[BLANK PAGE]


( حسب الامر جلیل القدر )
( اعلیحضرت سراج الملة والدین)
-( پادشاه با عدل ودین )-

کتاب مستطاب سراج التواریخ
که بتوجه ذات اقدس همایونی شان
تسوید وقایع گردیده بود

در مطبعه حروفی دار السلطنه کابل طبع گردید
« سنهٔ ۱۳۳۱ »


هو الله تعالی
بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله الذی جعل اخبار سابق الاخيار والاشرار عبرة للاحقين من اولی الابصار والصلوة والسلام الاثمان
الاكملان علی سیدنا محمدن المختار وعلی آله الاطهار واصحابه الابرار ما توالی النهار واللیل واللیل والنهار فی جمیع
الدهور والاعصار . ( اما بعد ) بنده حضرت آفریننده مهر وماه وشکر کننده خداوند بخشنده تاج وکاه وحامی
حمی از سکنه ومتوطنه مملکت ملت خواننده کلمه طیبه لا اله الا الله محمد رسول الله اعلیحضرت سراج الملة والدین امیر
حبیب الله پادشاه خود مختار افغانستان وترکستان متعلقه آن بر انظار خوانندگان سرگذشت پیشینیان واضح
میدارد که از دیرگاه مکنون خاطر داشتم و این امر را لازمی پنداشتم که وقایع وسوانح پادشاهان افاغنه را از بدو
سلطنت احمد شاه درانی الی زماننا هذا نگارش دهم چنانچه درین اوان که تمام اختیار امارت خطه افغانستان
از لطف ومرحمت حضرت یزدان در قبضه اقتدار این فرمانبر دار خالق سبحان آمد تصمیم عزم بر تسوید وقایع
نموده وخود را از سبب گرفتاری در امور مهمه سلطنت و تربیت سپاه ورعیت معذور دیده فیض محمد کاتب بن
سعید محمد مغول معروف بهزاره محمد خواجه را مامور فرمودم که تحریر پرداخته سر گذشت پادشاهان افغانرا
کتابی مرتب سازد تا در روزگار یادگار بماند با وجود گرفتاری زیاد که در امورات دولت علیه خداداد افغانستان
دارم باز هم جزو جزو که از تحریر می براید خود من شخصاً ملاحظه کرده حك واصلاح نموده اجازه چاپ را
میدهم هرگاه سهوی ملاحظه شود آنرا از باعث گرفتاری زیاد که دارم تصور دارند فقط * جه
زنده جاوید گشت هر که نکو نام زیست کز عقبش ذکر خیر زنده کند نام را
بر طبق سطور فیض دستور فوق احقر مهذب را که یکی از پست ترین چاکران درگاه و کهترین
خدام بارگاه است اعلیحضرت والا که همواره نظر خورشید ضیایش بسوی تربیت سپاه ورعیت
مصروف ورای گیتی آرایش جانب ترمیم وتعمير ملت ومملکت معطوف است روزی پیش خوانده پیش


(جلد اول)
(دیباچه و تمهید کتاب)
(سراج التواریخ)

بنواخت ثریا که این جزء ضعیف را از ارشاد میمنت بنیاد چنین امر جلیل القدر از خاک مذلت باوج عزت
برا فراخته سر افراز ساخت و فرمود کتابی مشتمل برملک گیری و کشور کشائی فرماندهان افاغنه مؤلف
ومرتب نموده حدود سابقه مملکت متصرفه افغانستان را اگر چه خلاف واقع درج کتب تواریخ است
از همان کتب با درجات گرما وسرمای هوای آن ودرجات ودقایق محل وقوع هر ولایت این مملکت ثبت کتاب
کرده آید ووجه صحیح ومطابق واقعش بواسطه آله پیمایش وغیرها با حدود مفصله حالیه ونسب نامه طوائف
افاغنه و تعداد نفوس ایشان علیحده ترتیب داده ضمیمه اخیر کتاب نماید وبذکر سلاطینیکه قبل از اعلیحضرت احمد
شاه فرمانفرما بوده اند ننگراید زیرا که کتب مؤرخین شامل آن وذکرش مورث تکرار وباعث طول گفتار است
پس احکام سعادت فرجام اشرف اعلی را سمعاً وطاعة گفته بترقیم پرداخت وبجهت جهت رفع اشتباه ابنای زمان
کتب تواریخیکه درکار بودند وبسوی بیان واقعات افغانستان راه می نمودند چون(۱) جهانگشای نادری
(۲)وتاریخ سرجان مالکم (۳) وتاریخ احمدی (٤) وخزانه عامره (٥) ومجلد قاجاریه ناسخ التواریخ(٦) ورساله عربیه
سید جمال الدین الافغانستانی(۷)وتاریخ سلطانی(۸)ورساله علینقی میرزای اعتضادالسلطنه ایرانی (۹)ورساله محاربه کابل
وقندهار (۱۰) وكتاب منظومه حمیدکشمیری(۱۱) وروزنامه اعلیحضرت شاه شجاع الملك(۱۲) وكتاب حیات افغانی
مؤلفه دپتی حیات خان(۱۳) وروضة الصفای ناصری(١٤) ومرآت الوضع عربیه مؤلفه کرنیل یوسفانديك امریکائی
(١٥) وپندنامه دنیا ودین انشای جنت مکان اعلیحضرت ضیاء الملة والدين مرحوم (١٦) وجام جم فرهاد میرزا را
فراهم آورده همه وقایع را تطبیق داده اقوال مختلفه فیها را حواله بخود صاحب کتاب نموده وواقعات مسموعه
مشهوره را ازحکایات ثقات معمرین چون جناب سردار محمديوسف خان بن اميركبير اعلیحضرت امیر دوست محمد خان
مبرور وسردار نور عليخان بن سردار شیر علیخان مغفور قندهاری وقاضي القضاة سعد الدينخان بن المرحوم قاضی
القضاة عبد الرحمن خان خانعلوم وغیره که از آبا واجداد خود ها بالواسطه شنیده و هم وقایع زمان خود شارا
بچشم سردیده واین وقت از طرف قرین الشرف پادشاهی مامور بیان واقعات را زبانی گردیده بودند ضم ورقم
کرده مجموعه همه را از جهت مطابقت اسم بامسمی موسوم بسراج التواریخ گردانید وبالله التوفيق ومنه الاستعانه

ذكر حدود سابقه مملکت افغانستان
ووجه تسمیه وولايات معروفه ودرجات گرما وسرمای هوای آن

این مملکت بقرار بیان حیات خان در زمان سلطنت کیان و پیشدادیان مشهور به کابلستان وزابلستان بوده تا که
اعلیحضرت سکندر اعظم متصرف نبوده بیونانی معروف ببکتریه یعنی باخترگشته وپس ازانکه بتصرف اسلام درآمده
منقسم بدو قسمت مغربی ومشرقی شده مغربش از کابل وقندهار تاحد ایران بخراسان که شهر مشهورش هراتست
ومشرقش بملک روه یعنی کوهستان واقع شرقی نهرسندتاحسن ابدال نامزد گردیده ودر عهداعلیحضرت محمد اکبرپادشاه
داخل صوبجات هند شده صرف صوبه کابل مرقوم میگشته ودرزمان سلطنت اعلیحضرت احمدشاه که بعدازانقراض
سلطنت اعلیحضرت نادر شاه در سال هزار وهفتصدوچهل وهفت١٧٤٧میلادی مطابق هزار ویکصد وشصت ١١٦٠
هجری وتاریک سلطنت جلوس نمود زیاده ترموسوم بافغانستان شد واظهراینکه باعتبار کثرت وانبوهی مردم افغان که
درین مملکت ساکن ومتوطنند بزیادت لافغانستان(۱) در اخیرلفظ افغان بافغانستان نامزد گردیده است چون عربستان
وگلستان وغیره که بواسطه انبوهی قبایل عرب وگل باین نامها موسوم شده اند فقط
وبقرار بیان صاحب جام جم وسعت این مملکت از فرانسه بیشتر وطولش ازمشرق بامغرب هزار ۱۰۰۰میل وعرضش
از شمال بجنوب هشتصدوهشتاد۷۸۰ میل است ومشتمل برهمه قسمت مشرقی ایران وقسمت شمالی مغربی هندوستان میباشد
وحدودا رودخانه (۲) ایندس است وامتداد این مملکت وسیع از مشرق سر حد کشمیر که در طول

ذکر حدود
سابقه افغانستان
ووجه تسمیه
آن
(١) ستان
جای انبوهی
چیزها
(۲) ایندس
نهر سندكه اتك
نیز میگویند


(٤)
(جلداول) ( ذکر حدود مسافة و وجه تسمیه افغانستان ) (سراج التواریخ)

هشتاد و هفت ۷۷ درجه مشرقیست تا مغرب همالاست که در طول شصت و یک درجه مشرقی کری نیچ است و از شمال
تا جنوب امتدادش از ولایت بلخ تا بلوچستان است و این محدوده را سلطنت کابل بجوت باخت او گویند چنانچه
بعض وقت سلطنت قندهار گویند که پایتخت دیگر آنست و جاها سلطنت غزنه یا غزنین بجوت پایتخت دیگرش میگفتند
و این سلطنت خصوصاً مشتمل بر افغانستان و عموماً بر قسمتی از خراسان و بلخ و سیستان و کشمیر و حصه قلیل
از لاهور و قسمت کثیری از ملتانست و جمعیت همۀ اینولایات از ملل غیره (۱۵۰۰۰۰۰۰) پانزده ملیان است افغان
(٤٥۰۰۰۰۰) چهار ملیان و پانصد هزار و هندو(۵۵۰۰۰۰۰) پنج ملیان و پانصد هزار و تاتار(۱۵۰۰۰۰۰) يك ملیان
و پانصد هزار و ایرانیان(۱۵۰۰۰۰۰) يك ملیان و پانصد هزار و قبایل دیگر(۲۰۰۰۰۰۰) دو ملیانند بخلاف ذکر صاحب
کتاب حیات افغانی زیرا که او مساحت سطحیه این مملکت را سه لك ۳۰۰۰۰۰ میل مربع و در هر میل(۲۸) بیست
و هشت نفر آدم ذکر کرده جمعیتش را (۸٤۰۰۰۰۰) هشت ملیان و چهار صد هزار نوشته است و همچنین صاحب
تاریخ سلطانی از روی نوشته گولد سمت انکلیس مساحت مربع این مملکت را دو لك و نود و چهار هزار میل
انگلیسی و جمعیتش را (۱٤۰۰۰۰۰۰) چهارده ملیان و بقرار ذکر صاحب مرآة الوضیه مساحتش رايك لك و پنجاه
هزار میل مربع و جمعیتش را (٤۰۰۰۰۰۰) چهار ملیان ذکر کرده است

(ذکر بلدان معروفه وولایات مشهوره افغانستان)

( کابل )

بقرار بیان حیات خان در عرض شمال ۳۴ سی و سه درجه و(۱۰)ده دقیقه و در طول شرقی(٦۷)شصت و هفت درجه
(١٥) و پانزده دقیقه و از سطح دریای شور شش هزار و دو صد و پنجاه(٦٢٥٠) فوت بلند واقع است و مقدار(۳) سه میل
وسعت عمارات شهر و (۷۰۰۰۰) هفتاد هزار باشندگان این بلده است بخلاف بیان صاحب جام جم زیرا که او کابل را
در عرض شمالی (٣٤) سی چهار درجه و ۲۷ بیست و هفت دقیقه و در طول مشرقی (٦٨) شصت و نه درجه و جمعیتش را

(۵۰۰۰۰ پنجاه هزار نفر نوشته است)
( قندهار )
بقرار ذكر صاحب کتاب حیات افغانی تخمیناً بمسافت(۲۰۰) دو صد میل جانب گوشۀ مغرب و جنوب کابل واقع
(۳۵۰۰) و سه هزار و پانصد فیت از سطح دریای شور بلند و جمعیتش تخمیناً(٦۰۰۰۰) شصت هزار نفر است بخلاف ذکر
صاحب جام جم زیرا که او جمعیتش را (۸۰۰۰۰) هشتاد هزار نفر و وقوعش را در عرض شمالی سی و دو درجه و (٣٥)
سی و پنج دقیقه و در طول مشرقی (٦٦) شصت و شش درجه و(۲۰)و بیست دقیقه رقم کرده است

(هرات)

(۱) معلوم که
مختلف شهر
حاجب باشد

بقرار بیان صاحب جام جم از شهر های قدیم مشرق زمین است و قلعه سخت مربعی دارد و هر ضلع دیوار آن هزار
و هشتصد کام است و پنج دروازه دارد و دیوارش مشتمل بريك خندق و سه خاکریز و دو شیر حا جیست (۱)
و جمعیتش زیاده بر (٤۰۰۰۰) چهل هزار نفر نیست بخلاف ذکر حیات خان چنانچه مینویسد که هرات چیزی کم
بمسافت پانصد میل جانب مغرب کابل واقع و تعداد نفوسش پنجاه هزار است و هم بقرار نوشته صاحب جام جم
در عرض شمالی(٣٤) سی و چهار درجه و (٤٥) چهل و پنج دقیقه و در طول شرقی(٦١)شصت و يك درجه واقعست
بخلاف تاریخ سلطانی زیرا که او در عرض شمالی (٣٥) سی و پنج درجه و طول شرقی را مطابق نوشته است


(٥)
( جداول ) ( ذکر بلدان معروفه ولایات مشهوره افغانستان ) ( سراج التواريخ )
( غزنین )
مطابق مندرجه کتاب حیات افغانی این شهر بمسافت (٧٥) هفتاد میل جانب جنوب کابل واقع و تعداد نفوسش
(١٥٠٠٠) پانزده هزار نفر است و موافق کتاب جام جم شهر مشهور افغانست و وقتی پایتخت شاهنشاهی قوی
وغنی بوده و از کثرت اعداد علماء وفضلاء که در انجا مدفون شده اند آنرا مدینه ثانیه میگفتند و در عرض
شمالی (٣٣) سی وسه درجه و (٣٧) سی و هفت دقیقه و در طول مشرقی (٦٨) شصت وهشت درجه و (٤٨) چهل
وهشت دقیقه واقعست
( بلخ )
بقرار بیان صاحب جام جم که ازین ببعد تا آخر بلدان همه از کتاب او نقل میشود شهر بلخ که بنگریه قدیم
وسابقاً جزؤ مملکت خراسان بوده و بجهت آن از افغان و اوز بك و نجت است (١) که بعضی در قصبات وقری و برخی (١) یعنی بخت
در چادر و خرگاه سکنی دارند و این شهر در قدیم از شهرهای مشرق زمین بوده حالا خراب است و آن در عرض شمالی
(٣٦) سی وشش درجه و (٤٠) چهل دقیقه و در طول مشرقی (٦٧) شصت و هفت درجه و (٢٣) بیست وسه دقیقه واقعست
( میمنه )
که بعضی آنرا جزؤ غرجستان و برخی از جوز جان دانسته است وجوز جان ولایتیست که جانب شرقی بلخ
واقع و پایتخت آن شبرغان است که در عرض شمالی (٣٦) سی وشش درجه و (٣٥) سی و پنج دقیقه و در طول مشرقی
(٦٦) شصت وشش درجه و (٢١) بیست و یکدقیقه اتفاق افتاده و آنرا اشبورقان نیز گویند وقصبه دیگر آن اند خود است
که در عرض شمالی (٣٦) سی وشش درجه و (٥٠) پنجاه دقیقه و در طول مشرقی شصت وشش درجه واقعست وازین
قصبه تا بلخ (٦٦) شصت وشش میل مسافتست بهر حال بلده میمنه بقرار نوشته اروسمیت در عرض شمالی (٣٦)
سی وشش درجه و (٣٠) سی دقیقه و در طول مشرقی (٦٥) شصت و پنج درجه و (١٨) هجده دقیقه و بقرار نقشه بلانک در عرض
شمالی (٣٥) سی و پنج درجه و (٤٧) چهل و هفت دقیقه و در طول مشرقی (٦٠) شصت درجه و (٣٢) سی و دو دقیقه واقعست
( طخارستان حال معروف بقطغن )
که بعضی آنرا طرغن و برخی قطغن نیز نوشته اند و اینولایت منقسم بدو قسمت علیا وسفلی است وعلیای آن
جانب شرقی بلخ وغربی نهر جيحون واقع و از انجا تا بلخ سی فرسنك مسافتست وسفلی آن در شرقی علیا وايضاً
در غربی جیحون واقعست و پایتخت حكومتش طالقانست که در عرض شمالی (٣٦) سی وشش درجه و (٤٢) چهل و دو
دقیقه و در طول مشرقی (٦٩) شصت و نه درجه و (٣٨) سی وهشت دقیقه واقعست و دیگر بلده آن اندرابست
که در عرض شمالی (٣٥) سی و پنجدرجه و (٤١) چهل و يك دقیقه و در طول شرقی (٦٩) شصت و نه درجه و (٣٠)
سی دقیقه اتفاق افتاده است و دیگر قصبه آن سمنگان که معربش سمنجانست بوده و آن در عرض شمالی (٣٦)
سی وشش درجه و (٥٢) پنجاه و دو دقیقه و در طول مشرقی (٧٠) هفتاد درجه و (٦) شش دقیقه واقعست و طخارستان
سفلی وسیعتر از علیاست وولایت طخارستان را اکنون در اطلسها كندوز و زبان اهل مملکت قندوز می نویسند
محتمل که بکهندز یعنی کهنه قلعه موسوم بوده منقلب باسم حالیه شده است و آن در عرض شمالی (٣٦) سی
وشش درجه و (٤٥) چهل و پنجدقیقه و در طول مشرقی (٦٩) شصت و نه درجه و (١٠) ده دقیقه واقعست دیگر
بلده طخارستان خلم یعنی تا شقر غانست و آن در مابین بلخ وقندوز در عرض شمالی (٣٦) سی وشش درجه و (٣٩)
سی و نه دقیقه و در طول مشرقی (٦٨) شصت و هشت درجه و (٨) هشت دقیقه واقعست


( ٦ )
( جلد اول ) ( ذکر بلدان وولایات معروفه افغانستان ) ( سراج التواریخ )

( بدخشان که اسم پایتخت آن جوزون بوده و حال بفیض آباد نامزد است )

واین ولایت در عرض شمالی (٣٦) سی وشش درجه و (۲۸) بیست وهشت دقیقه ودر طول مشرقی (۷۱) هفتاد
ويك درجه و (٢٢) بيست ودو دقیقه واقعست وسابق جزء ولایات تاتار مطلق العنان بوده

( جلال آباد )
این بلده جانب شمال غربی پشاور طرف شرق کابل در عرض شمالی (٣٤) سی و چهار درجه و (۸) هشت
دقیقه ودر طول مشرقی (٦٧) شصت و هفت درجه تخمينا واقعست

( فراه )
در عرض شمالی (٣٤) سی و چهار درجه و (٥٠) پنجاه دقیقه ودر طول مشرقی (٦٢) شصت و دو درجه واقعست

( کشمیر که از ولایات متصرفه پادشاهان سابقه افغانستان بوده است )

اینولایت کوهستان و از ولایات پاکیزه دنیاست چنانچه بهشت هندوستانش میخوانند و آن در عرض شمالی
(٣٤) سی وچهار درجه و (٣٠) سی دقیقه و در طول شرقی (٧٤) هفتاد وچهار درجه و (١٥) چهل و پنجدقیقه
واقعست و سابقاً در تصرف سلاطین مغولیه بوده و از هندوستان حساب میشده و بعد از ان اعلیحضرت احمد شاه
درانی متصرف گردیده تا وقت سردار محمد عظیم خان مرحوم برادر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مبرور که
در سال (۱۲۳۸) هزار ودويصد وسی وهشت بوقوع پیوسته در تحت تصرف پادشاهان و رؤسای افغانستان میبود
پس ازوی بتصرف مهاراجه رنجیت سنگه در آمد و در اواخر سلطنت مهاراجه دلیپ سنگه بن مهاراجه رنجیت
سنگه مذکور بتصرف مهاراجه گلاب سنگه قوم دوکره در آمده اکنون بریاست آن زیر نگرانی دولت بهیه
انگلیس تعلق بمهاراجه پرتاب سنگه نواده مهاراجه گلاب سنگه موصوف است وجمعيت اينولايت يك لك
وهفتاد هزار نفس تخمیناً است

