(٦٥٣)
( جلد سوم ) ( تاريخ سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
مامور شدن
محمد شريف
خان در ميمنه
مير محمد حسن برادرش از حضور انور والا بحكومت انجا سرافراز گرديد ومحمد ينوف محمد شريف خان بن
مير محمد حسين خان مرحوم والى ميمنه كه پدرش در خدمت دولت از دست سردار محمد اسحق خان چنانچه
گذشت کشته شد ازحضور حضرت والا بعطاى خلعت ومنصب ايالت ميمنه سرافرازو در بين امثال واقران ممتاز گرديده
در روز بيست ودوم ماه ذى الحجه باچند بن از پاداش و بزرگان ميمنه كه ازفيض شائيم سده عليا مستسعد شدند
چون سلطانخان وميرزا ابوالفيض خان وسرتيپ عوض بدل خان وگته بيك قرائى وطوره بيك وبهراهم بيكويوز
باشى عنايت الله ومنگباشى دولت بيك ووزير بيك ومنگباشى سعيد مراد ومنگباشى وايشيك آقاسى ايرتام وعبد
الرسول محرم ومحمد مراد نسقچى ويوزباشى باقى هزاره ويوزباشى سعد يار وقاضى عبدالصمد وغيره شرف ترخيص
حاصل كرده رهسپار ميمنه شد و محمد را امر نمود كه يکيك تن ازپسر يابرادر ويانزد زاده خويش را برسم گروگان
روانه حضور اقدس نمايند تا بواسطة اين گروگان مصدر فتنه ومترتكب طغيان نشوند واز دولت باندازه شان
هر يك مواجب و خدمتی که کفایت مؤنتش را نماید واز عهده برآيد معين نموده آيد ومحمد زمانخان پسر ديگر
مير محمد حسين خان از عرض محمد شريف خان برادرش که با او مخاصمت داشت و آسوده اش نمیگذاشت بامر اقدس
مقر را قامه کابل گردیده عوض بدل خان منشی و مالیمانجـان ومنگباشی قلى بيك وحضرت قلى بيك وداد خواه
وافضل بيك و يوزباشی سعادت قل وايشان خان و خلیفه صالح خواجه وايشان مقيم خان و خليفه محي الدين وخليفه
معین شاه که در وقت بغی سردار محمد اسحق خان در ميمنه سرآحاد با او جنبانيده بودند از رفتن آنجا بازداشته شده
عيال واطفال ومنسوبان ايشان از میمنه بفرمان طلب در مزار شریف آمده از انجا مامور باقامه کابل گشتند و هم چنین
محمد اعظم خان پسر ديگر والى ميمنه وعبد الله خان بن محمد كريم خان واوليا قل واسفنديار بيك و يوزباشى مله
ومير حكيم خان وداد خواه خير آبادى وبابا مراد اندخوى وسعادت بيك وطوره بيك قرائى باپسر و برادرش
ويار الب بيك و صاحب داد بن علیمردان ور حمدل بن عطا گل بندری که رهبرى وساوس شیطانی و هواجس
نفسانی در حین بغاوت سردار مذ کور فتنه رانگيخته بمردم ميمنه را دلالت بر غوایت کرده مصدر شرارت شده
بودند بفرمان طلب از میمنه وارد مزار شریف گردیده از انجا بامر حضرت والا باعيال وخانمان ایشان تحت
حفاظت در کابل آمده اقامت گزیدند واز جمله بابا مراد اندخوی روز خویش را در یکی از حجرات مدرسه شاهی
بتحصیل علم دین بسر برده پس از دیر گاه بنيابت قضاوت محكمه شرعیه کابل ممتاز وسرافراز گردیده و در اوایل
جلوس میمنت مانوس اعلیحضرت سراج الملة والدين از حضور فيض گنجورش بقضاوت مزار شریف عزيما موريت
حاصل کرده از آنجا پس از چندی بسبب امری باعیالش طلب کابل شده از حضور شهریار تا جدار بممدوح بمنصب
قاضی عسكر مفتخر گشت چنانچه شرح حالش در ضمن وقایع اعليحضرت موصوف در جلد چهارم این کتاب
بتفصيل رقم خواهد گردید و در نجا چون نامش در زمره بدخواهان دولت برده شد بهمین قدر ا كتفا ورزيده
صدور آمد ومقارن اين حال در روز بیست و سوم ماه ذى الحجه حضرت والا که بپاس احترام کلام حضرت اله بزرگان
منشور عفو طوائف ناصرى وتر كى وعلى خيل را بفرمان طلب بحضور اقدس خواسته بود و چنانچه از پیش بشرح رفت طائفه
تقصير مردم ناصر چهار تن ازین نامان دنائت نشان را روانه حضور انور نموده بودند از راه ترحم ملوکانه ملك سرور
ناصری و ملك شادى خان وملك عطا محمد وملك شهزاد خان وملك مير محمد وملك نيك محمد را فرمان كرد که هرگاه
از کردار زشت خود خسته و نادم شده و خدا را میشناسید که او تعالی پس از اطاعت خود واطاعت رسول خود
اطاعت پادشاه اسلام را بر مسلمه آن فرض ساخته است البته اقتداء بكمه قرآن داريد راه خلاف چنانچه تا كنون
بموده اید نخواهید پیمود ومن نيز بپاس حرمت قرآن شریف که شفیع قرار داده بحضور فرستاده اید شمارا در
حماية حمایت دولت که دولت اسلام است پناه و پناه میدهم پس بخاطر آسوده چندتن از بزرگان خود را گسیل
درگاه عالم پناه نمائید تا قرار بکار شما نهاده ورخصت مراجعت داده زود باز گردانم و چون مهر مهر آثار را
چنانچه گذشت تغییر داده بمهر جدید فرامين و احکام را مزين ميفرمود براى رفع اشتباه آنمردم بدستخط خاص
نام مبارک خویش را در جنب مهر سعادت آثار رقم کرد و هم حکمران غزنین را سفارش و تا کید فرمود که


(٦٥٣)
( جلد سوم ) ( شرح مباحثث اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
ترکمان طائفه ناصر را پس از ورود ایشان در غزنین بشخص صادق درست وراه بلد بيکوجہت دهمیار
مزار شريف سازد وهم مقارن این حال محض دفع مرافعات ومخاصمات شرعیه وداد وستد در معاملات عمومیه وضع محصول
ازقبیل قرض وبيغ وشرا دراموال موروثه مردمان قصبدیم روپیه از حضور اقدس در کل مملکت افغانستان در عموم
مقرر گشت که قضات ولایات ومحالات متروکات مردمانرا در بین ورثه ایشان برطبق حصص شرعى تقسيم وحصه معاملات
هريك ازوارثان را معين نمايند و صدی نیم روپیه را برای مواجب قاسم مال المیراث ازورثه گرفته تحویل خزانه
دولت کنند تا دعوی در بین ورثه روی نداده هر کدام حق خود را بداند وهم مواجب شخص قاسم بر
خزانه بيت المال نقص وارد نكند وهمچنین در سائر معاملات از قبیل حبت و موهبت وتمليك وقبالة
وطلاق ونکاح ودعوی وابرا وغيره در مطبع دولتی امر باسمه شده دفتر جداکانه باسم منکوحات قرار داده شد
که پس ازنوشتن در کاغذ های دولتی دعوی در بین مردم روی نداده صدی نیم روپیه محصول معین گشت و در سندات
غير ازداد وستد از قبیل ضمانت خط واعلام شرعى وفيصله دينى وغیره از یکشاهی الی یکعباسی محصول گذاشته
شد ورفته رفته از اضافه کيرى عمال وضباط محصول اينکونه سندات بيكروبيه واضافه تر ازان رسیده است زیرا
که همان وجه اضافه ازقرار داد دولتی که عمال وضباط میگرفتند از روی اجاره برمحصول افزوده شده تا کفایت
مواجب وظیفه خواران این دفتر بوجدايد ميسر گردد و هم در ایام عشرۂ ثانى ماه ذى الحجه محمد سرور خان فوت حاكم
حاكم سريپل جهانرا وداع كرده محمد حسن خان الکوزائی از حضور فیض كنجور والا بجاى او مأمور حكومت سرپل
آنجا شد و همدر خلال احوال مسطوره مکتوبی از ملا جانان وملا مير مہدی بنامان مفتیان محكمه شرعية علاقه
شکان كه ازراه عداوت دولت پسر دار محمد ابوبخان تکار داده در هند فرستاده بودند بدست هواخواهان
سلطنت افتاده بحضور اقدس والا رسید والزیٹکا، عدالت بياکاه در روز بیست و پنجم ماه ذی الحجه کارگذاران
دارالسلطنه را ارقام واعلام رفت كه هردوتن مفتی را در کابل طلبیده خط ایشانرا باخط نامه مذکوره مقابل شرف یاب
نموده اگر هردوخط مثل هم باشند زجر وتوبيخ نمايند تا دیگرى ازنمك خواران دولت مرتكب اينکونه ضلالت حضور شدن
نشود خصوصاً ملايان وسیدان كه ازين نوع امور بسیار از ایشان بمنصه ظهور مى پیوندد ومقارن اینحال سيد حكرا شکان
نجف ولد سلطان شاه که مردم هزاره اش نيك پنداشته واعتقادی باو داشتند با محمد خان نام تاجر قوم قزلباش غزنین و قندهار
که از سبب تجارتش درهزارجات با بزرگان هزاره معرفت تامه داشت وحکمران قندهار چنانچه گذشت مأمور تحقیق ریشت رود
طرق وشوارع (۱) هزارجات کرده بود وسید پادشاه وسيد عبدالوهاب وسيد نبی نامان تاختگان حکمران غزنین (١) شوارع
و عبد الرسول خان صدوزائى وعبدالنبى نامقوم بروتی مأموران حاکم پشت رود وارد مزار شريف شده بارياب جمع شارع
گشتند و حضرت والا بلحاظ آشکاراها وكذرگاهای هزارجات را نيك علم آورده و نقشه سهل (۲) وصعب (۳) شارع راه
آن کوهستان را با مواضع هبوط ومنازل حرکت وفرود برطبق مقصود از شرف ملاحظة اقدس گذارش دادند عام را گویند
(٢) سهل
هريك را درماهی سی وشش روپیه تنخواه معين فرموده ملازمان ایشانرا هم واحدی دوازده روپیه مواجب مقرر هموار
نموده امر کرد که ماه بماه از خزانه نقد اخذ نمايند ومحمدين ايام شهزاده شرافت وساده سردار حبيب الله خان (۳) صعب
بفرمانیکه از حضور اقدس بنامش شرف اصدار یافت غلام حیدرخان را باشكل تعمير قلعه در کتل پیوار فرستاده سخت و درشت
بنیاد محافظ
امرکرد که قلعه در آنجا باندازه صدنن پیادۀ نظام بنیاد نهاده آباد کند تا عابرین سبیل را سبب امان بوده از تطاول خانه کتل
و سرقت مردم سكنه آنجبال محفوظانه عبور ومرور نمايند وهم کسی از اشرار فساد پیشه عناد انديشة داخل پیوار
مملکت مرتكب خطا وجنای شده نتواند که ازان راه درخارج مملکت رود واورفته قلعه بامر شهزاده آزاده
در کتل پیوار احداث وآباد کرده بازگشت و پس ازان جمعی از مواجب خواران دولت مأمور باقامت آنجاشده اشارت
در حفاظت راه مواظب کشتند و در خلال اینحال سربلند بن قاسم نام قوم خروتی یازده تن از اهل هنود سکنه در باب خود
درۂ اسمعیل خان را بواسطه ضمانت خط كه بكار گذاران دولت انگلیس داد که پس درمساکن ایشان برساند سری مردم
سرحد که در
بانشانزده هزار روپیه چهره شاهی انگليسى مال التجاره باخود برداشته در علاقة كیلان آورد که مال ومتاع قيد حكومت
خود را فروخته بعد بااو مراجعت كنند اما هندوان مذکوره تازمان بازگشت مردم کوچی افغان متاع ایشان را هستند


(٦٥٤)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
تمام نتوانستند که بفروش برسانند ایشان بازمانده و بپریماند نام مذکور رفت تا که هندوان مزبوره مال خودرا
تمام فروخته و وجوه آنرا حاصل کرده راه درۀ اسمعیل خان پیش گرفتند و ملك مغرب خان نامی از مردم
سلیمان خیل مبلغی از ایشان گرفته برعهده نهاد که در دیره برساند و با ایشان همراه گردیده ببدرقه کی اوره توره
شدند و در منزل سوم که در اخیر علاقۀ وازخواه رسیده فرود شدند خود ملك مغرب خان باآندکه از متعلقین
یار محمد خان توادۀ غلزائی خان نمك خوار خوان احسان دولت بود از حکومت نهرانیده مردم سلیمان خیل سکنۀ
نواحی آنمنزل را برانگیخته و باایشان متفق گشته هندوانرا تمام کشته و بیست هزار روپیه نقد و چهارده رأس
مرکب ایشانرا غارت کردند و کتابچۀ سیاهۀ جزو مال التجاره ایشانرا در آتش انداخته بسوختند و این مردم
ازینگونه افعال ذمیمه بسیار کرده و میکنند
وقایع سنه ۱۳۰۷ قمری
وقایع سال هزار و سه صد و هفت هجری مطابق سال دهم
(از سلطنت باصولت حضرت والا که همزاد سال دهم است)
در روز سوم ماه محرم از عریضۀ سردار شیرندل خان حضرت والا را برحال ملك رحمت شاه خان وزیری
که باعپال واطفال و چند سوار از متسوبانش روی امید بسوی ایندولت آورده و در خوست نزد سردار
مذکور قرار گرفته واو براتش از خزانه دولت برسم میهمانی خرج معین کرده بود اطلاع دست داد
که مضطرب و پریشان احوال است و ازعدم استعداد بحسرت روز بسرمی برد پس بنابرعرض سردار موصوف
از حضور فیض کنجور مرحمت دستور سردار مزبور را ارقام رفت که مدعای آمدن و کفایت نکردن مصارف
متعینه او را معروض دارد تا قراری در امر معیشت و مؤنت روزگارش نهاده آید چنانچه مراجعتش ازحضور اقدس
مبدول حال صداقت اشتمال او گشت در محلش رقم خواهد شدانشاءالله‌تعالی و درین احیان بروز نهم ماه محرم قاضی
میرجمال‌الدینخان پشدی را در مزار شریف ایام عمراسپری شده چون متورع و حق شناس بود باعث تأسف وتحسر
حضرت والا گشت و هم میر یوسف بيك هزاره دای زنگی را که باسوارانش چنانچه گذشت با دیگر میران هزاره
مذکور و سواران ایشان ازراه خدمت همرکاب سعادت انتساب شهزاده سپرخمیت در مزارشریف رفته بوداجل
موعوده رسیده بدرود جهان کرد و حضرت والامصب میری اورا باخلعت گران ببایه محمد حسین بيك پسرش
فوت قاضی پشدی
تولد شهزاده محمد عمر خان
که در سلك پیشخدمتان دربارمعلی منسلك بود مرحمت وعنایت فرموده نيك بنواخت و همدرین هنگام شهزاده
رفیع مقدار سردار محمد عمر خان ازبطن یکتا صدف دریای سیادت و بانوی مشکوی حرم محترم سلطنت صبیه
میر عتیق‌الله خان نبیرۀ میرواعظ مرحوم که شرح حالش در جلد اول این فرخنده کتاب بتضاعیف وقایع عهد
سلطنت شاه محمود گذشت روز پنجشنبه نوزدهم ماه محرم متولد گشته دامن آرزو مندان شهر مزار شریف
از زر نثار آسوده گردیده خلق متلذ ذوکامیاب گشت و دراین احمال محمد سرور خان حاکم سرپل فوت شده محمد
جبار خان الکوزائی ازخوانین هرات ازحضور انوروالا بحکومت آنجا سرافراز گشت و هم میر اسمعیل خان
هراتی بحکومت بامیان امتیاز یافته دویست تن از پیادگان فوج نظام جدید را که در آنجااقامت خدمت داشتند امرشد
که هر وقت میراسمعیل خان رهسپار خدمت هزارجات شود در تحت رایت او طریق خدمت برگرفته بعوض آن
دویست تن از پیادگان سپاه نظام مقیم کابل ره نورد بامیان شده اقامت گزینند و در خلال اینحال از عریضۀ عطامحمد
نامی بگوش راست نیوش حضرت والا رسید که دوازده هزار دانه طلای مسكوك بخارائی بادیکر سندات داد
وستد میرزا حبیب الله خان مستوفی عهد امارت امیر شیر علیخان مرحوم بتوسط حاجی ملا محمد عمر خان
ده افغان در ده افغانان بخانه خلیفه عبدالله نام درزیر خاك پنهان کرده است وحضرت والا نایب میر سلطان خان
کوتوال کابل را فرمان فرستاده امر کرد که تحقیق وتفتیش نموده صدق و کذب این امررا معلوم کرده معروض
حضور بدارد تا برطبق واقع حکم شده بی خطا وجنایت بکسی آزار واذیت نرسد واو خانه خلیفه عبدالله را
کاویده سی و چهار دفتر ازدفاتر ادارۀ مملکت افغانستان زمان کارداری مستوفی مذکوررا با سندات بسیار واکتف


