(۱۰۵۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیرعبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

هر واحدی از شش تن گماشته شدند چهل روپیه مجموع همه در ماهی دوصد ونود روپیه وبرای مجموع دیگران در
ماهی سه هزار و چهل روپیه نامزد و نوشته از دولت عطا ومرحمت شد و هم فرمان رفت که بیست و پنج سوار نظام
از قندهار با محمد علی خان رهسپار خدمت شود و اوپس از ورود در قندهار بیست و دو هزار روپیه جهت مصارف
زاد و توشه همراهان خویش از خزانه قندهار با خود برداشته روی بسوی منزل مقصود نهاد که ان شاءالله بکار تعیین

ذکر تصمیم حدود پرداختن او در محلی رقم شده می آید
عهد نمودن
حضرت والا ذکر صدور امر اقدس بنام مردم تاجیک غزنین
بتعمیر بند
مخرویه در باب تعمیر و تسدید بند مخرویه واقع آنجا
غزنین
و هم در خلال مقال مذکور از عریضه حاجی محمد نبی خان مساح و ممیز اراضی و مزارع غزنین و مضافات آن
بگوش داد نیوش حضرت والا رسید که پنجاه هزار جریب زمین قابل الزراعت که جداول همه از سبب خراب شدن
سدیکه جهة ذخیره آب در زمان باستان بند و آباد شده بود خاک انباشته گردیده بیاب گشته است و از مساحت
کردن و غیله جریب آوردن آن مردم تاجک شوره فغان کرده زبان داد اظهار و بیان همی کشایند که چون سد آب
خراب و این اراضی یباب شده اند عرض ایشان را بمجمع فیض مجمع رسانیده استدعا نماید که اگر حضرت والا
همت شاهانه را مصروف تعمیر آن نماید هر آینه رعایانز در مخارج بادولت شرکت و معاضدت نماینده و پس از اتمام
و اختتام کار مالیات آنرا که زراعت نمایند بدولت میرسانند و دولت عوض مصارف خویش همان اسم جاوید را
که بیادگار میماند بشمار آرد و حضرت والا قبول خرج رایگان را از بیت المال مسلمانان ننموده در روز ششم مذکور
مادرجب حاجی مزبور را فرمان کرد که با بزرگان مردم تاجیک در کار تعمیر سد مخرویه که خواهش کرده اند سخن
راند که اگر دولت آنرا آباد کند همانا آب و اراضی موات همه از ان دولت شود واگر چنانچه ایشان داغی شراک بندند
بقدر توان و استطاعت و استعداد خویش از نصف و ثلث و ربع مصارف آنرا بپذیرند و بگویند معروض دارند تا پس
از تعمیر و اتمام سد مذکور بقدر زریکه صرف نمایند در آب و زمین سهم و شريك دولت آیند و مردم تاجيك از صدور
این منشور بمتعنک اندیشه پویند نرسیده دیگر اظهاری نکردند تا که در عهد سلطنت ذی درایت و کفایت
شهریار عدالت آئین اعلیحضرت سراج الملة والدین که بسی از بناهای امور بزرگ بتوجه رای وزین و سقرائی بنیاد
و آباد گشت چنانچه بیاید میرزا عبدالاحمد خان قوم تاجيك که از صدور این منشور حضرت والا آگاه بود و از پستی
بمدارج معارج علیای استعداد و هستی رسیده منصب نیابت استیفای دیوان اعلی یافت بعرض رسانید و شهریار
ممدوح که مملکت را جسم و ملت را بمنزله روح است عرض او را پذیرفته واو مخمت خرج تعمیر آن سد سدید را
بر عهده خویش و هم چنين يك خمس را برذمه مردم تاجيك نهاده سه خمس مصارف تعمیر آنرا اعلیحضرت موصوف
از جانب خود از وجه عین المال وجهة همت فرمود و مجموع صرف آنرا پنج لك روپیه سنجیده و از میرزای مذکور
و قومش سند اقرار بقرارداد مسطور گرفته و عوض صرف يك لك روپيه حصه مردم تاجيك يك كردن اندرون
سدرا که جای ذخیره آبست بر عهده ایشان نهاد وسه لك روپیه نقد از خزانه عین المال بدفعات بمیرزا عبدالاحمد

شرح عهد
نامه بزرگان خان عنایت فرمود و میرزا عبدالاحد خان چنانچه در جلد چهارم بیاید در شب هفتم ماه صفر سال هزار و سیصد و
قوم اندر که سی و دو از دست جماعه دزدان کشته گشت و مقارن اینحال علی محمد خان بن رسول خان اندری عهد نامه بزرگان
در وقت قوم اندر را که در وقت تمرد و طغیان ورزیدن و بغاوت اختیار کردن ایشان بخاتمه عداوت دولت نگار ماده
بغاوت ایشان و عبدالله خان و مومن خان و قاسم خان و گل خان و شاه مقصود خان و اسمعیل خان وحنیف خان ومیر دل خان
نگار داده و عبدالله خان غیر مذکور و دین محمد خان و رحمدل خان و عبدالرحمن خان و نیاز الله خان و غلام محمد خان و مهرو خان
خاتم نهاده و شاهجهان خان و حیدر خان و دران خان و دین محمد خان غیر مزبور و الله نور خان و میرزا خان محمد خان و بهاءالله
بودند خان و یار محمد خان و خواجه محمد خان و اسلام خان و محمد علی خان و سراج خان و دلاسا خان و حمزه خان و فیض محمد


(١٠٥١)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
خان وسهراب خان واعظم خان وغیره رؤسای قبایل جلالزائی هرون خیل وشیرخان خیل وکندی خیل واحمد
خیل وخواجه خیل ومیر خان خیل و ابراهیم خیل و پایند خیل وشادو خیل وكابل خيل وسليمان زائی ومیرانی
خیل وغیره خاتم اتحاد واتفاق بر نهاده وعبد الکریم خان بن ملا مشک عالم را بپادشاهی برداشته بودند تقدیم حضور
انور نمود و حضرت والا که قلع قمع بيخ بنية عصیان قوم اندر کشیده اکثری اشرار را چنانچه جا بجا رقم شد از
راه اجابت بفرمان طلب ارشاکوت وغیره مواضع در کابل خواسته بود بر تافته علی محمد خان را نظربند فرمود
و در روز مذکور ماه رجب اقامت تبرز کلان مذکور را فرمان کرده هفت تن از ایشان را بجهة تحقیق اینمطلب
در کابل طلب کرد تا گر این عهد نامه جعلی باشد علی محمد خان کشته و از میان قوم برداشته شود واگر صحیح ومطابق واقع
باشد چون قرین عفو ورهین رحم پادشاهی گردیده اند اندیشۀ خطر در دل جای ندهند و در پای کار چون آنرا
شخصی بکر یعلی محمد خان داده خودش گرفته از مملکت بیرون رفته بود علی محمد خان نیزرها کشته مورد سیاست نشد
و در اثنای این حال سردار گل محمد خان که با مکهمهان انگلیس تعیین حدود فاصله را که موضع چمن چنانچه گذشت
شرح
کرده و با حدود قوم خواجه زائی واچك زائی کار را بپای برده بود سیزده شب و روز دیگر با مکمهیان در گفتگوی
تكميل نمودن
مواضع نقاط سرحد به بسر برده و در حدودی که باهم معین کرده بودند برج فاصل در قله جبل مادکساه نصب نموده
سردار کل
خط فاصل را بمرغزوه کوه از سلسله جبل خواجه عمران قرار دادند و ازین تعیین و تقسیم موضع توبه و باش رباط
محمد خان بقية
تعيين حدود
با قسوی خط فاصل اتفاق افتاده متعلق و ملحق بخاك مقبوضۀ دولت انگلیس گشت ومکمهیان در خفاحزم گام بن
را
اوان نه باچك زائی را بنوید و مژدۀ عطای زر تخریب بروج فاصله بر انگیخته بسیاری از بروج
را ازین بر انداخت و سردار گل محمد خان آگاه کشته مکمهیان را مسئول ساخت و او انکار کرده
حل آن مکیدت را نسبت بشان نامعلوم نمود و هر دو تن را مذاکره و معارضه روی
داده تا که از حدود مردم الیکو زائی وحل زائی رعایت وارد مرغۀ چمن شدند و سردار گل محمد خان محمد اعظم
خان خل زائی را که بحکومت آنجا قیام داشت برای مکشوف داشتن این امر گماشت و معلوم نمود که همزه نام مذکور
بروج را برانداخته خراب ساخته است بعد سردار گل محمد خان مکمهیان را انکار کرده بود پیام الزامانه داد و او
جوابیکه شایسته بود نتوانست ادا نمود و برای رفع این خجالت خویش حق نواز خان را با نقشه تعیین حدود ومکتوب
دیگر مبنی (۱) بر مسلوغ القلم داشتن دواب و مواشی مردم کاکر از دادن باج که از راه جبرایش داخل خاك افغانستان شوند
(۱) مبنی
نز دسردار گل محمد خان فرستاد و التماس نمود که مکتوب را خاتم اعتراف بر نهاده و نقشه را مشاهده کند که اگرچه
بمعنى خبر
بروج خراب شده اما مابین امر الرقوم بفعل بيجا و بغير حق نیامده زیرا که بروج در غیر مواضع معینه ساخته وافراخته
دهنده
گردیده بودند و ازین پیام مکمهیان نیشتر واضح گشت که بروج بتحريك وترغيب خوداو ازین انداخته شده بود و مکتوب
را که در عدم انسداد راه عبور دواب ومواشی مردم کاکر و غیره و معاف بودن باج ایشان نگار داده فرستاده بود خاتم
ننهاده پاسخ داد که من و تو از جانب دولتين مأمور تعيين حدود شده ایم نه برای نهادن مالیات و معاملات دولتی و رفع
و برداشتن باج و خراج ومحصولات از دوش رعیتی و ایبرادر پاسخ پیام مکمهیان گفته بپاهت سامر مرا معروض پایه
اریکه خلافت داشت و حضرت والا همه را مفصل و مشروح بمکمهیان برنگاشت که اگر این محاورات و مذاکرات
و ایاها و اشاره و هدایت و یسبرای در میان آورده و می آورد با خود با آن جسارت میورزد مفروض دارد تا بویسرا
مکاتبه در میان آورده رفع این ترهات و واهیات فرموده شود و او که این مذاکرات را خود در میان آورده لب
بمذاکرات بیجا می گشود زبان بگفتار بیست
( شرح سرگذشت سپهسالار غلام حیدر خان و مستوفی در پشاور )
شرح
و از آنسوی سپهسالار غلام حیدر خان که باستراوتی بکشور پشاور چنانچه گذشت وارد اشتهار شد و عکاسان
سر گذشت
حاضره اردوی تخت رایت مستر مذکور تمثال ابطال رجال سپاه نظام ایندولت را در وقت مشق قواعد با آئینۀ عکس
سپهسالار غلام
حیدر خان


(١٠٥٢)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
رواداشته روی تحدید حدود بسوی اشکام نهاده چون وارد آنجا شدند غلام دستگیر خان برادر میر چترار با یازده تن
سوار که در وقت طلوع فجر روز هشتم ماه رجب از راه ملاقات کمشنر مذكور وارد موضع چنك شده بود از
سپه سالار اجازت ملاقات نمودن خويش را بامستر لوى خواست واو پيشي دم چنك را جبهه مکشوف داشتن ختم
واراده او نگاشته آنگاه که معلوم کرد که بيرون از ملاقات کمشنر عزمی ندارد اجازت دادو او پس از حصول اجازت
بامک بستر كوچك خویش در خیمه کمشنر شده درك ملاقات وی كرد و پس از ملاقاتش پرده از راز برافتاده سپه سالار
را آگهی دست داد که امير الملك بن امان الملك که نسبت خواهش زادکی با عمرا خان با جاوری دارد در سالي پيش
ازينسال ازنزد عمرا خان در چترار شده و در وقت ورود او بدانجا نظام الملك مهتر چترار از راه شکار در صیدگاهی
رفته و همراهانش بجستجوی صید پراگنده و مشغول بوده‌اند که امير الملك در رسيده وفرصت يافته بضرب کلوله
تفنك نظام الملك را که نسبت برادر علاتی با و داشت در شکارگاه بقتل رسانید و زمام اختیار وعنان ریاست چترار
را در قبضه تصرف خویش آورده آهنگ قتل غلام دستگیر خان نیز کرد و او که در آنوقت بخانه خود بود
از عزم وی آگاه گردیده رهسپار طريق فرار شد و در موضع دروش نزد کوکان بيك نام عم خويش پناه گزيده
روز بسر می برد تا که خبر ورود کمشنر در انپاز سحر کشته عمش شب هنگامى از خانه خویش از راه خفا بداد خواهی
نزد کمشنر اورا راه نموده است و اينك حاضر آمده وكشتر او را تسلیت ومژدۀ ریاست چترار داده است و سپه سالار
ماجرا را بذریعه عريضه بحضرت والا باز داشت وحضرت والا که ضمیر منیرش آئینه جهان نما واز نيك وبد
عواقب فراست آگاه بود و میدانست برای سپه سالار رقم فرمود که این نفاق در خاندان میر چترار بتحريك صاحبان
غرض روی روز افتاده است باشد با بنیاد هستی ایشانرا بباد فنا داده همه را نیست و نابود كنند چنانچه
در هر جا اهل اسلام را نخست دو چار نفاق ساخته بعد خانمان ایشان را تاخته اند الغرض ما در
نظام الملك مقتول از راه خون خواهی و استمداد نزد عمرا خان شده جبهه انتقام قاتل پسر خویش از وی معاونت
جست و بارادۀ اینکه او را مخشم آورده با خود یار و مدد کار ساخته امیر الملك را بمكافات خون پسر خود از مسند
ریاست چترار براندازد داستانی از آهنگ نمودن امير الملك بقتل غلام دستگیر خان خواهش زاده عمرا خان بپای برد شرح نفاق
و او که مژده و نوید عطای ریاست چترار را از انگلیسان برای خود شنیده بود توطئه نفاقی که زنی بوی التجا
خان بتحريك نموده بود کرده و خواهرزاده خود را نیز رعایت نکرده عذر نا معقول آورده بچهار صد ميل تفنك از ضعیفه ملتجيه
انكليسان خواسته از در کذب بوی گفت که حالا بخیمه اه فوج انگلیس رفته پس از مراجعت زمام مهام ریاست چترار را
بتومید هم و آن زن مردانه صفت کید عمرا خان را بفراست درك كرده از دادن چهار صد میل تفنك سر باز زد و عمرا خان
خدیعتی را که اندیشیده بود ابراز داده اسپانی را که آن زن با نوکران خویش سوار شده نزد او رفته بود تمام گرفته
او را براسپ لاغری سوار کرده مأيوس باز گردانید و او از راه پاس و هراس جانب دروش بر گرفته عمرا خان بعزم
تصرف کردن چترار لشکر جزایری از قلعهای آن زن مرد افکن رهسپار دروش ساخت و او تقرب سنگریگاه بعزم
رزم امير الملك ساخته وافراخته بود رسیده فریاد بر آورد و آواز بر کشید که ای مردان رزم جو و ای دلیران
کینه خو عمرا خان هتك حرمتم کرده و حقارتم نمود اکنون وقت آنست که مردانه بکوشید ودلیرانه رزم دهید
تا انتقام خفت و حقارتم را از عمرا خان بكشيد ودلیرانیکه در اندرون سنگر جای داشتند از اظهار و گفتار حيرت
بار آن زن بجوش و خروش آمده بخونرانه برلشکر عمرا خان که از قلعای آن زن در رسید حمله کردند و يكصد و چهل تن
را بخاك هلاك انداختند و از چتراریان مقیمه سنگرهفت تن مقتول و مجروح شده بقیه لشکر عمرا خان خایب و خاسر
گردیده عقب زانوی پاس و هراس نشستند و از وقوع این واقعه امير الملك رئيس چترار که از قتل برادرش برمسند
سروری قرار گرفته بود لشکر بسیار بجانب دروش رهسپار ساخت و انگلیسانیکه در چترار برای حصول مقصد
و مرام خویش مقام گزیده قرار داشتند در فتنه انگیزی و آتش نفاق افروزی باامير الملك شريك و انباز شدند
و عمرا خان از هزیمت یافتن لشکرش بغایت دردناك كرديده نامه از راه افروختن آتش نفاق وحصول و مأمول خویش


( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
از دغلام دستگیر خان خواهرزاده خود که در نزد مستر لوی کمشنر پشاور چنانچه افشا گذشت حاضر شده و با او روز
امیدواری بنرمی زد فرستاده نزد خود دعوت کرد و پیام داد که از کمشنر رخصت حاصل کرده نزدوی شود
تا چترار را از کف اقتدار امیر الملک کشیده تفویض او کند و او در پاسخ عمر اخان پیام داده از گفتارش سر باز زد
و با لقا و قضای کمشنر مزبور که با او وعدۀ ریاست چترار را داده بود فرستاده عمر اخان گفت که بوی بگوید
که تو آن که بتوانی مرام خویش حاصل کنی و مرا در زاویه حیرانی بنشانی چنانچه در وقت راندن و از ملک کشیدن
شیر افضل خان از راه طلب معاونت نزد تو آمدم و تو اسلحه و همراهانم را ضبط وقید کرده و قطع نهادی پس چگونه
اعتماد کنم و نزد تو ایم و ازین پیام او عمراخان بخود را بمأمولی موصول ندیده در بیان کار چنانچه بیاید با خاور
و چترار را بدولت انگلیس تصاحب کرده عمراخان و بعضی از خانواده میر چترار با اهل و عیال در کابل آمده در سایه
حمایه ایندولت آرمیدند و در خلال این اختلال کار گذاران دولت انگلیس اشتهاری مشعر بر ابهات واطاعت
مردم سر کش مهمند در پشاور بطبع رسانیده ومژده نوید عطای زر داده در کوهستان مهمند پرا کنده
ساختند چنانچه زر کان اقوام موسی خیل و کداخیل وعیسی خیل سکنه سید نگی که در طلب حصول زر و مال
استعجال داشتند با دیگر مردم دورنگی اختیار کرده از راه طمع نزد کار گذاران دولت انگلیس شدند و ملا محمد قسیم
بن ملا خلیل مرحوم قوم مهمند که همواره طالب رضای خدای کریم جلیل بود و طریق مستقیم دین قویم رسول
(ص) واجب التعظیم می پیمود بر آشفته خانهای اکثر از اطاعت کزیان مذ کور دولت انگلیس را آتش زده
بسوخت و اشتهار برا که کار گذاران آندولت انتشار داده بودند از حلیه اعتبار عاری ساخت و همدر خلال
احوالیکه بشرح رفت حضرت والا در سال هشتصد و سی و سه رویه تنخواه حامی امیدخانرا که از خیانت خودش
بزنجیر د اسباب دولتی از مبلغی معطل شده بود از در مروت و احسان بر حال نموده در روز دهم ماه رجب سر دفتر تشخیص
را فرمان کرد که بوی برات و حواله دهد و همدر خلال احوالیکه بشرح رفت عبد الله خان کار گذار که مأمور اقامت مشهد
شذ لش از پیش گذشت وارد مشهد مقدس شده باوالی خراسان ملاقات کرد و اویش از اقامت در مشهد مانع گردیده
گفت آنگاه که شخصی از جانب دولت ایران در هرات یا کابل مأمور اقامت شود و دولت افغانستان قبول ایلچی نماید
در آینه اجازت اقامت کار گذاری از دولت افغانستان داده خواهد شد والا بلادرنك راه مراجعت بجانب هم بالش
نموده خواهد آمد و عبدالله خان مذاکره را که در باب باوالی خراسان کرده و جواب شنیده بود مفصل
و مشروح نگار داده نزد قاضی سعد الدینخان حکمران هرات فرستاده او ارسال کابل نمود و حضرت والا در روز
پنجشنبه سیزدهم رجب منشوری بنام حکمران مذکور مسطور و مرسول فرمود و دران رقم بود که چون امر
تجارت افغانستان در مملکت ایران جاریست ، بازرگانان افغانستان دایم در آنجا رفت و آمد دارند و بسا سخنان
در معاملات ایشان روی میدهد که باید رجوع بصفا واصفا واقتصاد آن حکام آنجا بشود واین امر صورت
اجرا نمی یابد تا شخصی از طرف دولت متبوعه خود ایشان مأمور سرکردگی تجار نشود و در آن دیار اقامت نورزد
تا سخنانرا که روی روز آید او بحاکم آنجا رسانیده مذاکره وفصل نماید بنا باین سبب عبدالله خان تاجر باشی
از جانب دولت افغانستان مأمور اقامت مشهد آمد که نگران حال و مال تجارت بازرگانان اینمملکت بوده اگر
سخنی روی دهد نزد والی خراسان شده آنرا فصل و رفع و قطع کند و از مأمور شدن مشارالیه در مشهد بیرون
از اینکه رقم گفت دیگر مطلب و مأربی پیشنهاد خاطر ایندولت نیست و اینکه والی خراسان در محل اظهار و بیان
آورده که در صورت اقامت کار گذار دولت افغانستان در مشهد شخصی را از طرف دولت ایران نیز در هرات
یا کابل اجازت اقامت داده شود همانا این ادعا و اظهار او در وقتی مسموع و مجوز بود و در مذاکره معقول مینمود
که شخصی بنام سفارت مأمور اقامت آنجا میشد و این شخص مأمور اجرای امور تجارت و اسم او تاجر باشیست
واکروالی خراسان تصور کرده باشد که غرض از اقامت او در مشهد علم بوقایع مملکت ایران آوردنست ربطی

شرح اشتهار
اشتهار نمودن
دولت انگلیس
در بین مردم
مهمند

شرح حال
عبد الله خان
کار گذار


(۱۰۵۴)
(۱)
عطای نشان صداقت فیما
دری بالمعواج
مأمورة هزار جات

(۲) نیعتو
بناز و غرور
خرامیدن

(۳)
ذکر هدیه
عموزاده
ای تاجر
و سید حسن
میر آب

(٤)
حصول بیضی
از وجه
عبد الباقى
نام میمنه

(٥)
شرح گردش
حکمران
ترکستان در
بین رعایا و
نکوهش
پذیر نمودن
حضرت والا
او را

(٦)
مشمول
تفقدات
خسروانه
شدن رحیم
بخش و
خواهر صمد
علی خان

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

تصدیق ندارد زیرا که ایندولت اگر بخواهد از وقایع ایران خبر و مستحضر گردد موقوف بوجود صمد تاجری
نیست بصرف زر میتواند که از هرگونه احوال دولتی و مملکتی ورعیتی آن دولت استحضار حاصل کند پس اگر
منظور کار گذاران آن دولت این باشد که شخص تاجر باشی از جانب ایندولت در مشهد اقامت داشته باشد چون
اختیار مملکت خود را دارند پذیرفته است چه ایندولت نیز راه تجارت افغانستا را از ایران مسدود فرموده
رفت و آمدرا قدغن می نماید که احدی از یکطرف دیگر طرف عبور و مرور نکند و هم بدینموال منشوری بنام والی
خراسان ارسال فرمود اما او قبل از پرتو وصول افکندن این توقیع رفیع کس نزد عبدالله خان فرستاده پیام داد
که بلادرنك فردا از مشهد بیرون شده آهنگ رفتن جانب هرات کند والا اگر آسیبی از مردم مشهد بوی
رسد رسیده خواهد شد و عبدالله خان جواب باصواب گفته از وی التماس کرد که او باعلیحضرت ناصر الدین
شاه آگهی داده امریکه صدور یابد معمول دارد روی معروض پایه سریراین سلطنت داشت آنچه حضرت والا
امر وارشاد فرماید البته بتعمیل واجرای امر اقدس گراید و والی خراسان این استدعای عبدالله خانرا بذریعهٔ
تلگراف بشاه ایران خبرداد و اونیز نخست از اقامت کاشتهٔ ایندولت در مشهد سرباز زده آخر الامر بخواهش
دپوتیه انگلیس که در طهران بود و حضرت والا منشور فرستاده او را از ماجرا آگاه وارشاد فرمود عبدالله
خان را اجازت اقامت در مشهد داد چنانچه ازین تاریخ تا کنون که روز سیزدهم ماه ربیع الثانی سال هزار و سه
صد و سی و پنج هجری مطابق ششم ماه فروری سال هزار و نهصد و شانزده مسیحی است و مؤلف این خجسته
تاریخ برکاب سعادت انتساب اعلحضرت سراج الملة والدین در جلال آباد شرف اندوز عزو افتخار است و اینقصه را
درج وثبت این فرخنده کتاب نمود عبدالله خان مزبور بر حال ومقرر خدمت محوله خویش است واز جانب
دیگر اندر خلال (۱) اشغال حضرت والا بتعداد سواره وپیاده نظامی که مأمور سرزنش و گوشمالی اشرار هزار، شده
وروز خدمت بسر برده بودند نشان بنام صداقت و چادری از سیم سپید مسکوک فرموده بهر واحدی از اعداد
سپاه برسم تمغا يكيك عطا نموده امر کرد که برسینه اخلاص کیش صداقت اندیش خویش آویخته آنرا نشان تفاخر
بنداشته گردن(۲) تبهطردو بین امثال واقران برافرازد (۳) ومقارن اینحال عموزاده ای تاجر مزار شریف یکر اس اسپ
ویکراس الاغ بخارائی باسی و پنج سیر برنج کبود از راه هدیه ارسال حضور انور نموده شرف منظوری حاصل کرد
و هم سید حسن خان میر آب اندخود يك بچه باز با چغاول طلا و يك نقره ويكر اس اسپ بنام تحفه ارسال داشته مطبوع
طبع مملکت آرا گشت و همدرینوقت شش لك و چهار صد و هفتاد و چهار تنگه را میرز اشاه محمد خان هروی مأمور
فروش پوست قره قلی از بخارا تقربا بموخریده باده نوب در بهار سال کابل بود و بامر حضرت والا عیار بآن امیخته
هفت روپیه کابلی سکه شد و همدرین هنگام (٤) هزار دانه طلای بخارائی از درك پست و چهارده لك تنكه مال عبد الباقی نام
میمنه را که در نزد ما در قلی بای بود وعبد الباقی یکی از اشرار میمنه بود که راه معاندت دولت پیموده در بغاوت شريك
و معاضد محمد شریف خان پسر والی آنجا گردیده بیاسا رسیده بود از دفتر سنجش کابل حواله شده محمد سرورخان
حاکم و میرزا عبدالحسین خان سر دفتر میمنه بحصول رسانیده تحویل خزانه عامره کردند و هم در اضعایف (٥) وقایعی که
بشرح رفت سردار محمدعمر خان حکمران ترکستان بنام رستش و مشاهده حال رعايا راه گردش ایلات و قبایل
و دیهات وقریجات صفحه ترکستان بر گرفته برعلاوه علوفه اردوی خود که بضعفای رعایا برسم مهمانی بوی دادند
مكست زیادی از نقد وجنس و گوسپند واسپ واشتر وغیره که اقویا و بزرگان قبایل بعنوان تعارف پیش کشیدند.
بدست آورد وحضرت والا از عرایض وقایع نگاران برماجرا آگاه گشته بخامه عتاب در نگاشت که همه مال و متاع
و نقد و جنسی را که ازین ممر حاصل کرده است قبوغض دیوان سلطنت کند و همدر هنگا،(٦) مسطور شیخ حاجی رحیم
بخش نام ساخت ساز مالك دیوان ساعت سازی واقع چوره بازار لود هیانه یکدستگاه ساعت برسم تحفه ارسال پیشگاه
سریر خلافت مسیر نمود و حضرت والا از لباس خانه خاص يكطاقه شال خلیل خانی بایکشوب چوخه از شال نسج


(جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ ) (۱۰۰۰)

(۱) برنا
بالفتح وغین
معجمه
شیر رو و
رهوار

کشمیر در کشوب بالاپوش و پطلون از كرك هرات دیگر اسباب برنا (۱) خوش رفتار بازین و ستام از راه عطا وانعام
برای او از سال فرموده برنا مولش موصول نمود و در روز بیست و هفتم ماه رجب منشوری بنام او فرستاده
ازین عطیه آگهی داد و محمد بتووز بچهء رویه از جمله غواص سر صمد علیخان که در سفر سمرقند
خدمت شایان نسبت بحضرت والا بتقديم رسانیده و بتمردی فوت شده بود بخواهرش عنایت و مرحمت
فرمود و مقارن اینحال در روز بیست و هشتم رجب شهزاده ستوده خصال سردار حبیب الله خان
بذریعه عریضه دستخطی خویش از حضرت والا در باب دو فقره دستورالعمل خواست وحضرت والا در ذیل
عریضه بخط خاص برای او رقم کرد که نقل آن اینست فقره اول «کتاب قانون حکومتی در قاعده شصتم (۶۰) مسطور است
که هرگاه امری پیش شود که سر رشته اجرای آن در کتاب قانون نباشد بدون اطلاع و امر حضرت والا اجرای
آن نشود و هدران کتاب در باب خون مقتول حکمست که هرگاه ورثه مقتول نصف يالثث یا ربع دیه خود را
بخشند اختیار دارند سر کار والا جرم خود را واگذار نمی شود و در باب شخصیكه سوگند باو راجع شود واوسوگند
نخورده چیزی بدیه سوگند بدهد از جرم آن در کتاب مذکور حکم وامری مسطور نیست از حضور سررشته
میخواهم تا امر و احکام حضور را که شرف صدور يابد داخل کتاب قواعد حکومتی کرده و چاپ نموده بدست
خطاب بابت خط متین و محکم ارسال شود حضرت والا بخط خاص نوشت هر کس که قسم باو راجع می شود و قسم
نمیخورد ملامت است با قسم بخورد و یا از غرامت دعوی و جرم برآید دوم در باب شخص قاتل که از شرع شریف
حکم دیت بالای خود داشته تعلق بعاقله او میگردد خود او بی بضاعت و مسکین باشد که وجه دیه را ادا نتواند درین
خصوص هم سر رشته که مرحمت شود معمول و داخل کتاب حکومتی و چاپ و پس از مزین شدن بخط خاص حضرت والا
برای حکام ارسال شود حضرت والا نوشت چنین شخص بندی باشد و کارگاری یا دیگر حرفه کرده هر چه حاصل
و پیدا کند و از خرجش افزون شود بصاحب دیت بدهد و اگر حرفه او کفایت اخراجاتش کند همچنان بندی
باشد و اگر اجر تش از خرجش زیادت شود بصاحب دیت بدهند وا كر صاحب دیت حق خود را بخشد یکسال عوض
جرم برای بیت المال خدمت کند بعدرها شود که جرم بیت المال برای چنین شخص همین است فقط و شهزاده ایند و
فقره را نیز داخل کتاب مذکور کرده اگرچه چاپ نفرمود اما چنانچه از پیش گذشت داخل و ثبت این خجسته
تاریخ گردیده است و همدرین ایام هشت تن از مردم افغانستان چون محمد یوسف خوگیانی و محمد ا كبراندری و خوشدل
توخی و نورالله غزنوی و محمد عظیم خرواری و محمد افضل واغزی وامير خان تركى وبيكتن ديگر که در سپاه نظام
انگلیس ملازمت اختیار کرده از راه حصول رخصت در خانهای خود آمده و بتوهم اینکه جاسوسان سردار
محمدا یوبخان خواهند بود گرفتار کارکنان ایندولت شده بودند محقق گشت که شیوه جاسوسی ندارند وازنو کران
دولت انگلیس اندحضرت والا همه را از راه پشاور رخصت رفتن فرمود ومقارن اینحال بازرگانان
سکنة كابل در هريك بار از جای نافه و چاړی صد روپیه بر محصول مستمره طوعاً افزوده سند مکتوبی
بدولت دادند و حضرت والا سند ایشان را بمیرزا محمد حسین خان سر دفتر سنجش و کوتوال کابل تفویض
نموده در روزغره شعبان ملااویس البرتخان قافله باشی را نیز فرمان کرد که این محصول را از تاجران کابل
حصول نموده تحویل خزانه نماید چنانچه او همۀ را فراهم و تفویض خزانه دار نمود و همدر اثنای اینحال
سید اکبر شاه نام که از سادات سكنه موضع دوت هزاره دای زنگی بود وان ابتدای مأمور شدن سردار
عبدالقدوس خان بتسخیر هزاره جات تا اینوقت در نزد او بر و نویسنده کی بسر می برد چند تن از رؤسای
اشرارهزاره چون خداداد اختیار چناب چوی ورضا داد ورث وعبدل وخداداد و رحیم بخش تال وعلی احمد
نجرستان وكلبعى حصار وجعفر وعطای شورسون را که بفرمان طلب در کابل آمده مقید بودند بفرمانی باطلاق
و آزادی ورفتن ایشان در ملك تكار داده ورشوت گرفته بمهر ايشيك آقا سی عبدالقدوس خان رسانیده و باعتبار
مهر او بنا بر قاعده که در ظهور همه منشوریکه مهر کار گذاران بزرك دولت میشد ناظر محمد صفر خان غلام خاص

شرح حال
سپاهیان نظام
انگلیس

شرح خیانت
و خیانت سید
اکبرشاه


( ۱۰۵۶ )
(جلد سیزم) (سراج سلطنت اعلحضرت امير عبد الرحمن خان) ( سراج التواريخ)
شهریاری که علاوه بر خدمات دیگر منصب شهر برداری نیز داشت متوفی بمهر پادشاهی میگرد آ نرا بمهر شهر داری
آثار رسانیده همه را رخصت نمود و همچنین غریب علی نام سرخ و شیر علی و ریت و سبز عسق منقل و خداداد
درث و طفر علی تکاب خار و سلطان کال قول و حسن و طلب على و حيدر سرخ جوی و غلام حسین نام سلطان
رباط را که بفرمان طلب جزیه ادای شهادت رجوع بمیثاق شاه جاعه دار که نسبت بمقتضای مردم هزاره از
قوه بفعل آورده وایشان در کابل آمده بودند بسفارش بايتای سید یاقوت شاه خان فرمان بنهج معد اتوی داده
رخصت کرد که ادای شهادت نیکنند و میثاق شاه خا را در چله سیاست نمایند و از آنجا که حضرت والا دخالی
وفاق از حصول استحضار امور کلیه و جزئیة سلطنت و احوال داخله و خارجه مملکت و حال کار نقابیان دولت
و عموم سپاه و رعیت خود را فارغ نمیداشت و استراحت و فراغت را تا گوار و خلاف قواعد مملکت دانی و حکمران
می پنداشت هیچ امریرا بتمامت حکام و عمال و ضباط و اهل دیوان وقضاة وافسران سپاه و چاکران درگاه مخفی
و مستور نمیتوانستند گذاشت این جسارت و خیانت مهیه اکبر شاه مكشوف رأی مملکت آرا گردیده اور امحبوس
سیاه چاه فرمود و هم و از محمد خان حاکم هزاره دای زنگی را قرین کرده همه اعداد جرائر کان مذکوره
را محبوس ومغلول طلب کابل نمود و در همان کارسید اکبر شاه که نوکر سردار عبد القدوس خان بود و او بدرب
در رتبه واعتبار ومحبت واقتداری داشت بعفو از خطا و گناه گردیده بپاس خاطر وی از چاه ذلت بر آمده راه
خدمت بر گرفت و جمعی از زنان و دوشیزگان هزاره را که شوهران و پدران ایشان بپاسا رسیده و نبددابندهای
سردار عبدالقدوس خان که بعرضش رسانیده و شرحی از رایگان خوردن و بیکار خفتن آنان و منفعت حاصل کردن
در ایشان بیایرد پاس حضرت والا ارزندان بر آورده داروغه ایشان شد و کارخانه رنگ بانی بنیاد نهاده قراین عدیده
بنام خانه هزاره حاصل کرد که پشم بره های گوسپندان آغریه را ببهای ممزوج از جانب دولت خریده کسیل کابل
نمودند چنانچه مدتی از ین کار وجوه زیان و دختران روز وسعت و معیشت بسر برد و هم در ینوقت حضرت والا از جهه
پسران حیدر خان کوهستانی که فرار هند بودند و از عریضه و استدعای عفو تقصیر نمودن ایشان را اجازت عنایت
شده چنانچه گذشت در موطن ومسکن خود آمده بودند مجدداً کنیزان را نوازش فرموده در سالی چهارصد روپیه
تنخواه بنامش معین نمود و هم در ین هنگام تاج نظر خان نام ترکمان که نامه غوث امیر اطون روس را چنانچه گذشت
نزد حکمران هرات آورده و عزیمت دیده مراجعت کرده بمضی از واقعات مملکت روس را از راه اخبار بحکمران
هرات نگار داده خواهش خدمت و ملازمت ایستدولت و تنخواه بنام وقایع نگاری نمود و بحضرت والا از عریضه
حکمران هرات در ماهی صدر و پیه تنخواه برای او معین فرموده مأمور وقایع نگاری کرد و هم در روز چهارم
شعبان محمد سرورخان پیشخدمت بامر و فرمان حضرت والا مأمور حکومت خان آبادشد و در جلال ابدال کار
گذاران دولت انگلیس برای تنبیه و تهدید مجد دمسعود و وزیری که موطن ایشان داخل علاقه مقبوضه دولت مذکوره
گردیده و ایشان جز بر خط فرمان نهاده از اطاعت دولت مذکوره روی تافته و بعزم واراده استحكام مواضع
و نقاط مستعده سرحد يكفوج سواره ودوفوج پیاده نظام با یکطرب توپخانه مأمور کردند و راه بریده از موضع
چهدالی عبور کرده وارد موضع میدان از موطن محمد د مسعود شدند و در آنجا باتفاق دو صد تن
سواره وسه صد تن پیاده از مردم وزیری که بر غبه اطاعت بگرین انقیاد نهاده بودند روی یورش بسوی
مردم مسعود سکنه نشکی آوردند و ملا پیونده با جمعی منهم مدافعه کرده بمحاربه گرائید و شش تن از فوج پیاده
کوره و سه تن از فوج سکهه را مقتول و مجروح ساخت وسى تن از تبعه ملای مذکور شربت شهادت چشید
وانکلیسیان عنان مراجعت باز کشیده در موضع دیگر جای گزیده بی نیل مرام پس خزیدند و مقارن اینحال سید دلاور
على شاه نامی از سادات سکنه لاهور از تغیر میرزا محمد تقی خان کاشته دولت انگلیس که بمرتکب امور خلافی شده بخواهش
ایندولت طلب شاليكوت شد مأمور اقامت قندهار گردیده وارد آنمکان گشت و میرزای مذکور با اهل وعيالش
در شالیکوت رفت و هم از سبب نفاق وخرص جوئی ممیزان وسردفتران و همال و ضباط قندهار همۀ امواز دیوان آنمیار
مشمول
نوازش شدن
محمد اکبرخان
بن حيدر
خان
ملازمت این
دولت اختیار
کردن تاج
نظر ترکمان
مأمور
حکومت خان
آباد شدن
محمد سرور
خان مهر کردی
محارية
ملا بیونده
با لشكر
انكليس
مأمور اقامت
قندهار شدن
سید دلاور
علی شاه