( لاهور )

اینولایت در عرض شمالی (٣١) سی ويك درجه و (٣٥) سی و پنجدقیقه ودر طول مشرقی (٧٤) هفتاد وچهار
درجه و (١٠) ده دقيقه واقعست و همچنین پشاور که در عرض شمالی (٣٤) سی وچهار درجه و (۸) هشت دقیقه
ودر طول مشرقی (۷۱) هفتاد و یکدرجه و (٣٠) سی دقیقه واقعست - با ملتان که در عرض شمالی (٣٠) سی درجه
و (١٠) ده دقيقه و در طول شرقی (۷۱) هفتاد و یکدرجه و (۱۲) دوازده دقیقه واقعست وشکار پور که در عرض
شمالی (۲۷) بیست وهفت درجه و (٥٦) پنجاه وشش دقیقه ودر طول مشرقی (٦٨) شصت و هشت درجه و (٥٠)
پنجاه دقیقه اتفاق افتاده است با ديرجات وسند وشالکوت وفوشنج همه در تصرف دولت بهیه برطانیه میباشد

( سیستان )
که حد شمالی آن هرات وقسمتی از خراسان وحد مغربش بیابان زد وطرف جنوبش بلوچستان و جانب مشرقی
آن افغانستان و هم جزء این مملکت است وحد فاصله حالیه رود هیرمند است

( نقل از کتاب مرآة الوضيه )
چون مملکت افغانستان و حدود سابقه آنرا ( كرنيل بوس فانديك ) امریکائی اصح و اوضح از دیگران در
کتاب ( مرآة الوضيه ) نوشته بود لا جرم در ذیل مذكورات مؤلفين در بر افزوده نظر بصحت بیان او بتکرار
حمل ننموده سرائی از کتاب او نقل نمود


(۷)
( جلد اول ) ( ذكر مملکت افغانستان و بملان آن ) ( سراج التواريخ )
ذکر بلاد فارس شرق حال موسوم بافغانستان

این بلاد وولایات محدود است از جانب شمال ببلغ که جزء مملکت تاتار مستقله است واز طرف شرق بمملکت
چین و کشور هند وازسوی جنوب بحر هند واز جانب غرب بكرمان وخراسان از مملکت ایران و این محدوده
منقسم بچهار قسمت است و (۱) آن هرات است که جانب شمال غربی این مملکت میباشد دیگر (۲) کابلست که در وسط
وشمال واقعست دیگر (۳) سیستان است که در غرب اتفاق افتاده است دیگر (٤) بلوچستانست که جانب جنوب این
مملکت است ومساحت سطحیه این محدوده (٤٠٠٠٠٠) چهار لك میل مربع است و تا صدد هم میلادی تمام آن
تابع خلفای بغداد بوده و در سال نصدونود و هفت میلادی اعلیحضرت سلطان محمود بر تخت سلطنت نشسته
ممالك خراسان وترکستان را که در تحت حکم دولت سامانیه بودند کشیده بر وسعت این مملکت بیفزود و همچنین
حصه بزرگی را از هند متصرف گردیده باین مملکت ضم نمود و پس از انقراض دولت او در صد دوازد هم
میلادی دولت سلجوقیه استیلا یافته غزنین و توابع آن را متصرف گشت و پس ازان دولت خوارزمیه از تغلب
و تاراج چنگیز خان منقرض گردیده بلاد این مملکت منقسم بچند قسمت شده بتصرف ملوك الطوایف در آمد
و همه ملوك بجنگ باكات جنگ زده يك بر دیگری غلبه میجست تا که اعلیحضرت احمد شاه درانی بر اریکه
جهانبانی متمکن شده ایجاد وانشای دولت ومملکت مستقله افغانستان فرمود و اقسام چهار گانه مذکوره را بران
افزود و پس از وی نیز بسبب اختلاف احفادش بغیر از هرات دیگر بلدی باقی برای اولادش نماند

( هرات )

این ولایت از بلاد فارس شرقی و جانب شمال غربی آن و بعضی ازان متصل بصحرای خوارزم است و جانب
جنوب این صحراء سلسله جبال از طرف غرب ممتد است و این سلسله از شرق شهر هرات بجنوبی بپر افتاده که عرض آن
مقدار (۲۰۰) دو صد میل و طولش (۳۰۰) سه صد میل است و این جبال از جانب شرقی پیوسته اند بجبال وکوهستان نواحی
کابل ومشتمل اند بر چشمه سارها وجويها ودر همواریها و وادیهای این جبال گندم وجو وغیره زراعت میشود
واز نهرهای این مملکت نهر هرات است که مخرجش نزديك شهر هرات واقع و مجرایش از جانب شرقی نهر قيصار
ونهر مرغاب ونهر تجن بسوی شمال مايل بغرب است وزنده یا در بحر خزر و نهر جيحون میریزد یا در ریگستان
صحرا ها فر و میرود و هوای این شهرها جید است و از جهت آنکه معدل ارتفاع آن به پنجهزار قدم از سطح بحر
میرسد در زمستان سرما و در تابستان گرما شدت میکند وشهر های مشهوره قدیمه این ولایت که اکثر خراب اند
چون شهرستان و مروشاه جهان ومرو رود وبادغیس وغیرها که ذکر همه آنها بطول می انجامد میباشند واما
شهر هرات در بقعه نیکوئی واقعست و اطراف آن را کوهها احاطه کرده است وطول اراضی و کشت زار قری
و دیهاتیکه درین احاطه واقعند ( ۳۰۰ ) سه صد میل وعرضش ( ١٥ ) پانزده میل مسافت است که بآبهای
نهر آبیاری میشود

مروشاه جهان

این شهر بر نهر مرغاب واقع بوده و اگر چه مقام مأمون خلیفه در وقت اقامه اش بخراسان می بوده است
الآن خراب وساقط از اعتبار است و گویند بزدجرد درین شهر بقتل رسیده است

سیستان

جانب غربی آن بیابان گرمان وطرف شمالش هرات و خراسان و بسوی مشرق آن افغانستان و جهت جنوبش
بلوچستان واقعست و در جنوب غربی آن بیابان وسیعیست که حصه از ان در بین بلوچستان وكرمان واقعست
و آنرا کوهستان میگویند و سیستان اکثر ریگستان و جانب غرب آن دریا چه زره که محیطش(١٥٠) یکصد و پنجاه


( ۸ )
( جلد اول )
( ذکر ولایات وبلدان افغانستان )
( سراج التواریخ )
میل میباشد واقعست وچند نهر از نواحی افغانستان که بزرگتر آنها نهر هیرمند است دران میریزند و آب آن
شوراست و در وسط آن جزیرهٔ کوچکی و دران جزیرهٔ قلعهٔ خرابه است ومساحت سطحیهٔ سیستان ( ۲۵۰۰۰ )
بیست و پنجهزار میل ودار الحکومتش بقعۀ جلال آباد که در کنار زره واقعست بوده واعلیحضرت امیر تیمور
آنرا خراب وقتل عام کرده است
( بلدان وولایات مسکونهٔ طوایف افغان که معروف بافغانستانند )
واین مملکت محدوده است از جانب جنوب به بلوچستان واز طرف شرق بنهر هند واز جهت غرب بسیستان
وهرات واز سوی شمال ایضاً بهرات وهندوکش که سلسله اش فاصل است در بین افغانستان وبلخ وبدحشان
وطخارستان ومساحت اینمملکت (۱۵۰۰۰۰) يك لك وپنجاه هزار میل مربع وجمعیت آن چهار لك نفس است که
عبارت از چهار ملیان باشد
( بلدان مملکت افغانستان )
یکی قندهار است که در عرض شمالی (۳۲) سی و دو درجه و (۲۰) بیست دقیقه ودر طول شرقی ( ٦٦ )
شصت وشش درجه و (۳۰) سی دقیقه واقعست واین شهر در وقت سلطنت اعلیحضرت احمدشاه پاتحت افغانستان
بوده پس ازوی اعلیحضرت تیمور شاه پسرش کابل را پاتخت قرار داد وبازارهای این شهر که عرض هر يك
پنجاه ذرع است ودر وسط شهر باهم در ساحتیکه نجاه ذرعست ملتقی میشوند دیگر شهر کابل است که در عرض
(٣٤) سی و چهار درجه و (۱۰) ده دقیقه ودر طول شرقی (٦٩) شصت ونه درجه و (١٥) و پانزده دقیقه
واقع وعمارتش ازسنگو ژاله اکثراً از چوب و جمعیت نفوسش شصت هزار نفر است دیگر پشاور است که اعلیحضرت شاه
شجاع آنرا در اثنای سال هزار وهشتصد وده میلادی مقر سلطنت قرار داد و این شهر در زمین هموار غـیر
مستویه واقع ومحیط عمارات شهرش پنج میل وعدد نفوس آن صد هزار است ودر عرض شمالی(٣٤) سی و چهار
درجه و (٦) شش دقیقه و در طول شرقی (۷۱) هفتاد و يك درجه و (۱۳) سیزده دقیقه اتفاق افتاده است وازآنجا
تا کابل دوصدوده میل مسافتست دیگر جلال آباد است و آن جانب غربی پشاور و بر کنار جنوبی نهر کابل واقعست
دیگر غزنین است و آن در عرض شمالی (۳۳) سی وسه درجه و (۱۰) ده دقیقه ودر طول شرقی ( ٦٨) شصت
وهشت درجه و(٥٧) پنجاه وهفت دقیقه بر کنار نهریکه چهار یا پنج آسیاب آب دارد واقعست وازآنجا تا کابل
هشتاد میل مسافتست دیگر فراه ست و آن بمسافت یازده مرحله جانب جنوب هرات بکنار فراه رود واقع وجمعیتش
(٤٠٠٠)چهار هزار نفر است
( بلوچستان )
این ولایت محدود است از جانب جنوب به بحر هند واز طرف مشرق بسند و از سوی شمال بافغانستان واز
جهت مغرب بکرمان ولارستان واز کنار دریای هند مقدار ششصد میل متعلق بدینولایت است وعرض تمام ولایت
بلوچستان (٣٥٠)سه صدو پنجاه میل ومساحت سطحیهٔ آن(١٤٦٠٠٠)يك لك و چهل و شش هزار میل مربع است و اینولایت
منقسم بچند قسمت است بعض ازانها کوهستان و جانب شمال غربی اینولایت است وجانب جنوب آن مکران
ودر بین ایندو حصه بلوچستان واقعست وتمام این ولایت در زیر حکومت سرکردگان قبایل مختلفه اند چنانچـه
باهم اتفاق ندارند و بزرگتر ازهمۀ رؤساخان قلاتست وطول بیابان کوهستان آن(٣٠٠)سه صد میل وعرضش هشتاد
میل است ومردم سکنهٔ اینولایت فارسی وهنود وتاتار وافغان وكربهانست وبلغات مختلفه مشابه بهـندی وفارسی
تکلم میکنند واکثر مسلمانند وعددجمعیت همهٔ طوایف مسکونهٔ اینولایت (۲۰۰۰۰۰۰) بیست لك نفر است


(۹)

(جدول اول) (ذکر هوای مملکت افغانستان وحال اعلیحضرت احمدشاه قبل ازسلطنتش) (سراج التواریخ)

(ترکستان جنوبی متعلق بافغانستان)

و آن بدخشان و طخارستانست که جانب جنوب نهر جیحون واقعند دیگر بلخ است که ذکرش از دیگر کتب مقدماً گذشته از جهت مطابقت با ذکر کرنیل یوس فائديك نقل نشد

(هوای مملکت افغانستان)

هوای اینمملکت باتفاق همۀ مؤلفین کتب مذکوره از سبب اختلاف در بلندی و پستی امکنه مختلفه است چنانچه جانب شمال و مغربش از شدت سرمادر زمستان بخريتک یعنی یخ بندی میرسد واغلب درجهٔ مقیاس هوا در زمستان به بیست رسیده گاهی بر سبیل ندرت بدوازده درجه نیز میرسد که از اعتبار ساقطست وحرارت سمت مشرقی و جنوبی آن در تابستان از (١٠٥) یکصد و پنج درجه نگذشته برودتش از (٥٠) پنجاه تا (٣٥) سی و پنج درجه رسیده فروتر نشده وهمچنین گرمای سمت شمال و مغربی در تابستان اغلب از (٩٠) شصت تا (۷۰) هفتاد درجه رسیده فراتر نمیگردد مگر نادراً در بعضی از سنوات تا به (۹۹) نود و نه درجه میرسد لیکن قابل اعتماد واعتبار نیست بلکه ازواقعات غریبهٔ این مملکت شمرده در هرزمان که وقوع یابد در تضاعیف سوانح آنزمان انشاء الله تعالی مرقوم شده می آید و همچنین مسافت بین بلدان مملکت افغانستان بتفاوت و اختلاف در کتب تواریخ مسطور است چنانچه ذکر هم بان بطریق اختصار واجمال مرقوم گشته آمد تا اینجا آنچه از وسعت ساحهٔ مملکت افغانستان وطول وعرض ودرجات وقوع ومسافت بین بلدان وتعدادنفوس و هوای آن مرقوم گردیده همه از کتب مؤلفهٔ متقدمین است که تخمین ذکر کرده اند و تحقیقات و تدقیقاتی که اعلیحضرت سراج الملة والدین درباب جميع امور مذکوره فرموده اند با حدود معینه ووسعت حالیه آن ونقشه تعيين حدودعلیحده بجهاب وضمیمهٔ اخیر این کتاب میشود تا بر مطالعه کنندگان وجه صحیح و مطابق واقع یا نوشته آنان معلوم ومفهوم گردد .

(ذکر مجملی از احوالات اعلیحضرت)

احمد شاه که قبل از سلطنتش رو داده است (۱)

و آن اینست که نیاکان احمد خان متوطن ومتمکن ملتان بوده وولادت وی در آنجارو نموده واز سبب بعضی حوادث در کودکی با پدرش محمد زمانخان در قندهار و از انجا وارد هرات گردیده مسکن گزیده و بعد از چندی باذوالفقار خان برادر خود گرفتار قید غلجائیان شده در قندهار زندانی بوده تا که اعلیحضرت نادرشاه افشار قندهار را مسخر کرده ایشان را از محبس براورده مورد الطاف ووجه مؤنت شان را باندازهٔ کفاف معین فرموده مأمور اقامهٔ مازندران نمود واحمد خان بملازمت رکاب نادری اختصاص یافته خدمات شایسته بتقديم همی رسانید و همواره بحضور اعلیحضرت نادر شاه می بود واو ازوی بسی رضامندی و خورسندی می نمود چنانچه در اکثر مجالس بارعام بامراء وندمای خود میگفت که در ایران وتوران وهندوستان مردی چون احمد خان حمیده خصال وپسندیده افعال ندیدم واورا باسه چهارهزار سوار از طایفهٔ ابدالی که حال معروف بدرانیست از خیمه وسرا پردهٔ خویش کنار نمیفرمود وازانجا که آثار بزرگی از چهره اش ظاهر بودروزی اعلیحضرت نادر شاهش پیش خوانده بوی گفت که نشان سروری از جبهه ات هویداست و پس از من برسریر حکمرانی خواهی نشست اینرا گفته گوش اورا بیاد داشت قول خویش بدست خود مالش داد و گفت که پس ازمن رعایت حقوق مرا نموده با اولادهم برفق ومدارا سلوك نمائى وآخر الامر بسياق ( ازباب الدول ملهمون ) چنان شدکه اعلیحضرت نادر شاه گفته بود

(۱) بقرار بیان صاحب کتاب تاریخ احمد


(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
(۱۰)
ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه
(۱) از قرار نوشته تاریخ جهانگشای نادری
(۱) آنگاه که بر اعلیحضرت نادر شاه از سبب مکحول نمودن فرزندش رضاقلی میرزا خوف و غضب مستولی گشته هر روز احاد و افراد قزلباشیه و افشاریه را بقتل میرسانید مردم ازین کردار او رنجیده خاطر شده اقوام خود او با علی قلی خان بن ابراهیم خان برادرش که حکومت هرات داشت سازش کرده مستعد و آماده قتل او شدند و در هنگامیکه موضع فتح اباد واقع دو فرسنگی خبوشان از مضافات مشهد مقدس اردوگاه اعلیحضرت نادری بود در شب یکشنبه یازدهم ماه جمادی الآخر سال (۱۱٦۰) هزار و یکصد و شصت هجری محمد خان قاجار ایروانی و موسی بیک ایرلوی افشار ارومی بصلاح صالح خان قرقلوی ابیوردی و محمد قلیخان افشار ارومی کشکچی باشی و غیره جمعی از کشکچیان دائمی که پاسبان سرا پردهٔ اعلیحضرت نادری بودند بوقت نیم شب داخل خوابگاه او شده سرش را بریده در اردو انداختند و درین حالت یکی از خدام حرم اعلیحضرت نادر شاه احمد خان را ازین قضیه آگاه نموده او با سه هزار سوار از دستهٔ ابدالی و اوزبک تزین بسلاح آراسته بآوا مداد پاسداری حرم شاهی را کرده و صباح هنگام با گروهی از اوباش قزلباش و اشرار افشار که دست بتاراج اموال پادشاهی گشوده بودند در آویخته ایشان را هزیمت داد و مال و منال همه را بتصرف آورد و بانوی حرم اعلیحضرت نادر شاه بجایزه این خدمت از دو قطعه الماس که بکوه نور و دریای نور معروف و مشهور و از محمد شاه گورکانی به اعلیحضرت نادر شاه رسیده در باز و بند حرمش میبودند کوه نور را با یکدانه فخارج بی نظیر با احمد خان عطا نمود و احمد خان با سوارهٔ انجمند ابدالی راه قندهار برگرفته و متعرض حاکم و شهر هرات نشده وارد نادر آباد قندهار گشت (۲) و باستصواب آرای بزرگان طوایف ابدالی خصوصاً حاجی جمال خان بارکزائی که بقوت و مکنت از همه برتری داشت کلاه سروری بر سر نهاد و در تپحال صابر شاه نام فقیری گیاه سبزی را بعمامه اش نصب کرده گفت این جیغه تست و نوبادشاه دورانی و ازینجا اعلیحضرت احمد شاه اقوامش را که معروف بابلدالی بودند بدرانی موسوم ساخت و بر تخت سلطنت نشسته بامور جهانبانی پرداخته بیگی خان با میزائی را بلقب شاه ولیخان اشرف الوزراء ومنصب وزارت سر افراز نموده سردار جهان خان فوفل زائی را بخطاب خان خانان و مهترین و منصب سپهسالاری و شاه پسند خان را با میرلشکر ناموز فرمود و همچنین هر یک از اعیان طوایف درانی را فراخور حال بمنصب و خدمتی سر بلند گردانید و از اتفاقات حسنه در چنین وقت که اعلیحضرت احمد شاه اعلان سلطنت نمود تقی خان اخته بیگی از سرداران اعلیحضرت نادری با نواب ناصر خان حاکم کابل و پشاور مالیات چند سالهٔ هردو مملکت را که (۳) بیست و شش کرور روپیه بود حمل داده برای اعلیحضرت نادر شاه میبردند وارد قندهار شدند و اعلیحضرت احمد شاه این گنج را یگان را از عطایای حضرت یزدان دانسته ضبط کرد و ناصر خان چند روز نظر بند گردیده آخر الأمر باریاب حضور اعلیحضرت احمد شاه شد و پس از چندی بحکم او و بقولی از قندهار گریخته در پشاور رفت و افواج مقیمهٔ اطراف و نواحی آنجا را فراهم آورده مصدر شورش گردیده تاخت و تاز آغاز نهاد و طبل خود سری بآواز در آورد
ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه (سدوزائی شعبه درانی)
(۲) بقرار نوشته صاحب کتاب تاریخ سلطانی
(۳) بقرار مندرجه آتشکده آذر
بیان سکه و مهر اعلیحضرت احمد شاه و تسخیر پشاور
(٤) بقرار نوشته صاحب کتاب تاریخ سلطانی
( ذکر سکه و مهر اعلیحضرت احمد شاه )
( و توجه او بجانب کابل و پشاور (٤) )
چون اعلیحضرت احمد شاه آن نقدینهٔ باد آورد را مالک شد همه را گذاخته بنام خویش مزین و بدین بیت مسبع و مروج گردانید حکم شد از قادر بیچون به احمد پادشاه * سکه زن برسیم و زر از پشت ماهی تا بماء


