرده از راه سعادت بپوی بادیۀ ضلالت
دلالت کرده میران مذکورۀ فوق را که از کيزاب چنانچه گذشت فرار کرده بمساكن خویش شده بودند با خود
همداستان ساخته خواستند که لوای بغاوت را فرازند وهنوز آتش فتنه نیفروخته بودند که فرامین طلب کر بالایشان
و سیدان وزواران هزاره دای زنگی و بهسود بنام میران مزبور از حضور انور والا عز صدور یافت که ایشان را
کفیل در گاه عالم پناه نمایند که مبادا مردم رعیت را اغوا نموده بفتنه و انگیزند تا کسانیکه از ایشان قابل
خدمت دولت باشند مأمور کاری شده روز کار بسر برند و برای مابقی باندازۀ مؤنت و کفایت معیشت ایشان در
دیگر مواضع از ولایت ممالک زمین برای زراعت وفلاحت داده شود که تحصیل اسره معاش کنند واز پرتو
وصول افکندن این منشور وسعر گفتن ومنتشر گردیدن اشتهار تكفیر هزاره دایم تو در ورطۀ طوفان هلا کی
ومرض افتاده کفتار اغوا کنندگان را صدق دانسته ناخود اندیشیدند که با وجود مطیع ومنقاد بودن وراه
بغاوت نه پیمودن اکثر ایشان که سید و کربلائی وزوار مشهد امام ثامن ضامنند اثر بكابل روند در آئینه
فتوای علماء که ایشانرا تکفیر کرده انداز صغر و كبر سزاوار تدمیر خواهند شد پس ناچار آهنگ تمرد کردند
وسيد اكبر شاه بن سید حسین نامی که از درگاه پدر مذکورش از سبب کردار ناهنجار خویش با عیال و اطفال
بامر حضرت والا در کابل اقامت گزیده ومؤتن پسرو برادر زادۀ او را پادشاه خیرخواه آحاد وافراد ملت بملازمت


(۸۰۸)