(٦٥٥)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
های محصول دولتی و قباله جات وغیره بر آورده از طلا که وجه نقد بود هیچ بروی روز نیفتاد وخلیفه عبدالله
پس از ابراز دفاتر و سندات مذکوره نزد میر شب مزبور اظهار واقرار کرد که ملا ابوبکر خان وحاجی محمد عمر
خان برادر او این دفاتر و سندات را در خانه وی نهفته اند بعد نائب میر سلطان خان عرض پرداز حضور اقدس
شده با مریکه از پیشگاه خلافت دستگاه بنامش شرف اصدار یافت دفترها و سندات را در سراچه بیرون عمارت
حرمسرای ارك مبارك در حجره انداخته دروازه اش را قفل زد وخلیفه عبدالله را در زندان مجرمان مقیم ساخت
و در بیان کار که بصدق انجامیده بثبوت پیوست که هر دو برادر موصوفان مباشراین امر بوده اند محبوس گردیده
پس از مدتی رهائی یافتند و این امر ازان درج کتاب شد که از قبل اینگونه امور هزاران بصدور پیوسته و بدون
ثبوت احدی مأخوذ ومزجور نگشته است تا مطالعه کنندگان این کتاب نيك بدانند که همه از روی عدالت
ووفق شریعت در محل بازپرس آمده است نه اینکه حضرت والا بستم زجر وتوبیخی درباره اینگونه مردم امر
نموده است واگر چنانچه بازخواست نمیفرمود گویا اسم سلطنت ضایع بود
* ذکر سرزنش و گوشمالی مردم اشرار شینوار *
( که از درگاه رهسپار طغیان بودند )
وسپسالار غلام حیدر خان که از درگاه چنانچه گذشت دو چار پیکار اشرار شینوار بود در روز بیست و پنجم
ماه محرم باهشتصد تن از دلیران سپاه رزم خواه و جمعی از مردم شینوار و تیراه که جدید رهسپار اطاعت شده بودند
روی ستیز بسوی دره نيازان که مردم سکنه اش ره گرای تمرد وطغیان شده بودند نهاد وجماعه دیگر که نوسر
بر خط فرمان نهاده و عیال واطفال خودرا از کوه جهالت براه اطاعت فرود آورده در مساکن خویش قرار گرفته
بودند نیز باسپهسالار رهسپار تنبیه و تهدید اشرار شدند والاطاق یورش برده مردم کرموخیل و چنیار پدر را
که سر از قید اطاعت سلطنت بیرون کشیده بودند كيك آسااز جنگلها وسنگلاخها وسوراخها بیرون نموده واز پیش
رانده بفراز کوه بازار که موطن قوم افریدی ومسكن مرده سنگوخیل است بالا کردند وخود سپهسالار غلام حیدر خان
بدو عراده توپ و پیادگان نظام از قرای دره نیازان پیشتر قدم نهاده گروه یاغیان دیگر از خلال جنگلها او را
باسپاهیانیکه همراهش بودند هدف گلوله تفنك ساخته بکراتی اسب سواری سپهسالار ستوده کردار را که محمد
اسلم خان اچکزائی بران سوار بود از ضرب گلوله سقط ساختند ودوتن از توپچیان را جراحت رسانیده دوتن از
ایلجاریان قوم مندي خانی را کشته یکتن ازینقوم را بایکدتن از شینواریان که جدید ره نورد اطاعت شده بودند
و یکتن از مردم رودکوت زخمدار نمودند وملك افغان نام ازقوم چاريار ودوتن از مرده کرمو خيل بقتل رسيده
دیگران تاب اقامت و توان محاربت در خود ندیده روی فرار بدوی موطن مرده کوکوخیل افریدی نهادند ومحمد
زمان خان بن ملك عبدالله نورخان کو کوخیل که با چهل تن در اردوی سپهسالار حاضر بود ازینسوی وملك امين
خان برادرش از جانب مساکن مردم کوکوخیل قدم پیش نهاده گروه بغاة را بقهر وعنف مانع گردیده نگذاشتند که
در میان مردم کو کوخیل پناه گزین شوند چنانچه عرصه را برخود تنك ديده ناچار از حدود بازار بیای فرار خودرا
بیرون کشیده بآن روی کوه که خارج از موضع بازار است رفته پناه گزیدند بعد مردم کر موخیل از راه امانت کسی
نزد سپهسالار فرستاده بزبان ضراعت پیام داده عفو تقصیر خواستند که از مردمی که سر بر خط فرمان نهاده مطیع ومنقاد
شده اند ضامن داده دیگر پیرامون شقاوت نگشته بجز اطاعت راهی نمی پیمایند و سپهسالار باندیشه اینکه مبادا سه چهار
صدتن از مردم خونیخوار افریدی با ایشان یار شده در شرارت و سرقت مددگار شوند ناچار مسئول ایشانرا بگوش قبول
جاداده پیام فرستاد که از بزرگان قوم کر موخیل ضامن داده بعد باطمینان خاطر بمنازل ومساکن بازگشته جای گزینند
واز صد خانوار مردم چاریار که در سال گذشته از راه شقاوت فرار کرده در بازار قرار گرفته بودند قبول ضمانت
نکرده بر عمال خواست و آنانیکه ضامن دادند باز گردیده بمسا کن خویش جای گزیدند و امر صد خانوار مردم
چاریار معطل بوقت دیگر ماند و در خلال این مقال در روز بیست و هشتم ماه محرم محمد سعيد خان صاحب زاده
ذکر
سرزنش
اشرار
شینوار


(٦٥٦)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان)
(سراج التواریخ)
شرح حال
منشی غلام
مرتضی خان
مترجم كتاب
تاج التواريخ

فتنه سپاه
مقیم شنگی

باجاورى از طرف صفدر خان ناو كی وملك خالخان وحاجی میرزمانخان و اقوام سالار زائی و شعو زائی برسالت
نزد سپه سالار آمده اظهار كرد كه ايشان هوا خواه دولتند واورا كه فرستاده اند خواهش آن دارند كه درين
وقت كه فرصت میسر است از جانب دولت لشكر شايان مامور وزد آورد علاقه باجاور شود تا بمعاونت و یاری
ایشان باجاور ضمیمۀ مملکت افغانستان چنانچه بوده است بشود وا گر فوج بسیار رهسپار نگردد دو فوج پیاده
که باهمد اکر خان لعل پوره و محمد اكبر خان کروانی مأمور شوند هم در تدمير عمراخان وتسخير باجاور کافیست
واگر باجاور در قرارداد دولتی متعلق بدولت انگليس باشد اسمی ديگر است كه لشكر كاشته نخواهد شد و سپه سالار
کنیل داشتن سپاه را معطوف وموقوف با مره اجازه حضرت والا گفته در باب باجاور او را تسكين خاطر داد
که از مضافات افغانستانست دولت انگليس در كار آن مداخلت نمیکند زیرا كه راه دوستى در بين دولتين باز
است كاهی دست تصرف بقواطن افغانيتيكه مطيع ومنقاد يکی از طرفین نیستند بمحض اسم افغانیت دراز خواهد
كرد وصاحب زادۀ موصوف بااین جواب از نزد سپه سالار باز گشته وخوانين واقوامیکه او را فرستاده بودند در
باب عدم مداخلت دولت انگلیس در علاقه باجاور مطمین خاطر شده سکوت اختیار کردند و سپه سالار خجسته
کردار پس از مراجعت فرستادۀ مذكور تاروز سلخ ماه محرم کار اشرار شینوار را راست کرده و همه را مطیع
و منقاد نموده با اردونیکه در تحت رایت داشت لوای باز گشت افراخته در قلعه كه جديد جهت اقامت سپاه نظام
بامر حضرت والا ساخته و پرداخته بود بار اقامت کشوده رحل توقف انداخت ومقارن اینحال در اوایل ماه صفر
منشی غلام مرتضی خان نام قندهاری كه کاركنان دولت انگلیس از شالکوت باجازت حضرت والا براه قندهار
مامور باقامة مشهد مقدس کرده بودند از خطه فاصلۀ دولتین افغانستان و انگلیس عبور کرده و کارپردازان این
دولت محافظ و بدرقه باو كاشته باعزاز و احترام تا خطه فاصله دولتین افغانستان و ایرانش رسانیدند و این منشی
غلام مرتضی خانبیست که کتاب مولفه منشی سلطان محمد نام هندی را كه مدتى بحضور اقدس والا بكار مكتوب
نویسی راه عزت و اعتبار داشت و آخر الامر بدون صدور امری بمدلول(الخائن خائف) روی از دولت و سعادت
برتافته زنیرا كه از مردم كابل بعقد نكاح در آورده بود فرو گذاشته از راه فرار در قرقزگاه اصلی خود رفت
و کتاب بند نامه دنیا ودین حضرت والا را كه از زمان صباوت خویش تاروز حركتش از خوقند جانب
افغانستان و ورودش در خطه بدخشان بقلم خاص رقم و در مطبع کابل باسمه وطبع فرموده بود از فارسی بزبان
انگلیسی نقل کرده بك جب قرآن داد ووقایع افغانستان را که از اعداد مردم شنیده و هم خودش از دربار پادشاهی
از خادمان حضور مسموعاً اخذ کرده بود جلد جداگانه نوشته مبالغ خطیر ازین دو کتاب حاصل کرد تا كه
هردو جلد کتاب مولفه او در مشهد بدست منشی مذکور افتاده از انگلیسی بفارسی ترجمه كرده تاج التواريخش
نام نهاد و ماجرا را که در کابل چاپ شده بود چون از روی خط خاص حضرت والا بود عینا در جلد دوم این
كتاب ثبت نموده جلد دومش را كه سند محققی بدست نبود نقل نداده مخالفی گذاشتیم مع القصه در هنگام ره
نورديدن منشى غلام مرتضی خان از راه قندهار وهرات جانب خراسان منصبداران فوج پياده قوم فوفل زائی
از طوائف درانی که در قلعه واقع موضع شنگی اقامت خدمت داشتند از امریکه در بین بیاد كان نظام روی داد باهم
در آویخته أهلك خون ریختن کردند وزد و خوردی نموده ساز بلوا نواخته فتنه آغاز نمودند و این شرارت ایشان
از عرايض كار گذاران آنجا بگوش سبرادر هوش شهزاده سپهر وساده سردار حبيب الله خان رسيده حکمران
قندهار وغيره خادمان دولت را فرمان کرد كه بانیان فساد ومحركان عناد را گرفتار سلاسل واغلال ساخته
جانب كابل رهسپار نمایند اباقبل ازيزنو وصول افکندن این منشور سیاست دستور شهزاده ممدوح میرزاعلی کوهر
خان و غيره هواخواهان دولت مانند محمد صديق خان كرنيل و محمد عمر خان کپتان را با چند تن ازفتنه انگیزان
گرفته در قلات بردند واز انجا در قندهار فرستاده پس از وصول حکم شهزاده موصوف در كابل فرستادند و بقيه
فوج مزبور بامر شهزادۀ آزاده مذكور كه بنام ايشان شرف صدور یافت از شنگی کوچ کرده ایام زمستانرادر غزنین
قشلاق كردند و در خلال احوال مسطوره ميرزا عبداللطيف خان نبيره ميرزا عبد الغفارخان مرحوم كه مدار المهام


( ٦٥٧ )

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

نادر شاه افشار بود و پس ازوی اولاد و احفادش در خدمت سلاطين سدو زائی و اواخر ایشان در نزد
وزیر فتح خان مرحوم غنز گذرانیده بودند در سلك مكتوب نویسان حضور مرحمت ظهور شيرازه ستوده
افعال حمیده خصال پیرمرد حبيب الله خان هراتی را که تا کنون بیست و هفت سال است که روز خدمت
بسر می برد و مقارن این حال احاد وافراد فوج پياده نظام قندهاری در مزار شریف کی بدزدی و تاراج مال
و متاع مردم نواحی مزار بسته و شب هنگام از لشکر گاه بیرون شده خانهای ضعفای رعیت را بغارت
همی بردند و این امر از عرائض و اظهارات کار کنان حضور معدلت دستور بگوش داد نیوش حضرت والا
رسیده تمامت افسران سپاه نظام را امر کرد که تمامت افواج قاهره را در نصف روز و نصف شب حاضری دیده
هر یک که غائب باشد مؤاخذه نمایند و بدین اکتفا نکرده جاسوسان معتمد در خفيه نيز تعين فرمود كه مبادا
افسران سپاه اغماض و لحاظ کرده کسی را گرفتار نسازند و ازین امر حضرت والا دست دزدان کوتاه گردیده
مردم پناه دار در مهد امن و امان آرمیدند و پس از چند روز حضرت والا را بر چنین حاضری دادن افراد سپاه
رحم مبذول گشته عفو فرموده امر نمود که بقانون مستمره حاضر قواعد گاشته و مشق نموده حاضری بدهند
و رخصت شوند و چون احکام استراحت بخشی از حضور اقدس شرف نفاذ یافته امداد سپاه از حاضری دادن نصف
شب خود را فارغ دیده مطمئن خاطر شدند در شب اول بیست تن از فوج پیاده المکوتائی چون غفور محمد و محمد
نور و اورنك وسالار و كل محمد و علاؤالدين ومحمدعمر ومحمدأكبر وغفور ومحمدكريم وعبدالحق وشاه محمد نامان راه
سرقت پیش گرفته یکتن از مسافر انرا کشته و دوتن را جراحت رسانیده مال و متاعی را که آنها با خود داشتند
غارت کردند و باهدازان از خواب که بدان بعضی از ایشان آلوده شده بود گرفتار گردیده باظهار خود ایشان
هر دو از ده تن محبوس شدند و حضرت والا هر یکی را تجهیزان روپیه قندهاری که مجموع شصت هزار روپیه
شود سیاسةً جرم فرموده حکمران قندهار را فرمان کرد که وجه این جریمه را از ایشان تحصیل نموده تحویل
خزانه عامره کند ولیکن از همو احدی دو هزار روپیه قندهاری جهیز سله و چهار هزار روپیه بوصول پیوسته
از عرض و الحاح و استدعاى اقربای دزدان مذکور، مهرو شش هزار روپیه دیگر را حضرت والا عفو فرمود
و در خلال این احوال ناظر قربانعلیخان صندوق دار جنسی که از نوکران همسفر سمرقند حضرت والا و عمر
خود را در خدمت بصداقت صرف کرده بود بروز سیزدهم ماه صفر بدرود جهان کرده بامر حضرت والا در صحن
زیارت گاه حضرت شاه اولیا كرم الله وجهه مدفون شد و مصارف تعزیه داری و فاتحه خوانی رسمی آخر يوم
از دولت بخرج نرفت و نظر بخدمت و اخلاص او محمد علیخان برادرش را حضرت پادشاه خادم نواز بمنصب
صندوق داری جنسی سرافراز فرموده و درین هنگام بعضی از منصبداران افواج مقيمه جلال آباد نامه بسردار
محمد ایوب خان در هند فرستاده پیام دادند که خود را در باجور رسانیده از ورودش در آنجا ایشانرا آگاه کند
تا تمامت سپاه جلال آباد را اغوا کرده از راه خدمت در نردبام حاضر کشته در تحت رایاتش قرار گیرند بدعوای
سلطنت برافراخته بمعاونت ایشان در مملکت گیری پردازد و این امر از عرائض واقعه نگاران جلال آباد بمسمع
فیض مجمع حضرت والا رسیده بهيچ روائی نداشته هیچ نفرمود تا آنکه فوج پیاده کاکره که در علاقه کنر اقامت
داشتند در وقت مواجب گرفتن خواهش تنخواه ده ماهه نموده نویسندگان نظام را که مواجب داده ثبت دفتر
می نمودند بسنك و چوب زده هنگامه آرای بلوا شدند و سپه سالار غلام حيدرخان ازین امر آگاه گردیده هر وزه
خود را از قلعه جدید شوای در کنر رسانیده بیست وسه تن از بلوائیان را محبوس کرده سه تن دیگر که قبل
از وصول او در كنر رهسپر فرار شده بودند بدست نیامدند و حضرت والا از عريضة سپه سالار بدین امر خبردار
گردیده در اشتباه افتاد که مبادا راه مکاتبت افسران نظام باسردار محمد ایوب خان مفتوح کشته بعريضة واقعه
نگار که درین خصوص بحضور رسیده راست باشد باین ميرا بوالقاسم خان مردقو تشخیص را فرمان فرستاده
اعلام فرمود که آدمان هوشیار تجربه کار از راه خفا در جلال آباد گسیل نموده راستی و کژی این ماجرا را
از روی یقین معروض حضور بدارد تاعلارج واقعه قبل از وقوع فرموده آید و او محمدگلخان حيذرخيل متوطن

باز داشتن
حضرت والا
اعداد سپاه
را ازسرقت

قوت ناظر
قربانعلی خان

مخالفت بعض
از افسران


(٦٥٨)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان)
(سراج التواریخ)

مرغ رود جلال آباد را با میرزا احمد علیخان که بدرگاه پسر دفتری کار مامور بود بطریق جاسوسی از کابل
رهسپار اندیار ساخت چنانچه هردوتن وارد آن وطن گردیده هم چند تجسس و تفتیش کردند از مکتوب افسران
نظام که بـسردار محمد ایوب خان فرستاده باشند دیگر اثرا يك ومیرا دیده و شنیده الا ميجر امير محمد نام ساكن
چکری را که با ارادت نام برادر ودوتن پسرش مرتك اصی مذکور گردیده بود گرفتار ساخته بابواليا نيك
سپهسالار محبوس نموده بود روانه مزار شریف نمودند و میرا بوالقاسم خان بواسطه همين يك حكم جاسوس كاشتن
در جلال آباد که از حضور انور بنامش شرف اصدار یافته مدبرانه بپای برد حضرت والا از حسن کاردانی او
اکثر واقعه نگاران داخله و خارجه مملکت را بزبردستی وی محول و مرجوع فرمود و تمام وابستین این کار را
با کار دفتریکه داشت نيك بسر برد و از جمله زیر دستانش محمد کل خان جبار خیل و کسانیکه منسوب باو بودند و از
جهت اطلاع دادن گفتار و کردار و مخترم ورفتار بدخواهان دولت که در هند تحت حفاظت دولت انگلیس اقامت
داشته و دارند مأمور آنجا شدند از حضور انور والا بعطای پنج هزار روپیه مواجب مستمره سالانه افتخار
حاصل کردند و همچنین صاحبزاده انس نام مقیم موضع شرکز پانجینتر پسران و برادر زادگانش از مردم پشاور
بواقعه نگاری آنجا مأمور گردیده هزار و چهار صد و شانزده روپیه انگلیسی تنخواه سالیانه برایش معین گشت
و هم در خلال احوال مسطوره پانده محمدخان برادر و نوروز علیخان پسر بنیادخان هزاره فولاده سکنه مالستان
که خودش از دیرگاه چنانچه گذشت در غزنین نظر بندشده در آنجا بود اربابان مالستانرا بتعلیم و پیام بنیاد خان
که شاید فرایاد خاطر کار گذاران دولت آمده فراری در بروز کارش نهاده شود اغوا کرده از دادن مالیات
دیوانی سر باز زده سر از جیب تمرد کشیدند و غلام علیخان بن درويش علیخان عم زاده بنیادخان که باهم معاند بودند
با خدای نظر خان نام برادر دیگر بنیادخان از راه دولتخواهی که مبادادر شرارت ایشان محسوب شوند بحکمران غزنین خبر
داد و خواهش لشكر پادشاهی کردند و او بعريضه هر يضه اجازت كاشتن فوج و توپخانه از حضور اقدس والاخواسته
در روز نزدهم ماه صفر فرمان قضا توأمان بنام او شرف اصدار یافته در فرستادن و نفرستادن سپاه خودش را
مختار فرمود و امر برا که او اختیار کرده بپای برد در موقعش رقم خواهد شد انشاالله تعالی اما قبل از پرتو
وصول اشگلتن منشور مذكور شمرت والا در غزنین پرکار پرداختن حکمران آنجا سید عبد العلیخان بن
محمد تقی شاه حاکم جاغوری طريق خدمت برگرفته با پیادگان ساخلو که همراه داشت ولشكر ايليجاری هزاره
جاغوری از سنگماشه روی بسوی مالستان نهاد و محاربه دست داده سید عبدالعلیخان باشکرش در قلعه غلام
علیخان و خدای نظر خان محصور گردیده مالستانیان شرارت نشان غالب و چیره دست شده او را در تنگنای
محاصره انداخته اطراف هر دو قلعه را سخت محاصره نموده در پایان کار بمعاونت غلام علیخان و خدای نظرخان
و جمعی دیگر از مردم مالستان که جانب دار ایشان بودند از محاصره برآمده بانده محمد خان و سه تن از مفسدان
اربابان را گرفته محبوس ساخت و هر چهار تن را بصحابت و حفاظت سرتیپ نظر محمد خان و بیست تن از پیادگان
ساخلو از مالستان جانب سنگماشه جاغوری رهسپار کرده امر نمود که از آنجا در غزنین برده با بنیادخان ملحق
کنند و مير بي خان باشير علیخان بزرگان طایفه بالغوجری هزاره جاغوری بحمایت محبوسین برخاسته بقهر وقدر
هر چهار تن را از دست سرتیب مذکور گرفته پس در قرب قلعه پنج برجه واقع مالستان رسانیدند و بمجرد
وصول در آنجا سيد عبدالعلیخان را با یاران و همراهانش که در اندرون قلعه مذکوره جایگزیده بود محسور کردند
و زود خوردی دست داده آخر الامر سید عبدالعلیخان تاب مقاومت و توان مقاتلت و مداخلت در خود ندیده قلعه
را فرو گذاشته مفلو باً به الزراء هزیمت در قلعة غلام على خان وعبدالعلی خان پسران درویش علی خان که بطریق
خدمت دولت میبودند در آمده متحصن گشت و حکمران غزنین از ارقام کار پردازان آنجا بدین ماجرا آگاه
گشته سيد علی نقی شاه هم سید عبد العلی را که مردم هزاره از سبب سيادتش نيك ميديدند و بگفتار
و کردارش اعتماد داشتند و همیار هزارۀ جاغوری ساخته نامه بمردم جاغوری که محبوسین دولتی را از دست
سرتیپ نظر محمد خان تغلب گرفته و در مالستان برده آتش خاموش شده فتنه را دوباره بر افروخته بودند