(۱۱)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( - اج التواريخ)

و در خاتم خود این عبارت را نقش فرمود ( الحكم لله يا فتاح ) احمد شاه در درانی وصورت مهرش را طاوسی
شکل مدور ومطول کردن صراحی نما ساخته فرامین و احکام بدان شرفیاب گردید و پس از انتظام مهام قندهار
ونظم و نسق امور آن دیار بعزم كشور كشائی وتنبيه ناصر خان بالشكـر شايان از قندهار روی تسخیر بسوی
کابل و پشاور آورده وارد غزنین شـد و حاکم آنجا که از طرف اعلیحضرت نادر شـاه مأمور حكومت بود
بمحاربه بر خواسته مغلوب گشت واعلیحضرت احمد شاه حکومت غزنین را بیکی از معتمدین خویش مفوض
داشته خود راه کابل پیش گرفت و حاکم کابل که دست نشانیده ناصر خان بود تاب مقاومت در خود ندیده جانب
پشاور فرار نمود واعلیحضرت احمد شاه داخل ارگ کابل شده پس از تنظیم و تنسیق امور نزديك ودور این
ولایت جيش بجانب پشاور بجبیش در آورد وهنوز لشکـرش در راه و جاده نپیاود که ناصر خان مستعد جنك
شده تحت آهنك قتال عبد الصمد خان محمد زائی که از عمده زمین داران پشاور ورئيس ملك دو آبه واشغر
با هشت نكـر واقع شانزده گروهی جانب شمال پشاور بود کرده برسر او تاخته محاربة خونى رو داده عبد الصمد
خان که از توجه اعلیحضرت احمد شاه بجانب پشاور آگاه گردیده بود از دو آبه گریخته روی امید بسوی اردوی
او آورد و ناصر خان اکثر از بازماندگان او را بقتل رسانیده جانب پشاور مراجعت كرد و عبد الصمد خان بقرب
جلال آباد بلشکر سردار جهانخان خان خانان وسپهسالار که مقدمة الجیش بود ملحق گشته همراه او روانه
پشاور شد و آنگاه که نزديك پشاور رسیدند ناصر خان نیروی مقاتلت در خود ندیده از پشاور گریخته و از
مسير اتك كـذشـته در ملك هزاره چچ پناه برد و اعلیحضرت احمد شاه که عزم تسخیر پشاور داشت بدون رقم
متصرف شـده آن قدر در نك فرمود که سران ملك وسرداران اقوام افاغنه نواحی واطراف پشاور با برباب
حـضوری کشفند وسر بر خط فرمان نهاده مطیع و منقاد گردیدند و در خلال رتق و فتق امورمهمة خاك پشاور
سردار جهانخان سپهسالار را بالشكـر كافی بتعاقب ناصر خان نامزد فرمود چنانچه مشارالیه در حینیکـه اعلیحضرت
احمد شاه در انتظام مهام پشاور واطراف آن اشتغال داشت راه هزارۀ چچ بر گرفته از نهراتك عبور کرد
وناصر خان رائى ثبات الغزيده از آنجا نیز فرار کرده در لاهور بقرار یگرفت و مال ومنالش بتصرف لشكـر
پادشاهی در آمده سـردار جهانخان بهمین قـدر اكتفا کـرده رایت مراجعت بجانب پـشـاور افراشت و بعساکـر
شاهی ملحق گـردیـده فیضیاب رکاب ظل اللهـاب شـد واعلیحضرت احمد شاه درین یورش بضبط و ربط ولایاتیكـه
اعلیحضرت نادر شاه از مملکت هند جداً وضمیمة ممالك مقبوضۀ خویش کرده بود اكتفا نموده همۀ ولایات
را منظم ودر هر جا شخصی معتمدی را مأمور فرموده با قدری از لشکر استحکام داد وخود با بقیۀ اردوجهت
انجام بعض مهام از پشاور روی مراجعت بسوی قندهار نهاد و پس از ترتیب امور وتنظیم نزديك ودور باز عزم
تـسخير لاهور را تصمیم داده رو براه نهاد

( ذكر یورش دوم اعلیحضرت )
( احمد شاه بجانب لاهوروهند بتائید اله )

(۱) این دفعه در سال هزار و یکصد و شصت و يك بقصد تسخیر لاهور وهند از قندهار با سی هزار سوار جرار
وپیادة كار زار براه کابل و پشاور رهسپار آمـدارگشت و آنگاه که از روداتك و جهلم در كـذشته بنواحی لاهور
رسید میر بهلوی مخاطب بشهنواز خان بن زکریا خان ناظم لاهور كه قبل از نزديك شدن اعلیحضرت احمد شاه
در آنجا از عزم وحرکـتش آگاه گـشته از اعلیحضرت محمد شاه گوركانى كمك خواسته بودوتا این وقت که اردوی
اعلیحضرت احمد شاه در نواحی لاهور رسیداختر اقبال ناظم لاهور از حضيض وبال برنیامده پرتوی بر کوشۀ
احوالش نینداخت لاجرم از عدم نیروی مقاتلت تاب مقاومت درخود ندیده ازلاهور بجانب شاهجهان آباد كـریخت

ذکریورش
اعلیحضرت
احمدشـاهدفعه
دوم بجـانب
لاهوروهند
۱ بقراربیان
خزانه عامره
وتاريخ احمدی
وتاريخ سلطانی


(۱۲)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
واعلحضرت احمد شاه باسیاه داخل شهر لاهور شد واصح اقوالبائینکه میرپهلوی حیات الله خان ملقب بشهنواز
خان بواسطة وزیر الممالك قمر الدین خان خالوی خود از دار الخلافه امداد طلبیده خود بالشكره لاهور بعزم
مدافعه بیرون شده کنار نهر چناب را عسگر گاه ساخت واعلیحضرت احمد شاه با ده هزار سوار بوقت طلوع
صبح کاذب ایلغار کرده از گذرگاهیکه چنده فرسنگ از هر دو لشکر گاه دور ومنحرف بود گذشته روی
تسخیر بسوی لاهور آورد وشهنواز خان ازین رشادت و جلادت اعلیحضرت احمد شاه لبوحیرت بدندان گزیده
تمام ساز وترك خویش را گذاشته با چند تن از خاصانش راه فرار بجانب شاهجهان آباد دهلی پیش گرفت
وبامدادان لشکریانش از گریختن وی آگاه گشته خواستند که راه گریز برگیرند که اعلیحضرت احمد شاه در
رسیده همه احمال واثقال اردويش را با توپخانه وقورخانه متصرف شده افواج او جريده جان وكسته عنان
افتان وخيزان رهسپار وادی حرمان شدند واعلیحضرت احمد شاه روز دیگر با بقيه لشکر که نیز از نهر گذشته
بودند داخل لاهور شد و از متصرف شدن لاهور وبدست آمدن اسباب وادوات نا محصور بسی بر مكنت
وحشمتش افزوده همه را جگان ولایات پنجاب حاضر آمده قبض ركاب بوسی حاصل كردند واز آنسوی اعلیحضرت
محمد شاه گورکانی که اعلیحضرت احمد شاه پسر خودرا با وزیر الممالک قمر الدین خان اعتماد الدوله ونواب
ابو المنصور صفدر جنگ وغیره امراء وراجگان صوبة اجمير که تعداد همه سران سپاه بدوصد وپنجاه تن منتهی
ميشد ولشکر آراسته چنانچه از پیش رقم شده آمد بالتماس میرپهلوی حیات الله خان مخاطب بشهنواز خان بعزم
مدافعه ومقابلة اعليحضرت احمد شاه درانی از شاهجهان آباد كشيل فرموده بود و بعد از براه افتادن لشکر مذکور
(۱) حال كيسرى سنكه راجه جیپور وزمینداران سرهند (۱) چون جمال الدینخان تالپوری و رای کله زمیندار بیکر واقواله
مشهور وسنك جيت زمیندار پتیاله وغیره بفرمان اعليحضرت محمد شاه داخل اردوی شهزاده شدند وهم عبد الله خان
بسرهند وفيض الله خان پسران على محمد خان روهيله حاکم سرهند که بطریق یرغمال در شاهجهان آباد بودند بهمرکابی
وزير الممالك قمر الدینخان اعتماد الدوله مأمور گردیده راه دفع اعلیحضرت احمد شاه بر گرفتند و شهزاده با افواج
ملازمة ركاب خویش راه همی پیمود که شهنواز خان ناظم لاهور از راه فرار باردوی شهزاده ملحق گردیده
مغلوبیت خویشتن وصولت و شجاعت دلیران لشکر شکن افاغنه را از راهیکه او را بجبن وبدولی و بیعقلی منسوب
نسازند چنان شرح داد که از مبالغه وی سران لشکر دولت گورکانیه بهراس وتزلزل افتادند واز جانب دیگر
على محمد خان روهیله حاکم سرهند نيز از هیبت وسطوت اعليحضرت احمد شاه سرهند را ترك كرده راه گریز بر
(۲) سارنپور گرفت واز دریای جون عبور کرده براه (۲) سهارنپور رفته امواله وسهولی كروطن خويشتن شد واز وقوع
این سانحه رعب امرای گورکانیه افزون ترشده وزیر الممالك قمر الدینخان اعتماد الدوله عيال واحمال واثقالیکه با خود
داشت از بیم لشکر افغان بسرهند فرستاده هردوتن پسران علی محمد خان مزبور را که در شاهجهان آباد بسبیل
یرغمال بودند و چنانچه رقم گشت با خود آورده بود نیز بجای پدرشان بحراست سرهند وحمايت عيال واموال
خويش كاشت و خود با شهزاده وافواج سواره و پیاده با هتك جنك از سرهند گذشته در کنار نهر ستلج
بگذرگاه با چی واره فرود آمده عسکرگاه ساختند واعلیحضرت احمد شاه اردوگاه او را معاینه کرده باسی هزار
سوار جرار که با خود داشت براه لودیانه که منحرف از لشکر شهزاده بود عزم سرهند کرده بروز سیزدهم
ربيع الاول سنه ۱۱٦۱ هزار ويكصد وشصت ويك هجرى داخل سرهند شده شهر را غارت کرده هر كه را دست
بشمشیر برد بکشت و پسران علی محمد خان روهیله را با عيال واموال وزیر الممالک قمر الدینخان که در آنجا
فرستاده بود و ديگر غنایم وافره بدست آورده و شهزاده ازین قضیه واقف گشته از کنار نهر ستلج روی بسوی
سرهند آورده فوج شرقی غربی وفوج غربی شرقی شد واز روز پانزدهم ربيع الاول تا روز بیست و هشتم ماه
مدت چهارده روز در موضع مانوپور آتش قتال در اشتعال و رایات حرب استوار بود و در روز جمعه بیست
ودوم ماه که روز هشتم مقاتله بود گلولة توپ خیمه که قمر الدینخان وزیر الممالك نماز جمعه را در آن گذارائیده


(۱۳)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواريخ )
بقتل رسیدن وزیر الممالك و منتشر شدن لشکریان کان
بگرم وظیفه بود رسیده هلاکش ساخت و ازین قضیه راجه گجری سنگ پسر جیسنگ سوائی را با دیگر
راجگان اجمیر که دوازده هزار سپاه در تحت رایت داشتند کراهت بر شگفته پشت بجنگ دادند و هم يك از راه
هزیمت رو بسوی مقام خویشتن نهادند و با وجود این دورخته بزرگی که کشته گشتن وزیر الممالک و پراکنده
شدن دوازده هزار مرد پیکار از معرکه کار زار بودند و بحصار استواری شهزاده رخ نمودند پای استقامت شهزاده
نلغزيده باتفاق معين الملك ودیگر پد ران صفدر جنك وزير مردانه در محاربه بکوشید تا که از عوارض غریبه
حادثه بلشكر اعلیحضرت احمد شاه درانی رخ داد و آن چنین بود که چند عراده (۱) بان از لاهور بدست آورده
درین حربگاه با خود داشتند در عین گیرودار آنها را بروی کار آوردند لیکن از بی وقوفی وعدم مهارت رو
بسوی خود آتش دادند و بهمراهان خویش راه قتل وجرح کشادند و از صدور اینواقعه با اینکه آثار فتح از دم
شمشیر افاغنه آشکار بود انکساری ببازوی اقتدار شاه درانی رخنه‌مونه دانست که کاری از پیش نمیتواند برد
لاجرم از راه دور بینی صلح اختیار کرده دست از کار زار کشید و نهر سند را حد فاصله دولتین قرار داده
از راه پشاور وکابل بقندهار مراجعت کرد و شهزاده نیز راه شاه جهان آباد بر گرفته معاودت کرد و اعلیحضرت
محمد شاه کورکانی بنظر بمهان فشانی قمر الدینخان وزیر الممالك واستواری و پایداری میر منو معین الملک ودیگر
اخلاف او که درین جنگ کرده بودند صوبه داری لاهور وملتان را بذریعه منشور بمیر منو معين الملك مفوض
فرموده خودش بیکماه پس از انعقاد رشته مصالحه وفِيصله دعوی پدر و دجهان فانی کرده بدار البقا شتافت
وشهزاده در عرض راه از فوت پدرش آگاه گشته با دل سوگوار داخل شاه جهان آباد شد و پس از طی بساط
تعزیت بر تِحت سلطنت جلوس فرموده صفدر جنك را وزیر خویش قرار داد

(۱) بان بالفظ
هندی
چیزیست که
بباروت پر
کرده بقد
اتش بر فوج
مخالف اندازند
و آن بشکل
هوائی باشد
که‌اتش بازی
معروفست
۱۲ از غیاث
اللغات چنانچه
در لفظ اهالی
قزلباش راکت
میگویند

ذکر حمله
دوم اعلیحضرت
احمد شاه بر
پردۀ میر منو
۲ قرار بیان
خزانۀ عامره
و صاحب تاریخ
احمدی وتاریخ
سلطانی

—( ذكر حمله سوم اعلیحضرت احمد شاه )—
( بر لاهور و پیش کشی گذاشتن بر ذمه میر منو )
(۲) در سال هزار و شصت و دو هجری اعلیحضرت احمد شاه را دیگر باره همت کشور کشائی دامنکیر ضمیر شده
از کابل رایات عالیات را جانب لاهور شقه کشا فرموده با میر منو معين الملك جنك نقابی کرده بصلح انجام
یافت و اعلیحضرت احمدشاه باراضی متصرفه اعلیحضر ت نادرشاه اکتفا کرده مالیات سیالکوت وگجرات و اوزنك
آباد و پد سر با امرت سر هم چهار محال را برسم واسم پیش کشی بر عهده میر منو گذاشت که بسبیل استمرار
بکار پردازان دیوان اعلای شاهی سپار دو خود جانب کابل و قندهار رایت مراجعت افراشت بعد از رسیدن
بقندهار بعضی از امراء که دا من ضمیر شان بلوث حسد آلوده گشته بر قتل اعلیحضرت احمد شاه همداستان شده
بودند واواز کید ایشان خبر یافته از ان جمله نور محمد خان علیزائی میر افغان و کادودن و محبت خان فوفل زائی
و عثمان خان توپی باشی و چندی دیگر که بواقعی منشأ آن فتنه بودند همه را در جبیکه نیت مقصود شاه واقع
سمت شمال شرقی شهر قندهار مقرموكب شاهی بود در موقف مواخذه حاضر فرموده حکم قتل نمود وهمه را
بیاسا رسانیده بجز از عبدالخان که دست تقدیرش بخرطوم پیل بچیده در پیش تخت انداخت و از مهلکه اش رها
ساخت دیگران بقتل رسیده خاطر اعلیحضرت احمد شاه از خار خار فتنه ایشان بپرداخت

ذکر توجه
اعلیحضرت
احمد شاه
بجانب خراسان
۳ قرار نوشته
تاریخ احمدی
و تاریخ سلطانی
وعلى قلى
میرزای اعتماد
السلطنة ايراني
و سرجان مالکم

—( ذكر توجه اعلیحضرت احمد شاه بجانب خراسان )—
(۳) آنگاه که اعلیحضرت نادر شاه بقتل رسید شاهرخ میرزا نواده او را که دخترزاده سلطان حسین و جوان
نیکواندامی بود و با خواص وعوام حسن معاشرت و رحم جبلی داشت مردم جانب او بنظر سلطنت میدیدند لیکن
بنا بر فتور ایام سید محمد نامی متولى عام در طمع پادشاهی افتاده از آنجا که پدرش سید داؤد نام شخص پارسا
وشوهر خواهرسلطان حسین میرزا بود بزرگ زادگی را مایه سروری خود دانسته داعی این سِتُرگ شد ونخست