( ١٠٥٧ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
اختلاف پذیر گشته حضرت والا از عرایض وقایع نگاران آنجا و ماجرا آگاه کردیده محمد عظیم خان
الکوزائی و میرزا شیر محمد خان وغیره را از وقایع نگاران آنجا را در روز هشتم شعبان فرمان کرد.
جهت انکشاف غدر و خیانت بخسارت پیشگان در کابل طلبید و پس از ادراك ایشان سعادت تقبیل سدة علیا را
چنانچه بیاید کار گذاران قندهار از جیا تیکه روی بروز آورده بودند و بحضرت والا محقق گشت در کابل خواسته
شدند و محمد عمر خان نورزائی که مأمور تعیین خط ونقاط فاصله سرحد شدنش از پیش بشرح رفت در روز هشتم
شعبان وارد قندهار گردیده بتهیة سامان سفر پرداخت و هم در خلال احوال مسطور بعضی از اشرار سیستان
تحريك پشکال میرمعصوم خان حاکم آنجا که هنوز طفل بود و امور حکومت را چنانچه بایست اجرا میتوانست
نمود ایذا و آزار بسیار برعایای چخانسور رسانیده اشرار زیاد و از دزدوند و از جمله نایب حسین قلیخان و علی
بيك نام و از طرف میرمعصوم خان خود را رسول قرار داده بکشان نهر هیرمند آمدند و در خصوص اجرای نهر
بند شمشیر با آخندزاده فقیر محمدخان بزبان مخالفتانه مذاکره کردند که شاید نهر را مسدود کنند و هم پسران نورمحمد
نام دزد سیستانی که پدر ایشان در فراه محبوس بود یکی از پیاده گان ساخلو را با برادرش از حدو د تخت رستم اسیر
و دست گیر کرده با خود در سیستان بردند که پدر خویش را بطریق عوض از حبس رها سازند و حضرت والا
از عریضة آخندزاده فقیر محمدخان برماجرا آگاه گشته مکتوب مخالفت اسلوب بمیر معصوم خان فرستاده نگار داد
که اشرار نكوهيده اطوار سیستانرا از کردار ناهنجار ایشان بازدارد تا نزاع با دنیارد و او بتعلیم وتلقين على بيك
پور از نوشتن پاسخ مقدور حضرت والا تغافل و علاوه بر تجاهلش موسی خان را با صاحبان اموال مسروقه که
از چخانسور جهت استرداد مال و متاع ایشان در سیستان طلبیده بود مال و منال ایشانرا رد نکرده بی نیل مقصود
بازگردانید و حضرت والا از اوضاع او نوابی خراسان نامه فرستاده نگار داد که شخصی بخردی را از راه تمیز حق
و باطل كفيل سیستان نماید تا رفع اختلاف جزئی کردیده مناقشة کلی روی ندهد که انشاالله تعالی غیر فرستادن او
از مشهد در سیستان بموقعش رقم شده می آید و همدرین احیان بروز پانزدهم ماه شعبان شهزاده سپهر وساده سردار
حبیب الله خان در باب موقوف و برحال بودن ملازمت چند نفر از مرده قزلباش وهزاره که در فوج دوم سواره شاهی
روز خدمت بسر می بردند عرض پرداز حضور والا شده حضرت والا بخط خاص برای شهزاده نگار داد که حاجت ندارد
مبادا وقتی بخود ایشان با نظام ضرر رسد و از صدور این حکم و نیز چون نوشت که بغیر از هزاره بهسود و جاغوری
دیگر مردم هزاره هم داخل فوج مذکور نباشد نفریکه از مردم دای زنگی وهزاره غزنین بودند هم با نفری قزلباشیه
موقوف نوکری از فوج مذکور گشتند و همدرینوقت سعید محمدخان برادر سردار شیر محمدخان بلوچ متوطن جاز رجبك
و محمد رضاخان برادر محمد عمر خان بندر را حضرت والا فرمان کرد که در وقت ورود محمد عمر خان نورزائی در
سرحد بکار تعیین حدود فاصله با او همعنان شده بامر و فرمان وی کار کنند و هم مقارن اينحال عبد الغفور خان
پسر حاکم بلخ دختر مهر دلخان نام کپتان پیاده کانقظام را برسم زناشوئی عقد نامزدی بربسته سه هزار روپیه حلویات
صرف مجلس نامزدی خویش کرد و حضرت والا از عريضة واقعه نگار آنجا برفضول خرجی و اسرافی او آگاه
کردیده سردار محمدعزیزخان حکمران ترکستان را فرمان کرده رقم فرمود که این تبذیرها و نظر بواجب خود
و پدرش بسی از جادة اقتصاد (۱) دور است و بحيف وميل کردن مال دولت ورعیت نزديك پس تحقیق تام نمايد وامر
را بمقامش رساند تا اگر از مال دولت ورعیت صرف کرده باشد زجر و تو بیخ سخت فرموده شود که دیگری مرتکب
چنین فعل ناگفته ( نهی ولاتأكلوا أموالكم بينكم بالباطل) را آویزه گوش هوش کند چه ازینگونه افعالست
که آدمی دو چار عصیان ووبال میشود و حکمران تركستان بداب وشيوة حكاميكه با كرك انبازدریدن کوسفند شوند
و با شبان شريك نوحه کردن جوابی معروض داشت که گویا امر مذکور هیچ صورت وقوع نداشت وحضرت
والا که از نيك وبد تمام مملکت و رشوت خواری ورعیت آزاری کار کنان ترکستان نيك آگاه بود اشهارات

طلب كابل
شدن بعضی
از وقایع
نگاران
قندهار

(١)
اقتصاد میانه
روی


(۱۰۵۸)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

مورد الطاف شاهانه شدن محمد حسین خان
عدیده چنانچه بپایه اصدار فرموده در تمام ولایت انتشار داد و همدرین هنگام محمد حسین خان نبیره حاجی حسن علیخان تاجر که در عیسی خان را که جدش در وقت هزیمت یافتن و از راه سیستان جانب مشهد راه پیمودن حضرت والا که در جلد دوم بشرح رفت خدمت بسزا نسبت بحضرت والا کرده بود و همه وقت در کابل آمده دامن تمنا از زر عطا می آمود و اینوقت نیز شرفیاب بار گشت حضرت والاروز هیژدهم شعبان پنج هزار روپیه قرآن با او عطا کرده باردیگر از دختران سیدان هزاره در حین توقف کابل باو عنایت شده بود رخصت مراجعت جانب تربت عیسی خان داد و مقارن ایحال سپهسالار غلام حیدر خان اشرف نام شنواری نو کر نور محمد خان بن سردار ولی محمد خان را که گرفتار شده در دستش محبوس بود بفرمانیکه بنام او شرف اصدار یافت در روز بیست و دوم
گریختن شیر افضل خان از کابل
شعبان بپاشا رسانید و همدرین ایام شیر افضل خان چتراری که از راه بدخشان چنانچه گذشت روی امید بسوی سایه حمایت ایندولت آورده و مورد الطاف شاهانه شده در کابل جای گزیده بود بتاسه و پیام عمر اخان که در موضع دروش بامادر نظام الملك هنگامۀ آرا گردیده جسارت حاصل کرد راه فرار بر گرفته بامید ریاست چترار در نزد عمر اخان که بوی مژده داده پیام فرستاده بود فرار گرفت و مقارن ایحال دیوان سدانند سر دفتر تشخیص قندهار که خسارت و خیانت
شرح عریضۀ محمد قادر خان مميز قندهار
کردن و محبوس در هاند باش از پیش بشرح رفت بفرمان طلب در کابل آمده از قفای او محمد نادرخان مميز آنجا که با او رفاقت داشت و در وقت حرکت خویش جانب کابل اورا سفارش کرده بود شرحی از بیکار بودن خود وشکوه از محمد صادق خان برگه و مأمور کردن میرزا محمد حسن خان سر دفتر وجوهات قندهار محمد یعقوب خان اچك زای را بربط وضبط وجوه عشر وز كوة دواب ومواشی مردم کوچی معروض پیشگاه کارکنان در گاه سپهر پایگاه داشت که شاید کشودی در گره کار سدانند انداخته و امور خود را بپیرایه آن ساخته سندی بجهة خيانت خویش حاصل کند و حضرت والا در روز بیست و دوم مذکور ماه شعبان بخامه خاص بعنیه این کلمات را بوی نگار داد که ترا باینگونه امور بدون تمیز حق و باطل دخلی نیست و این سدانند حالا که بدیوان مسدانند در کابل آمده است بزبان می آوری و این نیست مگر از فرا موش کردن عهد نامه که با دولت در میان نهاده نگار داده که خیانت نکنی و چشم آز بمالیکه بتو حراست باز نمائی و طریق اخلاص و لحاظ نه پیمائی باری سوگند بذات باری که باز گشت همه بسوی اوست اگر امری را بخلاف عهد خویش جای آری بیرون از قتل مفری نداری واز
ورود محمد عمر خان نورزائی در موضع گلشن
آنسوی محمد عمر خان که وارد قندهار شده چنانچه اشارت رفت بتهیۀ اسباب سفر پرداخته بود ساز خویش ساز کرده راه تعیین حدود سرحد پیش گرفت و در روز بیست و هشتم شعبان در موضع گلش که تا آنجها سردار گل محمد خان تعیین حدود فاصله کرده بود وارد شده بکار یکه مامور بود مواظب و مشغول گشت و چنانچه بیاید دست باجرای کار برده پای اخلاص بفشرد و مقارن ایحال شهزاده محمد ابراهیم خان ده هزار روپیه گله دار از
بدرقه نگاشتن عریضۀ احمد ابو الجود مدنی
پشاور بتوسط نایب سبرخان کاشته ایندولت بجهت مصارف اردوی مستر اونی که مامور تعیین حدود فاصله شده واز او خواسته بود در اسمار فرستاد و همدرینوقت عریضۀ احمد ابو الجود وعنبر امان پسران صالح نام متوسطان مدینۀ منوره بايك تخته پرده از روضهای حجرة رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بتوسط صاحبزاده محمد اداس وقایع نگار پشاور بذریعة داك در کابل رسیده بمطالعۀ ومشاهدة حضرت والا
محبوس شدن سارقین پشت رود
پیوست چون خواهش ساختن سرائی برای سکنای حجاج افغانستان در مدینۀ طیبه کرده بودند حضرت والا در روز بیست و نهم شعبان صاحبزادۀ مذکور را ارقام و ارشاد فرمود که ایشان پول میخواهند و دولت پول بیت المال را رایگان بکسی نمی تواند بدهد و خود را مشغول اقدمه ملت کنند و این را نوشته پردة مذکور را پس فرستاد و همدرین هنگام میرزا عبدالوهابخان سردفتر سابق غزنین از حضور انور بسردفتری بلغان سرافراز و ممتاز گشت واز جانب دیگر رستم خان وملك محمد خان بارك زاي ساکنان کورکی وسلطان محمد خان و داروخان ومحمد رحیم خان نورزائی سکنة سرخ ورد ووکیل خان ساکن کاریزها وفتح محمد خان ساکن خرابه کوره کی و محمدشاه خان وامیر محمد خان سر خیل سردار خان در سرقت با گمان حیات خان متفق و همداستان شده


(١٠٥٩)
( جلوسوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
مردم نواحی پشترود را از آزار واذیت دزدان انداخته وحضرت والا از عرایض وقایع نکاران آنجا بر کردار
آنها آگاه گردیده در روز دوم رمضان حاكم پشت رود را فرمان نموده همه را در کابل خواسته محبوس زندان
سیاست فرمود وهم درینروز يك لك روپیه کابلی از درك عين وحيات ميرزا حیلان خان که سابق میرزا محمد ابراهیم
خان بمنصه ظهور و بمحل حصول آورده و حکمران هرات با هفتصد جلد پوست بز جهة كارخانه چرمکری وهفتاد
من تنباكوی شیرازی مصحوب حبیب الله خان بارك زائی ارسال داشته بود در كابل رسیده تفویض خزانه دار وكار
کداران سلطنت شدند وازینوی نامه حضرت والا که در باب نزاع حسين قلى خان وعلى بيك ياور که برسر يغد شمشیر ذکر وصول
با آخند زاده فقیر محمد خان سرحنددار چخانسوی و مولاداد خان حاکم فراه کرده چنانچه گذشت بوالی خراسان نامه حضرت
والا در مشهد
فرستاده بود بعیدالله خان رسیده و او بوالی نموده والی آنرا مصحوب تفنك دار خود نزدحاكم قاین ارسادداشته
پاسخ نامه حضرت والا را معطل بجواب حاكم قاین کذاشت وازالوی در اثنای ارسال ومرسول نامه مذكور
محمد عمر خان نورزائی که در روز بیست و هشتم شعبان وارد کذنی شده چنانچه اشارت رفت بکار زراعت بوتا ز آنجا ورود محمد
باتفاق زیرک بیکه همراه داشت براه مشاهده مواضع قاصد سر حدر ا که درج نقشه امضائیاته بودند بر داشت واز حدود عمر خان در
منزل کافی
ميرغه تا نقطه اعطاع و انتهای خط فاصل که سردار کل محمد خان در میان قرار داده بود دیده وعلم حاصل کرده در روز
هفتم رمضان وارد منزل كافى واقع مقابل ایسنکا، ریل دولت انکلیس که موضع چمن است کردید. مساح مأمور
پیمایش اراضی متعینه نمود و علم براراضی که سردار کل محمدخان از تصرف دولت انگلیس کشیده تفراز نقشه داخل
خاك افغانستان آورده بود حاصل کرد و مقارن اینحال سردار کل محمد خان که احکامش چنانچه کذشت تعیین حدود
مراجعت سر
کرده و خط و نقاط فاصل بته کتل را معین نموده و وارد سرتنه چمن شده و از آنجا در کنار رود کدنی دار کل محمد
فرود آمده میجر نورعلم خان وقاضی ومفتی کندنی را مأمور پیمایش اراضی واقعه بپین ایست کاه ریل خان بجانب
و پلاك كرده وعلايم فاصله را نصب نموده بود راه باز گشت بر گرفته روز نهم رمضان وارد تاوه تری شده کابل
واز آنجا منصور خان حاكم مقر را جانب مقر حكم و منش رخصت کرد و خودش از راه واز خوا
وکشواز در کابل آمد وهمدرین ایام مردم منکل از ادای مالیات دوساله که سپالار غلام حیدر خان بتوسط
نزدیکان مردم طور کند در سالی دو هزار روپیه قرار داده بود سرباز زده و حضرت والا منشور استمالت بنام سرباز زدن
ایشان رقم فرموده از راه هدایت مصحوب عبد المجید خان فرستاد و ملك اسیل خانرا با تمامت بزرگان آ نقوم مردم منكل
از ادای مالیات
در کابل دعوت نمود و آنگاه که ایشان در کابل آمده شرف بار حاصل کردند حضرت والا بتدبیر اینکه از ایشان اراضی خویش
کردکان بگیرد از ندادن مالیه و سرباز زدن ایشان هیچ یاد نکرده هزاران جوان جرار سزاواز كار جبهة فوج
پیاده نظام خواستار شد و ایشان این امر را احسان دولت و فخر خویش و خدمت ملت پنداشته خوش مخانه
پذیرفتند و از بنروز فوج پیادة منكلى رو يفراهم شدن نهاد تا که در سلك سپاه نظام منسلك و منخرط كشت
و همدرین ایام رشوت خواری ورعیت آزاری و ستمكاری حکام وعمال وضباط وغيره كار گذاران صفحه
و سامان (١) ترکستان با فراط رسیده وحضرت والا از عرایض وقایع نکاران پیرامونرا آکاه کردیده در روز
سیزدهم رمضان اشتهار ذیل را که وعده ذکرش در واقعه تبذیر عبدالغفور خان پسر حاكم بلخ داده شد ارقام
فرموده در تمامت ولایت انتشار داد که دولت را آگهی حاصل کردیده است كه هريك از حكام وضباط وقضاة صدور اشتبا
وعمال واهل ديوان و حرسه بنادر ومستاجران و خرج کیران و پیشکاران وغیره از خدا نیتد یشیده بالغواى نفس ريكه از پیش
وشيطان براه عمل شر يمت سيد مراخمر الزمان عليه الصلوة و السلام كرده حلال را از حرام فرق نموده و به بخواهیک وعده داده
از بیت المال مسلمانان دازند و درجه ادعای آن در سالی از دوصد الی هزار و اعلایش از يك الى ده و دوازده هزار شده
روپیه کم نیست قناعت نمیکنند و از وجوه دولت ورعیت اقطاع واراضی و عقار زیادی را مالک کردیده فلاح
و عمارات خیانت براوج خسارت بر می افرازند و بنیاد وجود ملت را از صفحه ممالک شیشه جود و ستم تراشیده
(1) سامان یسنی معانی دارد در اینجا مراد مرز وقصبه وحد است