(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

فوج دوم سواره نظام شاهی اختصاص داده بود از ضمایم واراده هزاره دای زنگی ودای کندی نزد سپهسالار
غلام حیدر خان وبرك زائی که در عرض راه بكه اولنك وترکستان بود وجانب هزارجات راه می پیمود مکتوب
فرستاده آگهی داد واو نامه سید اکبر شاه مذکور را ارسال پایه سریر سلطنت داشته از حضور انور والا
فرامین طلب بنام هریک از میران فوق الذکر جداگانه ارقام وارسال شد که بسمع حضرت والا چنین حکایات
موحشه رسیده اگر راست باشد چرا احساناتیرا که از جانب دولت نسبت بایشان بظهور رسیده اند فراموش
کرده متمسک بجسارت باخسارت شده اند و اگر دروغ باشد از آمدن ایشان بکابل روی تهمت کننده کان سیاه
(۱) مناشیر گشته خجل وشرمسار شوند بنابران میباید راه تقبیل سده علیا برگیرند و پس از نزول وصول افگندن این مناشیر (۱)
جمع منشور استمالت تأثیر سید اکبرشاه مذکور میراتیرا که از اهنك تمرد ورزیدن ایشان بسپهسالار غلام حیدر خان چنانچه
یعنی فرمانها آنفاً گذشت خبر داده بود بعزم اینکه خبر مذکورش دروغ نشود خوف و بیم انشان داده از آمدن ایشان
بکابل باز داشت و آنمردم وحشی خصلت در سيرت از قصورات واهیه مذکوره جازه کار را در بغاوت ديده طريق
شرارت وضلالت گرفتند چنانچه با جمعيت بسيار از پیاده وسوار نامتزل آورباط واقع عرض راه بکه اولنك و
باميان تاخته انبار علوفه و آذوقه دولتی را غارت کردند و بعزم الداد راه سپهسالار غلام حیدر خان مواضع مستعده
را استجکا داده استوار نشستند و قبل از ورود سپهسالار مذکور بتقرب ایشان با کرنیل محمد عمر خان و سپاه مأمور
راه بامیان در آویخته فراوان خون هم ریختند و آخر الامر اشرار هزاره توان محاربه را در خود ندیده هر کدام
راه مقامی بر گرفته پراگنده شدند و مقارن اینحال فتح محمد وجان محمد نامان از سواران فوج سواره نظام هجده
نهری خبر فتح قلعه قاضی عسکر ممرستان و عبور آدینه ورزوك را که بشرح رفت با عريضة افسران سپاه نظام فاتح
آنموضع و مقام بپایه سریر سلطنت رسانیده حضرت والا هر دوتن را از طلاي خلعت گران مایه مفتخر و بلند پایه
ساخته و جنرال شير محمد خان وميرعطا خان وکرنیل فرهاد خان را مصحوب آندوتن منشور فرستاده نگار داد که
مردم پشه و شیر داغ را بمثابة ميردينه ورزوك خراب و نیاب ساخته بعد با محمد عظيم بيك سه پای که در موضع شیر
قلعه طرح سنگر انداخته وبا مردم قلندر جانپوری نیز بمحاربه پرداخته در قتل و غارت ایشان دریغ نکنند سپس
داخل ارزگان شده از اشرار دیاری دران کهسار نگذارند و از جانب دیگر کیهان شاه محمد خان بنامه و پیام
سپهسالار غلام حیدر خان از باميان راه بنه امیر بر گرفته روز بیست و نهم ماه محرم وارد منزل شهیدان گردیده
و از آنجا در منزل قرغه تو واز آنجا در روز غره ماه صفر داخل علاقه بنه امیر شده درو کش کرد و هشتصد تن
از سواره و پیادة الشکر ملکی مردم کوهستانرا که بسالاری سمندر خان وفضل احمد خان پسران رجب خان جيل
السراجی چنانچه گذشت وارد بامیان شده بودند باقامه بکه اولنك مأمور کرده دوصدتن دیگر از لشکر مردم
مذکور را همچنانکه بود در بامیان بحق اقامت نمود و ملا محمد صدیق خان قاضی آنجا علوفه و آذوقه بایشان
داده از مايحتاج ضروریه آسوده بال و مرفه الحال ساخته همه را مطمئن خاطر گردانید و در بحال مهدى بيك سر
جنگل با پسرش از راه مکیدت نزد سپهسالار غلام حیدر خان شده اظهار اطاعت وانکار بغاوت کرد واوهر دوتن
را خلعت و تسلیت داده رخصت مراجعت فرمود و آن شریر فتنه جوی نکو هیده خوی چون بمنزل و مقام خویش
رسید بغاوت اختیار کرده لشکر ملکی مردم ترکستانرا که علوفه سپاه با خود داشتند غارت کرده بعضی از ایشانرا
مقتول و مجروح نمود و سپهسالار از دست برد او آگاه گردیده لشکر ملکی ترکستانرا که در تحت رایتش طریق خدمت
دولت می پیمودند بسالاری سر انداز خان و حاجی محمد علی خان ومنگباشی محمد عظیم بيك در زآبى وسواران مردم
کهمرد و سیغان که همراه منشی محمد یوسف خان بودند مأمور تنبیه و تهدید مهدی بيك كرد چنانچه ایشان ابدان وزراعت
مردم سر جنگل را خراب و پامال مواشی و دواب نموده و آتش زده تمام بسوختند و بسيار تن از اشرار را کشته
چهل وسه تن از مردان وزنان و پسران ودختران ایشانرا اسیر کرده نزد سپهسالار غلام حیدر خان که از سبب بغاوت