( ١٤ )
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواريخ )
بنابر حصول مدعای خویش در افواه انداخت که شاهرخ بمانند جدش اعلیحضرت نادر شاه از مذهب شیعه
تبرا دارد واو چون در واقع با مردم بیگانه از مذهب شیعه خاصه عیسویان بطرز مواسا سلوک میکرد سید محمد
این روش او را حجت اظهار خویشتن ساخته بپراگنده نمودن قلوب و تفریق آراء پرداخت و بسبب نام رسوخی
در مزاج شیعیان پیدا کرد چنانچه همه باوی متفق شده جمع کثیری بدور او فراهم آمده شورش آغاز کردند
و پیش از آنکه شاهرخ لشکر خود را گرد آورد بر سروی تاخته گرفتارش نموده فوراً کور نموده محبوس
ساختند و سید محمد را سلیمان لقب نهاده پادشاه خواندند وقبل از انکه با مر سلطنت پردازد یوسف علیخان که
یکی از سرداران معتمد النواع شاهرخ بود کین انتقام بر بسته با سید محمد در آویخته مغلوبش ساخت و بدست
آورده بقتل رسانید و شاهرخ را از زندان بر آورده بر تخت سلطنت نشانیده زمام مهام امور را بدست خویش
گرفت و دو تن دیگر از امراء چون جعفر خان سر کرده اکراد ومیر عالم خان امیر اعراب بمخالفت یوسف
علیخان اتفاق کرده او را بقتل رسانیدند و شاهرخ را دوباره بزندان فرستادند و پس از چند روز این هر دو نیز
بمخاصمت هم بر خاسته در بیرون شهر با هم مصاف داده امیر عالم خان غالب آمد و اعلیحضرت احمد شاه از
شورش امرای خراسان و زندانی شدن شاهرخ با خبر گشته بعزم اینکه هرات را ضمیمهٔ ممالک متصرفهٔ خویش
سازد و هم امرای خراسان را تنبیه وتهدید نموده شاهرخ را از زندان کشیده بر مسند حکومت نشاند رایت
توجه بجانب هرات ومشهد بر افراشت ودر حین ورودش بهرات امیر عالم خان عرب که پس از حبس شاهرخ
بهرات آمده بحکومت پرداخته بود بقلعه داری صرف همت نموده مدت چهار ماه شهر هرات را بمحاصره انداخت
و آخر الامر مردم سکنهٔ شهر از شدت قحط وغلا بستوه آمده از اعلیحضرت احمد شاه طالب امان شدند و برج
خاکستر را بدست لشکریان اعلیحضرت احمد شاه داده جمعی از دلاوران افغان بر فراز آن بر آمدند و امیر عالم
با وجودیکه از مکاند شهریان و پیوستن ایشان بلشکر افغان مستحضر گشت باز هم خود را از دست نداده تن بمرگ
داده پای ثبات پیشتر دتا که کشته شد و شهر هرات بتصرف اعلیحضرت احمد شاه در آمده بعد از فتح هرات
پنج هزار سوار را بسالاری سردار جهان خان فوفل زائی بعزم شبیخون بر لشکری که از خراسان راه مدافعهٔ
اعلیحضرت احمد شاه پیش گرفته بود روانه کرد وخراسانیان که بتربت شیخ جام رسیده بودند از کشته شدن
امیر عالم خان واز دست رفتن هرات و ایلغار نمودن سردار جهان خان بجانب ایشان آگاه شده راه مراجعت
بجانب خراسان پیش گرفتند و سردار جهان خان بساقهٔ لشکر خراسان دچار گشته همه را غارت کرده بهرات
معاودت کرد و اعلیحضرت احمد شاه حکومت هرات را بدرویش علیخان هزاره مفوض داشته خود با لشکر
جانب مشهد راه بر گرفت وبمجرد وصول شهر را محاصره کرده شهزاده نصر الله میرزا ونادر میرزا با قلیلی از
سوارهٔ خراسان ومعدودی از غلامان از شهر بیرون شده بيك جانب اردوی اعلیحضرت احمدشاه حمله مینمودند
وتا که افاغنه بمدافعه میپرداختند ازانسو عنان باز کشیده طرف دیگر میتاختند واعلیحضرت احمد شاه هر تدبیریکه
اندیشید بران دو شهزاده دست نیافت و پس از آنکه مدت محاصره چهار ماه طول کشید جانبین بصلح راضی
شده اعلیحضرت احمد شاه عیال و پسر خود شهزاده تیمور را که از زمان اعلیحضرت نادر شاه تا اینوقت در
مشهد بودند با مبلغ بسیاری باسم نعل بها گرفته و شاهرخ را از زندان بدر آورده بحکومت منصوب کرد و خود ذکر محاصرهٔ
نیشاپور با سپاه خویش راه نشاپور پیش گرفت و عباس قلیخان بیات که بحکومت آنجا قیام داشت از راه مدافعه ابواب
شهر را بر بسته بروج وبارهٔ حصار را استحکام داده بقلعه داری پرداخت واز آنجا که خود را مقابل اعلیحضرت
احمد شاه مغلوب مشاهده کرد با حاجی سیف الدین عم خویش مشورت نموده به تعلیم و تدبیر او ظاهراً طرح
مصالحه انداخته باطناً بابت ولعل اعلیحضرت احمد شاه را تا آنوقت معطل ساخت که زمان زمستان در رسیده
فراز ونشیب کوه وصحرا را تمام برف گرفت ولشکر اعلیحضرت احمدشاه را از کثرت برف وشدت سرما دست


(١٤)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواریخ )
از کار باز مانده اعلیحضرت احمد شاه دانست که این مصالحه جوئی عباسقلی خان از در مکایده و بنابر تدبیر
هلاکت او و لشکریانش بوده پس ناچار با سپاه خویش از دور نشاپور بر خواسته راه مراجعت بجانب هرات
پیش گرفت و هم چند در حمل ونقل بنه و آشروق وطوپخانه سعی و کوشش نمود از شدت سرما نتوانست با خود
بر دارد چنانچه بنه را همچنان که بود گذاشته اتواب را در قنوات انداخته رو براه نهاد و در هر منزل جمعی
از سر ما تلف گشته طریق آخرت می پیمود تا که در منزل کافر قلعه رسیده از قضا در آنجا سختی سرما
مضاعف شده هشت هزار نفر هلاک گشت و جمعی ہوای آنکه خودرا با بادانی کوسویه با کهسان واقع دو فرسنگی
آن مکان رسانند در وقت عبور از رود هرات بجای آتش خاک هستی بیاد فتادادند و ما بقی لزجۀ شب تاسحر
شکم اشتران بارور را دریده جای میکزیدند و بعد از سرد شدن همچنان درشکم اشتر دیگر قرار میکردند تا که
از دست سرما بدان واسطه امان یافته وارد هرات شدند و درویش علیخان هزاره که از ناحیۀ خالص آثار خیانت
وطغیان نمایان بود بامر اعلیحضرت احمد شاه از حکومت هرات معزول کردیده دیگری از چاکران معتمد مأمور
حکومت شده خود اعلیحضرت احمد شاه با لشکریکه همراه داشت وارد قندهار شد و به تخمیل وترتیب لشکر
پرداخته بتهیۀ آلات و اسباب گوشمالی عباس قلی خان نشاپوری وجه همت مصروف فرمود .
— ذکر توجہ اعلیحضرت احمد شاه )—
( باردوم بجانب خراسان در سال هزار ویکصد وشصت و چهار )
(۱) الغرض پس از انتظام لشکر وانجام ساز و یراقسفر رایات عالیات را سال دیگر از قندهار بطرف نشاپور
در اهتزاز آورده هم يك از سواران سپاه را امر نمود که یکمن چودن همراه بر دارد و در نشاپور تحویل
کارداران پادشاهی کند تاتوپ قلعه کوبی ساخته بصد بخرابی بنیاد حصار خصم پرداخته شود چنانچه پس از
ورود در الکای نشاپور بصنعت استادان کاردان هندوستانی توپ بزرك چودنی ریخته و دیوار شهر را بضرب
گلولهای قلعه شکاف آن کوبیده رخنه و ولوله در شهر انداخت و عباس قلیخان نظر به پریشانی و مخالفت رعیت
چاره بجز اطاعت ندیده روی التجا بدرگاه اعلیحضرت احمد شاه آورده اظهار خجالت و انفعال کرد و اعلیحضرت
احمد شاه عذر او را پذیرفته از شیوۀ سردی طایفۀ بیات خورسند گردیده حکومت نشاپور را بدستور سابق
بعباس قلیخان تفویض نموده سردار جهانخان را با نصیر خان حاکم بلوچستان به تنبیه وسر زنش علیمردان خان
زنگوئی حاکم طبون وطبس مأمور فرموده خود از نشاپور حرکت کرده وارد مشهد شد و آن دو تن سردار
دران ولایت رفته قتل وغارت و خرابی زیاد بعمل آورده عاقبت الامر در ما بین علیمردان خان و سردار جهانخان
ونصیر خان در موضع كاخك و گناباد محاربه شدید رو داده جانبین از اسپان فرود آمده بکارد وخنجر ومشت
و گریبان بهم در آویختند و بسیار خون یکدیگر بریختند تا که علی مردان خان بقتل رسیده پای ثبات همراهانش
بشکست چنانچه هزیمت یافته رو از جنك بر تافتند و سردار جهانخان ونصیر خان چندی در آنجا درنك كرده
بعد از ضبط وربط نزديك و دور ونظم ونسق سرحد وثغور روی مراجعت بسوی اردوی اعلیحضرت احمد
شاه آوردند و همچنین اعلیحضرت احمد شاه چون وارد ارض اقدس شد شهریان او را از دخول مانع آمده وی
شهر را محاصره انداخته پنجهزار سوار بسرکردگی شاه پسندخان بتاخت و تاز شاهرود بسطام وسبزوار فرستاد
ومشار اليه محال آمد و بدر تاخته خودرا از حمل اموال واثقال گرانبار ساخته روی معاودت بسوی مشهد
آورده داخل اردوی اعلیحضرت احمد شاه شد و ازینسوی اعلیحضرت احمد شاه که شهر مشهدرا محاصره انداخته
بود چون مدت محاصره ششماه طول کشیده مشهدیان را حال به تباهی رسید لا جرم شاهرخ پسران خود را
با گروهی از سادات وعلما از در استیمان نزد اعلیحضرت احمد شاه روانه نموده از حقوق نعمت نادری بدویاد
آوری کرده بحرمت روضۀ رضوی بمصالحه اش راضی کرد مشروط باینکه سکه و خطبه بنام اعلیحضرت احمد
توجه اعلیحضرت
احمد شاه بار
دوم بجانب
خراسان
ا قرار نوشته
خزانه عامره
وتاريخ احمدی


(١٦)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت احمدشاه ) ( سراج التواريخ )
شاه زده وخوانده شود و مهر فرامين وارقام واحكام بنام شاهرخ باشد چنانچه پس از انعقاد و قرار داد مصالحه
شاهرخ مهر خودرا بدين بيت مسجع ومحكك ساخت ، یافت از الطاف احمد پادشاه ، شاهرخ بر تخت
شاهی تکیه گاه ، ومحالات جام و با خرز وتربت حیدریه وخواف وترشیز که درین هرات و مشهد واقعند از
ولایات شاهرخی جدا وضمیمه مملکت افغانستان شدند و این وقت اعلیحضرت احمد شاه چنان اقتدار داشت که
میتوانست همت بر تسخیر تمام ایران گمارد ولیکن از عدم اقتضای وقت که خرابی و پریشانی بحال همه ممالک ایران
بالسيه ۱ راه یافته و مردم آن مملکت افاغنه را منشأ ومصدر تمام صدماتیکه بدیشان وارد آمده بود میدانستند وسعيكه
باعث تغییر مذهب ایشان شد دوباره کینه های دیرینه را در سینها بالنسبه بالینطایفه تازه کرده بود و علاوه بر همه
چون خود اعلیحضرت نادر شاه تقلباً بر بلاد استیلا یافته و پادشاهی را غصب کرده بود بعد از فوتش هر کس
در بازوی خود نیروئی دید در خیالی افتاده هر جا حاکم قصبه یا امیر طایفه بود سودای سروری و سلطنت می پخت
بنا برین اعلیحضرت احمدشاه بخود اندیشیده بدل قرار داد که بهتر آنست که بپادشاهی افغانستان قناعت کرده عبث خود را
بکش و وا کش نیندازد ووجه همت مصروف استحکام سلطنت در مملکت خود نماید چنانچه کار خراسان را بمصالحه
انجام داد والحق که این اندیشه وتدبیر او شایسته تحسین است که بدین سبب نه تنها پادشاهی را در خانه واده
خود نهاد بلکه افغانستان را سلطنت مستقل با اقتداری گردانیده افاغنه را عظمتی در انظار ووقعی در اقطار
داد که قبل ازان نداشتند خلاصه اعلیحضرت احمد شاه نظر باینکه هم که پادشاه ایران شود مملکت خراسان
سدى ما بين افغانستان وممالك ایران خواهد بود کفالت استقلال خراسان را بر عهده گرفته مراجعت فرمود
وشاه رخ با عدم بنیائی نامی از امارت بر خود گذاشته و خراسان واطراف آن که متعلق بدولت افغان نشده
بود حکم روا گشت و بعضی از امراء که رعایت وی را داشتند هدایای سالیانه برای او میفرستادند و اعلیحضرت
احمد شاه وارد هرات شده و زیرشاه ولیخان را به تسخیر ترکستان مأمور کرد
ذكر لشكر فرستادن اعلیحضرت احمد شاه *
) جانب ترکستان بسالاری وزیر شاه ولیخان )
۱ بقرار نوشته (۱) وزیرموصوف از پیشگاه حضور اعلیحضرت احمد شاه باللشكر شایان بتسخير وتصرف این طرف رود جیحون
علی قلی میرزا مأمور گردیده از هرات بدان سو راه بر گرفت و خود اعلیحضرت احمد شاه وارد قندهار شـد وشاه ولی خان
از مرو عبور کرده میمنه و اند خود وشبرغان وبلخ و امیان را تا بدخشان مسخر نمود و در هر يك از ولایات
مذکوره حاکمی از افغان واوزبك كاشته خود لوای مراجعت بجانب قندهار افراشت وجبهه سائی سده سنیه
علیا گشت و اعلیحضرت احمد شاه بجایزه این فتح بزرگی او را مورد اشفاق والطاف ملوکانه نموده بمنصب وزارت
دیوان اعلی مفتخر فرمود
توجه چهارم ( ذكر توجه چهارم اعلیحضرت احمد شاه )
اعلیحضرت ( در سال هزار وصد وشصت و پنج هجرى بجانب لاهور)
احمد شاه بجانب لاهور (۲) درین سال باز اعلیحضرت احمد شاه را شوق لاهور گریبان گیر ضمیر گردیده از قندهار رهسپار آندیار شد
۲ بقرار نوشته ومير منو معين الملك از راه مدافعه پیش آمده تا چهار ماه با لشکر شاه مقابله و محاربه کرد و آخر الامر از کمید
خزانه عامره ونفاق انگیزی آدینه بيك وكورا مل که هر دوی شان معتمد و مدار علیه او بودند پای ثباتش بر شکسته از راه
وتاريخ احمدى معذرت عفو تقصير خواسته ملتمس امان شد و اعلیحضرت احمد شاه از جرایم او در گذشته و کردارش را
نا کرده انگاشته از جانب خود بنائب الحكومتى لاهور مأمورش فرمود وخود از راه کابل بقندهار
مراجعت کرد


(۱۷)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواریخ )
ذکر واقعاتی که بعد از مراجعت اعلیحضرت احمد شاه
( در لاهور رو داده باعث توجه وی بجانب لاهور و کشور هند شد )
(۱) چون میرمنو معين الملك از الطاف بیکرانه اعلیحضرت احمد شاه نائب الحکومه لاهور شد از راه صداقت
وهوا خواهی طريق خدمت می سپرد و تا اوایل سال هزار وصد و شصت و هفت هجری روز بسر برده بعد از آنکه
از فرط تك خرامی احمد شاه گورکانی را با مادرش کور کردند محرم سنه ۱۱٦٧ یکهزار و یکصد و شصت و هفت از اسب افتاده
و با مرض هیضه بدرود جهان کرد و اعلیحضرت احمد شاه بعد از فوت او فرمان حکومت لاهور را بنام میرمؤمن پسر وی
از قندهار اصدار فرمود و بسببیکه میر مؤمن طفل خورد سالی بود مغلانی بیگم مادرش بطقیل آن طفل خود
زمام مهام ملك را متصرف شده باتفاق طره باز خان که اختیار دار کار شوهرش میر منو بود بربط وضبط
حکومت پرداخت همه أمراء از سلوك طريقه مذمومه او متنفر شده خصوصاً بكاری خان رستم جنك كه مختار كل
امور بود دل تنك كشت و بعد از اندك زمان که میر مؤمن پسر خورد سال مذکور مغلانی بیگم باجل موعود
در گذشت خواجه موسای احراری داماد میر منو معين الملك بجای خسر زاده اش بحکومت قیام ورزید ورستم
جنك كه از دست مادر میر مؤمن دل تنك شده بود بهوای آنکه صوبه داری لاهور را بتصرف خود آورد
طره باز خان را بزهر دادن میر منو معين الملك متهم ساخته بزندانش انداخت تا که بفسانه وفسون بقتلش
رسانیده خود مستقل بکار صوبه داری پرداخت و مغلانی بیگم از کید رستم جنك خبر یافته او را نزد خویش
طلبید و کنیزان را امر کرد که بزیر چوب کشیده قالبش را از روح تهی ساختند و بعد از چندی خواجه عبد الله
خان بن نواب عبد الصمدخان سيف الدوله دست تسلط یافته مغلانی بیگم را در قید وحبس انداخت و صوبه داری
را بذرعه عريضه از حضور اعلیحضرت احمد شاه درانی برای خود التماس نمود و او بخلاف التماس وی امان
خان برادر سردار جهان خان را از حضور به لاهور مأمور فرمود و وی پس از رسیدن در لاهور دست تعدی
بآزار و ایذای مردم نزديك ودور کشوده از ان جمله مبلغی بالای خواجه عبد الله حواله کرد و او از ادای
آن وجواب محبوس کردن مغلانی بیگم عاجز آمده فرار کرد و حکومت لاهور كما في السابق بمغلانی بیگم قرار
گرفت و پس از ان خواجه میرزا جان نامی از جمله داران عمده معين الملك نيز مغلانی بیگم را قید کرده آخر
الامر بصلح انجامید و در خلال این احوالیکه در بین اعیان لاهور وعيال معين الملك روداد اعلیحضرت احمدشاه
درانی ايشك اقاسي عبد الله خان را از حضور با لشکر بتسخیر کشمیر مأمور فرمود و او کشمیر را از تصرف
کار گذاران عالمگیر ثانی کشیده عبد الله خان معروف بخواجه كوچك را با جمعی از سپاه برسم نیابت در کشمیر
گذاشته امور دیوانی را بسکجیون نامی از قوم کتری اهل هنود مقیم کابل که پیشتر ازین با شاه ولیخان وزیر
ملازمت داشت و اعلیحضرت احمد شاه او را از حضور جهت وصول مال دیوان نزد معين الملك صوبه دار لاهور
فرستاده انجام خدمت کرده بود تفویض نمود و زین جان مهمند را بحکومت سهرند مأمور فرموده خود لوای
مراجعت افراشته شرفیاب حضور شاهی شد و پس از معاودت او میر شهاب الدين عماد الملك كه بن امير الامراى
فیروزجنك بن نواب آصف جاه ودختر زاده وزیر الممالك قمر الدین خان که در یورش سنه ۱۱٦۱ یکهزار و یکصد و شصت و يك
بروز ۲۷ ربیع الاول چنانچه مذکور شده آمد از ضرب گلوله توپ اعلیحضرت احمد شاهی کشته شده بود دستگاه آرا
گردیده در لاهور عمل دیوانی را برهم زده مغلانی بیگم را از صوبه داری لاهور خلع كرده آدینه بيك خان
را نصب نمود و همچنین سکجیون عامل مال دیوانی کشمیر نیز لاهور را از تصرف کار پردازان دولت افغانی
بیرون دیده سر از جیب تمرد کشید و فتنه آغاز کرده سردار فوج افاغنه را مقتول نمود و خواجه كوچك حاكم
کشمیر را اول در زندان مقید کرده در ثانی اخراج البلدش نمود و پس از ان چیزی زر فرستاده بواسطه میر
شهاب الدين عماد الملك از عالمگیر ثانی منشور صوبه داری کشمیر را بنام خویش حاصل کرد وسکه وخطبه را

ذکر واقعاتیکه
باعث توجه
اعلیحضرت
احمد شاه
بجانب لاهور
وهند شد ۱۲
(۱) بقرار
بیان خزانه
عامره و صاحب
تاریخ احمدی
و تاریخ سلطانی


( ۱۸ )

( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواريخ )

بنام او رواج داد و اعلیحضرت احمد شاه از فتنه جوئی عماد الملك و مفسده خوئی سکهيون و غيره واقعات
مذکوره از دره بحود بجيشه سامان سفر لاهور و هندساز کرده تصمیم عزم کوشمالی باغیان فرمود

ذكر پورش
پنجم
اعلیحضرت
احمد شاه
بجانب لاهور
و هند

۱ مطابق بيان
صاحب خزانه
عامره و تاريخ
سلطانی

ذكر ورود
اعلیحضرت
احمد شاه
در دهلی

(۲) بموجب
نوشته خزانه
عامره و صاحب
تاريخ سلطانی

ذكر پورش پنجم اعلیحضرت احمد شاه

( از قندهار بجانب لاهور و هند در سنه ۱۱۷۰ )