ذکر بغی
برادر و پسر
بنیاد خان
هزاره


(٦٥٩)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امير عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
مصحوب او فرستاده از سیاست پادشاهی خوف و بیم زیاد در دل ایشان انداخت و هم برنگاشت که بیکباره این
خطه خود در مالستان رفته سید عبد العلیخانرا از تنگنای محاصره باغیان بر آورند و هم مردم هزاره محمد خواجه
و چهار دسته غزنین را که اواخر مواطن ایشان بمالستان و جاغوری متصل و ملتصق است امر کرد که باسوار
و پیاده خود باتفاق سادات سراب راه دهمیر گروه شریرسکنه مالستان و جاغوری برگیرند و محب علیخان کوتوال
غزنین را نیز بامر شهزاده یاقوت اندیش سردار حبیب الله خان در سنگماشه جاغوری فرستاد که قلعه سنگماشه
سردار شیر علیخان جاغوری را از وجود قاطنین (۱) و ساکنینش بپردازد تافوج پیاده قندلی زائی که از موضع (۱) قاطنین
شنگی در غزنین آمده بجای گزیده اند مأمور باقامه آنجا و گوشمالی اشرار شوند و چون مردم جاغوری از نامه یعنی ساکنین
مذکوره حکمران غزنین که بایشان رسید و مأمور شدن سپاه پادشاهی و لشکر قومی آگاه گشتند و عاقبت کار خود را
و خیم دیده قبل از وصول سپاه باجمعیت شایان راه مالستان برگرفته سید عبد العلیخان حاکم و صید العلیخانرا
با عیال و اطفالش از قلعه کشیده بمحافظت سید علی تقی شاه که نو وارد آنجا شده بود سالماً در جاغوری
فرستادند و خود به تنبیه و تهدید باغیان مالستان پرداخته در تنگنای محاصره انداختند و هم سید علی تقی شاه
عبدالعلیخان را با عیال و منسوباتش و سید عبد العلیخان برادر زاده خویش در جاغوری رسانیده بعزم اطفای
آتش فتنه در مالستان بازگشت و مقارن ایحال پنجاه تن سواره از هزاره لاهور غزنین و پنجاه تن از سواران کشاده
غلام حیدر خان هزاره جیدتو بامر حکمران غزنین وارد مالستان شده در پایان کار پاینده محمد خان برادر
و نوروز علیخان پسر بنیاد خان توان پیکار را در خود ندیده با سفالت سید علی تقی شاه اکتفا کرده و دلالت
و هدایت او را برهان اطاعت خویش قرار داده از راه انابت پیش آمدند و مالیات و بوانی را چزی داده و چیزی بذمه نهاده
رهسپار انقیاد شدند و لشکر جاغوری بمواطن خود باز گردیده سید علی تقی در غزنین مراجعت کرده امور
مالستان منتظم گشت و هم در خلال اختلال مذکوره بروز نوزدهم مذ کور ماه صفر که فرمان حضرت والا
در باب اشرار مالستان چنانچه گذشت بنام حکمران غزنین شرف اصدار یافت از عریضه غلام حسین خان بن
حبيب الله خان جوانشیر که با پدر و عمش امیر محمد خان بنان طالقانین خان و سپهسالار حسینعلی خان سیاه منصور
و نائب نور محمد خان و مفتی میرزا محمد حسن خان و تمامت منسوبان ایشان و غیره قزلباشان کابل که خادم و هوا خواه
اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم بودند و در وقت توجه حضرت والا از ماوراء النهر جانب تختگاه آبائی خویش
از کابل فرار کرده و با سردار محمد ایوبخان از ایران در هند آمده عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده استدعای
اجازت باز گشتن در کابل و پیوستن ببالا ماندگانش کرده بود حضرت والا را پرحاله او آگهی دست داده بفرمان
طلب اجازت آمدن در کابل مباهت فرمود و او پس از پرتو وصول افکندن منشور اقدس والا از لاهور احرام
بند قبله امانی و آمال گشته شرف تقبیل سده علیا حاصل کرد که انشاء الله مشمول عواطف ملوکانه شد ه نایل
مذکور خواهد گشت و هم در خلال وقایع این ایام جنرال میر احمد خان سفیر دولت افغانستان در کلکته بدرود فوت میراحمد
جهان کرده در مرقد شریف مدفون شد از حضور اقدس کرنيل ولی احمد خان پسر مرحوم مذکور مأمور خان سفیر
خدمت مزبور شد و هم در روز مذکور ماه صفر عمرا خان جندول که مدام از باده گلگون خون مسلمانان ذکر شرارت
نواحی مجاور خود را شیرین کام پنداشته زهر آشام بود باجمی راه تصرف قلعه بارون واقع اسمار اختیار کرده عمرا خان
شب هنگام بدور قلعه کمین گزید که در بامدادان که قلعه گیان باب قلعه را کشاده راه بیرون شدن گیرند حمله با جاوری
کرده قلعه را متصرف شود و ازین همز و اراده او طهماسپ خان اسماری آگاه گردیده ماجرا را بسپهسالار
نگارش نموده آگاهش کرد اما قبل از وصول نامه او و اختیار کردن سپهسالار امری را که دافع نفاق و رافع
اضرار شقاوت و شقاق باشد در وقتیکه قلعه گیان دروازه را کشوده خواستند که بعادت مستمره بیرون خرامید.
هر کدام پی کاری روند تبعه عمرا خان از راه تصرف رو بدروازه قلعه نهادند و قلعه گیان بستی و چالاکی قلعه
در شده دروازه اش را به بستند و از برج و باره حصار از دهن تفنگ آتشبار گلوله مدافعه انداخته پانزده تن
از لشکر عمرا خارا مجریغ و قتیل ساخته از اطراف قاعه پراگنده ساختند و عمرا خان بهزمیکه کرده بود کامیاب


( ٦٦٠ )
(جلد سوم ) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) ( سراج التواريخ )
پذیرفته
نگذشتن
عریضه حاکم
دایزنگی
(۱) سلیخ
بمعنی مسلح
و سلاح دار
(۲) سلیب
کسیکه اسلحه
وجامه او را
از وی گرفته
باشند
(۳) تمارض
خود را بتکلف
مریض نشان
دادن
معزول شدن
حاکم جاغوری
سرباز زدن
مردم ناصری
از امر شهر
باری
لشکر دیده خجالت ناک باز گشت و از بدگونه حرکات نفاق انگیزانه او بود که مردم سکنه جبال سرحديه را
بآزار سه مال ور نجیده خاطر ساخته باجاور را دولت انگلیس تصاحب کرد و مردم خون خوار کوهستان آن
نواحی که میبایست معاونتش کنند یاری نکرده بلکه از نبرداش در باجاور خرسند شدند چنانچه حرکات
اوباوقت روی امید بایندولت آوردن وتلی از خوان احسان پادشاهی یافتن و چپاولا و نیام کردنش جابجا رقم
شده می آید انشاء الله تعالى و محمد جلال سوانح مذکوره جان محمد خان حاکم هزاره دای زنگی که از خجلت
و انفعال گریختنش که از محاربه هر بیکک چنانچه گذشت جنك را ندیده و آواز توپ وتفك را نشنیده محض
افواه شدن خبر شکست سپاه نصرت اثر از جایکه اقامت داشت فرار کرده وسلیخ (۱) و سلیبش (۲) را مردم
محرس براه گرفته و تمارض (۳) کرده خود را بخبط دماغ منسوب ساخته و از عرض واستدعای خودش در کابل
آمده بود عرض پرواژ پایه سریر سلطنت شده شرحی از صحت پلتی خویش معروض داشته استدعای حکومت
هزاره مذکور را نمود و حضرت والا عرض واستدعایش را بسمع قبول اصغا نفرموده از کابلش بترکستان
طلبيد چنانچه بفرمان طلب در مزار شریف رفته از تقبیل سده علیا مستفیض گشت ومقارن احال از عرض
واستغاثه رعایای هزاره جاغوری داسنانی از ستم و بیغوری سید عبد العلیخان حاکم آنجا که از سبب بقاوت
زدن رئیس بنیاد خان و خلاص کردن یزدکان طائفه بافوجری ایشانرا از دست سرتیپ نظر محمد خان چنانچه
گذشت ابواب ظلم را کشوده انواع تعدیات بروی کار آورد بکوش دادنیوش شهزاده قدره روررعیت نواز سردار
حبیب الله خان رسیده چون بی اجازت و امر واجب الاطاعت حضرت قبله اعلایش با آنکه جمیع امور دولت ومملکت
مفوضش بود محض صلاحیت حال سعادت اشتمالش در عزل و نصب حکام و عطای منصب افسران نظام مبادرت نمی
نمود و عرض کرده مطابق امریکه از پیشگاه حضور شرف صدور میافت عمل مینمود عرض پرداز حضور معدلت
دستور حضرت والا شده بامر اشرف سید عبدالعلی خان را از حکومت هزاره جاغوری معزول و سعید محمد خان
کوهستانیرا بحکومت آنجا مامور فرمود
* ذکر نپذیرفتن مردم ناصری *
( شرائطی را که حضرت والا قرارداد )
واز آنسوی وکلای مردم ناصری که در مزار شریف حاضر گردیده و فرش و ظرف و جامه خواب و نان و آب
از دولت برای ایشان معین شده بود پیش از وصول عریضه قوم مذکور چنانچه گذشت که ایشان وکیل مطلق
اند و هر چه را که بذمه قبول بگذراند در محل اجرا خواهند آورد شرف بار حاصل کرده حضرت والا با ایشان
قرار داده بر عهده قوم ناصر نهاد که از عهده خانوار يك خانه که در سدی ده خانوار باشد بترکمان داده و در محال
قطغن بامر زراعت وفلاحت کماشته بایقی سعادت مبشره همه ساله در مملکت افغانستان از راه چرایش دواب
ومواشی خود رفت و آمد کنند و وکیلان ایشان خوش بختانه اقرار نامه بکار کنان حضور اقدس داده مردم
ناصری ازین قرار داد سرباز زده بگردن قبول ننهادند و از راه بازگشت در موسمی که همیشه میرفتند در بنون و دامان
رفتند و حضرت والا بر آشفته در روز بیست ونهم ماه صفر حکمرانان غزنین و قندهار را فرمان کرد که در هنگام
رو نهادن آن طائفه با سپاه نظامی ولشکر الوسی سدراه ایشان شده اگر قبول شرائط مذکوره را نمودند مانع
از داخل شدن در خاک افغانستان نشوند والا ممانعت نموده نگذارند که بدار اندرون مملکت گذارند چنانچه حکمران
غزنين غلام حسین خان بن کلستانخان هزاره محمد خواجه را با غلام حیدرخان بن قاسم محمدخان هزاره جيتو و صد
سواره کشاده و وسه صدتن سواره و پیاده مردم محمد خواجه و چهار دسته و جيتو امر کرد که آماده بوده در وقت کار
و هنجار ممانعت مردم ناصری شوند و محمد اسمعیل خان حاکم وردك را نیز ارقام نمود که بامر اوه ؛ پیاده مردم
وردک ده توره منزل خدمت دولت شود چنانچه راه بر گرفتن ایشان و سر جویها کشتن حکمران غزنین در موقعش
رقم گشته می آید انشاء الله تعالی و مقارن اینحال چندتن از جپال سکنه چوی و دیو کل که فرارجیال شده بودند


( ٦٦١)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

از راه اثبات نزد سپهسالار غلام حیدر خان حاضر امده جبین ضراعت بخاک اطاعت سودند و از اظهار ایشان که
تا خود در آنجا نرفته نظم و نسق نگذارد اشرار ان کهسار رهسپار اطاعت و انقیاد نخواهند شد در روز غره
ماه ربیع الاول از موضع شنو از عریضه در مزار شریف فرستاده اجازت رفتن از آنجا در علاقه چوکی و دیوگل
خواست که انشاء الله صدور اجازت حضرت والا و رفتن او در آنجا بتوفیقش ثبت خواهد شد و هم درین اوان
منشی دوست محمد خان هروی که بامیرزا غلام حیدر خان برادر زاده اش از خیانتیکه در ضرابخانه هرات کرده
از سبب غبن یکی دو تن محبوس شده بودند وجه ذمه کی خود را بکار کنان پادشاهی رسانیده از زندان خسارت
بامر حضرت والا بیرون گردیده میرزا دوست محمد خان در سلك منشیان حضور اقدس شرف انسلاك یافته میرزا
غلام حیدر خان بمنصب مکتوب نویسی شهزاده آزاده سردار نصر الله خان رجال گردیده مفاخر ومباهی گشت
وهمدرین اثنا سردار محمد سرور خان حکمران سابق غزنین در مزار شریف بدرود جهان کرده منزوکاش
بمسمات جهانتاب بیگم دخترش که باو تمليك شرعی کرده بود از حضور انور مفوض شده دیگر ورثه مرحوم
صیدکور را فرمان بممانعت از تصرف صادر گردید. امر شد که مزاحم مخدره مستوره مذکوره نشوید
ومقارن اینحال محمد تقی نامی از ترکان تبریز که سی هزار تومان بقرار اظهار خود او كيا كبك و پنجاه هزار روپیه کابلی
باشد از وجوه دولتی ایران از درکات تحصیل ابواب جمع خود تلف کرده و از راه فرار شرفیاب دربار محاسن
مدار ایندولت شده و حضرت والایش از عطای دو صد روپیه زاد راه اورا نواخته امر فرموده بود که براه
پشاور از مملکت افغانستان بیرون رفته از آنجا در هر ولایت که بخواهد برود و او که ملجا و مناصی بجز ازین
در گاه برای خویش نداشت دوباره شرف اندوز حضور سعادت دستور شهزاده نیا مکان سردار حبیب الله خان
شده او نیز باقتضای امر حضرت والا پنجاه روپیه کرایه راه عنایت فرموده بصحابت وحفاظت سواره نظام در
پشاورش فرستاده از مملکت بیرون نمود و مقارن اینحال حاجی ریحان خان نامی از حضور اقدس بخطاب مستطاب
حاجی باشی حجاج ترکستان مخاطب گشت تا بواسطه او خط راه داری دولتی گرفته وزاد وراحله سفر هريك
که کامل نباشد او آماده کرده در ذهاب وایاب متوجه ساز و برك سفر همکنان باشد که از بی بدی در اضطراب
نیفتاده عسرت و پریشانی نکشند و از بروز اکثر حجاج ترکستان داخله و خارجه وغيره بلحاظ ترفه حال وفراغت
بال از راه کابل رهسپار آمد و رفت بیت الله الحرام گشته مناسك حج بجا می آورند وضرر و آسیبی ندیده مبالغ گزافی
از دولت وابراز (١) ملت بایشان مرحمت و عنایت میشود که ازینگونه عطیات دعای زهاد و عباد وحجاج در حق
ایندولت عليه وملت نجيبه همواره باوج اجابت متصاعد خواهد بود انشاء الله تعالى و در خلال این احوال بروز
دهم ماه ربیع الاول حضرت پادشاه سیاست آگاه مبلغ چهل و نه هزار و پانصد و شانزده روپیه کابلی و چهل فلوس
ازينج يك مواجب نهصد و بیست و یکتن سواران کشاده هرات که در اوقات بغی و تمرد سردار محمد اسحق خان
بامر هوا خواهان دولت مأمور خدمت و حفاظت اند خود شده و از رفتن در انجا سر باز زده بودند زجراً نقص
فرموده امر کاسن نمود وازجمله مواجب یکصد و نود و دوتن سواره که در حدود قرنقو از مضافات اند خود
مردم خدمت گذاری بتقدیم رسانیده واکثر مقتول و مجروح شده بودند ازین تنقیص مواجب معاف گردیدند
و هم در خلال اینحال میرزا عبدالله نامی که مسکن ومقامش معلوم نبود جریده جرمی آکنده از مکتوبات جعلی
با خود برداشته و بکم نویسنده میرزا محمد نبی خان در بروا بالقاً ولعاً ببعضی از اعیان و بازیانگان درگاه عالم پناه که
باشمیر معاندت داشت برخود نهاده از مستحفظین طرق و بنادر خود را بیدرحمت پرستی بگذرانیده باشد کدام يك
از مستحفظین راه از نام او و خریطه مکتوبات که بمهر دولتی با خود داشت پس از غور او و مرووش بجانب ایران
بحضرت والا آگهی داده از غیض میرزا محمد نبی خان در گرفتار عتاب وعقاب پادشاهی گردد اما آن مفسد مکیدت
خو و کافر کله کو در علاقه مرغاب گرفتار دست سرحد داران شده ایشان در هرات نزد قاضی سعد الدینخانش
فرستادند و در نزد او نیز خود را خادم در گفته حقیقت را نهفت و حکمران هرات اور انگاه داشته از اظهارش
برای دبیر پیشگاهانه معلوم کرد که گفتارش خلاف حقیقت است پس محبوس و گرفتارش ساخته اورا با ناظر