(۸۰۹)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

معدوم میمنه و شریف ترین چنانچه از پیش مجملاً اشارت شد در عرض راه معطّل عنان نموده چد فرستادند و پس از تسخیر
سرجنگل لشکر مردم ناظم فلانی و صیغانی بصدوم قوم دایه هزار ده دم آراسته بکان از سبقاتیان و چهار تن از ناظم فلانیان کشته
کشته و از دست هزار خان شکست یافته خسته جان و کسته عنان واپس داخل بامیان شدند و حضرت والا
از مراتب افسران سپاه بمحاربات اشرار هزاره کسان و میر آدینه و زردک و جهرستان و قلندر و آق رباط و قوم
آیه و سر جنگل و غیره که در کدام در مقامش ثبت کتاب شد آگاه گردیده بر آشفت و لجاجت افسران نظامی
و ملکی را که در هزار جات بودند و راه قتل و غارت اشرار می پویید فرمان جداگانه فرستاده امر کرد که صدور حکم
هرچند مرد و زن و پسر و دختر و مال و متاع اشرار هزاره را از راه غنیمت بدست آرند بر طبق آیین دین مبین اقدس در باب
حضرت سید المرسلین پنج یکی را حق دولت دانسته ارسال پایه سریر سلطنت نمایند و چهار حصه آنرا حصه خمس غنایم
و بهره خود شمرده متصرف مالکانه شوند و از صدور اینحکم بود که هزاران مرد بقیل رسیده دختران و زنان هزاره
و پسران ایشان بغلامی و کنیزی رفت و این حکم تا زمان سلطنت معدلت آیت نصفت سیرت اعلیحضرت سراج
الملة والدین بر حال و برقرار بود و این پادشاه پارسای معارف آگاه بپنا برانکه طایفه باغیه مزبوره از طریق بغی
و طغیان بر گشته سبیل انقیاد و اطاعت را پیش گرفته بودند اشتهار منع وقدغن خرید و فروش اینطایفه را اصدار
فرموده که در جلد چهارم این کتاب شرح خواهد رفت و همدرینوقت حکم خراب کردن قلاع عموم هزاره
و گرفتن اسلحه ایشان بصدور پیوست، از اصدار یافتن این منشور نیز ذلت زیاد از احاد وافراد سیاه دیده خراب
و برباد شدند و همدر خلال اختلال مذکور تب حمی و غمی عارض جسم و جان سردار عبدالقدوس خان سالار بمرض مبتلا
تمام سپاه ملکی و نظامی هزارجات گردیده و تاروز سوم ماه صفر افاقتی برایش حاصل نگشته و گرانی سر و تنگی عبدالقدوس
دل برایش باقی بود که حضرت والا از عریضه او بحالتش آگاه شده بلادرنگ ماشین بچی باسه قرابه ماء اللحم و يك خان
قطى اطر يقل و يك قطى فاوز در معدنی و غیره ادویه لازمه برای علاج مرض او از راه مرحمت و شفقت ارسال
فرمود اما او صحت نیافته چنانچه ببیاید بفرمان طلب در کابل آمده شفا یافت و مقارن این حال جنرال میرعطا خان
پس از فتح میرا دینه و زردک و فرو کش کردنش در سرحد زاولی چنانچه گذشت عزم مراجعت کرده با هشتاد نفر
گروه شریریکه با محمد عظیم بيك سمهای در موضع شیرقلعه سنگر افراخته ساخته جنگ شده بود بقلعه قاضی عسکر
جهرستان بازگشت و کپدان عبدالصمدخان را با دویست تن از پیاده نظام فوج بهلولی(۱) ومحمد نبی خان هزاره مالستانی (۱) وجه
همچنانکه قیام داشت در میر آدینه اس اقامت کرد و سید سرور خان از سادات هزاره را با دوصد تن از فوج تسمیه این
پیاده مذکور در سنگر لونیل محمد الله خان تعین کرده هريك بمقام خویش بودند که مردم طائفه حاجی از سا کنین از آنست که از
جهرستان طریق اطاعت پیش گرفته و از کوه جهالت فرود گشته نزد جنرال میر عطا خان حاضر شده جبین ضراعت مردم تاجکیه
بزمین اطاعت سودند و رشته انقیاد بگردن نهادند غزنویین که