(۱) اعلیحضرت احمدشاه در سال هزار و یکصد و هفتاد هجری بازار قندهار براه کابل مرحله پیمای صوب لاهور
گشت و مطابق ایصال آدینه بيك از يکی از ولایات میان دو آبهاز و بجانب لاهور رهنورد و منلانی بیگم خائفانه
از سردار جهانخان بادل پر درد التماس مدد نموده بود که اعلیحضرت احمد شاه راه ورود بلاهور نزديك کرده
آدینه بيك از عدم نیروی مقاومت از راه فرار داخل صحرای هانسی حصار شد و اعلیحضرت احمد شاه داخل
لاهور گردیده نظم و نسق نهاده نظر بضعف دولت مغولیه رایت تسخیر دهلی بر افراخت واکثر امرای مغوليه
را از عرض راه بارسال رسایل مستمال ساخت چنانچه ازان جمله نواب نجيب الدوله خان در اراضی قریه کرنال
از راه پذیره پیش آمده شرف بار حاصل کرد و همچنین و تیکه زمین بسوپت واقع بیست گروهی دهلی فرودگاه
اردوی شاهی گشت عماد الملك غازی الدینخان از راه التماس عفو تقصير حاضر اردو شده فیض رکاب بوسی در
یافته عذرش پذیرفته آمد و پس از درك سعادت پای بوسی رخصت معاودت حاصل کرده وارد دهلی گردید و در
قصبه نریله واقع ده گروهی دهلی دوباره با عزیز الدین برادر عالمگیر ثانی بن اعلیحضرت جهاندار شاه بن اعلیحضرت
بهادر شاه بن اعلیحضرت اورنك زيب بسلام فایزه شده مورد اشفاق ملوکانه آمدند و بهمرکاب شاه والا جاه
بروز جمعه هفتم ماه جمادی الاول سنه ۱۱۷۰ هزار و یکصد و هفتاد داخل دهلی شده شاه با عالمگیر ثانی
ملاقات کرد

ذكر ورود اعلیحضرت احمد شاه

( در دهلی و مصالحت و مواصلت نمودن با خاندان سلطنت مغل مغولی )

(۲) چون اعلیحضرت احمدشاه بشهر در آمد لشکرش را قدغن بلیغ فرمود که دست بتاراج مال و ایذای اهل
و عیال اهالی سکنه شهر نگشایند و بمروت و حمایت رفتار کنند و مدت یکماه در آنجا درنك کرده در خلال زمان
توقف بصلاح و صوابدید اعلیحضرت عالمگیر ثانی و واسطه سردار جهانخان پنجاه لك روپيه برسم و اسم پیشکش از
نظام الدوله پسر وزیر الممالك قمر الدینخان مطالبه فرموده بازای آن منصب وزارت کشور هند را بوی مژده
رسانید و اواز دون همتی و خست طبع قبول نکرده محرم خان خواجه سرا مأمور تجسس وجوه نقدینه وی
گشت و پس از ابراز اندوخته او جگرش را بآتش حسرت سوخته دو کرور روپیه گرفته تحویل خزانه
اعلیحضرت احمد شاه شد و ازین معنی غازی الدینخان عماد الملك خوفناك كشته فرار کرد و اعلیحضرت احمد شاه
سردار جهانخان را بعقب او فرستاده چون داخل فرخ آباد شده بود سردار بر مرام ماموره فایز نگشت
و طایفه هنود متهرا را بفرمان اعلیحضرت احمد شاه قتل عام کرده پس از نهب و غارت قوم مذکور جهة
امری جریده طلب حضور شده بعوض اوشاه ولیخان وزیر مأمور تخريب متهرا گردیده او نیز بعد از حصول مدعا
معاودت کرده شرف وصول حضور دریافت و اینوقت اعلیحضرت احمدشاه دختر عزز الدین برادر عینی اعلیحضرت
عالمگیر ثانی را برسم و رواج خسروانی بحباله ازدواج شهزاده تیمور که شرف اندوز حضور بود در آورده پس
از طی بساط سور و سرور دهلی را بعزیز الدین محمدبن اعلیحضرت محمد شاه بن اعلیحضرت محمد عالمگیر سپرده
نظام الدوله پسر قمر الدین خان وزیرالممالك را بقرار مژده که داده و وجه گرفته بود منصب وزارت و نجيب الدوله
را لقب امارت مرحمت نمود


(۱۹)
( جلداول )
( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه )
( سراج التواریخ )

ذکر توجه اعلیحضرت احمد شاه
(جهت سرزنش سورج مل جات بجانب اکبر آباد)

(۱) وخود بعزم تنبیه سورج مل جات که از دیر باز صوبه اکبر آباد را تغلباً متصرف شده بود رایات عالیات ظفر آیات را در اوایل ماه جمادی الثانی سنه ۱۱۷۰ هزار و یکصد و هفتاد از دهلی بدانصوب شقه کشا فرموده بلی کده را که بفاصلهٔ یازده کروهی دهلی واقع و از اراضی مقبوضهٔ سورج مل جات بود بمحاصره انداخته در ظرف سه روز بضرب توپ عدوکوب دیوار حصار را پست ساخت و کلید فتح بدست آورده همه مردم قلعه را از دم تیغ گذرانیده مال و منال شانرا بتاخت و پس از انجام کار انجا بعزم تخریب متھرا که معبد قدیم اهل هنود است حرکت کرده در قتل عام و شکستن اصنام و تاراج مال و متاع سکنه آن حدود صرف نظر نکرد و از هیچ چیز فرو گذاشت نفرمود حتی مردم نواحی قریه و بیدهٔ آعفام که از دم تیغ غازیان کنار بودند از هول و بیم جان گریخته بمواضع مستعده پناه بردند و اعلیحضرت احمدشاه مظفر و منصور واردا کبرآباد گردیده میرزا سیف الله خان قلعه دار سابقهٔ پادشاهی سر اطاعت فرود نیاورده بمدافعه و انداختن گلوله توپ پرداخت و احدی را نگذاشت که پیرامون وی راه یابد و اعلیحضرت احمدشاه که سردار جهان خان را در حین توجه بجانب اکبرآباد به تسخیر قلاع سورج مل جات تعین فرموده و وی سرگرم خصم کوبی و قلعه کشائی بود که از قضای مبرمهٔ الهی در افواج اعلیحضرت احمدشاهی که بنزدیك آگره نزول داشت چنان و بای عام در افتاد که مجال اقامت محال گشت بنابران اعلیحضرت احمد شاه دست از تصرف ملك سورج مل جات باز کشیده بعزم مراجعت افغانستان از آهنگی که داشت عطف عنان کرده روی بسوی دهلی آورد و آنگاه که به نزديك دهلی رسید اعلیحضرت عالمگیر ثانی با نجیب الدوله از راه پذیره بسر تالاب مقصود آباد بر آمده با هم ملاقات کردند و چندی که اعلیحضرت احمد شاه در دهلی درنك نمود دختر فردوس آرامگاه اعلیحضرت محمد شاه را بحباله نکاح خویش در آورده طریق مراجعت افغانستان بر گرفت و چون وارد سرهند شد عبد الصمد خان اشغری محمد زائی را بحکومت آنجا سر افرازی داده وارد لاهور شد و شهزاده تیمور را بنائب الحکومی لاهور و ملتان و تته وكشمير وجو و غیره ولایات پنجاب نصب فرموده سردار جهانخان سپهسالار را پیشکار او تعین نموده حکم قتل سگهان سکته امرت سر را که در اکثر اوقات مصدر فتنه و فساد شده گردکینه و عناد می انگیختند داد چنانچه مردم امرت سر را قتل و مال و منال همه را تاراج کرده تالاب آنجا را از سنك و خاك انباشته بعد از راه کابل وارد قندهار شده بر مسند استراحت تقرر جست

ذکر شورش و فتنهٔ مردم هند
( و پنجاب بعد از مراجعت اعلیحضرت احمد شاه )

(۲) بعد از انکه اعلیحضرت احمد شاه از هند مراجعت کرده وارد قندهار گشت در سنه ۱۱۷۱ هزار و یکصد و هفتاد و يك سردار جهانخان آدینه بيك را كه در لكی جنگل خزیده بود بنابران که از عمل و دخل ملك علم کامل حاصل داشت استمالت نموده بارسال رقم و خلعت حکومت میان دو آبه اکرامش فرمود و او که چنین روز را از خداوند میخواست فوز بزرگ دانسته بنظم و نسق و حکومت دو آبه پرداخت و بعد از چندی بفرمان طلب حضور شهزاده شد نظر بکردار سابقهٔ خود که در واقعات سال هزار و یکصد و هفتاد رقم شده آمد اطمینان خاطر نداشت بنابران بحضور شهزاده نیامده از راه فرار داخل کوهستان گردید و شهزاده تیمور بصوابدید سردار جهان خان مراد خان نامی را بحکومت دو آبه بجای او مأمور فرموده بلند خان و سرفراز خان را بمعاونتش تعین نمود و آدينه بيك در کوهستان مصدر شورش گشته کروه سگه را اغوا و بنوا تا القا نموده

ذکر توجه اعلیحضرت احمد شاه بجانب اکبر آباد
(۱) بقرار نوشته صاحب تاریخ سلطانی

ذکر فتنه و شورش هند و پنجاب
(۲) بقرار نوشته خزانه عامره و تاریخ احمدی و تاریخ سلطانی


(۲۰)

( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواريخ )

با فوجی از خود بسر مراد خان حاکم دوآبه فرستاد جنك دست داده بلند خان بقتل رسید ومراد خان
با سرفراز خان تاب نیاورده از راه کرز نزد سردار جهانخان وشاهزاده شدند وسکهان تمام پرگنات دوآبه
خصوصاً جالندر را یغما واشاره آدینه بيك تاراج کردند و در خلال اینحال کنانه را وو شمشیر بهادر نامان
برادران بالا جی را وبا هولکر وغیره سرداران اهل هنود با سپاه نامعدود آتش فتنه برافروخته از دکهن روی
بتسخیر وسخیر چاب هند آوردند و چون بحوالی شاهجهان آباد رسیدند آدینه بيك را غنیمه مراد شگفته بارسال
رسایل ومکاتیب پس ازین ایشان را دعوت بجانب کرد و آنان که خواهان این شور وفغان بودند از آنجا که رسیده
بودند روی فساد بسوی لاهور آوردند وچون بنزديك سهرند رسیدند عبدالصمدخان حاکم آنجا مدافعه برخواسته
بکار زار پرداخت ودر جنگ گاه دستگیر خصم شده سردار جهانخان نظر بازدحام اهل هنود وقلت جمعیت خود
اقامه لاهور را از صواب دور دانسته با شهزاده تیمور لاهور را گذاشته در چهار محل وزین آباد رفته بدور
خویش سنگری افراشته کوش بآواز نشستند وازانوی اردوی اهل هنود لاهور را بی شایبه کلفت متصرف
شده از عقب شهزاده رو بجانب چهار محل نهادند وشهزاده تیمور با سردار جهانخان اگر چه در کشش
و کوشش صرف همت نمودند ولیکن در آخر کار نظر بکثرت لشکر هند وقلت افاغنه سردار جهانخان راخوف
مستولی گشته بخود اندیشید که مبادا از حادثه تقدیر شهزاده باوی اسیر ودستگیر شوند پس همدران ودلیران
را بمهانه شبیخون سلاح آراسته خودش در هنگام عشا شهزاده را برداشته راه فرار بر گرفت و تا قلعه اتك در جائی
عنان باز نکشید و از گذرگاه اتك عبور کرده وارد پشاور شده از آنجا عرض پرداز حضور اعلیحضرت احمد
شاه گشتند وازماجرا برای او نوشت آگاهی دادند و آدینه بيك با مرهتیان از گریختن شهزاده و سردار جهانخان
مستحضر گردیده از تعاقب شان اسپ جلادت تاختند وبسنگر رفته بقیه اردوی شهزاده را قتل وغارت کردند وقراول
ایشان تا آب جیز از عقب شهزاده تاختند واورا نیافته برگشتند و اسیران را بفضیحت ورسوائی وخواری در امرت
سر برده تالاب آنجا را که اعلیحضرت احمد شاه اکنده بود خاک وخاشا کش را بالای امرا پاك كردند و پاتیل
نامی را با چند هزار سوار مأمور باقامه کنار نهر سند نمودند که معابر وسواحل را محافظت نماید تا لشکر
اعلیحضرت احمد شاه بخیرانه پا نهاد اینطرف آب نیابد خلاصه از دیره غازیخان تا ملتان و آب چنا و همه از قبضه
کار گذاران اعلیحضرت احمد شاه بر آمده در تصرف غاصبانه آدینه بيك وسكهان در آمده در هنگام بشكال
سرداران اهل هنود لاهور را با دينه بيك سپرده سالیانه هفتاد و پنج لك روپيه باسم پشکش بر عهده او
گذاشته خود مرهتیان مراجعت کرده بشاهجهان آباد رفتند و بعد از توقف چند روز جنگوکام که بشیر ملك
را بجان اجمیر مامور بود باقامه دهلی معین گشته دیگران عازم دکهن شدند وشورش یزرک در هند برپا کرده راه خویش
گرفتند چنانچه دتاکام سندیبه باتفاق عمادالملك وغیره نجیب الدوله را در موضع سکرتال محاصره کردند واو وزیر
الممالك شجاع الدوله بن جلال الدین حیدر ابو المنصور را بذریعه مكتوب بمعاونت طلبید و همچنین عمادالملک غازی
الدین خان نیز ازوی استمداد جست وشجاع الدوله نخست در امداد هريك از طرفین متردد شده آخر الامر معاونت
نجیب الدوله را اقرب بصواب دانسته از راه یاری او عازم سکرتال شد و در عین اشتعال نایره قتال داخل سكرتال
گردیده موجب هزیمت مرهتیان نکو هیده خصال گشت سپس شجاع الدوله ونجيب الدوله باتفاق دیگر راجگان
هند وافغانانیکه از تسلط واستیلای مرهتیان رنجیده خاطر شده بودند برعایت حمایت اسلام وحفاظت جان ومملکت
خودها عرايض بحضور اعلیحضرت احمد شاه فرستاده التماس نهضت موکب وی را بجانب هند نمودند و در خلال
حالات مذکور آدينه بيك را كه مبدا و منشأ همۀ مفسده ومصدر تمام فتنه بود اجل موعود در رسیده در ماه
محرم هزار و یکصد و هفتاد و دو سنه ۱۱۷۲ راه آخرت پیش گرفت و جنگو راؤ پس از فوت او فوجداری سهرند
را بصدیق بيك داده دو آبه را بزوجۀ آدینه بيك سپردوسابا نام مرهته را بصو به داری لاهور کاشت واو پس از رسیدن
در لاهور با توبك اتك لشکر جهت حفاظت سرحد وحراست ثغور مأمور نموده خود بحکومت پرداخت


(۲۱)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه ) ( سراج التواريخ )
ذكر نهضت موكب اعلیحضرت احمد شاه
( دفعه ششم جانب هند جهت اطفای نائره غوغا )

(۱) اعلیحضرت احمد شاه از هزیمت شهزاده تیمور و خرابی را جکان هند فتنه جوئی و مفسده خوئی
مرہتیان را كما هوحقه مستحضر كشته با سامان هر چه تمامتر در سال سنه ۱۱۷۳ هزار و صد و هفتاد وسه باز روی
بسوی كشور هند اورد و در ساحل نهراتك با خود سابا صوبه دار لاهور و با آيتل كامته او جنك خفیفی رخ
داده گروه هنود رو بهزیمت نهادند و منهزما داخل لاهور شده نیروی مقاومت در بازوی خود ندیده از راه
فرار جانب دهلی رفت وزوجه آدینه بيك وصديق بيك كه صوبه داری دو آبه و فوجداری سرهند داشت نیز از
هیبت وسطوت كوكبه شاهی فرار كردند و اعلیحضرت احمد شاه در ماه صفر سنه ۱۱۷۳ هزار و يكصد و هفتاد و
سه وارد جومن مضافات لاهور شده از راجه انجا پیشکش مرسوم گرفته بدون ترمیم محال مخروبه و منهوبه دست
سكهان راه دهلی پیش گرفته شهزاده تیمور را با سردار جهانخان قراول نامزد فرمود و از آنسو عماد الملك
غازی الدینخان که سری بفساد جنبانیده شجاع الدوله او را از سكرتال هزیمت داده بود از توجه اعلیحضرت
احمد شاه آگاه كشته بلا مداهنه فوراً داخل دهلی شده عزیز الدین محمد عالمگیر ثانی را با نظام
الدوله پسر قمر الدینخان باتهام اینکه با اعلیحضرت احمد شاه ارسال و مرسول مكتوب دارند بقتل رسانیده آهنك
جنك اعلیحضرت احمد شاه نمود و جنكورا و مرهته را با جمعی از سپاه مأمور پیش رفتن نموده خود با لشکر
انبوه از عقب او راه مدافعه بر گرفت و از جانب دیگر دتا (۲) که بعد از هزیمت هنود از سكرتال با شجاع
الدوله گفتگو ی مصالحه داشت و هنوز سخن صلح باقی و با شتی نیانجامیده بود كه دتا از مرور اعلیحضرت احمد
شاه و لشکرش از لاهور آگاه گردیده از صلح با شجاع الدوله در گذشته با هشتاد هزار سوار روی مدافعه
براه اعلیحضرت احمد شاه نهاد و اعلیحضرت احمد شاه نظر بكثرت آمد و رفت لشكر مرهته دانست كه راهیکه
بجهت رفتن در پیش است علوفه و آذوقة اندك خواهد داشت پس از دریای جمن (۳) عبور نموده وارد انتريبيد
شد و انتريبيد در بين آب گنك و جمن واقع و ابتدای خاك آن دامن کوه کاچون و انتهایش اله آباد است و آب
هر دو نهر مذكور از جبل مزبور بر خواسته در بلده اله آباد بهم ملحق میشوند و اعلیحضرت احمد شاه از انجا
حرکت کرده چون بسهرند رسيد سعد الله خان و نجيب الدوله واحمد خان نبكش ورحمت خان ودوندی خان که
موطن ایشان در ابتدای خاك انتريبيد بود از راه اطاعت پیش آمده شرف اندوز ملازمت ركاب شاهی شدند
وازانسو دتاباهشتاد هزار سواریكه همراه داشت بحوالی سهرند بقراول اعلیحضرت احمد شاه كه از موضع انتريبيد
مأمور قراولی فرموده بود ملاقی کشته جنك در پیوست و دتار اشكست رو داده بجنك وكريز خود را تا میدان
موسوم بدتی واقع قريب شاهجهان آباد رسانید و در انجا افواج اعلیحضرت احمد شاه اطراف دتا و لشکرش را
فرا گرفته وی جنكورا و برادر زاده خودرا با قلیلی از سوار كریزانیده خود با ديگر فوجيكه همراه داشت از
اسب فرود آمده بمحاربه ومقاتله پرداخت و درانيان بپای شجاعت فشرده بضرب شمشیر و تفنگ از خون اهل
هنود آندر زمین را گل رنك نموده دتارا با همه تبعه اش بقتل رسانیدند و از هشتاد هزار سواریكه با او بودند
همان قلیلیکه با جنكوراو قبل از اشتعال نائره قتال كریخته ازین حربگاه جان بسلامت بردند دیگران همه کشته
شدند و این فتح میمون در ماه جمادی الاخر سال ۱۱۷۳ هزار و یکصد و هفتاد وسه رخ داده این دو بيت
در ماده تاریخ آن از کتاب خزانه عامره که واقعات پادشاه مذکور ازان نقل میشود مرقوم گشت که ثبت
تاریخ باشد .