( 1060 )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
ازین می اندازید و از حالت ولایات وبنادر وسرحد وثغور هیچ آگاه نمیشوند و شب و روز خودرا در پیرایهٔ
خواهشهائی نفسانی بسر برده از وساوس شی When در پی تدبیر آنند که مال از که ستانند و که را بباد فنا داده آتش
حرص خویش فرو نشانند و غیره امور منهیّه را مرتکب گشته از باز پرس و حساب دنیا و آخرت باك نکنند پس
باینکه هوای ایشان غالب وعقل مغلوب و طاعت ایشان قلیل و معصیت کثیر است مخامه اندرز نگارش میشود که
از خدا و باز خواست روز جزا بترسید و اگر ازان خوف ندارید از بنده او که نام پادشاه بر او نهاده و زمام امور
جمهور انام را بدستش داده هراس نمائید و پاس خدا و پادشاه و خلق را رعایت کنید والا گرفتار عقاب و عذاب
سیاست خواهید شد و این کلمات را محض برای استحضار خواطر کبار وصغار نگار داده امر کرد که در معابر
و شوارع بیاویزند تا اگر ترك معاصی نکنند در هنگام زجر و توبیخ و سیاست مجرم بود و زبان معذرت و ندامت
شرح تعطیل ایشان در نزد دولت کوتاه باشد انتهی و مقارن اصدار واشتبار این اشتهار میرزا محمد نعیم خان سردفتر حساب کبری
انداختن ترکستان و عبدالله بای بارزگان باشی بامر و فرمان حضرت والا پهلوان محمد خان نام عرب را محصل وجوه بقایای
حکمران مردم عرب سیاه خابه که میر هزار ایلجای ایشان از رعیت گرفته و بدولت نداده بودند مامور کرده و با او قرار
ترکستان و داده سند مکتوبی حاصل کردند که وجوه مالیه این ساله را بتوسط احاد وافراد خود رعایا بخزانه رسانیده وجوه
جوه بقایا را بقایات را از میر هزارها حصول کند و میرهزارها ازین قرارداد آگاه شده ملابيك نام را با عطاؤ الله خان پسرش
نزد سردار محمد عزیز خان حکمران ترکستان نگاشتند و پول زیادی از در چاره جوئی در خلوت نزد او گذاشتند
و او بازای آن پول ایشانرا بمأمول موصول ساخته پهلوان محمد خانرا از محصلی موقوف و ملا بيك موصوف را
مامور کرد و عطاؤالله خان بپاس این احسان سردار محمد عزیز خان که كرك درنده از میر هزاران باقیات ده را
بر رمهٔ رعایا شبان قرار داد گوسپند انیرا که سردار محمد عزیز خان بتوسط و معرفت او بنصف و ثلث و ربع
ثمن معین مبیع خریده بحضرت والا از وی سبب این جود وستم را پرسیده بود از صاحبانش رضاشهٔ شرعی
حاصل کرده بمهر دارمد گوژ نمود و او ارسال پایه سر بر سلطنت نموده دفع بازخواست از خود کرد و حضرت
والا از عریضهٔ عبدالله بای تاجر باشی بر ماجرای مذکور آگاه گردیده ملا بيك را از منصب ایل بیکی معزول فرمود
و سردار محمد عزیز خانرا فرمان کرده از مداخلت در امور دیوان منع نمود و امر کرد که بدون منشوريك حبه
شرح حال اجرای بعض امور بنامش شرف صدور یابد بکار دیوان نپردازد و خلل بدفتر و حساب نیاندازد و همدرین ایام
دزدان دوتن از دزدان قوم عرب سکنه ترکستان چهار راس اسپ افغانان کوچی ییلاق گزین نواحی میمنه را دزدیده
ترکستان با دوتن دزد دیگر از قوم مذکور که یکراس اسپ ویکمیل تفنگچه و یکقبضه شمشیر و غیره سامان سارقبای و سردار
قل نامان متوطنان قرشی را دزدیده با خود آورده بودند گرفتار دست سلطان خان و محمد یوسف خان و خرم
بیک نامان از سواران کشاده هیات که بمحافظت بنادر کنار نهر جیحون قیام و اقدام داشتند شده ایشان هر چهار
تن را نزد سردار محمد سرور خان حکمران میمنه فرستادند و آنگاه که دزدان مذکور اقرار بر سرقت کرده
از عریضهٔ سردار مومی الیه حضرت والا آگاه گشت فرمان کرد که هر چهار تن را بدار سیاست آویخته بیاسا
رساند تا دیگر دزدان جرات و جسارت در سرقت نکنند و مقارن اینحال دوازده تن از سپاهیان توپخانهٔ مقیمهٔ
مزار شریف و غیره سپاهیان نظام با چراغ دستی بخانهٔ میرزا عبدالکریم نام مجرر دفتر سنجش ترکستان الا در سرقت
داخل شده نهصد روپیه نقد و تمام مال و متاع اورا ببردند و حکمران ترکستان پنجتن از سپاهیان توپخانه را با دوتن
همسایهٔ میرزای مذکور که در قرب سرای او جای داشتند و دزدان را راه نمائی کرده بودند از اظهار صاحب
خانه محبوس کرد و ماجرا را معروض داشت و حضرت والا فرمان نموده امر کرد که بقیه دزدانرا نیز دستیاب کرده
در شکنجهٔ عذاب اندازد واینرا نیز رقم فرمود که چنین امور از بیخبری و بطالت حاکم وسالار فوج و میرشب بلد
نقصة ظهور می پیوندد که دزد با چراغ و جمعیت راه سرای مال و متاع آباد وافراد رعیت بر گرفته نهب و غارت


(١٠٦١)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)

میکشند واگر چنین نیست پس در شهریکه دیوار و درهی معبر محافظ باشد و حاکم و سپه سالار و کوتوال دران حکمرانی کنند چگونه و از کدام راه دزد خانه و مال ضعفاء را تاراج و تباه خواهند توانست و از صدور این امور بلاشبهه هم دزدی شعوری میداند و نیک میفهمد که خود ایشان با دزدان انبازند و مردم را میتازند و اگر چنین نیست و خویش را بری می پندارند همابشبه دزدان را بدست آرند والا دولت تاوان اموال مسروقه را از ایشان گرفته بمالکان آنها می سپارد و ایشان از پرتو وصول افگندن این منشور خویش را در معرض مواخذه دانسته تا توانستند سد این رخنه کردند و همدر روز نهم مذکور ماه رمضان حضرت والا در ماهی بیست روپیه که دایر برای محمد دین و چهل روپیه برای غلام محی الدین وسی روپیه برای جلال الدین هردو تن پسران خدای نظر خان قوم وردك و پانزده روپیه برای حسام الدین و پانزده روپیه برای داؤد نام که همه از قوم مذکور و از راه نمك خواری بسردار محمد ایوب خان رفته بودند و در راولپندی روز عسرت و ذلت بسر می بردند و روانه سردار مذکور بکافه کار وقایع نگاری را بزیر دستی میرزا عبدالغفور خان ابن مستوفی حبیب الله خان بر عهده گرفته طریق خدمت این دولت می پمودند مرحمت و معین فرمود و در پایان کار این جلال الدین خان مورد الطاف شاهانه اعلیحضرت سراج الملة و الدین گردیده چنانچه درجه چهارم بیاید از قلم محمدا کبر خان محمد زائی مأمور قایم مقامی حاکم هزاره بهسود شد و روز غازش قرین بهبود آمد و آنچه از مال و متاع پدر و از خودش بواسطه معاندت او با دولت در معرض تلف رسیده بود ازین حکومت حاصل نموده مالک مکنت و صاحب ثروت گشت و از آنسوی محمد عمر خان نورزائی مأمور تعیین خط و نقاط فاصل سرحد کندا ولند كذلتي چنانچه گذشت شده بود در روز نهم مذکور ماه رمضان نزد مکمهن که از جانب دولت انگلیس مأمور تعیین حدود سرحد شده بود نامه فرستاده خواهش ملاقات کرد و از مقاصه دوستانه پاسخ نوشت و موضع چمن را ملاقات گاه قرار داد چنانچه محمد عمر خان با چند تن از بزرگان افغان که با خود داشت در روز جمعه یازدهم ماه رمضان در چمن شده مراسم ملاقات بیجای برده از گشت بعد بانگهبانان تعیین حدود پرداخته از نقطه واقعه وسط جولان و غوژه که تا آبشار دار گل محمد خان حدود را مقرر و زرغون فاصله را منصوب کرده بود دست بکار برده تا موضع غوژه خط فاصل را معین نمود و ازین تعیین مسافت نیم میل جبهه احداث محافظ خانه واقع غوژه بنام حرم از زمین آنجا متعلق بمحافظ خانه دولت انگلیس گشت و کار آنجا را بیجای برده چنانچه بیاید ختم با مبین حدود شوز آبك کرد و مقارن اینحال عبدالله خان فوفلجائی وقایع نگار قندهار را که شیر دروغ نگار دانه بود حضرت والا حکم اخراج فرمود و حکمران قندهار بفرمانیکه بنامش شرف اصدار یافت تمامت مال و منال او را از سبیكه محمد غوث خان نجاوهزار روپیه از وجوه زکوة دواب ومواشی حیف ومیل کرده واو شامقش بوده ضبط کرده از هم دوتن محصول رسانید و مقارن اینحال غلام حسن نامی که ملك امير محمدخان حکمران قندهارش مأمور حکومت قوم عچکزئی کرده و او با عبدالحکیم خان آشار دار قلعۀ نظامی واقع موضع شسکی دست آزیمانه دولت ورعیت در از کرده بود و خبر محمد جان حاکم جدید آنجا بفرمان حضرت والا دروازه انبار غله را حهة علم آوردن ببقيه غله قفل زده از خسارت و خیانت آدو تن عریضه نگار پایه سربر سلطنت شد و هر دو تن از راه اطاین خایف فرار کرده در قندهار رفتند و با غیابان آنجا که در صدد منع ابراز خیانات خود و در تحت مواخذه و حساب بودند یار و مددکار گردید میرزا محمد حسن خان سر دفتر وجوهات آنجا را که خسارات همه ایشان را بروی روز آورده بود ببرهات و واهیات مسئول حکومت ساختند و عرصه را چنان بوی تنك کردند که ناچار گردید بشرحی از خدمات خود که بیجای برده و خساوت و خیانت ایشان که مکشوف نموده بود معروض پایه سربر خلافت داشت و حضرت والا که از خدمت میر زا محمد حسن خان آگاه بود وعلاوه دفتر وجوهات منشور سردفتری تشخیص قندهار را نیز بنام او ارقام و ارسال فرمود و آن دو تن را امر مواخذه نمود و هم حکمران هرات را فرمان کرد که یک لك و پنجاه و چهار هزار و بچصد و چهل و چهار روپیه وجه نقد دولت را که سردار عبدالله خان حکمران سابق قندهار

شرح حال
محمد عمر خان
نور زائی

اخراج شدن
عبدالله خان
وقایع نگار
قندهار

شرح خیانت
کار انداران
قندهار


( ١٠٦٣ )
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
تلف كرده و بمساعی میرزا محمدحسن خان بروی ثابت گشته حواله شده بود بامر نمود کمالراضی و عقار وضیاع و متاع
اورا كه در هرات دارد فروخته بمحصول رساند واو شخصى را وكیل قرار داده این امر را بنای رد و هدر خلال
احوالیکه بشرح رفت نشنیده و بنجاوو هشت خانوار از مردم افغان که و جوه بقایا و غیره درکات از دفتر سفجن کابل
بمساعی میرزا محمدحسین خان بنام ایشان حواله رفته و محصل تنك گرفته بود بااهل و عیال خود فرار ماوراءالنهر
شدند و حضرت والا از عوارض وقایع متکاوان رماجرا آگاه گشته در روز شانزدهم رمضان محمدسرور خان حاكم
خان آبادرا فرمان واصم كرد كه ایشان را تسلیت داده و ازمژده و نوید الطاف خسروانه امیدوار ساخته درموطن
و مسکن ایشان بازآرد واو هرچند كوشش و كشش نمود ایشان از زنجیرکه دیده بودند باز پس نیامدند و محمددین
بنام سی و دو هزار و دو صد روپیه از جمله سی و هفت هزار و نهصد و هفتاد و چهار روپیه كه میرزا محمد حسن نامی
از مردم تركه و نیز دردفتر سفجش بقلم باقی داده بود بفتح محمدخان حاكم خنجان بفرمانیکه از دفتر مذكور بنامش
رفت حصول كرد.
شرح حال
میران چترار

< ذکر کشش و کوشش شیر افضل خان چتراری و محاربات او >
واز آنسوى اميرالملك رئيس چترار كه بقتل رسانيدن او نظام الملك را از پيش رقم شد با دو هزارتن پياده
و سوار مسلح در موضع كربت واقع مسافت چند كروه دور از نفس چترار بعزم پیكار عمرا خان فروكش كرد
ولیكن شیرافضل خان وارد دروش گردیده لشكريان امير الملك از ورود او در آنجا آگاه شده همه نزد شیر افضل
خان رفته در تحت رایت او قرار گرفتند و از جمله بیست تن از هوا خواهان اخلاص کیش و فدائیان صداقت اندیشش
بابها در خان که از رفتن و پیكاز زده ایستادند دیگران تمام ازوی روی برتافتند و اميرالملك از مشاهده اینحالت خوفناك
(1)
کربزی
مكاری و حیله
وری

گشته علوفه و ازوقه را که باخود داشت ازموضع كربت در موقع آئین واقع قرب چترار حمل ونقل داده خودش
با انگلیسان درشب براه برگرفته وارد آنجا شد و شیر افضل خان از دروش برخاسته در موضع كربت بجای او
فرود كشت و امير الملك با انگلیسان توان اقامت را در خود ندیده از آئین روی بسوی قلعه چترار نهادند
و دراندرون قلعه جای گزیده محصورا نه اقامت ورزیدند و شیرافضل خان ازین كربزی(1) نمودن انگلیسان واميرالملك
خود را چیره دست دانسته از موضع كربت بروی یورش بسوی موضع مسته واقع قرب قلعه چتراركه انگلیسان
و امير الملك در ان قرار گرفته بودند نهاد و انگلیسان با اميرالملك هنگام عصر آهنگ جنك كردند و تاوقت مغرب
هنگامه كارزار را استوار داشتند و شیرافضل خان باشكر خویش پس از ادای نماز شام پای جرأت فشرده انگلیسان
را مغلوب ساختند چنانچه باز بقلعه در شده راه بیرون شدن خود و در آمدن تبعه شیر افضل خان بربستند و شیر
افضل خان ایشانرا بمحاصره انداخت وتنك بين وكوبال سين نامان از جماعة داوان با بیست تن از سپاهیان نظام انگلیس
درین جنك كشته و بیست تن مجروح گشتند و از تبعه شیر افضل خان نيز چهل تن فدای وطن گردیدند و انگلیسان
چنان كسبه متنان قلعه در آمده پناه كردند كه صمد كان وزخم برداشتگان خود را از حرب گاه برداشته
نتوانستند و با مداد روز ديگر شير افضل خان بعمرا خان پيام داده كمك طلبید كه انگلیسان را
مستأصل سازد واو مجيد خان نامی را با سه صد تن پیاده وسوار رهسپار معاونت نمود چنانچه ایشان از گرد راه
در رسیده بمواضع مرتفعه مرتفعه كه مشرف برقلعه بودند فراز شده سنگرها برافراختند و با محصورین راه زد
و خوردنشوده رزم همیمدادند تا كه انگلیسان خسته وستوهیده شده طریق چاره بحیله پیش گرفتند وقاتل
سردار نامی از چتراریانرا كه نزد ایشان پناه برده و در قلعه حاضر بود از قلعه بادست وپای بسته بیرون كشيده
بدست بهادر خان برادر امانی الملك مهتر مرحوم چترار دادند واوپيش بتيغ انتقام خون سردار نام بكشت
و امير الملك را كه با اینوقتش معاونت می نمودند زنجير بگردن انداخته محبوس كردند و برادر کهتر اورا بشراز
نام برآورده بخواریابی تبعه شیر افضل خان نشان و آواز دادندكه اينك اورا مهتر چترار دانسته دست از محاصره


(۱۰۶۳)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

بردارند و هم بشیر افضل خان پیام نمودند که اکنون امیرالملک را که خصم تو بود مقید ساخته پدر امان الملک را
بمهتری برداشته ایم میباید اطاعت او کنی یا از اطراف قلعه برخاسته ترك مقاتله نمائى وشیر افضل خان ازین پیام
انگلیسان بر آشفته بعزم فتح قلعه نزد بانها ترتیب داده همه بویورش بر ا معطل بمعاونت و معاضدت عمر اخان نموده
بوی پیام داد و امداد در تسخیر قلعه خواست و او خود را بمحرم طبق دیده مکتوبی مصحوب یکی از اهل
هنود سکنه باجاور نزد انگلیسان فرستاده دور کردن شیر افضل خان را از دور قلعه یا منتشر ساختن لشکروی
وعیده گرفته مبلغی بجایزه این خدمت از ایشان خواست و هم بزبان فریه و حیله بشیر افضل خان پیام داد که
هندوی مذکور را براه دهد که در قلعه شده انگلیسان را بگوید از قلعه بیرون شوند و الا خود را بکشته بخون
داده و شیر افضل خان این پیام خدیعت امیز او را راست دانسته فرستاده او را راه انددون شدن در قلعه داد
وانگلیسان دست شسته از جان خود در حال سه هزار روپیه بر دوش هندوی مذکور و یکتنی از چترالیان
نهاده نزد عمرا خان فرستادند اما این جزیه دادن فایده نبخشیده باز هست تن از مردم چترار و بهادر خان برادر
امان الملك و نهايت خان وقادر خان تامان همچنان محصور ماندند و همچنین جماعه دیگر از انگلیسان که در موضع
مستوج بودند محصور گردیدند و از جمله ایشان چهل تن راه امداد قلعه کیسان بر گرفته گرفتار دست تبعه
شیر افضل خان شده با هم او بقتل رسیدند و انگلیسانیکه در قلعه مذکوره محصور بودند قرین یأس و هراس گردیده
دو تن را بفر جمعیتیکه دانسند با نامه از قلعه بیرون کرده در کانکت نزد دیگر انگلیسان گسیل نمودند که شاید نسیم
امدادی از ان مقام بمشام ایشان رسیده از مهلکه نجات یابند ولیکن هر دو تن بدست لشکریان شیر افضل خان
افتاده یکی از ایشان کشته کشته دیگری بوعده لشکر دادن رقیه شده محبوس نگاهداشته شد ان شاء الله بقيه احوال
او و اختلالیکه در ان جبال روی داد در موقع و محلش بشرح خواهد رفت و از جانب دیگر مقارن اینحال غصه شرح چور
باشی کل امیرخان دست ستم بمردم خلیم زائی سکنه کردی سرکان کشوده ببهاد آشیان بیداد نهاد تا که جهته و ستم حبشی
طومار از جور او بستوه آمده بسپہسالار اول غلام حیدر خان عرض کرده داد طلبیدند و او داد نداده ایشان گل امیر خان
قرار اختیار کرده در موضع هر از ناو قرار گرفتند و از آنجا بعريضه شکار پایه سرير امارت شده بحضرت والا
رجوع باز پرس ایشانرا بسپہسالار مزبور فرمود و او مردم داد رس بپای برده و همه را تسلیت داده بمنزل
و مقام ایشان باز آورد و هم در اثنای این ماجرا پسران دلی نور وغلام رسول نامان قوم کز بو سکنه غازی
آباد خان نامی از مردم فاطمین اریت را از سبب خشونتکی در امری بکشتند و روز دیگر اتین نامی از مردم
اریت راه انتظام بر گرفته باز خان نامی از مردم غازی آباد را بکشت و هم در اثنای این حرکت جاهلانه شرح جبهات
آن وحشی صفتان چند تن از زنان مردم برکوت برای آوردن علف در صحرا شده و مردم بیه کوت بعضی از
مردم نواحی
آنها را از حصول علف مانع گردیده داس و ریسمان های ایشان را بگرفتند و مردم بركوت طريق انتقام سپرده جلال آباد
یکتن از بیه کوتیان را لقیت نمودند و آنچه از اسباب و سامان که با او بود بدست تقاص ریسمان و داس آوردند و مردم (۱)
بیه کوت به تباع برخاسته در موضع یکتائی جانبین با هم در آویختند و یکتن از مردم برکوت مقتول و یکتنی مجروح تقاص از
یکدیگر
گردیده یکتن از مردم بیه کوت زخم برداشت و سپہسالار غلام حیدر خان پیرایه سیاست ایشانرا ادب نموده یکدیگر
بامر و فرمان حضرت والا بزرگان مردم اریت وغازی آباد و بركوت وبيه كوت را محبوس کرد وزجر وتوبیخ تقاص
گرفتن
نموده پس از حصول جرمانۀ زیاد از حبس رها داد و همدرین هنگام کار تگاپویان دولت انگلیس بجماعت افغان ذکر جور
مردم کوچی افغان را که در ایام زمستان در پشاور رفته بکرایه و حمل ونقل مال بازرگانان و غیره روز بسر برند انگلیسان
و در تابستان در نواحی کابل و هزارجات آمده ییلا مشی میکنند جہد قتل و احمال و اثقال از پشاور جانب چترار بمردم کوچی
و با چاور عبور وا کراه بکرفتند و صاحبان اشتران که مال و اسباب خریدگی ایندولت را بکرایه گرفته بودند معطل افغان
ماندند تا که از عرايض وقایع نکاران پشاور بسمع فيض مجمع حضرت والارسیده مستوفی مأمور تعیین حدود
اسمار و با چاور و چترار را فرمان کرد که کار تگاپویان دولت انگلیس را از ایذا و آزار رعایای ایندولت باز دارد