(شرح شرارت شریف مفسد میمنه که از پیش اجمالاً رقم کشت) هزار بهلولی

و در خلال وقایع و سوانحی که بشرح رفت محمدشریف خان پسر والی میمنه چنانچه مجلا مذ کور شد با سلطان در انجاست
خان دولت بیکی و کشته خان بیك که از درگاه فراراً در بلجده رفته پناه بدولت روسیه برده بود از حدور خواجه ناشق داخل نظام
بولا عبور کرده راه بتدر بر گرفت و چندتن دیگر از مفسدین چون خواجه فخرالدین و خلیفه صالح و قلندرکور شده تبرکاً
و غیره در کوهستان آن نواحی انجمن گشته تر کمانان آقچه قد و کپدان نظام الدینخان که در ابتدای بغاوت اختیار بآنان مسمی
کردن میمنکیان از هرات با چهار صدتن پیاده و سه صد تن سواره نظام و دو عراده توپ با مرسپه سالار فرامرز گردیده
خان راه بتدر کرده شیره میمنه برگرفته بود چون وارد قورده قلعه المار شد با اشرار ساز پیکار ساز کرده تفصیل بغاوت
و مردم آن موضع سر برخط فرمان نهاده مافی پشت بجنگ داده طریق هزیمت برگرفتند و کپدان نظام الدین خان و شرارت
که با فتح و ظفر همعنان شده بود اسلحه اطاعت ورزیدگان آغوشع و مکاو را گرفته سر گرم نظم و نسق امور بود پسر والی
که صد سوار از اشرار تا بشوده‌کار بسالاری سلطان خان و محمد امین خان نامان مفسدت توامان از راه ببلجده میمنه
روی بسوی قورده نهاده و در میان دره واقع عرض راه هر دو موضع با اشراریکه از نیم دستی کپدان مذ کور