(حاشیه)
فوت سردار
محمد سرور
خان

(۱) ابراز
نیکان

ذكر
کسر و تنقيص
تنخواه بعضی
از سواران
کشاده هرات

شرح مکیدت
میرزا عبدالله
نام


( ٦٦٢ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
فوت میر اسمعیل خان هران
ابتدای مامور شدن حاکم در غور
فوت حکمران جلال آباد
مقرری پیرشاه بحکومت آقچه
یوسف علی نامی که مجرم دولت بود بصحابت و حفاظت یار محمد خان اسحق زائی وفضل احمد خان و حسین قلیخان افشار ومحمد يوسفخان بارك زائی از هرات همیدون را در مزار شریف بحضور اقدس فرستاد و پس از وصول در انجا میرزا عبدالله بمكافات كردارش سزایافته ناطر یوسف قلیخان داخل زندان محرمان شد و مطابق این ایام پیانه عمر میر اسمعیلخان هروی حاکم بامیان لب بريز كشته از جهان بدار جاودان رفت و مقارن اینحال در روز عرفهاء ربیع الثانی سید عبادالله وسید رحمت الله وسيد عبدالعزيز وسيد شهسوار وسيد محمد على نامان از حضور دانش ظهور حضرت والا براه خفا مأمور وقايع نگارى عشق آباد و چار جوی متعلقه دولت روس گردیده هر واحدی را در ماه بیست روپیه تنخواه تعیین گشت و همچنین نصر الله خوانچه بن قلیچ خان اندخودی بی آنکه مأمورین مذکورین بدانند بوقایع نگاری خفيه مرو وعشق آباد وسرخس و چار جوی سرافراز گردید تا یکی از حالت دیگر باخبر نبوده هرچه نگارند سوانح اتفاقيه متساويه را کار گذاران حضور موثق دانسته موضوع فشارند و وقایع مختلف فيها را مستدرك دانند و همدرین روز برای سید عطا خان و باباخان نامان که از طرف سید حسن نام میرآب اندخود بوقایع نگاری چار جوی واور گنج قیام و اقدام داشتند وجهت ملاجان ومحمد شریف نامان که از جانب مراد نام نایب حاکم اندخود مأمور واقعه نگاری مرو بودند از حضور انور والا ماه بیست روپیه تنخواه مقرر گشت و مقارن اینحال محمد علم خان نامی با دویست تن پیاده نظام وسه تن سواره بامر حکمران هرات راه حکومت جانب غور بر گرفته بکین قاضی و دو تن مفتی نیز جهت فیصله مرافعات شرعيه با او همعنان گشت و دستورالعمل ماليات ووجوهات وفروعات آنجا را چون جديد عمل ودخل میشد و هنوز چنانچه باید ثبت دیوان سلطنت نشده بود میرزا جیلانی خان سر دفتر هرات نگار وبأو داده نقلش را ارسال حضور انور نموده منظور نظر فیض گستر گشت و مقارن اینحال از عریضه سپهسالار غلام حیدر خان که استدعای اجازت حرکتش را از شنو از چنانچه گذشت کرده بود که از انجا در موضع چوکی و دیو گل رفته کار آن نواحی را راست کند حضرت والا را آگهی دست داده اجازت حرکت مرحمت فرمود چنانچه مشار الیه از شینوار حرکت کرده در روز بیست و دوم ماه ربیع الثانی وارد کتر شده در روز بیست و پنجم ماه مذکور بیست و پنجتن را که از بلوائیان فوج مقيم كتر چنانچه گذشت گرفتار کرده و آتش فتنه را خاموش نموده بود بازنجیر کابل کابل ساخت و همدرین ایام داد محمد خان حکمران جلال آباد را از اجل موعود جریده حیات در پیچیده برحمت حق واصل گشت وحضرت والا شهزاده بیدار بخت سردار حبیب الله خان را از مزار شریف فرمان کرد که اگر سردار شاد محمد خان از پیری ضعیف و ناتوان نشده باشد و کار حکومت را اجرا بتواند مأمور فرماید و شهزاده خادم پرور فیض گستر او را طلب حضور مرحمت ظهور خویش نموده چون او اظهار توانا بودن را در خدمت دولت کرده بعرض رسانید که راه خدمت دین ودولت را در حالت توانائی و ناتوانی پیمودن سرمایه امانی و آمال بود است شهزاده اش بحکومت جلال آباد سر افراز وممتاز فرموده نيك بنواخت و همدرین اوان بركة نور محمد خان افسر فوج پیاده لبو گردی که از سبب اسیری موقوف نوکری شده بود قرار اختیار کرده عیال و اطفالش بامر حضرت والا در کابل آمده از دولت مصارف مؤنت ایشان مقرر و معین گشت تا بعسرت روز بسر نبرند و در خلال این احوال بروز دهم ماه جمادی الاول محمد شاه خان از حضور فیض گنجور حضرت والا بحکومت آقچه سر افراز گردیده میرزا عبد العزيز خان نويسنده سابق منگجگچك كه سردار محمد اسحق خانش چنانچه گذشت از سبب هواخواه بودن او نسبت بدولت محبوس کرده بود بسر دفتری میمنه ممتاز گشت و از آنسوی مردم صافی و دیوگلی که سر فتنه جنبانیده بودند از ورود سپهسالار غلام حیدر خان در کتر که آنجا بشرح رفت آگاه گشته از بیم جان راه انابت بر گرفته از در اطاعت نزد سپهسالار حاضر آمده جبین ضراعت بخاك معذرت سوده عفو تقصیر خواستند واو همه را عفو نموده و از تسلیات شافيه دل بجای آورده باندازه توان واستعداد مالیات دیوانی را بر عهده ایشان نهاده و امر کرد که به مال وضابط جلال آباد برسانند و ایشان انگشت منت


(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

پی در پی قبول نهاده مطیع ومنقاد شدند ومقارن اینحال مردم میمند کوه وملک زمان عیسی خیل از راه معاونت مقابله مردم
ملک غیرت نام که صفدر خان ناوکی وملک موسی ومدثر نامان باغوا واشقای مردم خارجه باو طرح منازعه میمند کوه
ومقاتله انداخته بودند یورش برده قلاع ملک موسی را متصرف شده وآتش زده همه را بسوختند واز وقوع
این امر هواخواهان ملک موسی ومدثر هم باملک غیرت متحد گردیده باتفاق نزد سپهسالار غلام حیدر خان
حاضر شده خواهش آن کردند که ملک غیرت بوزرگی وسرخیلی ایشان مفاخر ومباهی تردد و سپهسالار مسئول
ایشانرا بکوش قبول جاداده نام زدئی مردم میمند کوه وقومش را براو نهاده همه را خرم وخرسند ساخت
ومقارن اینحال فرستاده محمد شریف خان وصاحبزاده محمد سعید خان وملک خالا خان که چندی قبل ازین
نیز چنانچه گذشت کش فرستاده از سپهسالار برای سرزنش وگوشمال همراهان جندول معاونت خواسته وجواب
معقول شنیده بودند دوباره نزد سپهسالار آمده خواهش اجرای تقاضای اول ایشانرا نمود و او عریضه ننگار
حضور اقدس والا شده و فرستاده آنان را رخصت باز گشت داده وعده کمک دادنرا بصدور امر والا نهاد
و حضرت والا ازین عریضه سپهسالار بیامش در روز چهاردهم ماه جمادی الاول بنگار فرمود که تا مردم از
طاقیکه در دله دارند بیرون از دروغ سخنی بر زبان رانده واز اول تا کنون راه راست هرگز نه پیوده اند که
یقین بگفتار ایشان حاصل شود وقراری در امور روزگار ایشان نهاده آید پس سزاوار آنست که کار ایشانرا
بخود ایشان وا گذاشته در نیک وبد کردار ایشان کار کنان دولت مداخله نکنند تا پاداش گفتار وکردار
ساقط از اعتبار خود را دیده جزای افعال واعمال خویش در یابند چنانچه بمضمون ارباب الدول مقیم مون
چنین شد که حضرت والا فرمود ونوشته ورقه روان انگلیس باجور را متصرف گشت و در خلال این
اختلال مردم میمند پلکونك (۱) روسی وارد شاجل رود جیحون شده خواست که نهری برای مردم تراكية (۱) پلكونك
سکنه علاقه کرکی در اراضی متعلقه افغانستان احداث وجاری نماید و آقا جان خان رساله دار که در سرحد منصب است
اقامت حفا ظت داشت همت بر ممانعت کاشته نگذاشت که جوی جدید حفر کنند وپس از منع کردن اوازهم نام
خویش پهلو تهی کرده در وقتیکه از جانب دولت مسئول گشت از احداث و حفر نمودن جوی جدید انکار
کرده در مقام گفت وشنید اظهار نمود که برای گردشی دران صحرا پا نهاده دیگر مدعا نداشته است و این
امر از عریضه واقعه ننگار آن حدود بمسامع فیض مجمع حضرت والا رسیده در روز بیست وهفتم ماه جمادی
الاول كرنيل ولی احمد خان سفیر مقیم کلکته را فرمان کرد که ازین ماجرا وزرای کشور هند را آگاه کند
تا از سفیر دولت انگلیس ومقیم پطر زبورغ را خبر داده کار گذاران دولت روس را از ین گونہ اقدامات
باز دارد که مبادا فتنه حادث شده جنجالت بار آرد وهم مقارن اینحال از عریضه وقایع نگار مشهد مقدس
بكوش صدق نیوش حضرت والا رسید که میرزا رمضانعلی نامی از مردم قندهار ملازمت وخدمت دولت روس
را اختیار کرده بعزم جاسوسی رهسپار اندرون مملکت افغانستان شده است که طرق وشوارع وجبال وسهول
افغانستا نرا با شرح حال مردم سکنه اش معلوم کرده باز گردد ومفهوم کار گذاران دولت روس کند وحضرت
والا در روز ششم ماه جمادی الثانی تمامت سرحد داران مملکت ذی دیانت را ارقام واعلام فرمود که جاسوس
مذکور از راه مداخله در خاک افغانستان عبور نکند .
ذکر تمرد ورزیدن ومکافات
کردار خویش رسیدن هزاره شیخعلی
ومقارن اینحال مردم هزاره شیخعلی که از سبب گرفتار شدن چند خانوار سادات نکوهیده کردار ایشان
که از پیش نام بنام بشرح رفت از دولت آزرده دل ورنجیده خاطر شده بودند ودرمیان خود که نصف شیعی

کر بغاوت
هزاره شیخ
علی


(٦٦٤)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
مذهب و آقاخان محلاتی (۱) مشرب ویحیی سی و حقق مذهب بودند در باب سیدان مذکوره وامر دیگر که دربین
قومی اتفاق افتاد از در مخالفت باهم در آویخته وعبدالله خان حاکم ایشان بدفع نزاع برخاسته خواست که جانبین
را زجر وتوبیخی نموده باصلاح آرد وجرم زیاد چون بارگران برعهدهٔ ایشان نهاد محصلان برای حصول وجه
جریمه گماشت و آن طایفه وحشی صفت که خرد حسابی نداشتند که عریضه بکار حضور شهریار تاج دار شده
عفو تقصیر میخواستند وشاید که پادشاه بجرم بخش خطا پوش باندازه توان باری بدوش ایشان می نهاد ابترا
نکرده از جهالت طریق ضلالت پیش گرفته راه نورد بغی وطغیان شدند و محصلان حاکم را جواب داده روی
ستیز بسوی اقامتگاه عبدالله خان نهاده با او وسید باشی محمد کبیر خان وغلامه دار اینکه درخت نزاعش بود
در آویخته ایشانرا از پیش برداشته در قلعهٔ اقامت گاهش در آورده متحصن ساختند وسید جعفر خان حاکم غوری
آگاه گردیده نود تن پیاده مسلح بسلاح ملکی از مردم طایفه نك پی هزاره از راه نصرت ومعاونت عبدالله
خان حاکم در شب سه شنبه چهار دهم ماه جمادی الثانی در موضع ناله ويرشك رسانیده در اندرون قلعه که حاکم
مذکور متحصن بود جای گزید و این فتنه از عریضه حاکم مذکور بگوش راست نیوش حضرت والا رسیده
در روز یازدهم ماه مذکور یکفوج پیاده ویکفوج سواره از سپاه نظام مقیم مزار شریف را با توپخانه
بتنبیه میر آن قوم شریر گماشت وهم عبدالرحیم بيك وحبيب الله بيك وغيره بزرگان سكنه علاقه کیمرد را
با عبدالقدوس خان حاکم دو آب وسید جعفر خان حاکم غوری که هنوز از شامل شدن در جنك حضرت والا را
آگهی دست نداده بود ومحمد سرور خان حاکم خنجانرا فرمان فرستاده امر کرد که با ایل واحتشام مردم سکنهٔ محال
مذکوره راه سرزنش آن قوم بدمنش بر گرفته بمرافقی عرصه تا مارقیل از وصول لشکر و توپخانه که از مزار شریف
رهسپار آنجا گردیده اند خود را بعبدالله خان رسانیده اشرار بدکردار را با زدور افزار کننده سازند وایشان بتهیه
لشکر پرداخته هنوز نرهسپار منزل مقصود نشده بودند که یکی از نوکران محمد سرور خان حاکم خنجان که جهت
خدمات دولتی در موضع دوشی اقامت داشت بامر او پیشتر از دیگران با سه صدتن از مردم آنجا و بقییهٔ مردم نيك
پی روی شتاب بسرعت سحاب بجانب هزاره شیخعلی نهاده از کژه راه بریغوله حمله کرده و اشرار پای ثبات
فشرده خادمان دولت را از پیش برداشته مغلوب و منهزم ساختند و ا كثر از اسبان والاغهای (۲) سواری و بارگیر
ایشان را با اسباب و سامانی که با خود داشتند متصرف شده غارت کردند و پس ازین واقعه آن قوم شوم عریضه
بحضور اقدس والا فرستاده بقلم مغالطه از دم مکایده (۳) نگار دادند که ما در بین خود نزاع قومی داشتیم و در او
بایکدیگر امر و نواهی سلطنت هیچ الم و امتناعی بروی روز نیاورده حاکم ما را متهم ساخته ناچار بمالو در آویختیم و اينك اميد
عفو تقصیر داریم که حضرت پادشاه جرم بخش عذر پذیر قلم عفو برجریدهٔ اعمال ما کشیده بمراحم ملوکانه دل
جوای آرند و حضرت والا ازین عریضه و امندنای آنها عبدالله خان را که گرفتار تنگنای محاصره بود فرمان
عزل فرستاده و بزرگان اشرار را نیل از زدگی قوم مخیل فرموده سید جعفر خان حاکم غوری را فرمان کرد که
عبدالله خان حاکم و آحاد رعایای هزاره شیخعلی را که تا اینوقت درمیان قوم نام زدگی داشتند با خود در مزار
شریف آورد که بحضور نيك و بد جانبین سنجیده و مزایم تحقیقات مجرای آورده شود تا هر کدام که آلوده
بعصیان باشد باندازه گناه سزا داده آید اما اشرار نکوهیده کردار قبل از رنو وصول افکندن این منشور چون
خود را از کثرت جنایت و خطا سزاوار عفو وترحم پادشاه نمیدانستند تن بمرك داده رويستيز نهادند وباتبعهٔ
محمد سرور خان حاکم خنجان وسید یحیی خان حاکم غوری وغيره که بامر حضرت والا از راه تنبیه وتهدید
اهل طغیان ویاری و مدد کاری عبدالله خان وارد آنجا شده بودند بمقاتله ومحاربه گرائیدند وحضرت والا
از شنیدن اینخبر بر آشفته سراج الدرخان حاکم اندرآب را فرمان کرد که بالشکر الومی آنجا بسرعت وشتاب راه
تدمیر گروه شریر هزاره شیخعلی بر گیرد وهم سپاه نظامی که در دره غوری مقام داشت بفرمانیکه از حضور انور
شرف صدور یافت حرکت کرده جانب هزاره شیخعلی رهسپار شد و هم جنرال کتال خانرا که بافوج پیاده غزنوی
در خان آباد اقامت داشت فرمان رفت که راه سرزنش جانب هزاره بدکنش مذکور بر گیرد چنانچه وصول

(۱) محلات نام قریه از مضافات شهر قم ایران است که در ٨-٩ منزلی جانب جنوب طهران واقع است
(۲) الاغ دراز گوش
(۳) مکایده فریب کردن


(٦٦٥)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
عساکر فیروزی مآثر در آنجا واستيصال آنقوم فساد پیشه عناد اندیشه در بخش مرقوم میگردد انشاءالله ومقدر روز پانزدهم مذکور ماه جمادی الثانی که از مزار شریف سپاه کینه خواه بظاهر افندمیر هزارهٔ شیخعلی بر گرفت شهزاده آزاده گردون وساده سردار حبیب الله خان بفرمانیکه از عریضهٔ خودش از حضور اقدس بنام سعادت فرجام او شرف نفاذ وعن اصدار یافته بود محمد اکبر خان بن غلام محمد خان را بمنصب كرنيل ومحمد جعفر خان عم او را بمنصب کپدانی وغلام رضا خان نوادهٔ گلستان خان وكلب حسین خان بن شاه حسین خان هزارهٔ محمد خواجه ومحمد زمانخان بن تاج محمد خان هزارهٔ چهار دسته وغلام حیدر خان ولد حسن خان وقنبر علیخان بن سلیمانخان هزارهٔ جیغتو واحمد علیخان بن مصطفی خان زرك زاد كان طوائف سه گانهٔ هزارهٔ غزنین را بفوج پیادهٔ قزلباش که از طوائف مزبوره بامر والا وانداز قومی در سلك افواج نظام شرف انتظام یافته بود بمنصب کپدانی مفتخر فرموده ششن از ملك زادكان هر سه طائفه را از عطای منصب صوبه داری سرافراز نموده و از جمله یکتنی را بمنصب صارجمى ومیرزا یوسف علیخان را بمنصب میجری مفاخر ومباهی ساخته همه را بنواخت