كرد سلطان عصر درانی قتل دتا بتيغ دشمن كاه
گفت تاریخ این ظفر آزاد نصرت پادشاه عالیجاه
سنه ۱۱۷۳

ذكر نهضت ششم
اعلیحضرت
احمد شاه
جانب هند

(۱) بنا برقول
صاحب خزانه
عامره و تاریخ
احمدی و تاریخ
سلطانی

(۲) دتا نام
سرداری از
اهل هنود

(۳) جمنا


(۲۲)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
الغرض لشکر اعلیحضرت احمد شاه پس از انجام کار دتا ومهمانانش در همانروز بتعاقب جنگورا واسپ
جلادت تاخته یازده کروه مسافت را قطع کرده متصل سرای الله وردی فروکش کرد و جنگو را و بدست نیامده
روز دیگر موضع نارنول را فرودگاه ساخت درین میان هولکرنام مقیم مکند ره از کشته شدن دتا وتباە گردیدن
سپاه او آگاه گشته بسرعت خودرا نزد سورج مل جات رسانید وخواستار آن شد که از راه اتفاق بدفع
اعلیحضرت احمد شاه پردازندا و جواب داد که اکنون قوت مقابله با اعلیحضرت احمد شاه ندارم اگر با نهاد
ملك من شود آنوقت البته دست وپائی خواهم زد مقارن اینحال مبردم افغانۀ متوطنۀ ابتدای خاك انتر بید که
خزانۀ شاهی را با علوفه حمل ونقل داده از عقب اردوی اعلیحضرت احمد شاه می بردند و بمکندره فاصلۀ بیست
کروهی جانب شرقی دهلی رسیده هولکر بر سر ایشان تاخته چون افاغنه از رفتن او نزد سورج مل جات
آگاه شده اکثر خزانه وعلوفه را از آب گنك بدلسوی کشیده بودند حسب المرام بمدعا نایق نیامده قدری
از خزانه وعلوفه را که بدانسوی آب مذکور مانده بود غارت کرد واعلیحضرت احمد شاه ازین دست درازی
او آگاه گردیده شاه پسند خان را با قلندر خان و پانزده هزار سوار مأمور سرزنش هولکر فرمود چنانچه
(۱) جمنا ایشان شباشب خودرا بدهلی رسانیده روز را بسر برده نصف شب از آب جمن (۱) عبور وایلغار نمودند
(۲)سکندره وبامدادان بسکندره (۲) رسیده بخیرانه بدر هولکر ریختند و هولکر باسه صد تن سراسیمه سان بر اسپان
برهنه سوار و فرار شده دیگر سران وسپاه اورا از ضرب تیغ افاغنه روز زندگی سیاه وتباه گشت واجمال واثقال
شان با بقیة السیف غارت و اسیر شدند بعد اعلیحضرت احمد شاه از نارنول حرکت کرده در شاهجهان آباد نزول
(۳) جمنا فرموده ایام بشکال را در مکندره واقع انطرف نهرجمن (۳) بمحاذی شاهجهان آباد ییلاق نمود تا که خبر قتل دتا
و تباه شدن سپاه او وهولکربمقر کشته پدکین رسید سدامل سوراو معروف بباو وعم زادۀ بالا جیدرا و باسران
نامور ولشکر انبوه وتوپخانۀ آتش اثر از دکین براه مدافعة اعلیحضرت احمد شاه پیش گرفته چون بحوالی
اکبر آباد رسید سورج مل جات بواسطة هولکر وجنگورا وبملاقات باو و رفته وی از راه اعزاز واکرام
ایشان مسافت يك گروه برسم استقبال پیش آمده نيك بنواخت وهمچنین عماد الملك بواسطة سورج مل جات
در حوالی متہرا بباو و پیوست وغرور باو واز کثرت سپاه وملحق شدن راجگان بوی مضاعف شد
ذکر محاربات باو و با افواج اعلیحضرت احمد شاه
(ومقتول ومستأصل شدن باوو )
باوورا پس از ملحق شدن را جگان هند وهمعنان کردن بعض امراء باوی دل قوی گشته رزم آرا گردید
(٤) جمنا وبخود اندیشیده از سبب طغیان آب جمن (٤) گذشتن و با اعلیحضرت احمد شاه مقابل گشتن را دور از حزم
واحتیاط دانسته بدل قرار داد که اول شاهجهان آباد را متصرف شده بعد باستظهار حصار آن بکار زار پردازد
تا شاید کاری از پیش برد چنانچه روزسه شنبه نهم ماه ذی الحجه سنه ۱۱۷۳ هزار و یکصدوهفتاد سه از گره راه
داخل شهر شده بمتصل سرای سعد الله خان رسیده بایستاد وفوج را امر یورش وازلاکرد ولشکرش حبه براسد
برج و دروازۀ خضری برده چندی بدخل دروازه مشغول زد وخورد شدند وبیست تن مغل از زیر قلعه بضرب
گلوله تفنك مدافعه میکردند تا که فوج جنگورا و بزیر دیوان خاص متصل فصیل قلعه رسیده هولکرو جنگوراو
بدروازۀ خضری قیام ورزیده در شکستن دروازه کوشش بلیغ نمودند ولیکن از جهت استحکام دروازه که
تخته‌های برنجی و میخهای آهنین مستحکم بود تا چهار ساعت کاری از پیش نه بردند ودر اثنای این ماجرا بجهد تن از مردم
پتل و از عقب ایشان تبعه هولکر وجنگورا وازجانب اسد برج بر فراز فصیل قلعه برآمده تا عمارات پادشاهی دست
بردی کردند وهرچه از مال ومنال قلعه گیان بدست شان افتاد از فراز باره بزیرانداختند وازسبب غارت اموال باستحکام
وحفاظت قلعه نپرداختند تا که بیست تن مغل از تبعۀ یعقوب علیخان برادر وزیر شاه ولیخان که قلعه دار بود


(۲۳)
( جلد اول ) ( ذکر سلطنت اعلیحضرت احمدشاه ) ( سراج التواريخ )
از قلعه سلیم گده روی بسوی خصم نهاده ده دوازده تن را از اهل هنود بضرب شمشیر وتفنك از پادر آوردند
واز صدور این جرأت دست نبرد بائو وجنگو وهولکر ازکار مانده بازی برده را باختند وازفراز قلعه خودها
را بزیر انداخته حصار مسخر شده رامفت ورایکان از دست دادند وبعد ازان لاچار کشته در سرای سعد الله
خان واقع قرب قلعه فراهم گشته فرو کش گردید وبکار مورچال ونقب مشغول شدند وعماد الملك با سورج
مل جات که این الاوق بودند واینوقت راه موافقت بابائو می پیمودند در کار زار مداخله نکرده ازدور مشاهده
مینمودند ولشکریان بادو قلعه را بمحاصره انداخته از آنجمله ابراهیم کاردی سه ضرب توپ قلعه کوب آورده
در نيك زارزیر قلعه استوار کرده بقلعه کوبی پرداخت واز صدمة كلولة توپ عمارات دیوان خاص وموتی محل
وشاه برج را شکست عظیم روداد اما بحصانت قلعه آسیی نرسید تا که ذخیره قلعه کیان تمام شده از طرف
اعلیحضرت احمد شاه نیز بنابر طغیان آب یاری ومددکاری بدیشان نشد لا جرم یعقوب علیخان پیام داده التماس
امان جان ومال وناموس کرد که پس از قبول یافتن ملتمسش قلعه را ببادو سپار دو بادو مسئول او را قبول
نموده بعد از توثیق عهد یعقوب علیخان با عیال ومال ومنال خویش از قلعه بیرون شده در سرای علیحردان
خان منزل گزید واز آنجا بذریعه کشتی از آب چن (۱) عبور کرده داخل اردوی اعلیحضرت احمد شاه گشت (۱) جمنا
وروز نوزدهم ماه ذی حجه سنه ۱۱۷۳ يكهزار ويكصد وهفتاد وسه قلعه بتصرف بادو در آمده عمارات پادشاهی
با همة كاركة سلطنت ازان وی شد واو قلعه داری را بناروشنگر برهمن مفوض نموده جمعی را بجهت حراست
قلعه با وی تعین فرموده بعد ازان بواسطه برهمن ابواب مراوده با شجاع الدوله که در اردوی اعلیحضرت احمد
شاه بود کشود وشجاع الدوله بجواب بادو اظهار نفس الامر وبیان مطابق واقع نموده پیام داد که از درگاه ست
که مرحت وراحة دکنی بر مملکت هند استیلا یافته وامراء وراجکان کشور هند از بد عهدی وطماعی وکج
روشی اعیان وجور وتعدی متصدیان ایشان دررنج افتاده ناچار اعلیحضرت احمدشاه را بذريعة عرایض طلبیدند
که حفظ سر ومال وناموس ایل واوس خودرا بعاضدت او نمایند چنانچه اينك ازراه حمایت در رسیده مترصد
فرصت بانسوی آب چن(۲)يلاق گزیده است واگر چه چند دفعه برهمن مذکور از طرف بادو نزد شجاع (۲) جمنا
الدوله رفت وآمد در اردوی اعلیحضرت احمد شاه کرده تمهیدات صلح در میان آورد اما از کج فهمی وخود
پسندی سرداران مرهته رشته مصالحه صورت انعقاد نگرفت وسورج مل جات نيز عاقبت کار را از گفتار (۳)
وکردار مرختیان وخیم(۳)دانسته برخصت بادو از لشکر اوجدا شده در بلم گده رفت وبادو که سلطنت دکن وخیم دشوار
وبدگوار
داشت از خست طبع نقره سقف دیوان خاص پادشاهی را کنده بگداخت وسکه زده رابجش ساخت وهمچنین
طلا ، نقره آلات موقوفة قدمگاه(٤)حضرت نبوی صلى الله عليه وسلم ومزارسلطان المشايخ نظام الدین اولیا قدس (٤)
سره ومرقدلپملحفزت محمدشاه فردوس آرامگاه را از قبیل مجر وشمعدان وقناديل وغیره همه را متصرف شد وبعد از وجه تسميه
آن قدمگاه
جندیکه از قلت پل عدم علوفه کار بر سپاه بادو صعب ودشوار گشت ناچار شده در آخر ایام پشکال ازشاهجهان
آنست که
آباد بعزم تاراج معمورات قصبه بیرون خرامیدن گرد وروز بیست ونهم صفر سنه ١١٧٤ یکهزار و یکصد
شخصی از
و هفتاد و چهار بقهری دررفت وامدن ازشہر بسر بحی السنته را مخزل کرده میرزا جوان بخت بن شاه عالم غال کوهرا صالحین حضرت
در شاهجهان آباد بر مسند حکومت نشانید وهم بتصوراینکه اعلیحضرت احمد شاه از شجاع الدوله بدگمان شده رسالت صلی
الله علیه و آله
او را ازپیش برهاند امر وزارت را غایبانه بنام وی شهرت داد و ناروشنگربرهمن را مأمور باقامه شاهجهان آباد وسلم را در
کرده خود باتمام سپاه بجانب شیخ پوره راه بر گرفت وعبد الصمد خان درانی که ذکر گرفتار شدنش درسهزند
بدست اهل هنود از پیش گذشت و آخر الامر رها گشته اینوقت با قطب الدینخان روهیله ونجابت خان که از
آن موضع
در خواب
زمينداران آنولایت بودند و آذوقه وعلوفه باردوی اعلیحضرت احمد شاه میرسانیدند از خوف بادو در قلعه دیده بقدمگاه
گنجپوره در آمده در بروی بادو بستند واو در روز هفتم ربیع الاول سنه ١١٧٤ يكهزار و يكصد وهفتاد موسوم ساخت
و چهار مذكورة ايشانرادر قلعه محصور ساخته وبضرب توپ رخنه در حصار انداخته مسخر كرد وعبدالصمد


(٢٤)
( جلد اول ) ( ذكر سلطنت اعلحضرت احمد شاه ) ( سراج التواريخ )
(۱) جمنا
خان وقطب الدینخان را بدرجة شهادت رسانیده قصبۀ كنجپوره را غارت نموده در هیچ گونه ستم دریغ نکرد
واعليحضرت احمد شاه از شنیدن اینخبر در غضب شده با آنکه نهر جمین (۱) پایاب نشده بود بتائید حضرت وحید
لشکر را امر در آب زدن فرموده در روز هجدهم ربیع الاول سنه مزبوره دلیران افاغنه از معبر باکپت واقع
قریب شاهجهان آباد اسپ بآب زده بعضی پایاب و برخی بشنا عبور کردند وپاره را که زمان اجل رسیده بود
غرق وهلاك شد وخود اعلیحضرت احمد شاه نیز اسپ بدریا زده بگذشت و باهو را ازین عبور شاه ولشکر درانی
چشم عقل خیره گشت و با چهل هزار سواریکه همراه و از کنجپوره عزم سرهند داشت راه سرهند را از
سبب لشكر اسلام مسدود دیده جانب پانی پت رو آورد و دو منزل قطع کرده وارد آنجا شده دانست که در میدان
نمیتوان هم آورد درانیان گشت پس با چهل هزار سوار وتوپخانه آتشباریکه با خود داشت ناچار گردیده
در میدان جانب شمال پانی پت سنگری از توپخانه بدور خود استوار کرده مستعد و آماده پیکار نشست
واعليحضرت احمدشاه در روز بیست و یکم ماه ربیع الاول در مقابل سنگر او فرو کش کرده جانبین بمحاربه
گراییدند ویومیه بیکدیگر را بضرب توپ وتفنگ زدن وکشتن آغاز کردند تا که لشکر افاغنه راه آمد شد
علوفه را از چار جانب تنگ ساختند الا راه عقب سرشان که الاحيات نامی که از مشاهیر زمیندارهای و مرزبانان
سرهند بود و از سمت لاهور بدان راه آذوقه برای شان ارسال مینمود و آنرا نیز لشکر افاغنه آگاه گردیده
غارت میمکردند وهفت روز بدین وتيره پیکار کرده اعليحضرت احمدشاه دانست که مر هتیان با وجود تشنگی
هنگامه از حصار یکه برنجوه توپخانه بدور خود استوار داشته اند بر نمی آیند پس روز بیست و هشتم ماه مذکور
حکم یورش داده خود نیز با در ركاب نهاده سردار جهان خان وشاه پسند خان ونجيب الدوله را پیش روی
همۀ افواج تعیین کرد و از عقب آنان شجاع الدوله را با لشکر وتيپۀ خودش واحمد خان بنگش وحافظ
رحمت خان و دوندی خان و فیض الله خان بن علی محمد خان روهیله امر رفتن فرمود وخود با اشرف
الوزراء شاه ولیخان يساقه عسکر جای گزید وچون صفوف سپاه شاه درانی آراسته گشت باهو نیز قدری
راه از سنگر بیرون شتافته چون سد اهنین استوار ایستاده در اول ظهر روز بیست و هشتم ماه ربیع الاول
آتش حرب شعله ور گشته اسباب قتال بکار افتاد و تا وقت عصر همچنان در بین جانبین زدوخورد با به دار بود
که ده هزار تن پیاده روهیله که در زیر رایت نجيب الدوله قرار داشتند بسنگر رفته بلوت را وخبر زاده
باهو که مختار کارش بود بضرب گلوله تفنگ از پادر آمده راه فرار گاه اصل خویش پیش گرفت و دلیران
روهیله چیره دستی ها نموده آخر الامر که تاریکی شب حایل گردیده امتیاز از خود وبیگانه از میان برداشته شد
بجای خود مراجعت نمودند اگرنه در همانروز کار مرهته تمام میشد و در خلال احوال مذکوره گویند پندت
(۲) این شاه نام که از قلعه اتا و با ده هزار سوار و خزانه و علوفه بسیار از جانب دیگر نهر جمنا حمل و نقل داده بشاهد ره (۲)
دره غیر شاه واقع محاذی شاهجهان آباد رسیده میخواست که بر سر مرهته متعلقه نجيب الدوله تاخته غارت نمايد وبعد ازان
درۀ لاهور براه انتر بید رویبالا رفته از گذرگاه واقع گنجپوره گذشته بفوج باهو ملحق شود چنانچه مطابق خواهش
است خویش از شاه دره حرکت کرده وارد پرکنه جلال آباد واقع دوازده کروهی شاهجهان آباد گردیده فرود آمد
وقبل از فرود شدن او در انجا اعلیحضرت احمد شاه از عزم او آگاه گشته عطای خان را با پسر عبد الصمد
خان درانی و پنجهزار سوار بسرکوبی او معين ومأمور فرمود و ایشان از معبر رام ره و باکیت گذشته بعد دو
روز بشاهد ره رسیدند ونائب مناب ناروشنکر را که در انجا اقامه داشت با همراهانش از دم تیغ گذرانیده
بعد از آن از عقب کویند پندت راه برداشتند چون وارد غازى الدين نكر واقع شش کروهی شاهجهان آباد
گردیدند و مرهته که در انجا بود قتل نموده رو بجانب جلال آباد نهادند وبمنزل گاه کویند پندت که در همانروز
رسیده و فرود آمده بود ریخته اورا با همراهانش چنانچه بایست بقتل رسانیدند و غنیمت بسیار از نقد و جنس
و دواب بدست آورده سرکوبند پندت را بریده با غنايم بحضور اعليحضرت احمد شاه آورده بخاك پايش انداختند