(۸۱۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

قرار اختیار کرده بودند پیوستند و باعث قوت هزاره‌گان شده در دو موضع فروکش کوشش و کشش کرده دوباره هنگامه‌ی آرای فتنه و شورش شدند و هجوم تاختن موضع بوکان واقع فاصله‌ی سه‌تیر پرتاب گرزیوان جزم کردند و محمد حسن خان حاکم سرپل از قصد و ارده‌ی ایشان آگاه گردیده بسرعت هرچه تمامتر بسواران کشاده مراقبی که در نزدش بره‌اورد خدمت دولت بودند و مردم اهل حرفه‌ی شهر و بازار از افغان و اوزبک روی محافظت جان و کان نهاد و دوتن از خدمه‌ی خویش را در بالاحصار سرپل بحراست اهل و عیالش گذاشته ره نورد منزل مقصود شد و ازانسوی کیدان نظام‌الدین خان اسلحه‌را که از مردم قوزده و نواحی آن گرفته بود باچندن از اعیان و بزرگان ایشان نزد جنرال غوث‌الدینخان گسیل کرد و او هم‌را از تسلیت وافیه‌دل بجای آورده رخصت مراجعت داد و کیدان مذکور از قفای بزرگان قوزده اسلحه‌ی مردم قپچاق را نیز فراهم نموده نزد جنرال موصوف فرستاد و گروه اشرار که قصد تاختن موضع بوکانا کرده بودند فرصت حمله نیافته روی غارت بسوی حاملین اسلحه‌ی مزبوره نهادند و قرب سه‌هزار تن پیاده و سوار حمله‌سازگانه کردند و سواران نظام که محافظ اسلحه بودند بمدافعه پرداخته باهم در آویختند و کیدان نظام‌الدینخان آگاه گردیده صدتن از فوج پیاده‌ی نظامیرا که همراه داشت با یکضرب توپ بمددونت ایشان فرستاده و از ساعت هشت اول روز تا ساعت پنج عصر بازار کارزار را گرم ساخته گشش و کوشش صدمانه بپای برده نفاق را از پیش برداشتند و تا مسافت پنج کروه تعاقب نموده پنجاه تن از فتنه جویان مفسده‌خورا بمالك هلاك انداخته پنج راس از اسپان ایشان را بجراحت رسانیدند چنانچه‌همه را زخمدار فرو گذاشته فرار کردند و از سپاهیان دولت یکتن از فوج سواره‌ی تركي مقتول و یکتن مجروح گردیده سه‌تن از سواران هزاره‌ی قلعه‌نو که بسرکردگی خيرالله‌بیک و یوسف سلطان ره‌نورد خدمت شده بودند زخم برداشتند و پس از حصول این فتح سه‌صد تن از فوج پیاده و صدتن از فوج سواره‌ی نظام بسالاری فقیر محمدخان کیدان راه سرزنش بمتافترارت علامان را که در موضع گرزیوان فراهم شده بودند برداشته چون وارد منزل پل‌چراغ گشت بامید وصول قوزخانه که باندازه‌ی کفایت باخود نداشت فروکش کرده رایت توقف افراشت که انشاءالله تعالی انجام کار اشرار بدکردار باتوجهات سپاه دولت که بپای روند در موقعش تحریر خواهد گشت.
شرح حال افواج قاهره‌ی مأموره هزار جات و سرگذشت حکمران هرات
شرح حال سپاه مأموره هزار جات و حکمران هرات و غیره واقعات
وهم در تضاعیف وقایع مذکوره مولاداد خان حکمران و كرنيل محمدخان که با سپاه نظامی و لشکر ملکی فراه و پشت رود چنانچه گذشت راه تدعیر گروه شریر هزاره بر گرفته بودند وارد زمین داور گردیده بحجاج استعجال راه جبال مسكونه‌طوایف بدخصال هزاره همی پیمودند و از عرض راه کیدان مهردخان را مأمور خاشرود چنانچه از پیش گذشت نموده امر کردند که اعداد و افراد لشکر ملکی آنجا را فراهم آورده بایشان ملحق کند وهم اشتران حامل قور خانه را باهزار و سه صد و هفتاد و پنج تن لشکر ملکی مردم درانی را که از عرض راه چنانچه گذشت گرفته بودند بجانب اردو گسیل نماید و از دیگر طرف برکد محمد صادق خان که با سپاه رزمیخواه جاده پیمای هزار جات شده بود از موضع بکه اولنك و لعل و سر جنگل دای زنگی بخت‌قلعه آشتی نام و شخ تبرین دایچوپان و مردم هزاره را بخاره و مصالحه مطیع و منقاد ساخته نظم و نسق همی نهاد و در خلال واردات این ایام صدسوار از اشرار اوزبکیه‌ی میمنه که از دستبرد دلیران سپاه‌ظفر همراه هزیمت یافته راه فرار بر گرفته بودند وارد تجمد شده و کار گذاران دولت روس اسلحه ایشان را ضبط کرده و ملجاء و پناه نیز نداده بحالت ذلت و عفریت برا کنده و تباه شدند و مقارن اینحال کیدان نظام‌الدینخان و میرزا احمد خان و غلام حیدرخان نورزائی و خیرالله بهادر هزاره‌ی دای‌زنگی قلعه‌نو راه تدمیر گروه شریر میمنه‌را که در بندر قور باق قله از اباعداد سواره و پیاده استحکام داده نشسته بودند بر گرفته و اشرار را از پیش برداشته بیست‌تن را بقتل رسانیده مال و متاع همه‌را غارت کردند و مترصد تاخت و تاز بوده در جائی که رسیده بودند فروکش نمودند و از جانب دیگر قاضی سعدالدینخان حکمران هرات که راه استمالت هزاره‌ی قلعه‌نو چنانچه گذشت بر گرفته بود امور