( ذكر شراوت مفسدين منگل )
( وشرح مواجب خدمهٔ سردار محمد ایوبخان )
در خلال احوال مذکوره چند تن از دزدان قوم منگل وتاجران قوم احمد زائی که از راه نجارت در پشاور میرفتند تاخته وامتن از احمد زائیان را بخاك هلاک انداخته یازده تن را مجروح ساخته ودوازده هزار روپیه نقد ودیگر اجناس وسامان سفر ولباس همه را غارت کردند و از منگلیان یکتن مقتول و یکتن زخمدار کشته دیگر آسیبی ندیدند و چون در جبال دشوار گذر سرحد مسکن دارند وهم شناخته نشدند از طرف حکومت نیز مأخوذ نگردیدند ومقارن اینحال عریضهٔ وقایع نگار کشور هند که باهل دیوان دولت انگلیس طرح رفاقت داشت واز احوال آنولا بحضور انور می نگاشت وهم بحال شصت وهفت تن از خدمهٔ سردار محمد ایوب خان را بصنعت عکس گیری بدست آورده بامواجب هر کدام که نام بنام از دولت انگلیس می برد بحضور اقدس فرستاد حضرت والا را آگهی دست داد که میر اکبر خان میدانی ومیر حیدر خان ویار محمد خان کاکری ساعت ساز ماه ده روپیه ولاله غلام جان سپاهی قندهاری ماه صد روپیه بهرام خان تکابی ومحمد خان سپاهی هريك پانزده روپیه محمدا کرم خان پانزده روپیه ملا محمد بن بهرام خان تکابی ده روپیه خواجه سیف الدینخان از مردم چهاردهی کابل بیست روپیه میربچه خان کوهستانی یکصد وبیست روپیه و ازین مواجب ماهانه او بنا برعنادی که باخوشدلان لونی ناب داشت واو پرخاش کرده بود کاسته بکمتر از مقرری بوی داده میشد عطا محمد خان سیقانی پانزده روپیه امان الله خان برادر جاوان تاج محمد خان که منصب پیشخدمتی سردار محمد ایوبخان داشت هفتاد روپیه نائب غلام حیدر خان خواهرزاده سپهسالار حسینعلیخان از خود او مواجب گرفته از دولت مقرری نداشت محمد عالم خان بن جان محمد خان لقمانی چهل روپیه پیر محمد خان نوکر سردار امیر محمد خان وامين الله خان برادر زادهٔ تاج محمد خان بن معاذالله خان هريك هفتاد روپیه قاضی نورالدینخان برادرزاده قاضی عبدالرحمن خان خانعلوم افغانستان صد روپیه برادر خسر سردار محمد ایوبخان شصت روپیه سردار محمد خان محمد زائی از سرداران کابل هشتاد روپیه محمد یوسف خان بن صفدر علیخان برادر سپهسالار حسین علیخان شصت روپیه محمد شریف خان خسر زاده جنرال تاج محمد خان شصت روپیه خود جنرال مذکور هفت صد روپیه شیر محمد خان برادر امیر محمد خان خسر زاده سردار محمد ایوبخان صد روپیه مبین خان ترکی سی روپیه محمد عالم خان کپدان از مردم قندهار هیجده روپیه آصف خان برادر بهاء الدین خان میدانی بیست روپیه امیر محمد خان خسر سردار محمد ایوبخان نهصد روپیه عبدالخالق خان پسر عبدالقادر خان ضیاء دوصد و بیست روپیه سردار شیر محمد خان از سرداران کابل هشتصد روپیه یار محمد خان سپاهی پانزده روپیه عبدالله خان قند هاری چهارده روپیه عبدالحکیم خان برادر گل علم خان بیست روپیه ابراهیم خان قوم وردك بیست روپیه رؤف خان برادر غلام غوث خان بیست روپیه جنرال تاج محمد خان بن میرآخور علی محمد خان صد روپیه الله بخش نام نوکر بکی

منصب دادن شهزاده حبیب الله خان بزرك زاد كان فوج پیاده قزلباشیرا

شرح مواجب خدمهٔ سردار محمد ایوب خان که از دولت انگلیس برای ایشان معین شده بود


(٦٦٦)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
از انگلیسان که محافظ و نگران حال سردار محمد ایوبخان بود تمثالش در آینه عکس آمده خوشدلخان لوی ناب
یکهزار و پنجاه روپیه پسر سردار شیر محمد خان و جان محمد خان کندان قندهاری هریک بیست روپیه کل محمد
خان برادر محمد عالم خان بن محمد خان چهل روپیه سکندر خان برادر خوشدل خان لوی ناب پیشخدمت سردار
محمد ایوبخان هفتاد روپیه کپتان کاردن نام انگلیسی که صورتش در عکس آمده از خدمه سردار محمد ایوبخان
نبوده شاه محمد خان صندوقدار سردار محمد ایوبخان سه صد روپیه ايشيك آقاسی محمد اکبرخان عمزادۀ لوی ناب
خوشدل خان یکصد و بیست روپیه سردار فتح محمد خان نهصد و پنجاه روپیه پسرش بایدر خویش بهمین مواجب
شريك بود خيرالله خان كرنيل ارقوم وردك سى روپيه سپهسالار حسین علیخان هفتصد روپیه جنرال میر فقیر
خان پنجاه روپیه عبدالوهابخان قاپرچی شصت روپیه کرنیل امیر محمد خان کاکری چهل روپیه میرزا غلام غوث
خان پنجاه روپیه دوتن پسران حسین علیخان سپهسالار هر يك صد روپيه و يكتن نوكر او بیست روپیه جنرال
ولی محمد خان وردك صدروپیه حیدر خان لاله سردار محمد ایوبخان شصت روپیه ارسلاح خان تکابی بیست
روپیه کل محمد خان فوفل زائی صدروپیه میر افضل خان سپاهی قندهاری سیزده روپیه محمد عمر خان سپاهی
قندهاری هجده روپیه خالوی میردلر محمد ایوبخان که ارقوم نمیشده بود از نفوذ سردار موصوف ماهی صد روپیه
مواجب داشت محمد میرخان کاکری سی روپیه محمد اکرم خان برادر خوشدل خان لوی ناب وسلطان محمدخان
قندهاری نوکر محمد اکرم خان بن سردار فقیر محمد خان مرحوم و محمد افضل خان قندهاری هر يك صد روپیه
سلطان محمد خان اسحق زائی چهل و پنج روپیه مجموع نخواه و چهار تن از نوکران سردار محمد ایوبخان در ماهی هشت
هزار و هفتاد و سه روپیۀ چهره شاهی انگلیسی غیر از مواجب خود سردار مذکور که از پیش بشرح رفت از دولت
برطانية عظمی میبرند و حکمی که در بارۀ بازماندگان اسامی مذکورین در افغانستان بودند از حضور اقدس شرف نفاذ
یافت در محاش رقم خواهد شد انشاء الله تعالی وعکس ایشانرا که از هند بحضور اقدس رسیده بود بکارکنان حضور
سپرده نگاهداشت و مقارن اینحال از عریضه واستدعای محمد ایوبخان بن امین الدوله خان نبیره شجاع الدوله خان
قاتل شاه شجاع مرحوم بمسامع فيض مجمع حضرت والا رسید که از پدر خود ناراضی و پریشان حالست اجازت
مراجعت در کابل برایش مرحمت شود و حضرت والا در روز شانزدهم ماه جمادی الثانی برای او ننگار فرمود که
دامن دولت انگلیس را عروة الوثقای امانی و آمالش دانسته محکم بگیرد که از دامن دولت افغانستان وسیع و طویل
تر است و پس ازین بکار کذاران حضور اقدس باب سوال و جواب مسدود نموده جسارت در عریضه فرستادن
و کتابت نکند و همدر روز شانزدهم مذکور ماه مزبور امپراتور والا را که در روز بیست و هفتم ماه گذشته
در باب پلكونك رومی بنام سفیر افغانستان شرف نفاذ یافته و او بقارن سکرتر از رقیمۀ حضرت والا خبر داده
بود شهزادۀ روس از راه سیاحت وارد کلکته شده ویسرای کشور هند باستقبال او در ایستگاه ریل تشریف
برده مکتوب حضرت والا را که از فارسی بانگلیسی ترجمه کرده و با خود داشت باو وا نموده وی بکار گذاران
دولت خود از خود سری و بیهوده گردی پلكونك مذکور خبر داده ایشان ممامت سرحدداران دولت خویش را
مانع از مداخلت در خاك افغانستان شدند که دیگر مرتکب اموریکه دولت مسئول گردد نشوند ومقارن اینحال
از تغییر میرزا فقیر محمد خان سررشته دار داکخانه اسلامیه پشاور میر محمد علیخان از نیا بر و احفاد میر محمد ابراهیم
مشرف که شرح حالش در جلد اول متضاعيف وقایع عهد سلطنت تیمورشاه سدوزائی گذشت از حضور انور
صدور امر مأمور سررشته داری پست خانه مذکور شد و همدرین هنگام روز بیستم ماه جمادی الثانی حکم اقدس درباب
والا درباب بازماندگان خدمۀ سردار محمد ایوبخان که از پیش نام بنام با مبلغ مواجب که از دولت انگلیس داشتند بشرح رفت
بنام نائب میر سلطان خان کوتوال کابل شرف نفاذ یافت که از روی تحقیق و مطابق واقع منازل و مواطن تمامت
خدمه سردار محمد منسوبان و بازماندگان ایشان را جسته و یافته در هرجا که باشند البته عيال واطفال ومال ومنال نيز از بعضی
ایوب خان آنها در نزد برخی از ایشان خواهد بود که چون معاند و بدخواه دولتند میباید کرفتار وضبط شوند تاراه مكاتبه
ومراودۀ حاشین مسدود گردیده فتنه بار نیارد و میرشب مذکور این حکم حضرت والا را چون ذات اقدس در ترکستان


( ٦٦٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ
و بمزار شریف تشریف داشت سند جوی و تعدی خویش ساخته و دام شر بدرجی اثر چارکان انداخته هر فقیری را
گرفتار زندان عقاب نموده و اخراج المملکت و ضبط کرد و تا امروز که از جلوس میمنت مأنوس پادشاه ترقی خواه
معارف آگاه اعليحضرت سراج الملة والدين والا دوازده سال و ده ماه و پانزده روز بعشرت ومسرت و کامرانی
وفرمان روائی و داددهی و خادم نوازی و عدالت طرازی بسر رفته است اکثر از خادمان سردار والا تبار (۱) مسکن
محمد ایوبخان وغیره که در ایران و پنجاب وهندوستان راه معاودت ایدولت سپرده روز بدخواهی ببر می برند اثر فصلی جائی
مراحم واشفاق این پادشاه جرم بخش خطاپوش بمراجعت وطن اصلی ومسکن فعلی (۱) خود افتخار حاصل کرده که انسان
هرکدام بمناصب ارجمند وخدمات برومند وتخواه وافر وبهره متکاثری متلذذ و کامیاب گشته اند چنانچه روز برای زیست
بروز عزت واحترام یافته و مرام نایل گردیده براوج اکرام ارتقا می یابند که انشاالله شرح حال هريك و پايه خود در آنجا
افتخار حاصل کرده اش از طرف دولت در جلد چهارم این کتاب استکتاب (۲) خواهد پذیرفت ومقارن احوال اقامت نماید
(۲)استکتاب
مذکوره ملا درويش محمد نام کابلی از حضور انور والا جهت فروش پوست قره کل مأمور بخارا شده یعنی نوشتن
در آنجا برفت و بامر مزبور مواظب گشت .
و ذکر تمرد مردم چار صده و اموریکه
( باعث طغیان آن نکوهیده جویان شد )
وهمدرین هنگام سهراب بيك وملا عيسى بتمان از بزرگان مردم چارصده بی صدور امری از مزار شريف
گریخته از حضور اقدس حکمران هرات را فرمان رفت که در دم بی را دست گیر کرده باغل وزنجیر ارسال
حضور انور نماید واو محمد علم خان بارک زائی ومحمد امیر خان افشار را با سواران گشاده ایشان که یکصد و بیست
سوار میشدند از راه گرفتن آبدوشن کندل کر ها ما قبل از وصول این سواران ملا عیسی را حاکم سرپل
گرفتار ساخته سهراب بيك از گرفتار شدن او دل از دست داده با نوزد بيك كه خادم دولت بود از راه
انابت وارد میمنه شده از آنجا بامید شفاعت او راه مزار شریف بر گرفته هنوز شرف بار و يمن دیدار حضرت
والا را حاصل نکرده بود که حاکم سرپل شانزده تن از سواران نظام را در چیچران نزد صد باشی عبدالعزیز
خان فرستاده سیزده تن از یاران سهراب بيك مذكور را که رفقای ملا عیسی نیز بودند گرفتار نموده و در
سرپل آورده در زندانیکه ملا عیسی بود جای داد و در اثنای این گرفت و گذار حسن بهادر هزاره قلعه نو
بدرود جهان کرده حضرت والا طبل و علم وسوار گشاده اش را به پسر بزرگ او تفویض نموده از مرگ
پدرش دل بجای آورد و او را نواخته محمد اسمعیل خان برادر سردار انبیاء خانرا از جهت فيصله حساب
حکومتش که در موضع قایماره حاکم بود تغییر داده بامر کرد که در هرات رفته تداخل دیوان محاسباتش را بپای
برده از آنسوی حاکم سرپل که در گرفتار کردن بزرگان مردم چارصده چیره دست شده بود مکتوبی
بسيد قاسم خان حاکم ماق وچار صده فرستاده پیام داد که شریف و فاضل ومخزن بتمان وغيره کسانپرا
که باملا عیسی وسهراب بيك درنيك وبد افعال انفاق و شركتند گرفتار ساخته در سر پل بفرستد
تا رهسپار مزار شریف شوند واز قفای این مکتوب محمد اکبر خان پسر خود را نیز باچند سوار
نظامی مأمور کرد که اسامی مذکوره را با اشرار طائفه رضا سر که باغوای ایشيك آقاسى حيت محمد و غنيمت بيك
و ملا سهراب و شرف الدین وموسی و مخزن بيك بتكمان چار صده چندی قبل ازین باچهار تن از محصلان دولتی
که مشغول تحصيل وجوه ماليات وغيره بودند در آویخته هر چهار تن را گرفتار ساخته و سرطغیان افراشته
محبوس دست حاکم مذکور شده و از پتواسطه ملاعیسی وسهراب بيك كه از پیش بشرح رفت از مزار شریف
گریخته بودند همه را با عیال و اطفال ایشان از آنجا کوچ داده جانب سرپل رهسپار سازد خلاصه پس از وصول
فرستادگان حاکم سرپل و پدرش نزد سید قاسم خان حاکم ماق وچار صده خواستند که اسامی مزبوره را جانب
سرپل حل ونقل دهند ازین معنی مردم طائفه زی هند و وزضا سر سر فتنه جنبانیده باسید قاسم خان حاكم وسواران

ذکر بغاوت
مردم چار
صده

فوت حسن
بهادر هزاره


(٦٦٨)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
فرستاده حاکم سرپل و پسرش در آویخته خون حاکم مذکور را با دوتن از سواران مزبور بخاک هلاك ریختند
و گرفتاران را که طلب سرپل شده بودند از بندان بر آورده بمد اصف مردم ساق الیریم جان جانب دره فلاخر
ونجی در دره خرنج کوچ داده پناه گزیدند و از صدور اینواقعه محمد امیر خان افشار ومحمد امینخان که با یکصد
و بیست سوار چنانچه گذشت از هرات بعزم گرفتار ساختن سهراب بيك وملا عیسی رهسپار شده و در موضع
اوبه درنك کرده بودند بامر حکمران هرات وسیع الاثر فرامرز خان راه تدبیر گرفته شریر مردم چار صده
بر گرفتند و مقارن اینحال آخند زاده فقیر محمد خان حاکم چخانسور که بفرمان طلب شرف اندوز پیشگاه حضور
اقدس شده بود رخصت مراجعت یافته و حضرت والایش در باب حفاظت سرحد سیستان و زیست و گذرانش
با کار گذاران دولت ایران بزبان مبارك تعلیم وتلقینی چند فرموده ودستور العمل سرحدداری و حکومت را
مکتوباً نیز بوی مرحمت نموده امر کرد که از راه هرات مرحله پیمای چخانسور شود چنانچه بر طبق امر والا
از مزار شریف راه بر گرفته وارد آنولاشد و بامور مرجوعه خویش مواظب گشت و در خلال اینحال که هوا
خواهان دولت و خادمان امور سلطنت مشغول اطفای نایره اخلال چهارصده و شیخ علی بودند چنانچه گذشت
و تمۀ آن بعد ازین مرقوم خواهد گشت از عریضه وطومار تمام کار سررشته داران اهل دیوان که مواجب همه
ونویسندگان ایشان از سبب نا تمام کار وساختن خلاصه بودجه مملکات معطل با تمام خلاصه شده بود بسمع فیض
مجمع حضرت والا رسید که کار خلاصه را انجام واسندهای اجرای تنخواه ایشانرا کرده اند و حضرت والا در روز
چهارم ماه رجب ارقام فرموده تمامت اهل دیوان را از راه تنبیه و تهدید باین عبارات اندرز آیات اعلام نمود
که طومار و جراید کارنگار کرده و مهر و دستخط نموده گسیل در گاه عالمپناه نموده بودید از ملاحظه ما شرف
گزارش یافته علم اجمالی حاصل شد ولیکن امتحان کار شما محض اظهار و ساختن شکل طومار بمعیار قبولیت
موافقت نمیکند زیرا که بعضی کار خودرا تمام و برخی نزديك انجام و نبذی نا تمام نگار داده بعرض رسانیده اید
و خویش را در باب معطل فرمودن مواجب امسال واجب الترحم والريعايه در حمل اظهار آورده اید بشما بران
لازم آمد که با شما چند کلمه زبان قلم سخن رانده احوال حال شمارا فهمايده از منظورات خویش واقف وآگاه
کنم نه در وقتیکه بافغانستان سه دفتر قرار دادم و تمامت شما داخل کاردفتر بوديد لكننا روبيه در ملك باقيمانده
لكوك ديگر از غبن و خيانت وسرقت شما باید خزانه دولت نگشته در کیسه شخصی شما افتاد والزیم آنکه
مبادا دزدی شما ظاهر شود خلاصه هیچ سال را کامل کرده شیرازه نبستید و هر قدر سعی نمودم وجد وجهيد
بکار بردم که امور دفتر از دست شما منتظم گردد انتظام نپذیرفت پس ناچار آنرا تغییر داده دفاتر را تفریق نهاده
دوباره بنویس شما نمودم و از شما که در هید و حالت سه دفتر بودن و تفریق فرمودن بدست شما دادم اقرار مكتوبى
نیز گرفتم که کارهای کهنه کی را باك ونوى را نظم ونسق دهید و زود از کار گذشته فارغ شده در کار آینده
خلل واقع نسازید که نقصان دولت ومنفعت شما روی کار آید و شما بعرض رساندید که اگر نویسنده بسیار
باشد البته میتوانیم که کار کهنه کی را از خلل پاك ساخته نوی را نظم ونسق نهاده خلاصه بايد مملكت و خرج
آنرا بسازیم و این اظهار شمارا ظاهراً خالی از غرض دانسته نویسنده بسیار زیر دستی هر يك از سر رشته
داران داده شد ومواجب يك سر دفتر ونويسند كانش چنان معين ومقرر گشت که کسی گاهی در افغانستان
اینقدر مواجب از دولت نبرده و همان قدر تنخواهيرا که ميرزا عبدالرزاق خان مستوفی مرحوم با جميع نویسندگانش
داشته بلکه اضافه تر از ان بيك سر دفتر و زیر دهایش دادم که از چندین دفتر و سر کرده ونويسندگان آن لکها
روپیه تنخواه اهل ديوان بقلم آمد واگر چنانچه تنخواه ایشان بادخل مملکت معامله شود ده يك بل ينجيك بالر
رهگذری نصف آن مواجب اهل دیوان خواهد بود و با این پس از تفریق کار وصرف مواجب بسيار نميد
خر کشی که باعث پیش رفت امور وخير ومنفعت جمهور باشد روی روز نیفتاد وزحمت میکشید و کار نمیکند و درین
اثنا که کار تفریق شده کسر و نقصان زیاد از مواجب اهل دیوان بدولت رخ داد از اغوای کسانیکه بتفریق
دفاتر مملکت افغانستان رضا نمیدادند بلکه از اغراض شخصی خویش آرزو و تمنا داشتند که باز بیك مستوفى