(٢٥)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
و ازین سوی نیز مدت منحصر شدن باه و در سنگر تند گشته از وفور غلبه آدمی و دواب و عدم پاکیزگی اردوگاه و قحطی علوفه کارش ابتر شد چنانچه هر روزه جمعی از آدم و دواب از تعفن و جوع بمرض هلاک گرفتار میگردیدند تا که از ظهور نتیجه (لا یستطیعون حیلةً ولا یهتدون سبیلا) عرصه بر محصورین نهایت تنگ گشت ناچار بخود اندیشیده قرار دادند که همراینه بدون مقاتله از گرسنگی در اندرون سنگر خود بخود متلاشی خواهند شد پس بهتر آنست که دفعةً هجوم آورده بر لشکر اعلیحضرت احمد شاه حمله ور شوند تا شاید داغ کلفت از چهرهٔ شاهد مقصود زدوده آید چون رأی ایشان بدین امر قرار گرفت در روز چهار شنبه ششم جمادی الآخر سنه ١١٧٤ هزار و یکصد و هفتاد و چهار افواج خویش را بسلاح حرب آراسته با توپخانه از سنگر برآمده رو بسوی اردوی اعلیحضرت احمد شاه نهادند و مبارزان افغان که چون شیر ژیان کمین کرده انتظار صید میکشیدند آن قدر حوصله و درنگ کردند که اهل هنود بخنجر آسا پیش آمده بمقدار دو تیر پرتاب از سنگر خویش دور شدند آنگاه تکبیرگویان بر ایشان حمله کرده بطرفة العینی صفوف اعدا را از هم دریده از سرداران اول و سوای را و را بخون کشیده بسیار تن از آحاد افراد اهل هنود را سر از تن بریدند و پس از وی باه و را بمصداق آیه کریمه (باوا بغضب من الله) مقتول العین والاثر گردانیده همچنین جنگوراو و دیگر سرداران را مقتول نمودند و ازانجمله ابراهیم خان گاردی دستگیر و در قفس زنجیر شده آخر الامر از دم شمشیر گذشت و جنگ گاه از خون کشتگان سپاه مرهمه كلرنك گشت و بیست و دو هزار نفر برده و كنيز دکینی نژاد بدست شیر مردان افغان افتاد و غنائم از حد حصر وعد بیرون از نقود و اجناس و جواهر و توپخانه و پنجاه هزار سر اسب و دو لك قردکاو و چندین هزار اشتر و فیصد زنجیر پیل بتصرف غازیان شجاعت منشان افغان در آمد و بقیة السیفی که از لشکر هنود راه گمنامی می پیمودند مردم دهات مقتل و غارت آنها ر خواسته اکثرا ز گریزان را قتيل و اسیر نمودند و قلیلی بهزار گونه تعب جان بسلامت بردند و از سرداران شمشیر بهادر برادر غلانی (١) بالا جیراو در عرض راه کشته شده احدی زنده نجست مکرر و سه تن که یکی از ایشان هولکر بود که بهزار گونه زحمت راه فرار بجانب مالوه پیموده از انجا در پونه رفت و بالا جیراو نیز در نوزدهم ماه ذی قعده سنه ١١٧٤ هزار و یکصد و هفتاد و چهار غصه مرگ شد و اعلیحضرت احمد شاه بعد حصول این فتح بزرك از حربگاه که میدان پانی پت بود خرامیده در سواد دهلی رایت ظفر آیت نصب کرد و حکومت دهلی را بشهزاده عالی گوهرم من عزیز الدین الملقب بشاه عالم تفویض فرموده چون او در بنگاله بود میرزا جوان بخت پسرش را به نیابت پدرش سربلند ساخت و وزارت را بشجاع الدوله و امارت لشکر را به نجیب الدوله سپرد و قبل از آنکه امر وزارت را بشجاع الدوله محول فرماید میخواست که او را با خود در قندهار بیاورد ولکن بالتماس مردم آنجا با خود بر نداشته بوزارتش کماشت و خود رایت مراجعت افراشته پس از ورود در لاهور زین خان مهمند را بحکومت انجا گذاشته از راه کابل با شوکت و تجمل وارد قندهار شد
(بنیاد نهادن اعلیحضرت احمدشاه شهر قندهار را)
پس از نزول اجلال از انجا که اعلیحضرت احمد شاه را این امر دامن گیر خیال بود که هوای شهر نادر آباد از سبب تنراش محبس و نی زار ردی و محل صحت است خراب فرموده در جای بافضای خوش آب و هوائی بنام خویش شهری احداث نماید لہذا اولاً نهر عریض و عمیق در ساحل غربی رودار قنداب حفر نموده جانب دشت کشیدن فرمود که تعمیر شهر نماید و از جمعی طایفه الکوزائی که مالک آن اراضی بودند صالح آمدند و این امر باعث فسخ عزیمت وی گردید. فعلا دست از کار کشید تا که بعد از چندی والدۀ ماجده اش جوار رحمت حق پیوسته در انجا دفنش فرموده موسوم بروضه اش نمود و همچنین تصمیم عزم کرد که در حدود غربی قریه مرنجاب احداث شهر نماید طایفه بارکزائی مانع آمدند و اعلیحضرت احمدشاه از حلمیکه داشت هر دو طایفه را رنجوری نفرمود تا که طایفه فولاد زائی را

(۱) علانی را در یکجا از بلد یه رو و مادر دانسته

ذکر بنیاد نمودن شهر قندهار


(٢٦)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
غیرت قرب قومیت دامنگیر ضمیر شده بعرضش رسانیدند که در هرموضع از املاك ایشان خاطر نشان شاهی
کرده بنیاد شهر فرمایند مضایقه نخواهد بود و اعلیحضرت احمدشاه ازین استدعای آنها شگفته خاطر گردیده
در جائیکه حالا شهر موجود است موازی دوازده قلبه وار زمین که از روی تخمین معادل ششصد جریب اشد مهندسی
فرموده اساس شهر نهاد و در شهور سال ١١٧٤هزار و یکصد و هفتاد و چهار دست بکار برده بر عهده همت تمام طوایف درانی
چنان نهاده قرار داد که بقرار تقسیم برادرانه هر قبیله سکه و کوچه بنام خود عمارت نماید و پاره بروجش را بصنعت استادان
کار که از ایران و هند دران دیار فراهم آورده بود بمتانت وحصانت شایان برافراشت و در وسط شهر که محل و مرکز
اسواق است گنبدی بزرك و قبه سترک بنیاد کرد و پس از اتمام باره و بروج و کندن خندق همه علماء و مشایخ وسادات
و فقراء و ابناء را صلای عام در داده دعوت طعام فرمود و بعد از بذل انعام وصرف طعام همگنان بدعای اختتام پرداخته
از قادر لای نام بذریعه تلاوت اینکلام التماس خیر برای سکنه این شهر نمودند (رب اجعل هذا بلداً آمنا وارزق اهله من
الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر) و شهر اعلیحضرت احمد شاهش نام نهادند و مجدد سالیکه شهر اعلیحضرت
احمد شاهی بنیاد شد شهزاده تیمور از حضور پدرش اعلیحضرت احمد شاه بحکومت هرات مأمور گشته در انجا رفت
و تاگاه والد ماجدش نقد حیات سپرد با یالت هرات قیام داشت و حالات بعد از انش در موقع آن مرقوم شده می آید
انشاء الله:

ذکر توجه اعلیحضرت احمد شاه
(دفعه هفتم بجانب پنجاب وهند)
چون اعلیحضرت احمد شاه بقراریکه متذکر شده آمد از هند مراجعت کرد بر طبق ذکر صاحب خزانه عامره قوم
سکه باشنده پنجاب از راه فتنه جوئی و مفسده خوئی علم بغاوت افراشته همت بآزار واذیت مردمیگه از کیش
ایشان نبودند گماشتند و نائب الحكومة را که از جانب اعلیحضرت احمد شاه بود بتیغ ستم از مسند حکومت
بر داشتند و جیا سنگ نامی را از قوم خود پادشاه خوانده لاهور واطرافش را متصرف شده سکه را بنام وی
رایج کر دا نیدند و دست جور بابنای انام خصوصاً اهل اسلام گشوده سنتیكه در قوه داشتند بفعل آوردند
و انجبر ستم کیشه بگوش داد نیوش اعلیحضرت احمد شاه رسید وی از غیرت و حمیت بخود پیچیده با سپاه کینه
خواه رو بدانوی آوردوچون وارد لاهور شد شنید که دولك سواره و پیاده از گروه سکه در موضع روهی
که محل دشوار گذر و در نواحی سرهند وعلاقه متعلقه الاجيات نام مرزبان آن مقام واقعست گرد آمده گرد
نبرد بر سر میافشانند واعلیحضرت احمد شاه از شنیدن این خبر تکیه بر تأیید حی داور کرده مهمیز ستیز
بر تکاور عزم زده بدو روز مسافت نود کروه در نور دیده نزديك آن خون گرفتگان اجل رسید کان
رسید و روز یازدهم ماه رجب سال ١١٧٥ هزار و صد و هفتاد و پنج مجری محاربه روی داده دلیران افغان پای همت
فشرده تقریباً ۲۰۰۰۰ بیست هزار تن از قوم سکه را بخاك هلاك انداختند و غنیمت بسیاری بدست آورده رایت
نصرت آیت فتح بر افراختند و پس از حصول این فتح در روز هشتم ماه شعبان ١١٧٥ سال مذکور اعلیحضرت
احمد شاه مراجعت کرده داخل لاهور شد و نورالدین خان پسر هم شاه ولیخان را با فوجی از طوایف درانی
ومردم قزلباش و خراسانی مأمور كشمير فرمود تا سکجیون متمرد را که احسان اعلیحضرت احمد شاه نسبت
باو از پیش مرقوم شده آمد جزای کار یکنار نهد و خود بتنظيم ونسق لاهور پرداخت و از انسوی سکجیون
از توجه لشکر شاهی بجانب کشمیر آگاه گردیده شعيب جبال وقلل تلال را بمردان کار دیده کرم وسرد چشیده
استحکام داد و ازین سوی درانیان وغیره دلیران افغان از راه ستیز بآنها نزدیك شده آلات حرب از هردو طرف
بکار افتاد ناگاه اکثر کشمیریان طعمه شمشیر دلیران افغان گشته بقيت السيف رو بهزیمت نهادند و درانیان عنان
تعاقب ایشان را از دست نداده تا د مر دانگی دادند و در خلال قتال و جدال سکجیون نیز با جمیکه همراه داشت

ذکر توجه
اعلیحضرت
احمد شاه
بجانب هند


(۲۷)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)

همت بر مدافعت گماشته رایت مقاتلت افراشت و همپیروپشگه در پازویش بو دصرف نموده آخرالامر میدان جنگ را
خالی گذاشت و براه گریز اختیار کرده عاقبت الامر با اهل وعیالش اسیر ودستگیر شده کشمیر را افاغنه متصرف
گشتند واعلیحضرت احمد شاه بمدینهٔ منصور حکومت آنجا بنور الدین خان که فتحش کرده بود مفوض فرمود
واعلحضرت احمد شاه بعد از تنظیم وتنسيق لاهور و کشمیر ومضافات آنها رایت مراجعت بجانب قندهار
افراشته بفراغ بال رحل استراحت گسترید تا که پس از انقضای چهار سال از عرایض ضباط و عمال ولایات
پنجاب بسمعش رسید که سکهان امریت سر سر از جیب تمرد بدر آورده آغازو بنیاد غارت و تاراج نهاده اند و زین خان را
که در قریه مشهور بکوپ از جانب پادشاهی اقامه دارد از زد وکوب آنان عرصهٔ روزگار تنگ گردیده است
اعلیحضرت احمد شاه از شنیدن اینخیر تهيه وسامان لشکر کرده بقرار بیان صاحب تاریخ سلطانی در سال ۱۱۷۹ هزارو
یکسد و هفتادونه هجری راه سفر هندو پنجاب بر گرفت و بعد از وصول در لاهور وسرزنش سکهان مزبور تآتیبا رفته
شجاع الدوله صوبه دار لکهنو خود را عریض وا نموده حاضر رکاب بوس شده پیشکش وافر وشایان ارسال خدمت
کرد ونجیب الدوله شرف اندوز حضور اعلیحضرت احمد شاه گردیده از فیض تقبیل رکاب نصرت انتساب بحکومت
سرهند سرافرازی یافت وحکومت لاهور از التماس وزیر شاه ولیخان و هم بواسطهٔ اینکه مردم سکهه مصدر فتنه و فساد
شده همواره طریق کینه وعناد می پیمایند با مرسنگه نامی از ان قوم مفوض گشت چنانچه وی راه اخلاص شعاری
و خدمت گذاری پیموده خود را بنظر باحسن اینکه وزیر شاه ولیخان درباب حکومت لاهور بدو کرده بود امرسنگه (۱) نامی زانی
نام طایفه از بامی زائی(۱) میگفت الغرض اعلیحضرت احمد شاه پس از انجام مهام آنجا بقندهار مراجعت کرده بار سفر بمقر
درانی که
سلطنتش کشود
وزیر شاه
( ذکر تعین سر حد ترکستان متعلقۀ افغانستان ) ولیخان منسوب
بدوست ۱۲
( با پادشاه بخارا و آوردن خرقه مبارکه )

در سال ۱۱۸۲ هزار یکصد و هشتاد و دوی هجری اعلیحضرت احمد شاه وزیر شاه ولیخان را با ششهزار سوار
از قندهار جانب بلخ وبدخشاں که مردم آندو ولایت عصیان ورزیده بودند نامزد فرمود وشاه مرادبی حکمران
بخارا ازین ماجرا آگاه گشته لوای معاونت بلخیان و بدخشیان افراشت وشاه ولی خان وزیر از خمی بمدینهٔ
عریضه اعلیحضرت احمد شاه را آگاه ساخت و او با لشکر آراسته از قندهار براه هرات عازم بخارا شد واز رود
مرو عبور کرده میمنه و بلخ واند خود و شبرغان را لگدکوب سم ستوران نمود ووزیر شاه ولی خان را مأمور
قندوز وبدخشان کرده خود روی بسوی بخارا آورد وشاه مراد بی بسپاه آراسته بمدافعه برخواسته موضع
قرشی را لشکرگاه ساخت و اعلیحضرت احمد شاه از حمیت اسلامی بجنگ نپرداخته طرح مصالحه انداخت ورشته
صلح انعقاد پذیرفته حد فاصلهٔ مملکتین نهر جیحون معین گردید و بقرار رقم زد كلك بيان صاحب تاریخ سلطانی
قرار داد شد برینکه خرقهٔ لازم التعظيم حضرت رسول کریم صلى الله عليه وآله وسلم که بحضرت اویس قرنی رحمه
الله رسیده وازوی بمرور دهور وتحویل سنین وشهور فیض وصول در بخارا موصول نموده در آنجا می بود نیز ازسبیل
تیجمل نزد اعلیحضرت احمد شاه گسیل دارد تا درك سعادت زیارتش نماید چنانچه شاه مراد بی خرقهٔ مبارکه را باعزاز
هر چه تمامتر نزد اعلیحضرت احمد شاه فرستاد و او آنرا متتبع فتوحات غيبي وعطوفات لاربی دانسته بعد از صرف
نذورات وبذل صدقات از زیارت بارگاهش درك سعادت کرد وبا خود برداشته در قندهارش آورد واصح روایات
واوضح حکایات درباب این خرقهٔ سیدو سرور كائنات که خال از خلل وعاری از زلل است اینکه روزی بحضور
فيض دستور اعلیحضرت سراج الملة والدین کناف این کتاب وحاکی این قصه با صوابتد ذکری درمیان وداستانی
بمیان آمده ذات میمنت سمات اعلیحضرت زبان در فشان را بتکلم کشوده فرمودند که آنچه از قصهٔ خرقهٔ انیقه
بسمع راستی مجمع ما رسیده اینست که آن جامهٔ سعادت شامه را امیر تیمور تا آنکه قبض حفاظت آن گنجینه


(۲۸)
(جلد اول) (ذکر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
کرامت را داشتند از عراق عرب بما وراء النهر آورده در سمرقند عمارتی برای نهادن آن بر افراشته چندی
از سادات صحیح النسب را بتولیت آن مقرر و قریه ده بید را وقف و دخلش را جا بگز متولیان آن لباس جلالت
اساس معین کرد و آن قبه منوره اکنون بخواجه خضر زبان زد روزگار و آباد و استوار است چنانچه در سال
۱۲۸۷ هزار و دوصد و نود و هفت هجری آن بقعه شریفه را بچشم خویش مشاهده و آباد ملاحظه کردم و محتمل
که پس از فوت امیر تیمور بتوسط والیان آنولایت که اولاد و احفاد امیرمذکور بودند یا متولیا نش بدار الشرف
بخارا نقل و تحویل یافته و همچنین پس از چندی از انجا نیز بواسطه یکی از بنابر آن امیر منتقل ببلده جوزون شده
شاه بيك خان ولی متولی باشی آن بوده و یا مر امیرزاده که در آنجا اورده شده خارج از حصار شهر قبه برای آن
بنیاد و آباد گردیده بلده جوزون از فیض آن خرقه میمون موسوم بفیض آباد گشت و تا آنوقت که اعلیحضرت احمد شاهش
در قندهار آورد در آنجامی بود و وی چنان باعزاز واکرام حمل و نقل داد که در هر منزل که خرقه را فرود میکردند
رقعه باسم صدقه مرقوم نموده بگردن اشتریکه حامل آن در همان منزل بود آویخته رها میدادند تا که هر که بگیرد
اشتر ازان وی باشد و انگاه که بکوهستان شمال کابل واصل گشت بنابر ازدحام زایرین خرقه در هر مرحله دو سه
روزی درنك كرده بعد آهنگ منزل دیگر میکردند تا که در کابل رسیده بموضعیکه بفاصله دو کروه جانب شمال غربی
شهر و طرف شرق علی آباد بدامنه کوه واقعست نهادند واز هشت الى نه ماه در موضع مذکور بوده در زمان
توقف متولى خرقه شیر غه از کثرت وهجوم زیارت کنندگان گامگاهی آنرا از صندوق برآورده بزیر سنگ سیاهی
واقع سمت شمال فرود گاه میداشت زایرین از اطراف آن سنگ بزیارت نایل میشدند و این منزلگاه با هم منزلیکه
خرقه فرود آورده شده اکنون بقدم گاه شاه مردان موسوم است و در خلال توقف خرقه بکابل قبه بامم و رسم
عاریت در قندهار برای خرقه مبارکه بامر اعلیحضرت احمد شاه تعمیر یافته و خرقه را از کابل برده در انجا امانت
نهادند و کار پردازان پایه سریر سلطنت مأمور بتعمیر قبه بزرگی مخصوص خرقه و مدفن اعلیحضرت احمد شاه
شده گنبد رفیعی مشتمل بردو طبقه احداث و آباد کردند که طبقه اسفل بمثابه سردابه جای دفن شاه باشد و طبقه
اعلی محل گذاشتن خرقه محبوب حضرت آله چنانچه اعلیحضرت احمد شاه را پس از فوتش در زاویه طبقه زیرین
سردابه نما که خودش معین کرده بود دفن نموده خرقه را جای مخصوصش نیاوردند مظنه اینکه متولی علمایخرقه را
از موضع عاریتش برنداشتند تا بگوجه دست سلاطین نگردد واز جایی بجائی منتقل نشود اگرنه چنین باشد در سال
١٣٢٥ هزار و سه صد و بیست و پنج که اعلیحضرت سراج الملة والدین بعزم سير وسياحت اطراف مملکت افغانستان
ازدار السلطنه کابل حرکت فرموده وارد قندهار شد بامر اعلیحضرت احمد شاه را بنظر فيض منظر بیکجانب
طبقه زیرین گنبد مذکور مشاهده نمودند معلوم و مفهوم گشت که گنبد مذکور بر طبق مسطور فوق برای خرقه
و مدفن اعلیحضرت احمد شاه هردو ساخته شده است اگرنه میبایست که قبر او در مرکز دایره گنبد واقع میبود
و حال آنکه در هردو طبقه سفلی وعلیا قبر وصورت قبر در يكطرف واقعند و ایندلیل واضح میگرداند که گنبد
مزبور برای خرقه تعمیر یافته است فقط و پس از حکایت مسطور کمینه چاکر بمقدار مؤلف این نامه یادکار مأمور
تحقیق شده مکتوب هفتاد و چهارم از مکتوبات میان فقیر الله شکار پوری نقشبندی رحمه الله را مطابق بیان اعلیحضرت
ممدوح بلكه مثبت آن ومثبت اینکه خرقه مذکوره از حضرت پیغمبر است یافته درج کتاب نمود و آن اینست کسانی
از وی سوال مکتوبی کرده و او جواب نوشته است ( ما حصل سؤال) در باب خرقه که حضرت پیغمبر وهم اهلبیت
آنرا بدست خود دوخته اند و حضرت على رض بعد از رحلت آنسرور بامر سید جن و بشر باویس قرنی رح اش
تسلیم کرده واو انرا پوشیده پس از انتقال او از دنیا در مکه معظمه برده در غار حرا نهادند و سالها در انجا بوده
بعد جناب شیخ دوست محمد بمژده اینکه خرقه پیغمبر است از انجا با خود در بغداد آورده پس ازوی اولادش
آنرا با خودها در بخارا نقل دادند و ۸۰ هشتاد سال در انجا بوده سپس شیخ آقا محمد ونظر محمد از بخارا با خود در بلخ
آورده ٣٥ سی و پنجسال در انجا مانده از انجا شیخ محمد ضیاء و شیخ نیاز در روز یکشنبه ٢٤ بیست و چهارم محرم ۱۱۰۹