(۸۱۱)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
آنجار اموافق دستور بیای بردبو بر عمل گرفته در هرات فرستاده باحد مقان باركزائی را برای اتمام و انجام بقیه مهام آنجا باصد
سوار و صدتن پیاده ساختن کاشته خود با دویست تن پیاده و صدتن سواره نظام وارد فارس گردیده بانتظام مهام
و دل بهای آوردن مردم سکنه آن موضع و مقام پرداخت
نوازش نمودن حضرت والا بعضی از میران هزاره دای زنگی را
و همدرین هنگام مير محمد حسين بيك لعل و ميرابراهيم بيك سر جنگل با بعضی دیگر از میران و میرزادگان هزاره
دای زنگی که از ابتدای بغاوت مردم هزاره سفیه خیال قبیح افعال در تحت رایت سردار عبدالقدوس خان طريق
خدمت و اخلاص میسپردند دریتوق نامه ی تنبیه و تهدید میران فتنه جو با عريضه او وتصديق اندر ان سپاه نظام
رخصت مراجعت ملك يافته و از راه غزنین آمده در موضع پغان شرف بار حاصل کردند و حضرت والا چنان
مرحمت واحسان شاهانه نسبت بایشان بذل فرمود که در خورشان و حوصله هيچ يك از خدمة دولت نبود چنانچه
همه را از جامه خانه خاص بخلع و تشریفات زیاد اختصاص داده از جمله میر محمد حسین بيك را بلباس كائنات ان پوش
مبارك وكلاه خاصه كه نشان طلای شعاع دار مکلل بالماس مزین بود و شمشیر و کمر بند باز و بندطلا سر افراز فرموده
افزونتر بنواخت و همه را رخصت رفتن بمواطن و مساکن ایشان عنایت نمود و آن فتنه جویان نکو هیده خویان
در پایان کار این احسا را فراموش کرده چنانچه بیاید بغاوت اختیار کردند و مقارن اینحال سپهسالار غلام حیدر خان
که از سبب شورش میمنه کیان عطف عنان کرده بود از حصول فتوح هواخواهان دولت از انسوی مطمئن خاطر
شده راه هزار جات بر گرفت و داخل بيكا ولنك گردیده از ورود او در آنجا محمد امير بيك ايلخانی از طریق فرار
راه موضع تخت بر گرفته متوجمانه در انجا قرار گرفت اما پس از وصول میران نوازش یافته بمسا کن ایشان بمضمون
شغال پیشه مازند را نرا :: نگیرد جز سگ مازند رانی :: خود را گرفتار دست آنها پنداشته راه فرار جانب
ایران برداشته از انجدره نیست و نابودشد و مهر على بيك پسرش با محمد اسلم بيك بن محمد عظيم بيك متمرد سه پای
که در سلف پیشخدمتان در بار معلی منسلک بودند از کردار ناهنجار پدران خویش گرفتار زندان عتاب پادشاهی
شدند و در اثنای این آوای (۱) شور و و اویلای نوحه و نوای زنان شوهر مرده و طفلان پدر بعتاب خداوندی گرفتار شده
مردم هزاره مولادادخان و کرنيل محمد خان در روز سوم مذکور ماه صفر وارد اجرستان گردیده در غجا مهر د خان کیدان
با لشکر ملکی مردم حاشر و دوانشزان بار كير قورخانه بایشان پیوست و هم در تضاعیف واقعات این ایام کپتان و سپاهیان
نظامیه در قلعه کوه و اقع فیروز کوه اقامت حفاظت داشتند راه تنبیه و تهدید اشرار فیروز کوه که با تفاق میمنه طرح و فاق
و اتفاق انداخته طريق نفاق با دولت میسپردند برگرفته در دره شاخ بایشان دو چار پیکار گردیده و جمعی از فتنه جویا را خون
هلاک ریخته دو صد تن اسیر گرفتند و مفسده خویان فرار بر قرار اختیار کرده در دره زنك پناهنده شدند و هواخواهان
دولت راه قتال از قفای ایشان بر گرفته از گلوله توپ وتفنك عرصه را بدیشان تنگ ساخته و هفتاد تن را کشته
بقیه السیف را از پیش برداشته تنگناهای جبال را از لوث وجود شرارت نمودایشان پاك ساختند و پس از حصول
این فتح برگر عبدالاحمد خان که از هرات راه سرزنش هزاره بدمنش قلعه نو چنانچه گذشت بر گرفته و پس
از مطیع و منقاد شدن آنمردم وارد چقچران گردیده بود از راه معاونت سپاهیان با اشرار فیروز کوه مسافت داده
شتاب شدند روی بدانوی نهاد و مقارن اینحال ابراهیم خان بلوچ و پسرانش که امیر علم خان قاینی ایشانرا
در قریه مياك واقع كنار نهر هرمند جای داده بود آهنگ فتنه کرده و فراریان چخانسور کا روی از سعادت و اطاعت
ایندولت بر تافته چنانچه گذشت در سیستان رفته بودند بدور او انجمن كشته نامه يکدخدا محمد جان پارسی مقیم
چخانسور نوشتند که ایشان از راه غارت نمودن مال و متاع رعا یای دولت افغانستان از رود هیرمند عبور
خواهند کرد میباید او از در اتحاد مذهبی بایشان یار و مدد کار شود اما او نامه اشرار مذ کور را نزد آخوندزاده
فقیر محمدخان سر حددار چخانسور فرستاده وی نزد امیرعلم خانش ارسال کرد و امیرعلم خان که خواهان اینگونه
اقدامات مخالفانه نبود همه را از حریم یکه کرده بودند بازداشته نگذاشت که آتش فتنه افروخته گردد و آخندزاده
فقیر محمد خان بعزم استحکام علاقه چخانسور از اندیشه اینکه مبادا وقتی فتنه جویان بلوجان و مفسده خویان سیستان