نقل منشوری
که از حضور
اقدس بنام
اهل دیوان
شرف صدور
یافت


( ٦٦٩ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
کار دیوان تفویض خود کار نکرده فریفته فریب ایشان شده آنقدر بی باکی وغفلت کردید که بسالها از خلاصه
دخل و خرج مملکت افغانستان نام ونشانی بمیان نیامد واز کارهای گذشته هیچ پاکی حساب ظاهر نگشت
واحذی نگفت که کار یکساله افغانستان پاك شد بآنچه رسد بخلاصه چند ساله الغرض هر قدر شما را نصیحت
کردم سود مندنفتاد و بندم بگوش شما جای نگرفت و روز بروز غفلت واهمال را زیاده برزیاده عادت خود
قرار داده بپای دیدن وبازار رفتن وحمام کردن وخویش وقوم را بباز دید نمودن بهانه وعذر کار نکردن نهاده
هوای سرد و گرم را مانع کار تراشیدید و ازینگونه بهانه وحیله جوئی ها بظهور آوردید تا که ناچار گردیده
شما را در قید حاضری در آورده وقت معین کردم واز روی تنبیه و تهدید وتأدیب وتهذیب شما را امر کردم که
اگر غیرحاضر شدید از تنخواه شما کسر میشود نیز چون روزشما از درکات مردم آزاری و تنخواه وافر سرکاری
بسر میرفت باك نکرده با ادعای مسلمان از خداوند پاك شرم نمودید چنانچه از دفتر که روی بخانه می نهادید
چون مجرمی که از زندان رها شود مشعوفانه قدم میزدید و چون از خانه بسوی دفتر رهسپار میشدید چون
سفاهیان دلگیر میرفتید که گویا شما را کرهاً وزجراً بزندان میبرند و هیچیک امری را که پیش رفت کار باشد
اختیار نکردید و باخود نگفتید که کار نکردن ما افاده باید انتباه پذیرد نه از هتک اعزاز و احترام خود ترسیدید
ونه آزرم و حیا کردید که ازین بیکارگی نام پدران و دودمان ما بدو پست میشود ونه غم روز آینده خود را
خوردید که رفتار و کردار ما آخر مزاج پادشاه را متغیر ساخته لاجرم از مردم دیگر ممالک سررشته دار
واهل کار خواهد خواست باری نه خلاصه ساختید ونه از حساب گذشته پرداختید ونه بقایای ملک را براستی
و درستی نشان دادید اینرا میگویم که کار نکردید کار بودید اما برطبق دلخواه من نمودید که از شما راضی
و خرسند میشدم آخر از شما مردم که در دیگر دولت قلم کار بدست دارند و امین ووزير ومير ومعتمد پادشاه
ورعیت میباشند چه میکنند آیا از صداقت مواجب بیت المال مسلمانان را خورده خدمت میکنند یاخود را
مسلمان پنداشته حق پادشاه ورعیت را حیف و میل مینمایند و دل خوش میدارند بهرحال نمیدانم که ازچه درین
دولت با آنکه سالهای بسیار پدران شما و خود شما بعزت روز بسر برده عمر صرف کردید حال بی دیانتی وکج
روی را پیشه کرده از غیرت اسلامی و حمایت هم وطنی و حفاظت نمك ونمك خود را بیگانه نموده واز همه صرف
نظر کرده کمر بخذلان خود و نقصان دولت و خرابی رعیت بسته اید و این نیز مسلم است که در تمام عالم از شما
امین تر و معتمد تر کسی نیست و عرضی و غیرت ملت کار دولت خودرا در هر جا که هستند از صداقت میکنند
نمیدانم شما مردم چه دین و آئین دارید و چرا بپاداش کار و عاقبت روز کار خود را ملاحظه نمیکنید واین امر را
که شما اختیار کرده اید آخر پرده عزت شمارا پاره خواهد کرد و دست شمارا از کار دولت کوتاه خواهد ساخت
و ده سال است که دفتر ودیوان بدست شماست اکنون درین طومار بعضی از سه سال و برخی از چهار سال و سیدی بیشتر
و عامه کمتر سخن از تمامی کار جمع و خرج ها ادا کرده خدمات خود را نشان داده اید وحال آنکه در ازای سررشته
و قرار داد من و تعهدات شما و نظر باینکه از چند سال کار بدست شماست اینطومار شما جواب میگوید و بمحض اظهار و گفتار
چگونه مطمئن خاطر شوم و آن خلاصه ها را که میگوئید تمام شده در کجاست و از چند سال جواب میگوید من
در سال لوی ئیل هزار و دویست و نود و هفت هجری داخل افغانستان شده زمام مهام مملکت را بدست گرفته ام
و حال آخر سال اودی ئیل و ماه هفتم از سال هزار و سیصد وهفت هجری قمری است که شما بعضی از قوی ئیل و برخی
از پیچی ئیل وسیدی از میان و جمعی از پای کار خلاصه دخل و خرج را نشان داده اید که اگر وسط کاررا از شما
بپذیرم ابتدایش را از که بپرسم و پایان انرا از که معلوم کنم خلاصه من شمارا امین قرار دادم شما خیانت کردید
ومن شمارا شريك دولت ساختم شما خودرا بیگانه قرار دادید من میگویم که وجوه دولت خود را در ملک افق
نگذارید و همه را فراهم نموده مواجب خود را نقد از خزانه ببرید شما در کار خود تا آنجا غدر و حیزانید که گمان
می برید امیر ما تنخواه مارا نمیدهد و رایگان با لاى ما کار میکند و اینقدر فکر ندارید که سپاهیان دولت شمارا ماه بماه
نقد از خزانه تنخواه میدهم شما را چگونه گرسنه و بی نان میگذارم حزم واراده من آنست که شما شريك خزانه


(٦٧٠)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
پادشاهی بوده در ملک هیچ باقی نگذارد و تمام داخل خزانه شده تنخواه نهایشتر از دیگر مواجب خواران برسد
و اگر وقتی کم خرج شوید از خوان وجه گرفته محتاج دکان دار و کسبه اهل بازار نشوید اینچه خیال خام است
که بدل جای داده میگوئید که پادشاه مواجب مارا معطل کرده نخواهد داد و این را تصور نمیکنید که من امورات
هستم چند از ملک و دولت شما بخرج خود و اولاد خود رسانیده ام که برای شما چیزی باقی نمانده باشد که باعث
عسرت معیشت شما گردد و منظور ازین سعی و کوششی که من دارم صرف اجرای احکام شریعت مطهر حضرت
ختمی مرتبت است که حقی بیت المال ضایع نگردیده جهت حفاظت ناموس ملت روزی بکار آید و آلات حرب
فراهم شده سپاه بسیار مرتب گردد تا مدافعت خصم بوجه دلخواه در محل اجرا آید نه اینکه مال يك ملت صرف
آرزوهای چندین اراذل مملکت که در حقیقت و شریعت برای ایشان حرامست برسد و مواخذه آخرت شود آری
سبب معطلی تنخواه اینست که آنرا در نفس الامر ضامن و محصل کار قرار داده ام که زود کارهای مرجوعه خودرا
تمام و انجام نموده عز سربلندی و افتخار حاصل کرده خدا ورسول اورا و مرا از خود راضی ساخته مواجب
خودرا یکجا برده از راه حلال صرف مؤنت خود بکنید و حق دو کرور نفس ملت نجیه را بحرام نخورید و تا
پارسال تنخواه را در مابین همین یکسال که معطل شده دیگر امری نیست بجز جهت محصل و درستی و تمامی کار شما
پس خدا نکند که بی عزتی و خرابی شما ملحوظ و مد نظر باشد بلکه از خداوند شمارا امین و صادق و راست کار
وراست گفتار و حلال خوار میخواهم وا کنون از شما نظم و نسق تمامیت کار شما را طالبم و آن نیست مگر
خلاصه جمع و خرج بودجه (۱) مملکت و خلاصه ها را از سال لوی ئیل تا کنون که اودی ئیل است ده ساله تمام
و انجام میخواهم و اگر اودی ئیل بالفعل ساخته نشود تا سیچقان ئيل باید کامل و تمام و پرداخته گردد بعد ازان
خدا نخواهد خودم در سال آینده در کابل آمده کارهای شما را ملاحظه میکنم و خلاصه ها را تسلیم شده بهريك
از شما بخط خاص خویش سند فراغت از کار و رضا نامه میدهم و شما شروع در کار جدید که روی میدهد مینمائید
و من مايل و راغب نقصان وجب كارشما نیستم همه کار را از راه نصیحت بشما نوشتم و گرنه تنخواه شما موقوف
و بریده نیست امانت است که بشما خواهد رسید اگر امروز بدست شما نیاید فردا آمدنیست اما خدا را حاضر دیده
کارها را شب و روز ندیده تمام کنید که ناتمام هیچ نماند و در بین ما و شما دوباره سخن پیج نخورده از شما شکایت
نکنم و تماس و پاکی حساب و ساختن خلاصه های شما شما را بکلی نيك نام و ستوده فرجام سازد زیرا که تمام مردم
افغانستان شما را دزد و خاین میگویند و در دل جای داده اند که اهل دیوان از سبب آن خلاصه ها را تمام و انجام
نمیکنند که باقی در ملک بماند که بدون باقی بازار دزدی ایشان رواج نمیگیرد و در صورت خلاصه ساخنی برای
دزدیدن چیزی در ملک نماند و راه سرقت مسدود میشود پس اینچه قباحت و ملامتست که محمالت شماست که
جميع طوائف واقوام این قبای بدنامی را بقامت شما راست کرده اند و در ساختن خلاصه زبان مردم نسبت بشما
بسته شده نیکنام میشوید و دولت مرد نیکنامی و عزت مرد است شما هر کدام دعوی عقل و فراست را دارید
و کدام عاقل صاحب تمیز از هزانش گذشته که شما بگذرید این عبارات را از ان نوشتم که بقیة کار خود را تکمیل
نموده انجام نمائید وقتیکه من رونق افزای کابل شدم کارهای شما را سراپا می بینم احیاناً اگر از مزار شریف
حرکت کرده در دیگر طرف مملکت چندی برای امری رفتم و نظم و نسق ولایتی و جایی را منظور داشتم همانا
از حضور شخصی را مامور میکنم که کارهای شما را رسیده و خلاصه ها را دیده مرا آگاه کند در هر جا که باشم
حکم اجرای مواجب شما را میکنم و ازین طومار که ارسال داشته اید نمیتوانم تنخواه شما را اجرا دهم زیرا که
دو عیب را لازم می آرد اول ندانسته و نفهمیده بكاريك علم ندارم تصدیق کرده خواهم بود و این تصدیق بی تحقیق
را کاهی نمی کنم دوم ظاهر میدارد که مواجب شما را محض رنجش خاطر معطل داشته ام و بمجرد مشاهده
طومار کار شما آن رنجش برطرف وزایل گشت و این دو نکته نیست بلکه در وقتی تصدیق کار شما
خواهد شد که خلاصه ها را کامل بسازید و از ملاحظه من بگذرد پس دران وقت تنخواه شما
جاری و امر دادن خواهد شد اکنون از روی مصلحت حکم اجرای تنخواه شما را ندادم و است در خاتمه

(۱) بودجه
نیز بمعنی
خلاصه است


(٦٧١)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)

کلام باز شما را تاكیداً نصیحت میکنم که دولت و کار را از خودبدانید و بدولت غم شريك شوید منكه يك كرور
و هشتاد و چند لك روپیه مالیات مملکت را بدست و قلم شما جمع کرده بلشکرهای دولت خود شما مردم میرسانم
البته در نگاه شما هم خاطر گران نمیشوم وشما را شایان مواجب و مراحم و عزت و نوازش میدانم اما شما را
خداوند هوش و فراست مرحمت فرموده هدایت کند که عزت خود و قدر مرا ضایع و فراموش نکنید فقط
واین اندرزنامه شاهانه را بسردار والا تبار ستوده اطوار خجسته کردار حمیده رفتار صدق كفتار شهزاده
حبيب الله خان در کابل فرستاده امر کرد که تمامت اهل دیوانرا از وضیع و شریف بسلام خانه عام طلبیده نزد
ایشان قرائت فرماید و از جمله دفاتر پادشاهی مواجب میرابوالقاسم خان سردفتر تشخیص وميرزا محمد يوسف خان
سردفتر فارتخطى ومیرزا محمد طاهر خان سردفتر روز نامچه ومیرزا محمد یوسف خان امین نظام را با همه نویسندکان
ایشان که کارهای محوله خود را بر وفق امر حضرت والا تمام و انجام کرده بودند اجرا فرموده فرمان کرد که
میگیرند و شهزاده سپهر و ساده ممدوح پس از پرتو و ضول افگندن آن اندرز نامه پدرانه و نصایح و مواعظ
مشفقانه شاهانه را که هیچ پدر نيك تميز فرزند عزیزش را از زمره فرمان دهان با کنون نکرده و نخواهد کرد
بر طبق امر فیض المهد و کعبه اشرفش در محل اجرا آورده سرتپا قرائت فرمود و بزرگان و خوردان اهل دیوان
در خاتمه قرائت آن دعا وثنای زیاد گفته و پادشاه و شهزاده معارف آگاه را نيك بستودند و رخصت باز گشت
یافته از حضور شهزاده جانب دفتر خویش شتافتند وليكن كار را پریشان تر و دولت و رعیت را حیران تر ساخته
با آنکه میر محمد حسين خان مستوفی خلاصه دوساله ازکار چهار ساله خویش را که قلم استیفا در دست داشت تمام
و کامل کرده و پرداخته و سال سوم را از تحریر بر آورده قبل از میزان کردنش در تضاعیف کارهای سال چهارم
جلوس میمنت مانوس معزول شده بود کار خلاصه را تمام نکردند و همان خلاصه دوساله را که او انجام داده
و پس از عزلش در تحویلخانه دفاتر پادشاهی نهاده بود نیز در معرض عرض و اظهار نیاوردند که مبادا خلاصه
همه ساله را دولت از ایشان بطلبد خلاصه پنبه غفلت در گوش زده و چشم از احسان پادشاه پوشیده کار خلاصه
را نالطم یکم و کاست شدن عمل ودخل مملکت عذر آورده انجام نکردند تا که نوبت اریکه آرایی و فرمان روائی
بپادشاه ترقی خواه با داد و دین اعلیحضرت سراج الملة والدين رسيده قلم عفو وبخشش بربقایای مملکت که تقریباً
بهفت کرور روپیه میرسیدو از روی سنجش روی روز افتاده بود در کشیده بحضور عام زبان شفقت بیان کشوده
تمامت اهل دیوان را مخاطب ساخته فرمود که از خطا و خلل وعصيان ورتهه ایشان کرده اند از گذشته گذشتم
و در آینده خلل انداز کار دیوان نشده دست آزمای دولت ورعیت دراز نکنند و ازین فرموده اعلیحضر تش
تا کنون که سال سیزدهم سلطنت کثیر المنفعت اوست مهين يك سخن که بزبان مبارك رانده اهل دیوان را چون
آیینه ضمیر منیر خویش از غبار غدر وخیانت پاك دانسته کسی را گرفتار بازپرس حساب نفرموده امااهل دیوان
هرامری را که بروی کار آورده و هر فعلی را که بپای پرده اند چه از صداقت و خدمت و چه از غبن و خیانت انشاء
الله در جلد چهارم جابجا و سر اتپا ثبت این کتاب خواهد شد چه این فرقه را
اگر یکجوبدل انصاف بودی نبودی نیم ارزن در جهان رنج

ذكر صدور منشور ممانعت مردم ناصری
که از شرائط دولت اعراض کرده بودند

(تسخه)
نبودی نیمار
زن در دل غم

چون مردم ناصری از شروطیکه حضرت والا باوکلای ایشان درمیان نهاده و قبول کرده سند مکتوبی داده
بودند سرباز زده چنانچه گذشت در دامان رفتند حضرت والا ازین مکابره آ شوم شریر بر آشفته شهزاده والا
جاه سردار حبیب الله خانرا در بروز هفتم ماه رجب فرمان کرد که بزرگان قوم سلیمان خیل را که جهت امری
در کابل باردش حاضرند آگاه کند که بمدار و خبر دار ممانعت مردم ناصری از در آمدن بافغا نستان بوده در وقت
رو نهادن ایشان از دامان بسوی افغانستان استوار و آماده پیکار باشند تا اگر شرائط مقرره را قبول نکرده
از راه خیره چشمی داخل خاك افغانستان شوند دمار از روزکار ایشان برآورده مانع کردند و هم یکفوج پیاده

ذكر ممانعت
قوم ناصری
از مداخلت
در خاك
افغانستان


(٦٧٣)

(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)