(۱۰۹۴)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

وهم سپه سالار غلام حیدر خان او را مسئول داشته اشرار یرا که گرفته بودند برای حل و عقد حال اینکه دولت و بازرگانان
افغان تک و رسانیدن اهل و عیال مالکان ایشان در کابل و هزار جات رها داده و دست چون بازداشته و مقارن
اینحال کپیتان محمد حسن خان هند صد میل تفنگ که از مردم هزاره خافوزي کرد آورده بود در روز بیست و چهارم
ماه رمضان ارسال کابل نموده داخل تحویل خانه دولت شدند و در روز بیست و هفتم رمضان حضرت والا محمد
جعفر خان بن غلام علی خان مالستانی را که طریق پیشخدمتی در بار معلی می‌پیمود از قلم فتح محمد خان مأمور حکومت
اندراب قطغن فرموده در ماهی یکصد و پنجاه روپیه اضافه از مواجبیکه داشت تا زمان پرسال بودن حکومتش معین
نمود و فرمان کرد که تا سر آمدن یکسال مواظب امور حکومت آنجا بوده بعد تغیر داده شود و هم این حکم را
وقایع ماه شوال ۱۳۱۲ در باب تمامت حکام ولایات کوچک مستمر دارند و پس از انصرام ایام یکسال تغیر داده آیند و در شب پنجشنبه هلال
شوال از گوشه افق چهره نموده باعث فرح و سرور پیروان آئین محمدی صلی الله علیه و آله و اصحابه گشت و روز
این شب متبرک بسور و سرور بسر رفت و مسلمین را از ادای نماز عید و صدقه فطر بهجت روحان نصیب آمد
و از جمله سپه سالار اول غلام حیدر خان چرخی با قاضی کنر و جمعیت مسلمانان از ملکی و نظامی و وضیع و رفیع مردم
سکنه آنجا کما یبغی از ادای نماز این روز مسعود که از جماعه کپیتن دولت انگلیس ابراهیم خان کپیتان و غلام دستگیر
خان چتراری نیز داخل صف نماز گذاران بودند و بعد از صرف اطعمه لذیذه و حلویات متنوعه که بزرگان و رؤسای
کپیتن دولت موصوفه هم حاضر محفل بودند سپه سالار بنوده گردان مرواریدی از چیدن اهل هنود را که در
کپیتن داخل و پاس نویسندگی و پیمایش نایل بودند و آب و نان مخوردند دو کله قند رومی بابت نجمعه از حلوات
رسم عیدی داده يك خنواچه از حلوات متنوعه متنوغه برای مستر اوق افسر کپیتن که از ابتدای شروع پاکردن
کار تعین حدود فاصله را از سرحد کنر با اوغره کوهستان تا نشه کام بر طبق نقشه امضا شده دولتین با او انجام
و تمام کرده بود فرستاده روز عید سعید را بآئین شایسته بپای برد و هم در خلال این احوال هفتاد و دو هزار روپیه
از درگاد چوه بقایا که میرزا محمد حسین خان سر دفتر سنجش در کنار علیا و سفلی حواله کرده بود تحصیل عطا محمد خان
صوبه دار واصل وعائد خزانه جلال آباد گشت و سپه سالار اول با مستراوق دست بتعيين حدود برده چنانچه بیاید خاقداد

توجه موکب سعادت کوکب شهزاده سیر وساده جانب لندن (حرکت کردن سردار نصر الله خان از کابل جانب لندن)

چون دولت انگلیس اتحاد دولت افغانستان را بباعث بسنی امور معظمه خیر خویش میدانست و هزاران
نکته باريك تر از مو را در آن اندیشیده چنانچه گفته شد رشته خلت و مودت را با حضرت والا
بواسطه و پسرای کشور هند در راولپندی منعقد گردانیده مرتبط ساخت و سپس ارتباط و انعقاد آنرا بتوسط
سر مار تيمر دیورند تا در کابل تکمیل نمود استحکام داد و خواست که این اتحاد را در تمامت عالم منتشر کرده و محمول
بر اثر ارتبا طرشته و داد دولتین نیکو و واضح تر بيا نماند تشریف بردن حضرت والا را در لندن آرزو و التماس کرد
و خود حضرت والا که از گرفتاری در سرد کش و گوشمالی واستيصال وتشبیه و تبعید اشرار نكوهيده كار داخل
مملکت و غیره امور مهمه دولت و راست نمودن کاروبار سلطنت و قطع نسق سپاه ورعیت و عدم امنیت من از رفتن
در آنجا معذور بودند و نیز حضرت شهزاده سپهزاد ساده فرزند اولین شان از اشتغال برتق و فتق امورات معظمه
سلطنت معذور بودند بین فرزند برومندش شهزاده سپهروساده سردار نصر الله خان را با سامان شایان شاهان بپایان
مأمور این سفر خجسته اثر خلت ثمر فرمود چنانچه در روز یازدهم شوال با جمعی از بزرگان با رو خدمه اخلاص شعار
چون سردار محمد حسن خان و سردار محمد اکرم خان و میرزا عبدالرؤف خان نایب میرزا محمد حسین خان کوتوال
و ملا محمد سرور خان اسحق زائی و غیره و اردوی باشکوهن از سواره و پیاده ملکی و نظامی از کابل خیمه بیرون
۱۵۶۷ زده و چنانچه بیاید در روز هفدهم ماه مذکور در جلال آباد پر تو نزول افکند و از جانب دیگر اشرار شوم
شرع خبر را و حیدران و باغی و مشكل سكنه کهسار سرحد که خون خواری و شرقت شعار می باشد با تادت دل لارد حيث
روبه مقتول


(۱۰٦٥)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ایشانست از کثرت مقتولین وثقات بارسه هزار و پنچصد روپیه جرم وسه هزار و پنچصد روپیه دیه که مجموع
هفت هزار روپیه بهر واحدی از مقتول برقاتل وعاقله اش شرعاً وسیاسة بامر و فرمان حضرت والا برعموم رعایا
و برای مملکت افغانستان نهاده از سبب صدرعنه قتل نفس داخل رساله قانون حکومتی نیز شده ساری وجاری
گردیده بود بستوه آمده سردار شیرین دل خان از ناتوانی وعدم استطاعت ادای این مبلغ وفرو ماییگی آن مردم
شرر عریضه نگار پایه اریکه خلافت شده استدعای کاستن جریمه کرد وحضرت والا درروز پانزدهم ماه شوال
فرمان فرستاده نگار داد که مراد ازجرم زیاد این نیست که وجه بسیار واصل خزانه شود بلکه مقصد اینست که
ابواب قتل وخون ریزی مسدود گردد تا مسلمانان ازنقالت باردیه وجریمه اندیشیده دست از ریختن خون هم دیگر
بازدارند وناچار گردیده ترک مخاصمت کنند و از نفاق باتفاق گرایند و در اتحاد غم وشادمان باهم شریک وانباز
شوند واگر چنین نباشد وجريمة اندك نهاده شود که ادای آنرا بسهولت بتوانند هم آینه از شرارت وجهالت مردم
افغانستان که در نهاد دارند درسالی دولت روپیه از علاقه نجیم و چهاريك ازمحراب وتکاب قطع نظر از دیگر
مواضع بخزانه دولت خواهد رسید زیرا که توان جرم اندك را در خود دیده و از ادای آن عاجزنیامده صدهانفر
بقتل خواهند رسید پس از قاعده که درج کتابچه قانون حکومتی است دولت نمیگذرد و هرگز نقص وفسخ حکمیکه
از اندیشه صواب رفته است نمیکند تارا، سفك دماء مسدود شود وهمدرین ایام سید عبد القیوم خان قاضی محكمة عزم اصلاح
شرعیه هزاره دای زنگی تصمیم حتم کرد که درین مردم سکنه آن جبال بنیاد مساجد نهاده اجرای احکام الهی امور مذهبی
را از قبیل تعلیم نماز پنجگانه و نماز جنازه و اصول وفروع دین وغيره بر طبق مذهب مهذب حقه حنیفه نموده نمودن قاضی دای زنگی
مردم هزاره را مجبوراً پیرو این آئین مبین کند و مذهب ایشانرا که امامیه اثناعشریه است تغییر دهد و خیر و سعادت مردم انجارا
ابدی حاصل نماید چنانچه حضرت والا در روز پانزدهم مزبور ماه مسطور ازعریضه واستدعای قاضی مذکور
فرمان کرد که درهر نجاه وصدخانه که نزديك هم بوده قدرت حاضر شدن و بهم آمدن را درگاه وجایگاه داشته باشند
مسجدی بنیاد نهاده آباد کنند و نماز و احکام شرعی را بآن مردم بیاموزد ویاد دهدا ما آن مردم که راه براست
را گم کرده بمذهب آبائی خود مبرم و مستحکم بودند بمضمون ( كل حزب بما لديهم فرحون ) ترك مذهب
خویش نکردند وازینجاست که شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی فرموده
بامیه دل چه سود گفتن وعظ نرود میخ آهنين در سنك
وهمدرین وقت حاجی محمد نبی بن ناظر نعیم که بواسطه میرزا محمد حسین خان سردفتر سنجش و کوتوال کابل شرح حال
با جمعی از مساحان مامور ممیزی و پیمایش اراضی رعایای توابع غزنین و هزاره جاغوری چنانچه گذشت شده بود حاجی نبی و
غیره کار
از غزنین و نواحی آن فراغت حاصل کرده وارد کوهستان هزاره جاغوری گشت واراضی وقنات واقع موضع گذاران
زیرک را که بقرار سند عرفی ابتباعی واز متعلقات سردار شیرعلیخان بود و مردم آنجا از خود گفته داخل بوات
ضبط نیاورده بودند خواست که داخل ضبط دولت کند ومتصرفین آن سه صد روپیه پاره (۱) داده چهارماه
مهلت گرفتند که از کابل فرمان ملکیت آنرا بنام خود حاصل نمایند چنانچه منشوری حاصل کردند که مایملك (۱) پاره
ایشانست و دربیان کار چنانچه درجلد چهارم بیاید اولاد و احفاد سردار مذکور مشمول عنایت اعلیحضرت یعنی رشوه
سراج الملة والدین شده از مراحم و الطاف این پادشاه جرم بخش خطاپوش بصفت آئین قرین عفو گردیده رخصت
اقامت موطن و مسکن خویش یافته چون بمنزل وماوای خود جای گرفتند بدعوای استرداد اراضی مذکور پرداخته
ماجرا نزد حاکم بردند و حاکم جانب مردم زيرك كرفته با آنکه افزون از شصت هزار روپیه ارزش داشت بدوازده
هزار روپیه صلاحیت کرده ابراء نامه شرعی از ایشان گرفته بمردم زيرك سپرد ومصالحه رفع مخاصمه کرد و جانبین
ششهزار روپیه از جمله بهای اراضی متنازع فیها که درج ابراء نامه بود دستار بها بحاکم دادند سپس چهار تن
از نبائر سردار شیر علیخان که درکابل بودند و در سلك دسته عبراسپور طریق خدمت دولت می پیمودند حاضر


(١٠٦٦)
(جلد سوم)
(شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان)
(سراج التواریخ)

نبودن خود را در مجلس صلح جهت شرعی دانسته طالب حق خویش شدند و در پایان کار عبد الکریم خان حاکم
جاغوری و غیره هزارجات جانب دار مردم زیرك شده جانبین را تقدیم حضور نایب السلطنه سردار نصر الله خان
کرده بهمان منظور یکه مردم زیرك در دست داشتند و این ایراء نامه حکم مبرم بمنصه صدور آورد و نصیر خان
سردار شیر علیخان را از طلب مانع آمده ملزم گردانید و حاجی محمد نبی پس از آنکه مردم زيرك را مهلت فرمان
حاصل کردن داد چهار تن از بزرگان هزارگان سکنهٔ هود قول را باتهام اینکه مفسدند محبوس کرد و مدعای
خویش را حاصل نموده پس از حبس یکماه رها داد و همچنین کرم مهتر و محمد علی وکیل تامان را مفسد گفته
با آنکه رقم تصدیق خدمت بمهر میر آقا، پادشاهی بدست داشتند محبوس نمود و بعد از حصول مطلب خویش
هر دو تن را رها کرد و کیدان محمد حسن خان نیز کردار حاجی محمد نبی را در تنبیه و تهدید آن قوم بر گفته
اقبال مستحسن نپنداشته ملامت نامی را محبوس و پس از چند روز رها کرد و همچنین مهر علی وکیل تامان
را سه روز ببند بیا انداخته بعد بکشود و هم غلام نامی را که زنی را بعقد نکاح در آورده و مکشوف افتاد که
زوجهٔ منکوحهٔ علی بخش نامی بوده غل بگردن انداخت و پس از چندی رها ساخت و حضرت والا از عریضهٔ
قاضی آنجا برماجرا آگاه گردیده سخت بر آشفت و بخامهٔ عتاب توقیع منیع رقم فرمود که دست از بشگونه کردار
ناهنجار باز دارند و ازین رفتار حاجی مذکور بود که در پایان کار گرفتار سلاسل و اغلال سیاست آمده از مملکت
افغانستان اخراج شد و از جانب دیگر نایب پادشاه گل خان بیست و شش تن مرد وزن و پسر و دختر را از اشرار
هزاره که در غار لیکان پناه برده و پس از مضمحل و مستاصل شدن مفسدین از غار مذکور پراگنده گردیده
بودند با متنی از مردم هزارهٔ بهسود محبوس و کابل کابل کرد و هم سلطان محمد خان بن ولی محمد خان و محمد رفیع خان
عم او ومير سلمان بيك بن موسى بيك را که دختر خود را بکهدل خان احمدزائی حاکم بهسود داده و هم
طریق خدمت دولت در وقت بغاوت اشرار سپوده بودند بنظر باصر حضرت والا که فرموده بود که بزرگان
و کر بلائیان وزواران وسیدان هزاره را بتمام کسیل کابل کنند محبوس ور هسپار درگاه سیاست پایگاه ساخت
و هم دوصد وسی میل تفنك و بیست میل تفنكچه و بیست قبضه سیلاوه و چهل و پنج سیر سرب و پنجهزار وث
كه باپیچمد کور از مردم جرغی و بورجکی بضرب لطمه (۱) و انواع عذاب و عقاب گرفته بود با محمد جانخان بن فتح خان

شرح عریضهٔ
حکمران
ترکستان
در باب
خیانت میر
عبد الرحیم
خان

واحد علی و امیر محمد نامان پسران میر مصطفی خان و کد خدا خدا بخش کوه بیرونی و پسروی در کابل فرستاد و همدرین
ایام سردار محمد عمر خان حکمران ترکستان و عبد الله پای تاجر باشی که از عریضهٔ ایشان فرمان تحقیق کردن و بقصهٔ
ظهور آوردن سرقت و خیانت میر عبد الرحیم خان برادر میر احمد شاه خان که از محصول کوسیند محق داشته در کیسهٔ
آز خویش گذاشته شرف اصدار یافته بود مکشوف داشتند که در عرصهٔ چهار سال که میر مذکور عامل وجوه
سایر نامقبرغان بوده سی و پنج هزار و نهصد ونود وسه راس کوسفند از محال قطغن در نامقبرغان و مزار شریف رسیده
و از جملهٔ یازده هزار و یکصد و بیست و یکرأس را از قلم انداخته داخل روزنامچه نکرده محصول همیراسی دوروپیه را
که حق دولتست تمام بکیسهٔ خود انداخته است و بیست هزار و هفتاد و دورأس دیگر را که میرزا محمد نعیم خان
داخل سیاهه و دفتر نموده بود نیز چیزی را داخل و چیزی خارج کرده است و هر دو تن این قضیه را معروض
پایهٔ اریکهٔ امارت نموده حضرت والا در روز پانزده هم ماه ثور ماه شوال میرزا محمد حسین خان سر دفتر سنجش
و کوتول را امر کرد که دفاتر سنوات عامل اورا نيك تتبع (۲) و جستجو کرده باز خواست این خیانت را از میر
عبد الرحیم خان که در کابلست نماید و همدرین هنگام در باب يك لك و پنجاه و چهار هزار و هیصد و چهل و چهار روپیه غبن
و خیانت سردار عبدالله خان حکمران قندهار که بامر وفرمان حضرت والا حواله شده حکم رفته بود که مال و متاع
واراضی وعقار اورا که در هرات دارد فروخته وجه مذکورهٔ دولت را حصول نمایند مجدداً حکمران هرات را
فرمان شد که اقارب و منسوبان مقیمهٔ هرات او را نیز مواخذه و حق بیت المال را از خود او و ایشان حصول کنند