شرح نوازش
یافتن میران
هزاره

(۱) آوا
مخفف آواز

تنبیه
و سر زنش
اشرار فیروز
کوه

آهنگ
فتنه کردن
ابراهیم خان
و باز داشتن
امیر علم خان
او را


( ٨١٢ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ
ترمیم قلعه
ناد علی و
كنك دژ
بدانجا تاخته آسیبی رسانند بترمیم قلعه نادعلی و كنك پرداخته نيك محكم ومتین ساخت و بفرمان حضرت والا
که شرف اصدار یافت بام قلعۀ دویمین را كنك دژ نهاد و همدرین هنگام از عریضه واستدعای سردار غلام حیدر
خان بن سردار رحمدلخان مرحوم مقیم مشهد مقدس سپهسالار فرامرز خانرا از حضور حضرت والا فرمان شد که
ده هزار و محصد روپیه کابلی وظیفه مستمره اورا برساند چنانچه اوبوی رسانیده و همه ساله همی رسانید و در خلال
این احوال سه صد خانوار از مردم برکه و تیمور بمرض هیضه پدرود جهان کرده از عریضۀ حیدر قلیخان حاكم
و میرزا محمد حسن خان نویسنده آنجا حالی رأی والا گردیده باعث تأسف و تحسر خاطر شاهانه شده از خدای تبارك
و تعالی استدعای دفع آنرا کرده در حق مردگان دعای آمرزش نمود
محاربه
هزاره بوباش
دای چوپان
ذكر محاربه سردار فقیر محمد خان وفيض محمد خان باهزاره بوباش
واز آنسوی سردار فقیر محمد خان حکمران کلات که باسه فوج پیاده و دویست تن سواره نظام وهفت ضرب توپ
و دویست تن پیاده ساخلو و هزار و پنصد تن لشکر ملکی از مردم توخی و هوتکی بفرمان حضرت والا چنانچه گذشت براه
علاقه بوباش بر گرفته و زراعات مردم انجارا پامال ستوران و جمعیت را محبوس نموده بکلات فرستاده بودبنامه و پیام سردار
عبدالقدوس خان که مریض و مقیم موضع شوی بود از بوباش باز گشته باردوی او پیوست و در روز نهم ماه صفر باتفاق
فیض محمد خان و تمامت سپاه واثواب تحت رایت خویش روی بدمبر بسوی مردم شریربوباش که بکوه جهالت
بر شده بودند نهاد واز راه مراجعت داخل علاقه بوباش شده ثلث سپاه را محافظت بنه و آغروق کاشته وبابقیه
دیگر از لشکر روی قتل و غارت بسوی مشرق آنعلاقه نهاده با اشرار مردم قلندر جاغوری که پس از رفتن کرنيل
فرهاد خان فرصت یافته بارسول خان رئیس علاقه شوی از راه امداد هزارگان بوباش وارد آنجا شده استوار
نشسته بودند طرح مقاتله انداخته از ساعت نه قبل از نصف النهار بمحاربه پرداخته تا ساعت چهار عصر که هفت