ويکفوج سواره نظام از کابل رهسپار غزنین نماید که در آنجا اقامت گزیده فوج پیاده قوفصل زائی باحکمران
غزنین ره نورد علاقه توخی شده در انسداد راه عبور مردم ناصری بکوشد و هم در روز مذکور حکمران غزنین
وقندهار را که قبل برین در وقت رفتن مردم ناصری در بتون ودامان امر شده بود دوباره فرمان تأکید فرستاده
نگار داد که بافوج پیاده قوفل زائی و مردم الوسی افغان و هزاره از غزنین و از قندهار رهسپار مخالفت مردم
ناصری شوند و در صورت عدم قبولیت شرائطیکه از حضور برعهده وکیلان آنقوم نهاده شده مانع از در آمدن
خاك افغانستان گردند و هم فرمانی مصحوب ملاپاینده محمد هوتک خیل و شادیمحمد بهر خیل و عطامحمد خان یحیی خیل
وملك سردار داود خیل فرستادگان قوم ناصری که شرفیاب حضور انور شده و قرآن را شفیع با خود آورده
بودند بنام میرباش و میرحیدر وسردار واولیاخان و عبدالله خان مهتر کل قوم ناصری و خان بهادر واولیاء و شهزاده
ودین محمد نامان بزرگان قبایل قوم موصوف چون یحیی خیل وهوتک خیل وغیره و شيروبار ولمر (١) ومحمد یار
و شهباز و نیاز محمد و حبیب الله و مدد نامان بزرگان شادی خیل و داود خیل از قبایل قوم سبد کور نگار فرموده
ارسالداشت که فرستادگان شما حاضر مزار شریف شده شرف بار حاصل کردند و از طرف قوم ناصری پیام اطاعت
وانقیاد ادا کرده زبان معذرت خواهی عفو تقصیر کردند و من هم مچپاریان را از مراجعت باز داشته برای شما
بعبارت و زبان افغانی و پارسی نوشتم وشرائطی چند دران درج کردم و در کابل بفرزند کامکار سعادت اطوارم
سردار حبیب الله خان فرستادم و او مصحوب محمداکبر خان برادر صوفی محمد افضل خان نزد شما ارسال داشت
و شما پس از ملاقات با فرستاده مذکور مكتوب وقرآنی را بخاتم بر نهاده همه است از نزد فرزند ارجمندم روان
کردید و چون از کابل در مزار بخضور رسید قرآن شریف و نوشته شما دیده شد واز شرائطیکه درج فرمان بود
هیچ درج نبود و هم عهد و پیمان اطاعت وانقیاد که میبایست در حاشیه صفحه از صفحات کلام مجید نگار میعاید
نگار نداده در ورقی خارج از قرآن مجید نوشته و چند مهر نهاده بودند که نام ونشان صاحبان مهر نيك شناخته
و دانسته نشد که كدام يك بزرك كدام قبيله هست پس عريضه و عهدنامه شما را که بیرون از شرائط مقرره من
و خلافی اصل منظور و سراپا غدر نما و خیانت پیرا بود سودمند ندانسته و بافرستادگان شما مکالمه و مذاکره کرده
رخصت مراجعت دادم و اینرا لازم شمرده صریحاً ارقام فرموده که اگر کندان شما که عبدالله خان و بزرك
قوم ناصری میباشید در همان موضعیکه از راه قشلامیشی در زمستان میروید میشود پس نیکوتر آنست که در سایه
حمایت دولت انگلیس روز بسر برده خیال آمدن افغانستانرا در دل نراه ندهید زیرا که من از غدریکه شما بدولت
افغانستان برسانید گذشته چشم امهاد بستم نه بآمدن شما که از راه دوستی ومحکم شیرینی نباشد یکعمر در عاید
دولت و ده اضرار وامال سر و مال و عیال واولاد شما میگردد پس درینصورت چه قدر زحمت کشیده مخالفت
اقوام و احشام را که آماده مخاصمت شما و مترصد فرصت قتل وغارتند از دست زد قتال وجدال مخالفت کنم
ونگران مال و مآل شما ودشمنان شما باشم و حال آنکه هیچ عایدی بضرر خویش و ایذای دیگری بلاشبب راضی
نخواهد شد واگر چنانچه کندران شما در خاك مملكت متصرفه دولت انگلیس نشود و گنجایش عقود امور شما
منحصر بآمدن در افغانستان باشد پس یقین دانسته و آگاه باشید که بدون اینکه از ده خانه یکخانه واز صدده و از
هزار صد خانه که همه صاحب ثروت و در نزد قوم معتمد وباعتبار باشد و بهر چهل خانه یکخانه از بزرك زادگان
وسر خیلان که اجرای امور خانه داری زیر دست خود را بتواند برسم گروگان بدولت ندهید و از طرف دولت
درزمین پرآب وعلفی چون ولایت قطغن موطن و مسکن داده نشوند هرگز اینعقده لا نخل کشوده نخواهد گشت
ومن نيز نخواهم گذشت تا بخانه و ارمند کور در اقامتگاه خود مسکن گزیده از زراعت کاری و مالداری خودمحظوظ
و کامیاب شوند و ملحوظ دولت را بروی کار آرند و بهتر از محل سکنای خود دیگر جائی را بشمار نیارند و در آنجا اگر تقاوی
برای اجرای امور فلاحت وزمین جهت غرس و زراعت بخواهند از دولت عنایت میشود که هر قدر دواب و مواشی
فراهم کنند تنگی نکرده بوسعت دران چرایش و پرورش کنند و هم هرقدر بخواهند زراعت نمایند زمین قابل از راعت
داشته باشند تا بخوشی روز بسر برده خرسندانه عمر بگذرانند و زمینی که برای سکونت وزراعت ایشان از دولت مرحمت

(۱) لمر
بلفظ افغانی
آفتاب را
گویند

نقل فرمانیکه
بنام بزرگان
قوم ناصر
شرف نفاذ
یافت


(٦٧٣)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
میگردد از شرکت و ملکیت غیر خالی خواهد بود که خودهمان خانوار آب و علف و ربع (١) و دخل آنرا صرف خود (١) ربع
و دواب و مواشی خود کرده به یسر و سهولت زیست کنند و از ظهور شفقت و ملاطفت دولت راضی و شاکر یعنی دخل
باشند و آن خانوار باعث اطمینان خاطر من و مورث اعتماد قوم خود خواهند بود زیرا که از وطن ایشان در آنجا و حاصل
با خود میگویم که اینقدر خانوار از قوم خویش در ولایت قطغن که بحاشیهٔ مملکت افغانستان و ساحل نهر جیحون
جای ماوی داده‌ام البته ایمن میباشم پس آمدن شما در افغانستان و ازده خانه يك خانه را یمن دادن و من ایشانرا
در قطغن جای سکنا و زیست قرار نهادن دلیل ظاهر غم شریکی شما با دولت و اعتماد و تسلی من با شما خواهد بود
و اینکه اینخانه وار را از صاحب ثروتان و بزرگان با استعداد و شبان میخواهم منظور آنست که مردم همسایهٔ
خارجه بدانند و ببینند که اینقدر خانوار از قوم افغان که تمامت ایشان آنچنان درست و با حشمت و ثروت وضیعتند (٢) (٢) شیعه
و از شجاعت و وطن پرستی زمین خود را بجان خریدارند و کسی جرأت آنرا نتواند که موطن و مسکن ایشان زمین کشت
را متصرف شود و ازین رهگذر اینخانه وار بازوی با نیروی دولت و بروبال مکنت سلطنت خواهند بود و خانه وار و زراعت
زبون و زار بار خاطر دولت و شما خواهند شد و بار خاطر را نه شما روادار شوید و نه من قبول کار میشوم باری اگر
آمدن خود را در افغانستان بشر وطیکه رقم شد قبول کنید هر آینه من نیز قبولدارم والا نیائید که از آمدن شما
يك ضرر بدولت و چندین ضرر بشما روی خواهد داد این آخرین سخن من است که در حالتیکه بقدم صداقت
و اطاعت داخل اینمملکت شوید دشمنهای سابقهٔ شما که با قوم سلیمان خیل وغیره در میان بود تمام دفع و رفع
خواهد شد و مبدل بمودت و موالات خواهد گشت و ازین نیز آسوده خاطر باشید که من شیر خواه شمایم بمدد
خواه باقی اختیار دارید و در باب نقاوی و مدد خرج که باینخانه وار داده میشود تا چهار سال خواسته و گرفته
میشود پس از گذشتن چار ساله مالیهٔ دیوانی سال پنجم با وجه تقاوی چهار ساله سال بساله بمدارا مطالبه میشود و از
آبی جائيكه نویدی ده‌يك همه ساله میدهید فقط وامریکا پس از پرتو وصول افکندن این منشور از صدور پر
شرور مردم ناصری بظهور پیوست در موقعش رقم خواهد شد انشاالله تعالی

* ذکر قتل قاضی شهاب الدینخان *
( جوانشیر و یکتن نوکر او )
ذکر قتل قاضی
شهاب الدین
خان جو انشیر

در خلال احوال مذکوره شبی خرم دلخان بن سردار شیرندل خان که خط سیاه چون هالهٔ ماه پرننا گوش
و کرد رخسارش دمیده بود قاضی شهاب الدینخان جوانشیر را از راه مهمانی در سرای خویش دعوت کرد واو
با یکتن نوکرش نزد وی شده هر دوتن از دست میزبان موصوف و محمود نام لاله اش بضرب گلولهٔ تفنك بقتل رسیده
و خرم دلخان گرفتار پیادگان محکمهٔ کوتوالی گشته لاله‌اش گریخته بدست نیامد و شهزاده والا جاه سردار حبیب
الله خان نائب میر سلطان کوتوال را که در اینوقت بامس حضرت والا از سلم اعتبار و اعتماد خویش فرود گردیده
در تحت باز پرس حساب بود طلب حضور عدالت دستوریش نموده از خطای بگذست خلعت ویکعقد کمر ویکمیل
تفنگچهٔ شش لوله که از لباس خانه و اسلحه خانهٔ خاص خویش بوی عنایت فرمود دل بجای آورده امر نمود که
محمود نام لالهٔ خرم دل خانرا بهر حیله و واسطهٔ که بداند و بتواند دستیاب کرده در شکنجهٔ عتابش گرفتار سازد واو
بامر شهزادهٔ آزادهٔ سپهر وساده ممدوح او را بدست اورده گرفتار سلاسل و اغلالش ساخته در زندان عقاب
و عذاب انداخت و ازوی سبب قتل قاضی مذکور را جویا شده از اظهارش بحضور فیض گنجور سردار رفیع
مقدار نگار داد که قاضی مزبور با آقایش مباشر فعل زشت لواطت شده از ان کار نازیبای خویش سزای قتل یافت
و همچنین خرم دل خان فعل مذکور را باعث قتل او اظهار داده اینرا نیز در اظهارش بیفزود که قاضی موصوف
العیاذ بالله در نزدش سب اصحاب کبار سید ابرار را نموده بقتل رسید و شهزادهٔ گردون وساده و رثهٔ مقتول
مسطور را با قاتلانش در محکمهٔ شرعیه فرستاده فیصلهٔ امر را رجوع بشرع مطهر داد و جلال الدینخان پسر اکبر
قاضی مقتول با دیگر کبار وصغار ورثه‌اش نظر باینکه از آبا و اجداد نمك پرورده خوان احسان دودمان این سلطنت


(٣٧٤)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
بودند ریختن خون اورا اگرچه قصاص شرعی بود مذموم شمرده دست و دامن بخون قوم پادشاهی پالوده
ننمودند و هر دو اصرار عریضة شهزاده رفع مقدار بسمع فيض مجمع شهریار سپهر وقار رسیده مناسب حال قاتل
و مقتول مذکوران این کلمات را بشهزاده نگار داد که اظهار هر دو تن اقاو نوکر بسیار متین و بجاور است و مطابق
یقین است زیرا که هر که بجای کسی مهمان شد بتلافی احسان میزبان و شکرية نعمت او با دسب انتخاب کار کند
و صاحب خانه عوض اعزاز و اکرامیکه رسم جهانیانست و نسبت بمهمان بتقدیم میرسانند بابد اورا از ضرب کلوله
بقتل رساند و این نیز درست است که سروکار بدعملی و فاحشه کاری در بین دو نفر مشروط برضای طرفین است البته
در معاملة بين الطرفين چیزی کسر و نقصان روداده که قضیة کشته شدن مشتری از دست بایع اتفاق افتاده است
که در حقیقت لعنت خدا محرم دل و قاضی هر دو باد اگر قاضی از مفسده خوئی و هرزه گوئی و بیجا گردی مجتنب
بوده شب و روز خانه بخانه از خود و بیگانه رفت و آمد نمیکرد چرا بدینگونه کشته میشد واگر خرم دل بنامردی
و بد عملی عادت نمیداشت چرا مباشر و مرتکب این حرکت میگشت و کار او بفضيحت و رسوائی میکشید هرچه
بقاضی رسید و هرچه باین بدبخت برسد مکافات کردار خود ایشان است
نقل ذکر منشوری که در جواب عریضة نواب قمر قاب
منشوری که خواهر خجسته سیر حضرت والا شرف صدور یافت
بنام مخدومة
مستوره زوجة و همدر خلال واردات مذکوره از عریضه جناب نواب قمرقاب مخدومة مستوره زوجة سردار محمد عزیز خان
سردار محمد برادر سردار محمد اسحق خان که با حضرت والا نسبت خواهری داشت شرحی از عسرت معیشت او واخراج
عزیز خان
صادر شد المملكت شدن شوهرش که از پیش رقم گشت بگوش دادنیوش شهریار نمکساز (۱) رسیده در روز چهاردهم ماه رجب
(۱) نمکسار از حضور اقدس بنام آن پرده نشین مشکوی عفت واحتجاب امشکتاب رفت که خواهم! اظهار پریشانی حال
مرادف نمکزار از معطلی تنخواه خویش کرده بودید بنابران لازم شد که چند سخن باشما گفته و ابراز حالات نهفته شود و آن
است و زا و اینست که از مال و ملك و دولت واسباب ثروت شما خسی را کسی نگرفته بل هوسی در گرفتن آنها ندارد واگرچه
سین تبدیل بفکر شما رسیده باشد که برادر از من آزرده شده و از روی غضبیکه کرده مال و دوائم را بغصب خواهد گرفت
یافته افاده معنی گذاشتن و بحمدالله من غاصب مال ومتاع هيچيك از خود وبيكانه نیستم واين انديشة بيجا را در خاطر خود جا نداده و بخواهم
وخوردن داد اما این رنجش و ملال و قطع محبت ظاهری من نسبت بشما سببها دارد که يكيك مينگارم ومی نگارم که شوهر
کند چنانچه شما سردار محمد عزیز خان و برادرانش را سالها پدری و برادری کرده از راه مهربانی بپرورشها نمودم و سردار
این کلمه دلالت محمد اسحق خان و برادرش محمد عزیز خان را بمثابه پدر و برادر بزرگ که فرزند و برادر كوچك را مي پرورند
بر نمخوردن در بغل و کنار خویش پروریدم بلکه در تربیت و پروریدن ایشان زحمت لا نکی را کشیدم و آغوش و تمیز خود
وغم را دفع
کردن کند رسیدند نیز درهیچ وقت مراسم غمخواری را نسبت بایشان ترك نكردم چنانچه تا در خانه خود و بعزت و احترام
وکبار در بودم شريك دولت و حرمت بودند و وقتيكه در ملك غربت بمسافرت افتادم همچنان لب نان را که از خانه بیگانه
گذشته یافتم از ایشان دریغ و مضایقه نمودم و همچنین پدر (۲)مرحومم پدر (۳) ایشان را در تمامت عمر پرورش و نوازش میکرد
و رفته در وا و بنام پدر من صاحب نام ونشان شد و در زمرة پسران معتبر ومعتمد جد امجدم امير كبير بحساب آمد و اگر نام
گویند
پدر خلد مقرم بر سر او نمیبود اسم اورا کسی بزبان نمی آورد بهر حال باعتبار پدرم شناخته و نام آور شد و آنگاه
(۲) پدر که پدرم بجوار رحمت یزدانی وبهشت جاودانی پیوسته از دار فانی برحلت نمود مملکت و سلطنت برای من که
حضرت والا
امیر محمد وارث و فرزند ارشدش بودم و نیز ملك را بشمشیر خویش گرفته بودم بمیراث ماند و من هم خود را بدار انگاشته
افضل خان با آنکه لیاقت نداشت سزاوار پادشاهی دانسته زمام امارت را بدست او دادم و شمشیر پدرم را بکمرش بسته تخت
مغفور سلطنت بر نشانده خود در حضورش بپای خدمت ایستادم تا زمانیکه ملك ودولت را از عدم قابلیت واستعداد در
(۳) پدر ایشان باخته روی پناه بمن نهاد و در چنین حالت اگر دیگری بجای من میبود از وجود او در گذشته بفکر استحکام کار
امير محمد اعظم
خان مبرور خود میشد و باو میگفت که از دعوی سلطنت گذشته و در کوشه نشسته آنچه بدهم بخور و بپوش و من ترك


( ٦٧٥ )
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبد الرحمن خان )
( سراج التواريخ )
اینگونه آرزوها نموده باز بچشم امیری نیاب او دیده از راه معاودت در رکابش لشکر کشیدم و رهسپار مقاتله
و محاربه عمم امیر شیر علیخان مرحوم شدم و مرا در امور جنك بفر خودم نگذاشته بی اندیشگیها بروی کار
آمده از عدم موافقت تدبیر با تقدیر هزیمت یافته ره نورد صحرای غربت شدیم و در عرض راه بکوش خویش شنیده
که بصلح نام خواستی گفت که الحمدلله اگر من زار و زبون بودم عبد الرحمن را نیز مانند خود دیدم با اینگونه گفتار
و کرداریکه او داشت باز تا داخل خاك ایران شدیم از خدمتش صرف نظر نکردم و پس از انکه از هم بخواهش
خویش جدا شدیم از تقدیر حی قدیر من جانب مملکت دولت روس شتافته او در خاك ایران جهانرا وداع کرد
و پسرانش را بهمان تأمیکه در نفس الامر حاصل در بوزه کفته میشد با خود شريك و انباز ساختم و افسوسها از
فوت پدر ایشان خورده با خود میگفتم و خود را تسلی میدادم که اگر چه پدر و غمخوار ندارم پسران عمم که
با خود دارم و اینقدر ایشانرا پرورش داده و نوازش نموده ام هر آینه بازوی متند و از وجود ایشان شکر گذار
بودم تازمانی که خداوند باز ملك و دولت را بمن عطا و مرحمت کرد سردار محمد اسحق خان را بجای پدرم در
ترکستان حکمروا ساخته سردار محمد عزیز خان را با دو برادرش نزد خود چون فرزند نگاهداشته در تربیت و پرورش
ایشان مضایقه روا نداشتم و فرق در بین ایشان و فرزندان خود شهزاده حبیب الله خان و شهزاده نصر الله خان نگذاشتم
و نتیجه و ثمره تمامت احسانم که از ایشان دیدم همین بود که بروی روز آورده از روی کفران نعمت بعی ورزیدند پس
باید طریق احسان و اینگونه خسران پیوند من با ایشان محال عقل و فرضست که هر کز صورت پذیر نیست و نخواهد شد
و مانند اولاد امیر شیر علیخان مرحوم اخلاف این عم نیز در عداوت و مخالفت من و اولاد، خود را مشهور
و معلوم ساختند و هیچ فرق در بین این دو دودمان نگذاشتند مگر اولاد امیر شیر علیخان را من پرورش نکرده
و سالها نوازش ننموده بودم بلکه بر سر ملك و مال با هم جنگیده داستانهای بپا برده شد که از بیغشم ستیز و آویز
در بسیاری خاندانهای سلطنت واقع شده مکر اینطور که بازای احسان بدی و در حدای (۱) دوستی دشمنی
(۱) حذا
نماید كم اتفاق افتاده پس بکدام امید و دلیل و نوید پیوند پذیر خواهد کشت و چه قدر عمر دیگر داشته خواهم
بكسر اول
بود تا ازین احسان که نسبت بایشان کرده بودم زیاده تر احسان کنم که ایشان از من راضی شوند و بالفرض
و تقدیم حا
اگر ایشان راضی شوند من چکونه اعتماد کنم که اعتماد از میان رفته و عداوت و عناد استحکام پذیرفته اگر چه
برذال بمعنی
شرارت و خسارت را سردار محمد اسحق خان بروی کار آورد بلکه تنها او مرتكب این ضلالت نشده غرض
جز ا بسری
جویان رویش را سیاه کردند برادرانش نیز بحساب کار ناصواب او رفتند و اگر شما بگوئید که برادرانش با او
و محاذات
رابطه و مراوده باطنی ندارند و نداشتند و با هم برادر اندر بودند و بعلاوه آن من نامزد سردار محمد اسحق خان
بودم و او را ایجاب و قبول نکرده سردار محمد عزیز خانرا بر طبق امر شرع شریف پذیرفته گرفتم که این قناعت
هم با مخالفت برادر اندری سبب عداوت دیگر شد من میگویم که برادر اندر بودن مانع رابطه قلبی و اتحاد حقیقی
نیست چنانچه شما خواهر اندرم میباشید اگر در روز امتحان از من گذشتید یا گذشته توانستید و یا من بتوانم
که بگذرم لاجرم ایشان نیز از برادر خود خواهند گذشت و در باب نامزد بودن شما بسردار محمد اسحق خان که
اورا نگرفته خود را باعث معاندت برادران بگوئید اینغیرت را کسی از قوه بفعل می آورد که مادر يك دامن
میداشت و حال آنکه مادرش ارمنی بود غیرت را از وی بمیراث نداشت که از امر شما از سردار محمد عزیز خان
میگذشت و میراث مخالفت را که داشت نيك ظاهر کرده بعمل آورد پس هر چند میدانم که سردار محمد عزیز خان
بی گناهست اما برادر سردار محمد اسحق خانست و از برادر بودن او بیرون نمیرود چنانکه شما از خواهر بودن
من خود را کشیده نمی توانید و این نامرا کسی از شما رباشته نمیتواند پس باینستدلایل اثر برادری از آنها
زایل نخواهد کشت واز برادری هم نخواهند گذشت و شما بچه قرار زندگانی خود را با من بسر میبرید اکر چنانچه
بخواهید زن سردار محمد عزیز خان بوده خواهر من باشید جمع ضدمین هم مرکز فراهم نمی آید واکر بخواهید
خواهر من باشيد واو شمارا زن خود بداند همان صورت ضدیت با قیست باید یا خواهر من شوید و یا زوجه شوهر
خود همچنانکه بوده اید باشید و در صورتیکه زن او باشید و از وی نگذرید شما را باز نمیدارم و نمیخواهم که