شرح حوالهٔ
که بنام
حکمران
قندهار
شده بود

(۱) لطمه سیل (۲) تتبع در پی چیزی رفتن بطلب و تفحص کردن


( 1067 )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

وهم حکمران قندهار را فرمان رفت که کبیر را برای سردار عبدالله خان که در آنجا گرفتار زنجیر سیاست و عقاب
است و کیل قرار داده باو كالت نامه شرعی گسیل هرات نماید تا مشتریان ضیاع و عقاع او و نزدیکانش را خریده سند
و قباله شرعی حاصل نمایند و همدرین ایام محمد اعظم خان بن محمد جان خان دولت یاری که پدر مذکورش محمد مشمول
عنایت شدن
عظیم بيك هزاره سه پای دایزنگی را چنانچه گذشت گرفتار ساخته وبحراست احمد خان برادر خود گسیل کابل
پسرمحمد جان
نموده یکهزار و یکصد و پنجا روپیه قران بجایزه این خدمت از دولت تنخواه سالیانه یافته و بعد از چندی فوت شده
دولت یاری
بود از تقبیل سده علیا مستسعد گردیده حضرت والا تنخواه مذکور پدر او را بنام وی مرحمت وعطا فرمود
و از بدسوی شهزاده کیهان پوی سردار نصرالله خان که از کابل روی جانب لندن نهاده بود و ذکر ورودش
در جلال آباد از پیش وعده داده آمد در روز هفدهم ماه شوال در جلال آباد نزول اجلال فرمود و شاه محمد خان ذکر ورود
حاکم آنجا بااولیائلی خان حاکم لغمان وغیره حکام و عمال وضباط و بزرگان محال هردو بلهد از نظامی وملکی خیر سردار نصر
الله خان در
مقدم گویان مراسم پذیره بجای آوردند و شهزاده روز هجدهم ماه مذکور را در يك نموده و در حمام تشریف
جلال آباد
برده غبار سفر را از چهره و تن زدوده روز نوزدهم ماه شوال اشهب رخش مثال را جانب منزل کردی کج
سبك دوان ساخت و از آنجا ره نورد مهبط باسول گردیده در نجا سپهسالار اول غلام حیدر خان که باستقبالوی
افسر کمیشن دولت انگلیس روز خدمت در تعیین حدود فاصله بسرمی برد و از نشه کام کو چیده شب را در المهار
گذرانیده و از آنجا بساعت ده از روز دیگر وارد موضع شنكرك گردیده در روز ورود شهزاده به جلال آباد
وارد چقن سرای شده بود از راه آب بسواری جاله طی مسافت کرده شرف رکاب بوسی شهزاده آزاده حاصل
نمود واز فرود گاه مذکور همرکاب سعادت انتساب شهزاده ممدوح در منزل دکه شد و بساعت دوازده از روز شرح ورد
بیست و یکم شوال کرنیل غلام رسول خان سفیر ایندولت که از کلکته طریق پذیره بر گرفته و از پشاور با نایب شهزاده در
پشاور
سپر خان و غلام محی الدینخان و ملاطیب خان خادمان این سلطنت براه رکاب بوسی برداشته بود خیل مقصود واصل گشت
و فیض رکاب بوسی حاصل کرد و شهزاده بساعت شش ونصف قبل از نصف النهار روز پنجشنبه بیست و دوم ماه
شوال از منزل دکه رهسپار گردیده سپهسالار غلام حیدر خان ومحمد حسین خان سرتیپ و محمد اکبر خان لعل پوری
تا موضع تورخم و تری اوبه واقع نقطه فاصله سرحد دولتین افغانستان وانگلیس مشایعت رکاب بوی نموده از نجا
سپهسالار و محمد اکبر خان و محمدحسین خان سر تیپ باسواران نظامی رکاب شهزاده که در کابل باز میگشتند رخصت
مراجعت یافتند و آنگاه که شهزاده با نهاد خاك سر حد دولت انگلیس شد کرنیل تالبیت نائب سکرتر هند و مهماندار
عالی و کرنیل بار بتن افسر دره خیبر و پکتن واکتر ولفتنانت تيك چس و كرنيل محمد اسلم خان افسر فوج پیاده نظام مقیم
خيبر ودوصدا تن سواره نظام که راه پذیره برگرفته بودند بركاب شهزاده پیوسته مراسم تعظیم وتكريم بجای ردند
و از شهزاده پاسخ پرسش حال و پژوهش احوال شنودند بعد کرنیل تالبیت از زبان ویسرای کشور هند تبريك
مقدم شهزاده را ادا کرده و شهزاده نیز جواب داده فرمود که از طرف من بویسرای خبر دهید که من خیل خشنودم
ازینکه اعلیحضرت قبله المجدم بلحاظ استحکام اساس دوستی دولتین مرا از راه هند که مقر حکومت آندولت است
مأمور سفر فرنگستان و ملاقات علیا حضرت ملکه معظمه فرمودند ومقارن اینحال بساعت دوازده از روز
مذکور سردار احمد خان و سردار محمد عمر خان پسران امیر کبیر محمد آشیان و سردار محمد امان خان بن سردار محمد
زمان خان مرحوم وعبدالغفور خان بن مستوفی حبیب الله خان مغفور که همه از راه معاندت دولت در هند رفته
و اینوقت چنانچه جایجا رقم شده آمد طریق خدمت واطاعت بر گرفته بودند از راه پذیره در موضع لندی کتل ملحق
رکاب میمنت انتساب آمده شرف دست بوسی حاصل نمودند خلاصه شهزاده سپهر وساده بافروشان شاین در روز
جمعه بیست و سوم ماه شوال از لوارکی عازم پشاور گردیده در موضع جمرود مستر كنك د پتی کمشنر پشاور و میجر هار
ولفتنانت منک از افسران فوج سواره مراسم پذیره بجای آوردند و شهزاده در خیمه خاصی که با خیام چند در پنجا افراخته


(١٠٦٨)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
بودند نزول فرموده بصرف نهار مشغول شد و درینجا مستر مارتین ومستر [ILL] تکایس خادمان ایندولت
و جمعی از دیگر خدمه مقیمه پشاور حاضر آمده شرف رکاب بوس حاصل کردند وهم کرنيل تالبیت مهمان
دار خبر تلگراف ویسرای کشور هند را که برای تبریک ورود شهزاده در خاک متصرفه دولت انگلیس داده والتماس
تعجیل ورود مسعودش را در کلکته کرده بود بعرضش رسانید و شهزاده بزبان دوستانه ادای تشکر کرده فرمود
که ما را نیز کلکته باعث تعجیل ورود در هند باشد مکنون خاطر نیست ولیکن تعطیلیکه از کابل لندی خانه تا جمرود
کاده کروه مسافتست بروی روز آمد همانجهة انجام بعض امور لازمه بود نه چیزی دیگری الغرض در روز
شنبه بیست و چهارم ماه مذکور از جمرود آهنگ پشاور فرموده بسواری کالسکه ره نورد منزل مقصود شد و آنگاه
که بقرب چهاونی سپاه نظام شرف وصول افکند مستر تینکم کمشنر ضلع پشاور باجنرال کلفورد و کپتان کمبل
پیش آمده لوازم پذیره بتقدیم رسانیدند و شهزاده دست کمشنر مذکور را دوستانه گرفته در کالسکه خویش جای
داده چون راه بفرودگاه واقع صدر بازار نزدیک کرد انگلیسان بیست و یکضرب توپ تبريك کشاد داده سپاهیانی که
برای احترام ورود شهزاده صف کشیده بودند مراسم سلام بجای آوردند و شهزاده با ستدعای کرنیل تالبیت از
کالسکه فرود گفته و سپاهیان را تا آخر صف يكايك مشاهده کرده بعد بکالسکه مخزن ونشسته در عمارتی که منزل
قرار داده شده بود شرف نزول افکند و در ساعت سه ونصف از روز مذکور باجازت شهزاده سپهروساده مستر
کنینکم کمشنر وجنرال کلفورد وکرنيل تالبيت فيضياب ملاقات گردیده و از طرف ویسرای تبريك وتهنيت ورود
مسعود شهزاده را بیای رده بست و یکهزار روپیه چهره شاهی انگلیسی برسم تعارف از جانب دولت پیش
کشیده شرف قبول حاصل نموده رخصت بازگشت یافتند سپس جنرال موصوف و کپتان کمبل باز حاضر محفل
شهزاده ممدوح شده ساعتی را بصحبت دوستانه بیای بردند و هنگام عصر خدمۀ ایندولت که در پشاور قیام داشتند
با بازرگانان قندهاری و پشاوری که از کراچی رهسپار پذیره شده بودند شرفیاب بار گردیده تحفه و هدیه از نقد و جنس
گذرانیده بعز منظوری واصل گشتند و پس از اندک صحبتی بجای خویش بازگشتند و شهزاده روز دیگر را بجهة
تهیۀ بعضی از امور درنك نموده سردار محمد ابراهیم خان بن اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم درینروز از موضع
حسن ابدال وارد پشاور شده مخردست بوس و شرف ملاقات یافت و شهزاده بساعت پنج و نیم از روز مسطور
بسواری کالسکه عزم تفرج فرموده شهر و بازار و خیابانهای بیرون آنرا مشاهده کرد بعد هشتاد و دو تن از خدمه
خاص و عام را از اقامت رهسپاران رکاب سعادت انتساب رفیق قرار داد در لئین برای رفتن در لندن برگزیده صبح
روز دوشنبه بیست و ششم شوال بقیه اردو را جانب کابل امرباز گشت نمود و بساعت ده ازینروز چنانچه بیاید
آهنك لاهور فرمود *١٠٦*
بتصرف
آوردن
دولت
انگلیس
باجور را
شرح حال عمر اخان وبشتاب تصرف کردن دولت انگلیس با جاور را
و از آنسوی در خلال احوالی که بشرح رفت کار گذاران دولت انگلیس از دست برد نمودن شیر افضل خان
جنرالی برسپاهی که داخل چتر ار شده بود و گریزی وجهه وری عمراخان بر آشفته دو فوج پیاده نظام را با توپخانه
شایسته و با انتظام از آب کهنه تیر عبور داده قرای علاقه ارنك برنك واقع موطن طوایف ستمان خيل وبازيل
قوم شموزائی را اسیر تاختن کردند و تمامت قلاع ایشانرا آتش زده بسوختند و مال ومتاع و دواب و مواشی همه را
غارت نموده هشت تن از زنان مسلمانان را اسیر گرفتند و غزا نی که فراهم آمده راه قتال می پویید روی ستیز
بسو به این سپاه انگلیس نهادند و انگلیسان باز گشته در موضع گرد فروکش کردند و غازیان راه تعاقب نوردیده
از صدمۀ کلوله توپ کاری از پیش نبرده بینیل مقصود مراجعت نمودند و در اثنای این گیر و دار کار کنان دولت
انگليس نامۀ مصحوب شهزاده ابراهیم خان نزد عمرا خان فرستاده نگار دادند که شرابط وقیود پابندت دولت
انگلیس را قبول کرده نکول نیارد و دولت انگلیس را که مقید نگاه داشته است رها دهد والا با جاور را پا مال


(۱۰۹۹)
(جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
سنامك (۱) سم ستوران دانسته خود را دوچار دمار پندارد و همراخان در پاسخ این نامه بخامه پژوهش رقم کرد که
شرایط مکتوبه خواطر بارنت را مکشوف دارند که چیست تا جواب گفته شود و هم بودن گرفتاران انگلیس را
یکی از پی دیگر رها داد و آنگاه که شهزاده ابراهیم بازگردیده امر مکنون خاطر انگلیسان را بعمرا خان ظاهر داشتند
که سرك و تلگراف دولت برطانیه را ازین باجاور جانب چترار راه دهد او این خواهش انگلیسان را بملایم
الدین خبر داده مشورت و صلاح کار جست وی پاسخ داد که املاک و اراضی و عقار صاحبزادگان و علماء را
که خودش متصرف شده مسترد نماید و راه دادن و نهادن سرك و تلگراف دولت انگلیس را خود میداند و بس
و مقارن انجمال وخلال این جواب وسوال افسر سپاه انگلیس که در موضع سد وشکولی اقامت داشت يك فوج
سوارہ را از آب عبور داده امر قتال و جدال باغازیانکه در موضع کوت کی انجمن شده بودند کرد و غازیان پای
جلادت و شجاعت فشرده سواران انگلیس را هزیمت داده خایب و خاسر باز گردانیدند و انگلیسان در پی مدبر
سربازش آمده بر افتاده پلی بر آب مذکور بنیاد نهاده دست بکار بردند و غازیان شجاعت توامانیکه از مغلوب ساختن
فوج سواره انگلیس بچیره دست گردیده بودند ایشانرا در شب هدف گلوله تفنك كرده برنج و تعب انداختند
وازجانب دیگر محمد شریف خان که لشکر کشیده آهنگ استرداد دیر کرده بود در جنك از دست تیغه عمرا خان
زخم برداشته لوای هزیمت افراشت و عمده علاقه سواد ازین جهاد آگاه گردیده بعمرا خان پیام دادند که
وقتی را که بر سپاه انگلیس هجوم یورش کند معین نماید تا ایشان از يكطرف واو از دیگر طرف حمله نموده
لشکر انگلیس را مغلوب سازند و مقارن اینحال شهزاده ابراهیم که از نزد عمرا خان باز گشته بود در عرض راه
از دست غازیان دوزخم خفیف برداشته با تن زخم دار نزد انگلیسان شد وانگلیسان آشفته جیش جانب باجاور
در جنبش آوردند و ضیاء الزهاب و ایاب شهزاده ابراهیم در نزد عمراخان آگاه گشته از رها دادن او درین
انگلیس را بدگمان شدند و کس نزد عمرا خان فرستاده پیام دادند که از چه ترك جهاد کرده با انگلیسان راه
مراوده کشوده است و او هیچ نگفته غازیان رویه محاربه با انگلیسان نموده آخر الامر مغلوب شدند و عمرا
خان از پراگنده شدن غازیان و لشکر کشیدن انگلیسان جانب باجاور خایف و بددل گردیده راه فرار طرف
موضع میر شاهی (۲) پیش گرفت و سپاه انگلیس داخل باجاور شده جندول را تصاحب کرد و هم افسر این فوج
بصفدر خان پیام داده چهارصد فرد گاو و پنج خروار برنج و يك خروار روغن و غیره اجناس خوردنی خواست
وپس از دادن پیام مواضع میان کلی و مندو ا را نیز تصرف کرد و عمراخان با برادر و منسوبان و زنان و فرزندانش
فراراً وارد موضع نامده خور گردیده دیگران را در آنجا توقیف داده خودش بعزم انهار سيك غشان وارد
موضع خاره گشت و ترک نهاد افریجان مقیم انهار از آهنگ او خبر دار گردیده بسپهسالار غلام حیدر خان که
طریق بدره سردار نصر الله خان برگرفته و هنوز از راه مراجعت وارد اسمار بود نمانده بود نامه فرستاده باحرار
عمرا خان ومندوبانش را که از عقب در رسیده در موضع نامکه جاداده خودش را در اسمار طلبید و سپهسالار
غلام حیدر خان که اینوقت وارد جلال آباد شده بود بتصور اینکه مبادا از تصرف دولت انگلیس در باجاور
و چترار و شورش مردم کنهار که با انگلیسان سرگرم رزم و پیکار بودند اختلالی در بطن آن جبال روی دهد
بسرعت و ایقان روی بسوی اسمار نهاد و در اثنای اینحال مردم شموزائی و خطمان خیل از راه اطاعت نزد کار
گذاران انگلیس شده فرمان پذیر آن دولت گشتند و هم محمد شریف خان دیر بامر انگلیسان با آنکه جراحتش
چنانچه باید مندمل نگردیده بود لشکر زیادی از قوم خود برداشته بعزم تنبیه و تهدید شیر افضل خان روی بسوی
چترار نهاد و عمرا خان با برادر واهل وعيالش بامر سپهسالار از موضع نامگه برخاسته در اسمار قرار گرفت و در بیان
کامر چنانچه بیاید در کابل طلب شده در ظل حمایت دولت بیاسائید و سپهسالار با مستر اونی حدود فاصة دولتين
را از حد چیل متصل تا کنل باره و مواضع (شردن) و (سرروزه ) و ( حصاره ) بقرار نقشه امضا یافته
دولتين معین کرده مواقع مذکوره تمام داخل خاک افغانستان بماند و کار تعيين نقاط فاصله آن حدود
(۱)
سنامك جمع
سنبك يعنی
پیش سم
ستوران
و كنايه
ریش و مقدم
واطراف
هر چیز
(۲)
میر شاهی اسم
اصل موضع
مذکور
میار شاهیست
اما انجمال
میر شاهی
گفته میشود
بانجام و اتمام
رسیدن کار
حدود اسمار
و کنر و چترار