ساعت شود بازار مجادله را گرم ساخت تا که پای ثبات هزارگان لغزیده دست از جنگ باز داشتند و از راه هزیمت
روی بفرار بوادی ادبار نهادند و هوا خواهان دولت تا مسافت سه کروه ایشانرا تعاقب کرده چون باز گشتند
سر موئی از کشته شدگان هزارگانرا که در میدان کارزار افتاده بودند بریده بآنجاه فردگاه و خیمه مال و متاع ایشان
که غنیمت گرفتند در لشکر گاه آوردند واز خدمۀ دولت گلولۀ تفنك به فیض محمد خان رسیده و جامه او را درید
محاربه سپهسالار
با اشرارهزاره
خراشی ببدنش نرسیده سه تن از افراد سپاه نظام زخمدار گردیده دیگر آسیبی ندیدند واز دیگر جانب مقارن اینحال
سپهسالار غلام حیدر خان سپهسالار سوم که در یگاولنك چنانچه گذشت فروکش کرده بود از آنجا راه بر گرفته
وارد كتل انده و رستم شد و با مردم عجاب و نيقور وسرخ جوی وحسكه و ميرداد كان شرارت توامان که در كتل
مذکور سنگر آراسته و بعزم جنك استوار نشسته بودند آهنگ جنك كرده دو فوج پیاده نظام را بفراز دو قله
کوه که از دو طرف بر کتل مزبور مشرفند برآورده بمحاربه گرائید و هزار گان تاب اقامت وتوان مقاتلت
در دست و پای خود ندیده لاجرم پشت بجنك داده رو بفرار نهادند و سپهسالار با افواج قاهره از كتل موصوف گذشته
در موضع سیاه دره فروکش کرد و مردم آنجا را که از خوف حملۀ سپاه بکوه پناه برده بودند استمالت نموده
بمنازل ومساکن ایشان باز گردانید بعد از آنجا راه احضرات بر گرفت وقبل از وصولش در آنجا از عریضۀ او
که ارسال پایۀ سریر سلطنت نموده بود حضرت والارا بر ماجرای مذکوره آگهی دست داده او وهمه افسران
ماموره هزارجات را جداگانه فرمان کرد که در قتل وغارت واسارت مردم هزاره دریغ را جایز نشمرده
و فریب اینقوم را نخورده اسلحه کسانرا که بتفاوت نورزیده اند تمام گرفته و قلاع ایشانرا خراب کرده آنانرا که تمرد
و سرکشی نموده اند یکسر قتل وغارت واحدی را زنده نگذارند واگر کار صعب و دشوار شود معروض دارند
تاذات شوکت سمان خود حضرت والا اعلام ظفر فرجام را شده کشای آنصوب فرموده دمار از روز
کار اشرار بر آورده دیاری را دران دیار نگذارد و از صدور اینحکم بخر دان جهان داند که بدان
قوم شوم چه روی داد و چه قسم بنیاد هستی ایشان بباد نیستی رفت وازاموال وايـتـام ايـشـان