( ٦٧٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
از وی سر باز زنید بهر طرف که میل خاطر دارید هما را اختیار کنید و من باشـد رضا شما را عقـب شوهر شما
بخرسندی و خوبی ودرستی وسامان سفر وزاد وراحله راه جاده پيما ميسازم و باو میرسانم واز تنخواهیکه دارید
در هندوستان سالی هشت هزار روپیه کابلی بشما میدهم چه خواهم گفته میشود و امروز که من صاحب دولت
وسلطنتم لم یأتان خود را از شما دریغ نمیکنم واگر پادشاهی ودولت نمی بود بګدائی میبایست شما را شريك نان
خود می نمودم و حال که از فضل وکرم لایناهی آلهی همه چیز موجود است البته تنخواه سالیانه شما در همانجا
میرسد در صورتیکه بسر میر دار محمد امین خان وبرادر سردار میرا فضل خان را در هندوستان تنخواه میدهم شما را
چگونه نخواهم داد اینقدر حق برمن دارید که در دولت وغربت بشائم شريك باشید واگر از سردار
محمد عزیز خان ګذشته خودرا خواهی من بدانید پس مسائلی حاصل بدارید که چه قسم از او میګذرید و پیوند
قلبی شما بامن مربوط ومستحکم میګردد زیرا که ګفتار ظاهر را اعتبار نیست وسوکند از شما برای حصول
تسلی خویش نمیخواهم فعل وعملی شما را ملاحظه میکنم که بیزاری از شوهر و واسطه قلبی با برادر چیست ومن
افسوس میخورم که چرا در وقت اخراج کردن سردار محمد عزیز خان از مملکت افغانستان برضای طرفين
ومطابق امر شرع شريف طلاق شما را از وننګرفتم واکنون هم اگر بدانم که طلاق شما برضای او وروپیه
ميسر میشود پنجاه هزار روپیه از عین المال خود صرف کرده طلاق نامه شما را از او میخرم و چون این امر
بقرار امر شرع انور میسر نمیګردد لاجرم شما بکار خود مختاریدا ګر مرا که برادر شمایم بکار دارید خانه ام خانه
خود شماست واگر میل شما جانب شوهر باشد راه شما باز است ومانعی نیست فقط و این عبارت را بقلم خاص
در خاتمه کلمات مسطوره نگار داد که از برای تسلا می نویسم که آسوده خاطر باشید والله وبالله سوګند
خداوند یاد کردم که این کلمات را که درین دقیقه نګار فرموده ام دروغ نیست وبرفتن از شما آزرده
نمیشوم و بنابراین شما را مخیر ساخته ام که در هند بروید یا نروید هر دو بمن یکیست و برفتن از شما آزرده
نمیګردم فقط وجناب نواب مستوره مسطوره پس از پرتو وصول افکندن این منشور دوباره اقدام بعرض
(۱) وایه | کرده معروض پیشګاه حضور مرحمت ظهور انور داشت و بنګاشت که از سایه همایه لطف وايه (۱) برادر
مرادف بايا | تام آورم کناره وګذشته نمی توانم واشوهرم مراوده ومکاتبه نکرده قطع علاقه نموده باوی سروکاری
یعنی چیزی | ندارم برایم برادری چون وجود مسعود شهریار داد ګستری موجود نخواهد شد و هر ګز ازین خیال
لازم وواجب | نګذشته اګر خاك شوم دست از دامن يك برادر نخواهم کشید فقط وازشرف مطالعه والا ګذشتن اینعریضه
ومحتاج اليه
و بایست
و ضرور ۱۲ از راه مرحمت بدهد که در امور معیشت و مؤنت خود عسرت وذلت نکشد وشهزاده برطبق امر والا
مواجب او را اجرا و ادا فرمود
ذكر رسالهٔ
مولفة
لیکھر نام
هنود
از حضور اقدس شهزاده والا جاه سردار حبیب الله خانرا فرمان شد که تنخواه سال کذشته وایمسال او را
ذکر رساله مولفة لیکھر نام هنود که در توهین ـ
ملت اسلام تالیف نموده بود ـ
در خلال احوال مذکوره از عریضه چندتن علمای اهل اسلام سكنه امرتسر چون ملا محمد تاج الدين
ومولوى خدا بخش وملا عبدالله وملاغلام رسول وملا غلام دست ګير وملا غلام رسول حنفى وملاغلام الله وملا
سیدمیرحسین وملاسيد اميرشاه وملااحمدالدین وملا غلام محمد وملا حافظ غلام محمود ومولوى احمدشاه وملااحمد الله
وملا حافظ عالم الدین وملا رحمعلی وملا بزرك شاه وملا احمدبخش وملا محمد نظام الدين ملایان عامه وخاصه حضرت
والا را آګهی دست داد که لیکهر نامی از فرقهٔ هنود رسالهٔ در توهین ملت وتفریق مذهب اهل اسلام بپایه
تألیف وحضر مناظره حاضر آورده دلایل و براهینیک روی هم چیده بود در محل ابراز نهاده خواست که علمای
(۱) هیچ جمع | ملت نجیبهٔ اسلام را الزام نماید و چون هیچ (۱) اوسطاسر افسانه واز قبیل کلمات کليله و دمنه بود و ایشان جوابی
مخنت بمعنی | را که ګفتند کسی نشنوده استدعای اطفای این نایره بروارله را از حضور اقدس نموده اند و حضرت والا خواست
دلیل وسند | دانست که اینگونه مباحثات و مناظرات معاندت خیز مخالفت انګیز تحريك و ترغیب دولت انګلیس در بین فرق


(٦٧٧)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواريخ)
مختلفة که رعیت او باشند برای حصول مآرب دولت مذکوره اتفاق افتاده روی روز می آیند پس علایان
مزبوره در روز چهاردهم مذکور ماه رجب ارقام فرمود که در مملکتیکه زبان در گفتار آزاد باشد و در تحت
استبداد نبوده خارج از حکومت اسلامی نیز باشد باب سوال و جواب در گفتار ناصواب با آنگونه مردم گشودن
در نزد خردمند موصفت چنانچه شیخ سعدی شیرازی میفر ماید . تجاهل حذر کردن اولی بود . که او خوار
دنیا و عقبی بود . بنابران سکوت زیبا و چیزی نگفتن سزاست با وجود آن چونکه اکثر با اهل هنود مقیم هندستان
در باب مذهب حقه اسلام زبان درازی را از حد گذشته‌اند بعد از مراجعت سفیر ترکستان ۱۳۰۸ عطا آله خان
سفیر دولت برطانیه مقیم کابل برا بسلاخانه عام از وخامت عاقبت این فقره مطلع فرمودند چنانچه در محل آن
ذکر خواهد شد .

ذکر رزش هزاره شیخعلی که تمرد ورزیده

و افواج قاهره بتدمیر ایشان مأمور شده بودند

و از آنسوی افواج و عساکر نظامی و ملکی بفرمان حضرت والا که از پیش بشرح رفت از هر جانب راه تدمیر
قوم شریر هزاره شیخعلی را بر گرفته از جمله سراج الدینخان حاکم اندراب با هزار و پانصد سواره و پیاده ملکی
در روز هفدهم ماه رجب از محل حکومتش رهسپار سرزنش گروه اشرار شد و مقارن ایصال فوج نظامیه که
در دهنه غوری اقامت داشت راه تدمیر آنقوم شریر برداشته چون وارد موضع شلکتو شد مکتوب سید جعفر
حاکم غوری بافسران اینفوج رسید که در تاله وبرفک علوفه سپاه ودواب دستياب نشده افواج پادشاهی در اضطراب
خواهد افتاد بنابران میباید که درنك را بشتاب ترجیح داده واز راه توردیدن باز ایستاده بذريعه عریضه از حضور
اقدس استدعای علوفه و آزوقه کنند و ایشان نوشته او را مقرون بصواب دانسته در موضع شلکتو توقف نموده
عرض پرداز پیشگاه پادشاه خادم نواز شدند و حضرت والا از عرض و استدعای آنها شش تن از سواران کشافه
اوزبکیه را بانجاه تن از سواران ایشان مأمور علوفه رسانی کرده حواله مقدار ششصد و نود و پنج خروار
آرد وجو و برنج با مقداری از روغن و اعدادی از گوسفند و غیره باسم مردم مواضع بامیان و کهمرد و سیغان
و تتار و حبش و خرم و سار باغ و غوری و دوشی و کیلی و خنجان بایشان سپرده از شرف شریف رهسپار تحصیل
آن ساخته و امر کرد که بسرعتی هرچه تمامتر علوفه را از مواضع مذکوره در تاله و برفک حمل و نقل دهند
و در خلال این حال در روز بیست و چهارم ماه رجب چندتن از لشکر ملکی مردم غوری و خنجان جهت حصول
علوفه راه موضع دهنه دادو برگرفتند و مردم هزاره شیخعلی آگاه گشته سر راه ایشانرا تنک گرفته کین گزیدند
و محمد سرور خان حاکم خنجان از عزم و اراده یاغیان خبر گردیده با هزارتن از سواره و پیاده از قفای جویندگان
آزوقه راه امداد بر گرفت وقبل الوصول او در محل مقصود آنانیکه جهت علوفه رفته بودند قلیل از آردو غیره
از موضع دهنه دادو برداشته روی مراجعت جانب اردو نهاده چون به نزديك كين گزيد کان هزاره رسیدند دفعة
هزار کان حمله کرده ایشانرا از پیش رانده و غارت کرده همیرفتند که محمد سرور خان بسر وقت ایشان رسیده
هزار کان از وصول او هراسیده بکوه غوایت برشدند و حاملين علوفه بامحمد سرور خان سالماً راه اقامت گاه خود
پیش گرفتند و ازین صعود نمودن هزار کان در کوه سید جعفر خان حاکم غوری که باچیزی از لشکر در موضع
استه جیدا افتاده بود راه عبور را مسدود دیده از دستبرد هزاره در تنگنای محاصره جای گزید و درین اثناء گروه
بغات از قفای محمد سرورخان که براه تورد اقامتگاهش بود حمله کرده او را بایارانش هزیمت داده و یارانش را بقلعه
از قلاع آمده و در آورد محاصره انداختند و از حمله خود محمد سرور خان که از سراسیمگی بکوه بر شده بود از مشاهده
مخالفت بددل گردیده لرزان و ترسان بادل هولناک از راه گرجمه ومغلك فرار کردنامتان و خیزان کوه بکوه راه همیپیمودید
تا که چندتن از اشرار هزاره که از قفای او راه تعاقب بر گرفته بودند بوی در رسیده یکی از نوکرانش را که بالو
رهسپار فرار بود دستگیر نموده باز گشتند خلاصه خود او راه اقامتگاه خویش همی پیمود و الشکرش چنانچه گذشت

ذکر سرزنش
هزاره شیخعلی


(٢٧٨)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

عزل ميرزا محمود ابراهيم خان سر دفتر بدخشان

فوت حاكم تگاب

گرفتار تنگناي محاصره گشت و در چنین حالت که او بره نورد گریز بود چندی از هزارگان در یورش گردیده دست ستیز از آستین جلادت برآورده شش تن از همراهانش را بقتل رسانیده برادرش را زخم زده خود او را بادوتن از نوکرانش و چندی دیگر گرفتار ساخته از راه بازگشت باخود در سنگر نزد دیگر هزارگان نكوهيده سير بردند و با وجود آنکه سید جعفر خان حاکم غوری و عبدالله خان حاکم هزاره شیخعلی و لشکریان محمد سرور خانرا جابجا در محاصره انداخته بودند نظر بیماین کار کرده محمد سرور خانرا با دیگر گرفتاران پس از رسیدن در سنگر رها داده يك تن از نوکران اورا بادوتن از بزرگان مردم نيك پی که هوا خواه دولت و گرفتار اهل ضلالت شده بودند برسم گروگان گرفتارشدگان خویش نگاهداشته با محمد سرور خان وعده نهادند که پس از اطلاق محبوسین گروه شرارت آیین آن سه تن را نیز رهایی دهند و با او گفتند که ما از کمند اطاعت و انقیاد سر بر نتافته از حواله يك لك روپیه جریمه که توان ادای آنرا نداشتیم علم سرکشی بر افراشتیم که شاید از صدور شور و غوغای ما حضرت والا آگاه گشته عفو تقصیر فرماید و این عذر بدتر از گناه را با او اظهار کرده زبان عجز و الحاح از وی استدعا کردند که عرض پرداز حضور مرحمت ظهور اقدس شده زبان شفاعت خواهش عفو عصیان و طغیان ایشانرا نماید چنانچه محمد سرور خان پس از اطلاق و رهای بانتش عریضه نگار حضور انور والا گردیده چون این اظهار گروه اشرار خلاف اظهار اوایل حال بغاوت اشتمال ایشان بود چنانچه گذشت حضرت والا حمل برمكيدت ایشان کرده نپذیرفت واز آنسوی سراج الدین خان حاکم اندرات که با هزار و پنجصد تن سواره و پیاده چنانچه رقم گشت بسرعت و شتاب راه تدمیر گروه شریر هزارۀ بر گرفته بود در روز بیست و نهم ماه رجب وارد تاله شده ازین ورود او ونزديك رسيدن دیگر افواج قاهره هزارۀ شیخعلی اطراف قلاعى را که عبدالله خان وسید جعفر خان در آنها جای انحصار گزیده بودند فرو گذاشته از راه فرار در درۀ عل جم که پناه گاه قرار داده بودند رفته پناه گزیدند ومقارن اينحال از تغيير ميرزا محمد ابراهيم خان سردفتر بدخشان که شرح خدمت گذاری او در تضاعیف فتنه و آشوب بوزادگان آنجا از پیش بپای رفت میرزا غلام حسین خان از حضور اقدس بسردفتری آنجا سرافراز گردیده او بفرمان حضرت والا در کابل آمده تحت باز پرس محاسبۀ زمان سردفتر بودن خویش افتاد و هم محمدخان نظام الدوله حاکم تغاب بدرد دغیان کرده از حضور فیض گنجور حضرت والا محمد ابراهیم خان بحکومت آنجا مفتخر گشت و از آنسوی افواج پادشاهی آهنگ تباهی و عزم شبیخون زدن بر راه نوردان طریق گمراهی یعنی هزارۀ شیخعلی کرده در شب ششم ماه شعبان یکفوج پیاده و دویست تن سوارۀ نظام با یکضرب توپ و پنجصد تن از لشکر ملکی راه یورش جانب قشلاقی که از بغات هزاره و در تنگی شاو واقع بود بر گرفتند و هزارگان از عزم و ارادۀ دولتخواهان آگاه گشته قبل از وصول ایشان از قشلاق مذكور راه فرار جانب كوهسار اد باریش گرفتند و اینان از گرد راه در رسیده بادل تفته قشلاق را از وجود اهل شقاوت و شقاق خالی یافته صد راس گوسفند که از ایشان باز مانده بود بدست تصرف سواران و پیادگان نظامی و سی راس گوسپند بادو راس اسپ بدست مردم ملکی اندرابی افتاده از هنرمند در دل داشتند مایوس گردیده با آه و افسوس بازگشتند و بامداد شب مذکور كرنيل دوست محمدخان وکپتان عبدالصمدخان و کرنیل غلام حیدرخان و ارسلاج خان با فوج پیاده نظام ترک و دو عراده توپ و دویست تن سواره نظام روی یورش بسوی مساکن قوم بدمنش کرمعلی از هزارۀ شیخعلی نهاده و در قرب قلعۀ نرمك رسيده گروه بغاة ایشانرا دیده جانبی از بترکان خودر ا از راه طلب امان باستقبال فرستادند چنانچه هم به بهار تن بپای عذر خواهی پیش آمده سر ضراعت بقدم افسران سپاه فرود کرده جبین اطاعت بزمین طلب شفاعت سوده اظهار کردند که ایشان سر از خط فرمان بیرون نکشیده و با اشرار راه اتحاد نپیموده اند و اینرا گفته ادعا نمودند که با تفاق سپاه پادشاهی راه تدمیر مردم شریر طایفۀ علی جم که سر بر خط گمراهی نهاده اند بر گرفته صدق مقال ایشانرا بروی کار آرند و افسران مزبور ایشانرا در اردو نگاهداشته با بامان نام اندران را از معلوم نمودن صدق و کذب گفتار ایشان در بین طایفه کرمعلی فرستادند و او برطبق اظهار وصدق گفتار ایشان خبر آورده آنگاه قاضی آنجا را که بدلالت واسهالت او بپای اطاعت پیش آمده