(۱۰۷۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
بانجام رسیده نقشه که در دست انگلیسان بود مساعی جمیله و کوشش نبیله با در قطعه نامه دستخطی کمشنر پشاور که
کافرستان ولندی وساو و ناری وغیره مواضع را در آنها از خاك افغانستان نوشته بودند بدست سپهسالار افتاده
وتوجه را در صندوقچه انداخته و قفل زده مصحوب احمد جان خان طبیب کابل در گاه عالم پناه نمود و هم شرحی
از خدمت و صداقت طبیب مذکور و ملا امیر الله خان قاضی کنر معروض پایه اریکه خلافت داشت وحضرت والا
طبیب مزبور را که بعز بساط بوس نایل آمده بود از عطای خلعت گران بها و افزونی تنخواه ومنصب کرنیلی
امتیازی سرافراز فرموده دلشاد رخصت داده اسپاز کشش نزد سپهسالار غلام حیدر خان نمود واز آنسوی مستر
اونی افسر کمیشن دولت انگلیس در وقت وداع وراه مراجعت جانب پشاور برگرفتش تجهیزار وششصد وسی
روپیه چیره شاهی انگلیسی و پنج میل تفنگچه و دو دستگاه ساعت و یکطاقه شال برسم انعام بمنصبداران واعداد
منصب افتا سپاهیان نظامیه تحت رایت سپهسالار راه خدمت تعین حدود می نمودند عطا کرده در پشاور رفت و همدرینوقت
ملا محمد قاسم خان قوم اسمعیل خیل میدان از فوت ملا عبد العزیز خان مامور افتای محکمهٔ شرعیهٔ اشکار آباد
شدن ملا محمد هزاره دایزنگی شد و هم عبدالکریم خان حاکم یکاولنک هزار وششصد وشصت و هشت روپیه از محصول صکوکات
قاسم خان و نود روپیه از زکوة دواب ومواشی مردم هزاره آنجا با نام، و یکمیل تفنگ ونه میل تفنگچه که از هزاره گان
مخفی داشتن خسارت نشان گرفته بود بکابل کامل کرد و هم در خلال احوالیكه بشرح رفت ملاسر بلند خان قاضی ومیرزا کل
قاضی سربلند امیر نویسنده هزاره دای زنگی که خواهران میرحسین علی بيك وغلام بيك وغلام حسین بيك را بنامز باشوقی در آغوش
چند تن هزاره خویش کشیده وهمسه تن را بادو نفر زن ویکتن پسر دیگر نگاهداشته در کابل نفرستاده و بنایب پادشاه کل خان
را التزام فوت ایشانرا داده بودند پس از عرصه سه ماه زنده بودن ایشان مكشوف افتاده بفرمان طلب در کابل آمدند
و قاضی سر بلند خان روی روز افتادن این امر را بعبد الکریم خان حاکم حمل کرده طریق عناد وی برگرفت
ذکر خیانت و مجال سازی وحیله بازی اورا چنانچه بیاید متهم نموده از حکومت معزول ساخت و از جانب دیگر میرزا سعید
مسیر ز اسعید محمد خان عامل وضابط اراضی ضبطی مردۀ مجرستان دست خیانت بدخل مزارع آنجا دراز کرده یکصد
محمدخان و پنجاه خروار از حبوبات را داخل دفتر نموده و هفت صد خروار را بغیر از تخم و خو را که مردم
آنجا که فروخته بود بفروخت وازین تصرفات او درمال دولت بود که با وجود تنخواه نگرفتن
از روز مأمور شدن خویش تا اینوقت مالف دوازده تن کنیز از دختران هزاره و شش راس اسپ
محصول قرار و هشت تن خادم شد و در پایان کار گرفتار کردار ناهنجار خود گردیده محبوس در کابل آمد و مقارن اینحال دیوان
دادن رنگین رنگین داس هندو که منصب سردفتری وجوهات داشت و هم دفتر جنون در دستش بود بعزم خدمت دولت بر مواشی
داس بر دواب و دواب مردم هزاره که در مرغزارهای مملكه خود ایشان چرایش میکردند و محصول تا اینوقت نمیدادند محصول
و مواشی نهاده قرارداد که از هر فردماده گاو پنجاه فلوس وماده گاو بی شیر چهل و پنج فلوس و خریم روپیه و خرکره ده پول
هزاره و ماده گاو دو ساله نیم روپیه وکوساله نیم روپیه و اسپ ر وماده هم يك يكروپیه و كره اسپ نیم روپیه و هر صد راس گوسپند
شرح عروسی ده روپیه و بزيكروپیه و هر غری از اشتر نیم روپیه عوض جای علف مرغزارها و جبال بدولت بدهند و همدر خلال
دختر برادر اینحال عریضه ببرك خان که در اوایل حال پیشه سرقت ورهزنی داشت و از توجه خاص حضرت والا كه ببدول حال
ببرك خان جد او آمد تایب گردیده چنانچه گذشت مشمول عواطف خسروانه گشت و دختر وادرش را حضرت والا بنام خویش
رانی نامزد فرمود بپایه سریر سلطنت رسیده چون استدعای عروسی او را کرده بود حضرت والا مکتوب بالا پوش
معروف بسرداری از اره کرمان با یکطاقه لنگی زرین پشاوری مصحوب حامل عریضه برای ببرك خان فرستاده
سردار شیریندل خانرا فرمان واعر کرد که عروسی دختر برادر او را برطبق عروسی دختر ملك زحمت شاه خان
دزیری بپای رده رهسپار کابل نماید و او بتعمیل امر حضرت والا پرداخته دختر برادر ببرك خانرا کابل کابل نمود
و هم عریضه مشتمل برخسارت و خیانت ملا آقا محمد ومفتى عبدالغفور که با شصت و چهار تن از بزرگان مردم خوست


(۱۰۷۱)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

وکرتی وشمل بروی روز آورده مال دولت ورعیت را حیف ومیل کرده بودند ارسال پایهٔ سریر سلطنت نمود وحضرت والا فرمان کرده همه را طلب کابل فرمود در جوع تحقیق خسارت ایشانرا بدفتر سنجش نموده وجوه تلف شده را بحصول رسانید و همدرین‌وقت دوست محمدخان توخی کاشنهٔ دولت که در کراچی اقامت داشت عریضهٔ بپایهٔ سریر سلطنت فرستاده نگار داد که بازرگانان مردم کوچی افغان در صدی یکروپیه وهشت آنه باسم دلالی از مال ومتاعیکه برای تجارت میخرند بمردم برانجهٔ سکنهٔ کراچی میدهند واینوجه را که حق ایندولتست باونداده نمی دهند پس باید که سر دفتر تجارین را امیرم فرمان شود تااکرامردم تجار کوچی رسید از دوست محمدخان بدست داشته باشند فهو المطلوب والا از ایشان حصول نماید وحضرت والا میرزا علی‌جانخان سر دفتر تجارین را فرمان کرده امر نمود که از تمامت بازرگانان مردم کوچی که سندصدی یکنیم روپیهٔ دلالی را بمهر دوست محمدخان بدست نداشته باشند از ایشان گرفته تحویل خزانهٔ دولت نماید واز صدور اینحکم که از عریضهٔ دوست محمد خان شرف نفاذ یافت صدی سه روپیه کابلی بمال التجارهٔ مردم کوچی محصول نهاده شد و همدرین هنگام شکرالله خان مستاجر که پنجاه هزار روپیه را از مال دولت تلف کرده با اهل وعیالش راه فرار جانب شالکوت برگرفته بود و در ینوقت مأموران خویش را در آنجا هشته خود در کلات آمده گرفتار دست فقیر محمد خان حاکم آنجا شد واز زندان گریخته چون وارد قندهار گردید باضیاءالدین وکلو نانبان متفق وهمداستان گشته وجه ذمهٔ خود را بواسطهٔ پاره دادن بر مردمسکنهٔ نواحی‌کلات حواله کرد تا که صفای رعیت بشنوه آمده عریضهٔ نگارویهٔ سر بر خلافت شدند وحکمران قندهار بفرمانیکه از عریضهٔ رعایا شرف اصدار یافت او را محبوس نموده در کلات نزد فقیر محمد خان فرستاد که جواب استغاثت آحاد وافراد رعیت را از حوالهٔ که کرده است بگوید وفقیر محمدخان یازده هزار وپانصد روپیه از خود او حصول نموده همچنان محبوسش نگاهداشت تا که بقیهٔ وجه را از ضامنانش گرفته تحویل خزانه کرد و همدرین ایام ملا محمد صدیق خان مفتی محکمهٔ شرعیهٔ علاقهٔ معروف قندهار بذریعهٔ عریضه استدعا کرد که حضرت والایش از آنجا تغییر داده مأمور محکمهٔ دهراود فرماید وچون بر لفافهٔ عریضهٔ خود رقم کرده بود که بدون از خود حضرت والا دیگری نگشاید حضرت والا از محاکمهٔ مذکوره او را تغیر نداده بپنجصد روپیه جرم فرمود که دیگری در چنین امر جزئی حضرت والا را مشغول نساخته لحظهٔ از امور مهمهٔ دولت ومملکت وملت باز ندارد و همدرین هنگام حکمران قندهار بیست لك وشصت وسه هزار وپنجصد وچهل ونه روپیه که از مصارف سپاه وغیره افزون آمده در خزانهٔ آنجا فراهم شده بود کابل ارسال کرد و از جانب دیگر محمد عمرخان نورزائی که از موضع غوزه چنانچه گذشت راه گردش وتعیین حدود جانب شور آبك برگرفته بود از نقطهٔ غوزه تا ابتدای خاك شور آبك با مکمهان انکلیس تعیین نقاط وخط فاصل نموده در موضع وچه فروکش کرد که انشاءالله تعیین دیگر حدودیکه او بپای برد در محلش رقم خواهد شد وازینسوی شهزادهٔ سپهرمان سردار نصرالله خان که وارد پشاور شده بود آهنگ لاهور فرموده بساعت (۱۰) ده از روز دوشنبه بیست وششم شوال از منزلگاه خویش باخدمهٔ خاص بسواری کالسکه تا ایستادن گاه عرادهٔ بخار براه پیوده ودویست تن پیادهٔ نظام را که بجهة احترام مقدم عالی در آنجا مراسم پذیره وسلام بتقدیم رسانیدند از کالسکه فرود شده صف سپاهیان مذکور را در عین عبور مشاهده نموده بعد دراندرون خانهٔ خاصیکه در قطار عرادهٔ بخار برایش آراسته وزینت داده بودند بر شده بر کرسی صدار مقر جست وبیست ویکنضرب توپ جبهٔ تبريك جلوس عالی بر گرمی کشاد داده گشنز پشاور ودنی که تا اندرون خانهٔ ریل راه مشایعت پیوده بودند شرف وداع حاصل کردند وشهزاده بساعت دوازده و نيم بآور وارد پلیکه برنهر اتك بسته ومسقف ساخته راه عبور قوافل ودواب ومواشی را درزیر سقف و از ریل وراه مرور ریل را روی زیرین سقف قرار داده اندشده برای مشاهدهٔ این پل که از عجایب روز کارست از عراده نزول فرموده از ابتدا تاانتهای

محصول بقرار دادن دوست محمد خان برهمه‌تجارمردم کوچی
شرح خسارت شکرالله‌خان توخی
جرم شدن مفتی محکمهٔ معروف قندهار
تعیین حدود نمودن محمد عمر خان
حرکت کردن سردار نصرالله‌خان از پشاور جانب لاهور


(۱۰۷۲)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
پل پیاده قدم رنجه نموده نيك مشاهده کرد بعد در عراده نشسته بساعت هشت از شب بیست و هفتم ماه مذکور
عراده را در ایستادن گاه عریض راه امر توقف کرده صرف طعام نمود و بساعت پنج از بامداد روز بیست وهفتم
ریل را در دیگر ایستادن گاه توقیف داده پس از صرف چای عزم حر کت کرد و بساعت هفت از روز مذ کور
وارد ایستادن گاه پر عظمت و شکوه لاهور شد و دو رسمنت تن پیاده نظام که برای احترام مقدم عالی صف کشیده
بپای خدمت ایستاده بودند در حین شرف نزول افکندن شهزاده از ریل مراسم پذیره و سلام بجای آوردند واز توپخانه
بیست و یکضرب توپ تبريك کشاد دادند و افسران انگلیسان با بزرگان شهر از مسلمان و هندو که انجمن شده
بودند برسم استقبال و پژوهش احوال بپای بردند و شهزاده بر کالسکه هنت و نشسته سواران نظامی که در پهلو
و پیش روی کالسکه صف کشیده بودند ادای سلام نموده تادرب عمارتیکه منزل قرار داده بودند طریق خدمت
پیمودند و دسته از پیاده نظام که صف احترام مقدم عالی بسته بود مراسم سلام و احترام بجا آورد و حضرت عالی
در قصر نواب ریاست بهاولپور که از عمارات عالیه لاهور است پرتو نزول افکند و بساعت نه از روز مذ کور
لفتینت گورنر نجاب که بعزم پذیره پیش آمده بود شرف اندوز محفل شهزاده گردیده عز ملاقات حاصل کرد
و شهزاده را بزبان الحاج والنجا در منزل خود دعوت صرف چای کرد و شهزاده ملتمس او را پذیرفته بساعت
پنج از عصر روز مذکور در جای او تشریف برد و او تا دهلیز منزلگاه خویش بپای احترام پیش آمده شهزاده
را امتیاز وا کرام نموده و از دستش گرفته بر کرسی جایداه و خود در پهلوی راست شهزاده بر کرسی نشسته
وصحبت دوستانه باهم نموده بعد از صرف چای شهزاده کردون وساده بسواری کالسکه همچنانکه تشریف برده بود
در منزل خویش مراجعت فرمود و کورنر تا جایکه استقبال کرده بود شهزاده را مشایعت نمود و انجمن اسلامیه
لاهور از در سلام حاضر محفل حضور عالی آمده خطبایه بکمال بلاغت و فصاحت قرائت کردند و شهزاده
ایشانرا نقدی بسزا نموده یکهزار روپیه برای مصارف مدرسه که تعلیم و تادیب ایتام میکنند
عطا فرمود بعد ا کرچه مدت درنك فرمودن حضرت عالی در لاهور بیست و چهار ساعت قرار داده شده بود
بنابر بعضی از امور شهزاده حرکت را بر اقامت ترجیح داده بساعت دو از شب چهار شنبه بیست و هشتم شوال برکرسی
عراده بخار تمکن اجلال فرمود و بساعت ده از فردای این شب موکب سعادت کوکب در ایستادن گاه سر هند تشریف
شرف وصول افکند و شهزاده بعزم زیارت مزار فیض آثار جناب قطب العارفين وغوث السالكين مرشد
ربانی شیخ احمد کابلی مجدد الف ثانی قدس سره العزیز که در آنجا واقعست از عراده فرود گشت و راجه پتیاله
کالسکه خاص خود را با چند کالسکه دیگر که درینجا بجهة احترام مقدم شهزاده حاضر آورده بود پیش کشیده
شهزاده بر کالسکه خاص و خدمه رکاب بدیگر کالسکھا نشسته و از ایستادن گاه تا مضجع يك آن مرشد کامل خم دا
آگاه مسافت يك كروه و نصف طی راه نموده فرود زیارت مرقد آن بزرگوار مشرف گشت و یکهزار و پنجصد
روپیه برسم فرام نذر آن عتبۂ علیا بذل فرموده بپنجصد روپیه بکالسکه چیان راجۀ موصوف عطا کرد و بساعت
یازده از روز بیست و هشتم ماه مذکور از مزار مزبور مراجعت کرده بعراده سواری خویش نشست و بساعت
دوازده از نصف النهار ریل را در حرکت آورده از سرهند رهسپار شد و تقرب مغرب وارد ایستادن گاه بلده
دهلی پایتخت سلاطین سالفه اسلام شده عراده را از رفتن بازداشت و شهزاده بعزم ادای نماز و مشاهدۀ مسجد دهلی
که از بناها و عبادت گاههای معروف عدیم النظير سلاطین مغولیه است از عراده فرود گشت و بکالسکه خاص
نشسته و کرنیل بالیت مهماندار را نیز در کالسکه خویشتن امر نشستن کرد و در وقتیکه گروه اسلام در مسجد
مذکور صف جماعت بسته بقیام رکعت دوم ایستاده بودند شهزاده در رسیده اقتدا بنام نمود و پس از ادای نماز داخل
مسجد شده سرگرم مشاهده بود که مردم اسلام دهلی جا نکه از ورود شهزاده دران معبد حی و دود واقف شدند
قریب چهار هزار تن بهجرد استماع در اندرون و بیرون مسجد از راه استماع بهم آمدند و شهزاده بجماعت را تماشای
مسجد بسر برده و بوقت خروج در صفه قریب دروازه صعود راه مام مسجد را امر نعوده تاط، ین بل غائبین گروه اسلام


(۱۰۷۳)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
دهلی را بپژوهش حال و پرسش احوال فرمود و هم در اثناء خاطر ساخته میمن فرمود که برای ادای نماز و تماشای مسجد
و ملاقات برادران اسلامی خودآمده بودم الحمدلله بنیل مقصد رسیده ولیترافرموده بصدروپیه بامام مذکور عطافود
و بساعت هشت ازاول شب یکشنبه بیست و نهم ماه مذکور بعزم سیر شهر دهلی از مسجد باز گشته طعام شام را
در ایست گاه صرف کرده بعد از سواد دهلی براه راج پوتانه که محل حکومت و ریاست قوم را جپوت از اهل هنود
است عراده را رهسپار فرمود و بساعت دوازده از روز یکشنبه ایستگاه بهوپال رسیده و نهار را در آنجا صرف
کرده پس از طی مسافت يك و باسنه راج پوتانه در ایستگاه واقع موضع بامك كه ابتدای صوبه بندر معموره بمبئی
است پرتو وصول افکنده و مسلمانان سکنه بامك خير مقدم گویان خطابه تبريك ورود مسعود عالی را بسمع
فیض مجمع رسانیدند و در روز جمعه داخل خطه قطع بمبئی تردیده و لفتیتنت گورنر بمبئی که از راه بیلاف در پونه رفته بود
صدتن از پیادگان فوج کوره را با صاحب منصبان لشکری و کشوری از راه پذیره مأمور ایستگاه کرد و همچنین
در ایستگاه ایچتیپور صد تن از پیادگان پولیس یعنی کوتوالی را انصت کشیدن و بپادایستادن پذیره نمود و آنگاه
که حضرت عالی در ایستگاه پرتؤ وصول افکنده سپاهیان مذکور مراسم پذیره جای آورده شهزاده نهاد را در ایستگاه
صرف نموده در روز جمعه مذکور که سلخ ماه مزبور بود بساعت نه ونصف در ایستگاه بمبئی واصل گشت و صاحب
منصبان اعزازی کلکته و کستر محکمه پولیس بمبئی با یکدسته از پیاده نظام که قبل از ورود عالی صف پذیره کشیده و بپا
ایستاده بودند مراسم پذیره بتقديم رسانیدند و شهزاده از عراده فرود آمده در مهمان خانه دولتی تشریف برده
کمراستراحت بکشود که انشاء الله سرگذشت ذات قدسی سیاقش از روز شنبه غره ذیقعده در موقع و محلیش رقم
۱۰۷۰ خواهد شد انشاالله تعالی و از بسوی در روز ورود شهزاده ممدوح در بمبئی ملا عبدالا داد نام جلال آبادی
از فوت ملاصادق مأمورافتای محکمه شرعیه خان آباد کردیده میرزا محمد نام از مردم لعل تدر (۱) کابل بمحرری محكمه مأمور شدن
مذکوره سرافراز گشت و همه روز مذکور ملاغلام سعید وملامحود امین وملافتح محمّد و ملا محمد امین عریضی و مجرد مفتی و محرر
و ملا زین العابدین و ملاعیدجی وملاعبدالباقی ومولوى محمد حسن و ملاعبدالقدیر و ملا محمد هاشم و ملازین محمد وملا محمد نسیم بمحكمة سمات
مضتى ولايات وملاشیر احمد وملا محمد قاسم وملاسبزعلی و ملا عبد الخالق وملاجهان كمل و ملامر قالدين وملاعبدالله وملاعبدالكريم
(۱) اندر اسم و ملا محمد عالم ومير حاتم شاه وبدیع الدین وملاشاه محمد و عبد الرحمن و عبدالرشید وعطامحمد وملا جیلان و محمد نورنامان
قومیست در از حضور حضرت والا بمنصب افتا و محرری محکمه های شرعیه جریه عشان و دهنه غوری و دارالسلطنه کابل و مزار شریف
ابنواحی از و تگاب و میمنه و قورچی و کنر و سپید کوه و کرمسیر پشت رود واشکی آباد دای زنگی و تالقان قطغن وليو كره مضافات
كابل و چهار باغ لغمان و نوراد پشت رود و حاجی و چگنی و خوست و گردیز و کتراب و كرشك مأمور و سرافراز غلجئين
شدند و همدریفوقت میرزا جان دیوان بیگی فرمان فرمای بخار ا در باب ملا سلیمان نام متوطن کرکی که یکی از سپاهیان شرح و نقلی
نظام دولت روس را کشته بناموئی دولت آورده و وارد مزار شریف شده و قبل برین نیز نوشته بود که او را در بخارا نامه دو یوان
بيكي بخارا كه ارسال دارند و حکمران ترکستان بر طبق قرار دولتی پاسخ داده بود نامه مصحوب ميرزا ابوالقاسم خان نامي نزد
در باب ملا حکمران ترکستان فرستاده استدعای پس فرستادن ملا سلیمان کرد و حکمران ترکستان پاس حضرت والا فرستاده سليمان نوشته
او را بخلعت عطا کرده از طرف خود نوشت که سردار محمد اسحق خان و غیره مهتران و کهتران قوم افغان که در بود
فتنه و فساد و كينه وعناد خلق از مردم اینمملكت شريك وانباز بودند و دوچار وخامت گردیده از راه فرار در
مملکت محکومه دولت روس و پادشاه و مخا و بخارا شده قرار گرفته اند کارگذاران ایندولت خواهشمند مراجعت
هيجيك نشده و نمیشوند چنانچه اگر این رسم در عالم رواج می بود هر آینه فراریان افغانستان پس طلبیده و جز!
داده میشدند و هم سردار محمد اسحق خان خواسته میشد و چون چنین نیست گاهی در باب او و دیگر فتنه جویان
بنگوهیده خوبان که فرار آن مملکت شد اظهارى در میان نیامد پس بنابر قاعده و ونون همه دول ملأ سلیمان را اگر
در مملکت باشد یا نباشد بدست داده نمیشودانتهی و همدر خلال این احوال يك تن از سر حد داران دولت روس خود شرح جسارت
سرحد دار در اندیای مجاور خاك تركستان متعلق افغانستان نهاده و جاروب اسن دولت که بر کنار نهر جيحون اقامت محافظت
روسي