(۲۹)
(جلد اول) (ذکر حقایق خرقه مبارکه و وفات اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
هزار و یکصد و نه باخودها در خانقاه جوزگون آوردند
(مثنوی)
خرقه پاك سید عربی که دهد از ریاض جنت یاد در ۱۱۰۹ هزار و صد و نه از هجرت
محل او مجوز گون افتاد جوزگون شد چو قابل این فیض زانجهت نام کشته فیض آباد
و از انجا در نهم شهر ربیع الاول سال ۱۱۸۲ هزار و یکصد و هشتاد و دو در زمان ولیجان نامی زائی در قندهار آورد چاه میفرمایند
مجمل وملخص جواب
ذهب بعض المحدثين من الحفاظ والمشایخ الصوفية الى اثباتها قال الحافظ السيوطى رحمه الله في مؤلف سماه
اتحاف الفرقة برفع الخرقة ان جمعاً من الحفاظ على اثباتها وذكر الشيخ شهاب الدين احمد بن محمد بن الخطيب
القسطلاني في المواهب اللدنية بعد نقل خدش الخادشين فى اتصال لبس الخرقة من طريق الحسن البصرى رحمه الله
ثم لبسهم ايها مع الصحبة المتصلة الى كميل بن زياد النخعى رحمه الله وهو صحب على بن ابي طالب من غير خلف
في صحبته بين أئمة الجرح والتعديل وفى بعض الطرق اى للخرقة اتصالها باويس بن عامر القرني خير التابعين وهو
اجتمع بعمر بن الخطاب وعلى بن ابى طالب رضى الله تعالى عنهما وهذه صحبة لا مطعن فيها
ملخص معنی اینکه بعضی محدثین از حافظان و شیخان صوفیه جانب اثبات خرقه اند حافظ سیوطی رحمه الله
در تألیفیکه آنرا اتحاف الفرقه برفع الخرقه نام نهاده است گفته که جمعی از حفاظ بر اثبات آنند و شیخ شهاب
الدین احمد بن محمد خطیب قسطلانی در مواهب اللدنیه بعد نقل خدشه اعتراض کنندگان در پیوند دامن پوشیدن خرقه
از روایت حسن بصری رحمه الله ذکر می کند که آری ایشان پوشیدن خرقه را بواسطه صحبت متصله منسوب بکمیل بن
زیاد نخعی که بدون اختلاف علمای جرح وتعدیل درك صحبت حضرت علی رضی الله تعالی عنه را کرده است
میکنند و در بعض روایات که درباب خرقه است پیوند پوشیدن آن با ویس بن عامر قرنی رحمه الله که بهتر و نیکوتر
تابعین است و او درك صحبت حضرت عمر رضی الله عنه وعلی رضی الله عنه هر دو کرده است که در اینچنین
صحبت جای طعن نیست انتهی
(ذکر وفات اعلیحضرت احمد شاه)
( و اندکی از افعال آن خلد آرامگاه )
وفات
اعلیحضرت
احمد شاه
در سال ۱۱۸۶ هزار و یکصد و هشتاد و شش هجری مرض آکله که از دیرسال بعارض حال اعلیحضرت
احمد شاه شده و بینی او را بقرار بیان علی قلی میرزا باد خورده و بیی مصنوعی مکفل بالماس ساخته در برابر آن
میگذاشت عود کرده دماغش را تمام ضایع نمود و از دماغ بسینه و حادثش ریخته احشایش را بتاب و تب انداخت
و از علاج اطباء بهبودی ندیده لاجرم بامید شفاء روی علاج بسوی ارواح صلحاء آورده نخست زیارت مرقد
ملا نصر وصاحب دردمند واقع سمت شمال شهر اعلیحضرت احمد شاهی رفته پس از ادای مراسم زیارت و صرف
صدقات و خیرات بشهر معاودت کرده از التماس اطباء جهت تغییر آب و هوا در کوه توبه که باعتدال هوا و آب
گوارا معروفست تشریف برده چون اجلش رسیده بود تبدیل هوا سودی و آب گوارا بهبودی بخشوده مرضش
شدت یافته درینوقت شهزاده تیمور فرزندش که ایالت هرات داشت بعزم عیادت راه قندهار بر گرفت و شاه ولیجان
وزیر بتصور اینکه شهزاده سلیمان پسر دیگر اعلیحضرت احمد شاه را که دامادش بود بسلطنت بردارد حیلت
انگیخته اعلیحضرت احمد شاه را بلطایف الحیل بدان سر آورد که استعجال مأمور فرموده شهزاده را از
چهار کروهی شهر قندهار بجانب هرات معاودت دادند و بقرار بیان صاحب تاریخ ساطانی منشور ممانعت از
حضور شاه بنام شهزاده تیمور شرف صدور یافته در منزل واشیر واقع هشتاد کروهی قندهار بشهزاده رسیده
از انجا جانب هرات مراجعت کرد پس از ان بمفاد آيه كريمه (كل نفس ذائقة الموت ثم الينا ترجعون )
آثار مرگ از ناصیه حال اعلیحضرت احمد شاه درک شده در شب جمعه ۲۰ بیستم ماه رجب سال ۱۱۸۶ هزار و یکصد و


(۳۰)
(جلد اول) ( ذکر وفات وکردار ورفتار اعلیحضرت احمد شاه) (سراج التواریخ)
هشتاد و شش هجری طایر روحش از قفس تن پرواز کرده بایقتیان دمساز گشت ویاقوت خان خواجه سرا که محرم
خاص شاه بود فوت او را اخفا کرده تا پوشش را با خزانه رکاب و باقوان حرم عفت و احتجاب بنسبی بشهر در
آورد که کسی بدان آگاه نگردید ووزیر شاه ولیخان با شهزاده سلیمان بغسیل وتکفین پرداخته بعد از ادای
نماز جنازه جسد شاه را در باغ میان شهر واقع ضلع غربی ارگ در موضعیکه وصیت فرموده بود چنانچه رقم
شده آمد دفن کردند
(۱) ذکر اوصاف و افعال اعلیحضرت احمد شاه
ذکر اوصاف حمیده و افعال پسندیده او
آن پادشاه خلد آرامگاه با حشمت ومكنت سلطنت ضعفا را محقر نمیشمرده واقویای پارسا را توقیر
نموده زبردستان زیر دست آزار را توبیخ مینمود و آحاد و افراد سپاه را با افسران صاحب جاه مساوی میدید
وفعلی که بشریعت غرا مذموم بود بخود واحدی نمی پسندید و در طریقت مسلك فقراء بود وعلماء وسادات
را نيك پرورش داده اوامر ونواهی الهی را در محل اجرامی نهاد وستم رسیدگان را بوجه پسندیده داد میداد
و همواره در احیای حق واماتة باطل مطابق شریعت غرا خود اقدام مینمود و علماء وسادات را بافقراء درمجلس
خویش بدست راست جای نشستن تعیین کرده اعیان واشراف را بدست چپ مقرر داشته برای علماء وسادات
بقدر كفاف مؤنت ومعيشت وظیفه معین گردانیده دیگر اینکه در تمام عمرش چه در ملازمت وچه در سلطنت
مرتكب ملاهی ومناهی نشده پاک طینت او ضرب المثل آفاق میباشد و جمعی از مردان وزنان متدین را از راه
صواب بجاسوسی گماشته از کردارنيك وبد مردم خودرا آگاه کرده در وقت افکار فاصل کار وقایل گفتار
خودش مطابق واقع بیان فرموده منکر را الزام می نمود و علاوه بر محبه عالمانى ملت گستاخانه فتوی
احکام شریعت را در حضورش داده معتاب نمیشده اند چنانچه روزی از راه امتحان پارسائی
و حقیقت سرائی علمای بار اله از آلات ساز خواسته بنواختن در آورد و ملا ارادت معروف بشاهو و یکی
دیگر که حاضر بودند از آواز ساز دل گداز گشته از مجلس برخاستند وملا شاهو زبان حقیقت
بیان کشوده بجرأت وجسارت گفت ای احمد ایلج بکاریست که مرتکب شده اعلیحضرت احمد شاه در جواب
گفت چه میشود وضرر اینکار چیست وی بپاسخ گفت که بهمین کلمه که گفتی گویا حرام را حلال شمردی
و نتیجه حرام را حلال شمردن کافر شدنست این را گفته قدم به بیرون شدن نهاد واعلیحضرت احمد شاه
گفت که مباشر این امر شدن و آن گفتنم برای امتیاز پاکدامنی علماء بود نه اینکه حرام را حلال دانستن پس
ملا ارادت گفت حالا که کار امتحان درمیان آمد دیگر حاضر محفل حضور پادشاهی نخواهم شد چنانچه در کوه
سرخ رفته منزوی گشت وزر الحیاء پیوندا که از جهان در گذشت آری از کردار نیکو و گفتار دل جوی اوست که
نسبت صغار وكبار سكنه مملکت داشت و پیران را بمنزله برادر و جوانان را بمثابه پسر می پنداشت که دیگر مردم
مملکت عموماً وطوایف درانی خصوصاً باسم اعلیحضرت احمدشاه ابا یا دور وحش را بالتماس مغفرت از حضرت
عزت شاد میکنند و از آثار خیر آن پادشاه مجاهد متشرع نهر روضه که وقف مرقد واقعة ماجدراش نموده و مسجد
جامع شهر و آوردن خرقه مطهره در قندهار وابنیه میمونه اش حصار شهر و ارک و قبه چارسوق قندهارند که ازان
پادشاه مینو آرامگاه بیادگار بازمانده است که زبان زد صغار و کبارند
(۲) بقرار بیان صاحب تاریخ احمدی
( ذکر ولایات میان دو آبه های انهار پنجاب )
(۲) از مناسبات اینکه درضمن سلطنت ومملکت گشایی اعلیحضرت احمدشاه ذکر پنجاب بكرات ومرات رقم کشته
آمد لازم گردید که اراضی ممیزک از میان دو آب پنجاب را باقریای آن مفصلا درج کتاب نماید تا صاحبان دانش از
زحمات اعلیحضرت احمدشاه که در تسخیر آن ولایت چقدمرشیه کشیده از ولایات ممالکت افغانسان گردیدند و رایگان
بتصرف غیر در آمده اند بدانند


(۳۱)
( جلد اول ) ( ذكر اراضی وقصبات میان دو آبهای پنجاب ) ( سراج التواريخ )
( ذکر اراضی میان دوآبه اول ازطرف مملکت افغانستان )
در میان ایندو آب که نهرا تک و نهر حیلم اند یکی قصبه حسن ابدال است که از انجا راه بجانب کشمیر ممدود است
واز انجا در آنوقت ابتدای دخل و عمل ولایت متصرفه طایفه سکهه بوده دیگر قصبه راول پندیست دیگر قلعه رختاس
است و این دو قصبه از ابنیه شیرشاه افاغنه سوریست وبیرون از خمسه ولایت مذکوره دیگر محال معموره زیادتر هستند
که اکثر در جبال وجنگلستان واقعند وراه دیگر از نهر سند معبر قلعه اتک است که حال دولت انگلیس پل مستحکمی
در انجا مشتمل دو طبقه تعمیر نموده اند که طبقه زیرین گذرگاه قوافل وطبقه فوقانی عبورگاه ریل دوانی میباشد که
تا پشاور و سرحد حالیه افغانستان آمد و رفت میکنند و راه دیگر از موضع دهی کلیپ دریای حیلم می پیوند دو اینراه دریای
اتک را از معبر نیلاب واقع سی و پنج کروهی پشاور عبره کرده پس از طی مسافت بیست کروه واصل دهی کبیپ میگردند
ومردم مسکونه ایندو آبه قاطبه اسلام اند و از شجاعت مداخل و مزارع این دو آبه را صرف خودها کرده بطایفه سکهه
نمیداده اند و اسپان مقبول خوش اندام که شایسته زین ولجام اعزة ایام باشند از انجا بهم میرسد و مردم انجا تنومند وقوی
هیکل اند ومحدوده این میان دو آبه بقرار تاریخ احمدی که همه این تفصیلات ازان نوشته میشود مشتمل بر جبال شامخه
مرتفعه و کریوهای مستصعب هست وجبال مخشار درین محدوده بغرب پنجه داور خان و نهر حیلم واقعند و همگنان از مردم
آفغانم که درین میان مسکن داشته اند برشعبه و تپه کوهی تعمیر عمارتی کرده بر افراشته اند وبواسطة همان يك عمارت
و دشوار گذار بودن محل استقامت خود را راجه خوانده بحکومبگری کردن اطاعت نمی نهاده مقر مطیع و منقاد سلاطین
درانییه بودند و پته داور خان شهره حصار بزرگی دارد و دریای حیلم از زیر آن میگذرد ومحصول این شهر ومضافاتش
با پنجاه هزار روپیه عائد معدن نمك اتفاق راجگان طایفه سکهه داشته و این میان دو آبه درزمان سلطنت اعلیحضرت شاه زمان
نواده اعلیحضرت احمدشاه بتصرف مهاراجه رنجیت سنگه در آمده پس ازان تمام مملکت پنجاب و ملتان و کشمیر وغیره
را مهاراجه رنجیت سنگه مذکور تغاباً متصرف گشته در سال ١٢٥٠ هزار و دویست و پنجاه هجری بقرار کاماصل خود شتافت که
انشاءالله در موقع آن ذکر شده میآید و گذرگاه سوم نهر اتك بقريه كال باغ و دره اسمعیل خان واقعست که از انجا گذشته
بملتان میرود
( میان دوآبه دوم )
که درین نهر مذکور حیلم و دریای چناب واقع و عرضش سی و يك گروه مسافتست و مواضع معموره این میان
دو آبه قصبه ونابمان و هریه فری شادی و انند که مردم که آنها مسلمانند و شهر کجرات میان دوله وغیره
قصبات و دهات نیز درین میان دو آبه واقعند و نهر چناب بزرگ ترین انهار پنجاب و برادر دریای كنك ولى آبش عذب(۱) تر
از انست
( میان دوآبه سوم )
و آن در بین نهر چناب مذکور ونهر راوی واقع وعرضش بخط مستقیم ۳۲ سی و دو کروه مسافتست و شهر وزیر
آباد درین سرزمین بکنار نهر چناب اتفاق افتاده و دیگر قصبات چون (۱) نمو و در ه (۲) کجران والا و(۳) شودی موسی خان
و (٤) سیالکوت و (٥) میردوال وغیره دهات وقريه جات و چهار محال این آباد همه درین میان دو آبه واقعند و از پتها راه
بجانب لاهور میرود و گذرگاه نهر راوی در زیر قلعه لاهور است که مردم میگذرند واز گذرگاه میردوال سالکان
طریق شهر امرت سرعبور کرده بدان شهر میرود
( معمورات میان دو آبه چهارم )
این اراضی و بلدان در بین آب راوی منزپور و نهر بیا واقع مسافت عرض سرزمین آن بخط مستقیم ٣٤ سی و چهار کروهست
و(۱) شهر لاهور و (۲) امرت سره (۳) جندال و (٤) خواص پورو(٥) پرون واله که مسکن وموطن افاغنه است همه درین

(١) يعنى
شیرین تر


( ۳۲ )
( جلد اول ) ( ذکر ولایات میان دو آبهای پنجاب ) ( سراج التواریخ )
میان دوابه واقعند وامرت سر تخمۀ وعمده آنهاست و خروج سکهان در ابتدا از مك مانجه که امرت سردران
واقعست بوده و درین شهر از کثرت ميران و سردارن همسری سالاری و همبری در باری بوده و هر کدام
محصول دکاکین بازار تعمیر كردۀ خویشتن را میگرفته اند و از همۀ سرداران ان شهر کلاب سنگه بهنگی
ولد چند اسنگه برتری داشته چنانچه مرجع اکثر از مردم سكنۀ شهر و اصل بازار او بوده وامرت سر نام
تالابیست که اما کن پخته از آجر و حجر در اطراف آن برافراخته اند و در میان این تالاب گنبدیست
که معبد سکھان ومقام گروی ایشانست وزن و مرد گروه سکھه در هر گاه و بیگاه بدانجا رفته سماع خواندن
کتاب گرنت می نمایند و آن کتاب را نانك از فهم خویش در توحید واختیار نيك سلوکی و اجتناب از بدرفتاری
تصنیف کرده است و پس از خواندن و شنیدن آن کتاب همه روزه باواز جهر هتك حرمت واهانت ملت اسلام
میکرده اند تا که اعلیحضرت احمد شاه درانی چنانچه از پیش ذکر شده آمد آن تالاب را از خاك وخاشاك
واستخوان آکنده ساخته مردم شهر و بازار را از ایذاو آزار انها ایمن گردانید و شهر لاهور خاصۀ عمده
گروه ما بین جنوب و مشرق امرت سر واقعست و مردم سكنۀ این میان دو آبه از هندو و مسلمان مخلوطند

( میان دوآبه پنجم )

این میان دو آبه در بین آب بیای موصوف و نهر ستلج واقع و سی و سه گروه بچه مسافت عرض آنست
و این دو آبه را مردم پنجاب نها دو آبه میگویند قطع نظر از دیگران و قصبات و دیهات بسیار درین میان دو آبه
واقعند و دوازده هزار سواره و پیاده از اسلام و سکه در از منۀ سابقه اقامه گزین آنجا بوده اند و از نهر ستلج
جانب مشرق گذشته منتهای مملکت پنجاب است چنانچه از انجا ابتدای خاك هريانه و بادئی سر هند میباشد الغرض
(۱) چناب از دریای اتک تا کنار دریای (۱) جم هزاران سردار از مردم سکه مسکن داشته و يك مردیکر را سر باطاعت فرو
نمیگذاشته اند و سبب کثرت سرداران آن دیار اینکه هر که دو سه سر اسپی بدست آورده بلجام بیکام می نهاد
ندای سرداری میداد در روز نبرد با هزار مرد برابری میکرد چه دیگر مردم سکه باوی در پیکار یار میگشت
وبا وجود کثرت سوار آن نواحی تاب افواج اعلیحضرت احمد شاهی را نمیا وردند چنانچه در محاربات آن پادشاه
کشور کشا مسطور شده آمد

( تتمۀ مناسبه در بیان استیلای سكهه و عقیده ایشان )

سكهه یعنی مرید و پیر واست و این طایفه بواسطۀ پیروی نانك موسوم به سكهه شده است و بقرار بیان صاحب
سير المتأخرين پدر نانك بقال و از قوم کهتری وصاحب ثروت بوده و نانك از فیض خدمت سید حسن نام
درویشی که صاحب حال بود و نظر تربیت جانب او داشت فی الجمله دانشی بهمرسانید. و حقایق و معارف كتب
صوفيۀ اسلام اطلاعی حاصل نمود و مضامین اقوال عرفای ملت اسلام را بزبان پنجابی در سلك نظم در اورده
کتابی فراهم ساخته گرنت نام نهاد و کثرت اتباع ومكنت در زمان سلطنت اعلیحضرت بابر شاه مغول بوی
میسر گشت مطاع خلق شد و تا حال آن کتاب در دست پیروانش موجود و بغایت معروف است و در خواندن
آن مواظبت داشته تعظیمش مینمایند و چون کلامش مأخذ صحیحه دارد خالی از کیفیت و متانتی نیست و فقراء
این طایفه بمثابۀ فقراء اسلام وضع و رفتار میکنند و در بلدان وقرائیکه اهل این کیش سکنی دارند خانه موسوم
بسكنت که باصطلاح مردم افغانستان در مسال گویند تعمیر کرده یکتن مرشد و دیگر فقراء که مریدان وی
باشند دران خانه مقر گزیده زیست مینمایند الغرض از نانك دو پسر ماند یکی سری چند ودیگری لكهمی چند نام
و پسر دویمی زر اندوخته عمر بسیر وصید گذرانید و اعقاب و اخلافش نیز پیروی وی کرده تا حال بوتیرۀ او
روز میگذرانند و سرچند طریقۀ درویشی اختیار کرده زن نخواست و بجای نانك پدرش بعهد نشست چنانچه
انكد نام که یکی از خدام نانك بود بجای وی نشست و سیزده سال بعبادت گاه او بسر برده از عدم فرزند