( ۱۰۷٤)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
سرحد میانقند او را گرفتار ساخته در مزار شریف فرستادند و حکمران ترکستان باعزاز و احترام نگاه داشت
نا اگاه حاکم کلیف آگاه گردیده بذریعه نامه التماس باز فرستادن وی کرد و حکمران ترکستان او را نفرستاده ماجرا
ر امعروض پایه سر بر سلطنت داشت و حضرت والا نکار بحکمران دولت انکلیس نوشت که در اینکار باقونسل دولت
روس مذاکره کنند که او تار و تبادر ترکتاز جو دانه سرحد داران اند خوی نهر جیحون دولت خویش مستحضر
گردیده ایشانر امانع شودد و پسران کشور هند پاس بر فرمان حضرت والا باقونسل دولت روس مذاکره آ مذاکره
آغاز ههدی عذر آورده اظهار کرد که یکنفر سپاهی ما از پناهکان نظام از روی قایق در نهر جیحون شگته و غرق کردیده
مجبوراً خویش را بکنار شهر جانب خاک ترکستان افغان کشید، دیگر امری را غیرازین میدانی نکرده ه است که
دولت مسئول فعل او شود و و پسرای از عذر مذکور قونسل دولت روس بحضرت والا آگهی داده بعد حضرت
والا سپهسالار شوم مقیم ترکستانرا فرمان فرستاده سپاهی مسطور را رها داده از جیحون بآنسوی فرستاد
ذکر و مقارن ایحال چپاولان سوار از دزدان متوطنه کرکی در موضع قطار واقع قرب خط فاصل سرحد دولتین تاخته
سرقت دزدان نهصد راس گوسفند و یکرس اسب از اعراب بدشت سرپل را با رخت و اسباب پنج نفر شبان بسرقت برداشته
مردم کرکی و شبانان از قفای دزدان قطع بیابان کرده چون بخود سلاح داشتند بکراس اسب را از دزدان حفظ ساخته بکراس
دا با رین دستام بدست شجاعت آوردند و بعد از راه خفا قفای دزدانرا گرفته تا حدود کرکی طی مسافت کرده بخود
معلوم نمودند که از مردم آنجاست سپس باز کشته ماجرا نزد محمد سرور خان حاکم میمنه باز داشتند و او مکاتبه
و حماسيه بضابطه کوسپند او را مسترد ساخت و از جانب دیگر سپهسالار اول غلام حیدر خان که از جلال آباد چنا نچه
بکابل آمدن گذشت زام اسمار بر گرفته و باسترد فی کار تعیین حدود را تمام انجام نموده بود در روز سلخ ماه شوال که در یتروز
محمد ا خان میر دار باصرافه خان چنانچه بشرح رفت وارد جلی گشت در اسمار رسیده از اسب فرود گردیده محمد ا خان
بها دری را نیز از ان و برادر زادگان و بنی اعمام و خدمه و هوا خواهانش که مجموع یکصد و هفتاد و هفت تن بودند از موضع
دانکه راه اسمار برگرفته بملاقات سپهسالار نایل آمد و از جمله یکصد و بیست تن هوا خواهانش که از باجاور با او
همراه آمده بودند سلاح و تفنگ های خود را تفویض محمد ا خان کرده خود ایشان رخصت مراجعت بجانب موطن
و مسکن خویش یافتند و مابقی که اقارب و خدمه محمد ا خان و همه بخواه و هفت تن بودند باوی اختیار اقامت درظل
حمایت ایندولت نمودند و سپهسالار محمد ا خان و میر حسن خان معروف بخان ده، و میرا فضل خان مشهور بطور خان
(۱) شاهی برادران و عبد الغنی خان معروف بجان شاهی (۱) و مجید خان مشهور مجان شینه محمد ا دکان او و بهره مند خان و دییرزمان
اسم موضعی خان برادر زادگان او وزین الله خان معروف بخان وان سل برادر سوم او را گسیل کابل فرمود و محمد اخان از جمله
از باجاور اسلحه که با خود داشت دو صد در بخانه ته میل تفنگ دسـته پر و پشاور و یفل پر و دو دست دهن پر را
باهفت و شش میل دیگر که در وقت مصادمت و محاربتش بارعایای ایندولت در موضع ناو و ناری
(۲) تعلیم بدست خدمه پادشاهی افتاده بود تسلیم سپهسالار کرد و با نوزده سـوار و سی و هشت تن پیاده از انصار
نویسیدن راه درگاه عالم پناه بر گرفت و چیزی از يك لب و نینزار روپیه کار دار و کابلی که از باجاور با خود
ونوسعه دادن آورده بود جهة زاد راه خویش برداشته مابقی را بدست محمد شاه خان برادر خود داده برای سر پرستی اهل
چیز را و عیال خود و بدست آوردن اهل و عیال او که بمال و متاعش نزد محمد شریف خان دییر بود بجا گذاشت و آنگاه
که خود او از تعلیم (۲) سده علیا مستسعد گردیده شرف باز حاصل کرد حضرت والا اورا رعين احسان دولت
شرح خدمت فرموده در ظل حمایت خادمان در گاهش جا و پناه داد و از آنسوی محمد شریف خان دیر که بالشکر چنانچه
محمد شريف گذشت راه معاونت دولت انکلیس جانب چترار برگرفته بود موضع دروش را متصرف گردید و یکفوج
خان نسبت پیاده از سپاه نظام انگلیس نیز که از راه مستوج روی استخلاص پسوی قلعه دانه کوم که چندی از انگلیسان
بدولت در اندرون آن محصور شیر افضل خان چنانچه گذشت بودند نهاده محصورین را بقهر وعنف برهانید و لشكر
انکلیس شیر افضل خان را منتشر گردانید چنانچه خود او با بعضی از چتراریان و زنان و پسران و دختران ایشان از راه


(۱۱۰۷)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)

درۀ شینتی واقع کوهستان چترار فرار اختیار کرد و روی ناکامی بسوی تل پتراك واقع اخیر علاقۀ سواد نهاد و محمد شریف خان در تعاقب نموده او را دستگیر کرد و سپاه دولت انگلیس چترار را تصاحب نموده شیر افضل خانرا با ده تن از یارانش بکمپل هند کرده باجاور و چترار را در تصرف آورده بمردم هر دو موضع را مطیع و منقاد ساخت و از بدوز مستقل و بلا معاند بحکومت آن نواحی پرداخت و صفدر خان ناوگی که سالها را تبۀ خوار ایندولت تعلق نمودن بود و در سالی بیست هزار روپیه تنخواه می برد بارتین علاقۀ پشد و جلاجان که هر دو تن بتريك جوار حوان صفدر خان احسان ایندولت بودند از راه تملق واطاعت نزد افسر سپاه انگلیس شد و در موضع حدر دراره درك ملاقات نزدانگلیسان کرده بخلاف آنکه عماره (۱) ازیندولت خلعت وانعام می یافتند خسارت را بخود راه داده صد خروار آرد (۱) عماره مختلف گندم و شانزده خروار عدس دست آس کرده و چهل خروار جو و ده خروار برنج ويك خروار ماش وصد همواره بمعنی راس گوسپند ويك صد و بیست فرد گاو را صفدر خان و بیست سیر روغن و بیست سیر عسل و شش خروار برنج همیشه و بیست راس گوسپند و بیست فرد گاو آن دو تن دیگر بذکر انگلیس از مال قوم خویش برسم مهمانی دادند که شاید انگلیسان از ایشان خرسند شوند و لیکن انگلیسان بخلاف پندار آنان صاحبزاده محمد سعید را که باوقتی طریق خدمت این دولت می پمود و مردم آن کهسار را هدایت و ارائت طریق اطاعت پادشاه اسلام می نمود محبوس ساخته و بعقاب در تاش نموده بعد بشفاعت صفدر خان از قید خود اش عفو و امر کردند که تا صدور حکم مکتفی پشاور در باره اروی نزد صفدر خان باشد ومقارن اینحال جماعه از شجعان رجال قوم ماموند بر لشکر گاه انگلیس شبیخون زدن شبیخون زده و دو تن از پیادگان فوج گوره را کشته شش نفر اشتر را سقط کرده بازگردیدند و يك نفر را از ایشان دلیران قوم ما انگلیسان دستگیر نمودند و هم درین ایام کرنیل محمد علی خان که در وقت تشریف بردن سردار نصر الله خان از موند بر لشکر جلال آباد در پشاور بفرمان او از شلوار وارد نگاشته و با همراهی زادۀ مذکور نا از گردیدن اردوی همرکاب عالی گاه انگلیس از پشاور در دکه توقف کرده بود باز آتشکان شده مرکاب سعادت انتساب شهزاده از آنجا در جلال آباد برگشته و تا کابل باسپاه رکاب شهزاده آمده بعد بر خصت حضرت والا و شهزادۀ آزاده گردون وساده سردار حبیب الله خان در شنو از رفت
( وقایع ماه ذیقعدۀ سالهزار و سه صد و دوازده هجری ) وقایع ماه
و از آنسوی شهزاده سپهر وساده سردار نصر الله خان که در روز سلخ شوال بجنائیه لندت وارد بمثلی شده ذیقعده سنه بود در روز شنبه غرة ذیقعده بساعت پنج عصر بسواری کالسکه سیر و تفریحی کرده بساعت شش و نیم بار در منزل ۱۳۱۲ هجری خویش تشریف آورد و هم درینروز قبل از آنکه حضرت عالی تشریف فرمای تفرج گشت وضع ورفع کروه نبوی صلعم اسلام سكنه بمبلی شرف ملاقات حاصل کرده مراسم تهنیت ورود موكب سعادت كوكب عالی را بتقديم رسانيده و حضرت عالی پرسش بعزا فرموده همه را شاد خاطر ساخت و روز دو ماه مذکور را جهة انجام بعض امور بمهام در ممثلی مکث فرموده درینروز فدائى يك قونسل جنرال دولت علیۀ عثمانی که مامور اقامت بمبئی بود درك شرف ملاقات نموده شهزاده يك ساعت از روز را بصحبت او بسر برده رخصت مراجعتش داد و روز دوشنبه سوم ذیقعده حرکت شهزادۀ آزاده تصمم هم سفر فرنگستان کرده بساعت ده قبل از نصف النهار بسواری کالسکه تشریف فرمای بندر گردن سردار اپت گاه کشتی بخار شد و در حین ورود سعادت آمود صدتن از پیادۀ نظام که صف احترام مقدم مکرمش کشیده نصر الله خان از بمبئی بجانب و بپای اعزاز و اکرام او ایستاده بودند مراسم سلام بجای آوردند و آنگاه که شهزاده در زورق فرنگستان پانهاده جانب جهاز حر کت فر مود بیست و يك ضرب توپ اعلان حر کت کشاد داده شد و همچنین بیست و یکضرب دیگر از جهاز جينى رسم تبريك وصول بجهار سواریکه برای شهزاده معین کرده بودند شلیک نمودند و چون زورق عالی بقرب جهاز رسید افسران خدمة آن که بر سطح رده (۲) کشیده بودند ( ۱ ) رده هم باهم سلام و اعزاز و اکرام بتقديم رسانیدند و بساعت دوازده از روز مذکور شهزاده بر زبر جهاز پانهاده بساعت بمعنی صف دو اسر حرکت کرد و درین جهاز موسوم بکلیف که از جهازهای بزرك و معروف هندوستان بود نه تن کپتان و چهار


(١٠٧٦)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
تن لفتنت چون لفتنت فورد ولفتنت ماسك ولفتنت هرسلی ولفتنت داسو و یکتن دا كتر و پنجاه وشش تن
خادم مامور جهاز ران بودند خلاصه جهاز را رهسپار سمندر (۱) گردانیده در يكروز و روز سه شنبه
و چهار شنبه پنجم ماه مذکور از جائیکه در پای واقع مابین بمبئی و كراچی همواره متموج ومتلاطم است بعضی از
سپاهیان را تغیر طبیعت رو داده دیگر آسیبی عارض حالت كسی نشد و روز ششم ماه نیز بهیچ مذکور گذشت
و روز جمعه و شنبه و هفتم و هشتم ماه بیرون از مشاهدۀ کثرت آب چیزیکه قابل تحریر باشد روی نداد و جهاز در
بحر غرب الهند سر گرم طی طریق همی بود تا که در روز يك شنبه نهم ماه ديهقده بساعت دوازده از نصف النهار
جهاز واصل خلیج عدن (۲) شد و از بمبئی تا آنجا هزار و ششصد میل مسافتست و شهزاده بر سطح جهاز
صعود داده بدوربین مشاهدۀ معمورۀ عدن کرد و جبال واقع سه طرف عدن را که باطرف دریا و اطراف سه
گانه دیگر آن همه کوهست و بفراز قلل آنها دولت انگلیس بروج مشيده برافراخته و بانوآب بزرگ استحکام داده
و پرداخته است مشاهده نمود و بساعت نه از شب دوشنبه دهم ماه مزبور جهاز عالی بکنار جزیرۀ پرم که در بین
بحر غرب الهند وبحر احمر واقعست و دولت انگلیس این جزیره را باعداد سپاه نظام واثواب استحکام داده است
رسیده عبور نمود و بساعت شش از بامداد این شب از باب المندب مرور کرده داخل بحر احمر (۳) شد و بساعت
یازده و ربع وارد ساحل يلملم که جای احرام اهل اسلام شرفست گردیده و روز سه شنبه یازدهم ماه در حالتیکه جهاز
در بحر احمر قطع مسافت میکرد جهازهای بسیار از تجار دول یوروپ و انگلیس که جانب هند و چین و حجاز در رفت و آمد
١٠٧٩
ذکر منازعة
چند تن از
مردم نوزاد
پشت رود
بودند مشاهده افتاد که انشاءالله ازینجا ببعد در بخش رقم شده می آید و از قضاوی در خلال این نیگاپوی شهزاده
ممدوح شهنواز خان وغلام حیدر خان و عبدالرحمن خان برادران او و جهانگیر خان و عبد انور خان و عطا محمد
(۱) سمندر مراد از محیط هند است و اسم او بلفظ انگلیسی اندین اوشن است روی یکی از محیط های پنجگانه دنیا
چون پسیفیك و اتلنتيك و اندین اوشن و نارترن اوشن و سوترن دوشن میباشد و در بین سواحل مشرقی افریقا
و جزائر مشرقی هندوستان و نیوهالند و غیره اغراق افتاده و گسترده شده است و پهنای آن چهار هزار میل و امتدادش
از سواحل جنوبی آسیا بحسب تخمین سی و نجدرجه بطرف جنوب خط استواست و : عنهای دیگر این محیط
بحر احمر ست که در بین افریقا و عربستان واقع است و خلیج پرشیه و خلیج ارموز است که در بین ایران و عربستان است
رین بنگار و خلیج صیام است که در ساحل هندوستان است و دیگر در یای عربست : که در بین عربستان و هند و ست قصب
و چل موت ومينيك است که در بین افریقا و مادگسگر است و در شرق این محیط دریای سومتر او و سایه جزائرهای
ملاکا و در میان سوماترا و جاواه بوغاز سوند اتفاق افتاده است (۲) عدن در سابق مکان معروفی بوده و در ساحل
محيط هند بقرب بوغاز باب المندب واقعست و عریان گویند بانی این شهر عدن بن سبا بوده که نوادۀ حضرت ابراهیم
علیه السلام است و اکنون در تصرف دولت انگلیس است (۳) بحر احمر رابحر قلزم و بحر سویس و بحر جده و بحر نو به نیز
خوانند و قلزم بلده ایست در ساحل شمالی این دریا که نام موسویشده و ایندریا از سواحل حیده امتداد دارد تا کانیگوه مندب
میرسد و در طرف جنوب اخیر بحر قلزم است و مقابل افریقای عدنیست و دریا درینجا کمال تنگی دارد و این تنگنا را
باب المندب گویند و بحر سویسش از ان گویند که بلده سویس در طرف شمال اخیر این دریا اتفاق افتاده است و ایندریا
بطرف شمال دو شعبه میشود كه يك شعبه آن جانب شمال و اندکی مایل بمشرق ممتدست که منتهای او ببندر عقبه
است که اورا خلیج عقبه خوانند و طول این شعبه تخمیناً صد میل و بزرگترین پهنای او بیست میل است وشعبۀ
دیگر جانب شمال مغرب ممتداست که منتهای او بندر سویزاست که او را خلیج سویس گویند و گاهی اسم جزعلمه
دریا را بحر سویس گویند و این شعبه از شعبه مقدم الذکر درازتر است زیرا که طول این قرب یکصد و هفتاد میل
و بزرگترین پهنایش سی و پنج میل است وحو رب وچهل سينا ست و طول بحر احمر از شمال بجنوب تخميناً
یکهزار و سه صد میل است و در بین افریقا و عربستان واقعست و بزرگترین پهنایش دو صد میل است