(۲۰۰)
(جلد دوم)
(ذكر وقایع عهد سلطنت اعلیحضرت امیرکبیر)
(سراج التواریخ)
او را پذیرفته خمس ومشايكه كهویٹ را از ممکن ضمیر خویش درته جبینش را ببوسه داده بتسلیات بیادرانه وتفقدات
شاهانه خاطرش را تسکین فرمود و نوازش نیکو نموده بانعاملطف ومرحمت رخصت مراجعت قندهارش داد بمد هريك
ازشهزاده گانرافحکومت ولایتی از مملکت سرافرازی داده سردار محمد افضل خان را در تركمنستان و سردار محمد اعظم خانرا
با سردار شیر علیخان اول بالشكر جهت استمالت مردم علاقه کرم مأمور فرموده پس از مطيع ومنقاد شدن مردم
مذکور سردار شیرعلیخان بحکومت علاقۀ مزبوره سرافراز كشت وسردار محمد اکبر خان بحکومتهزاره جات
دای زنگی و دای کندی وبهسود مفتخر گردید وسردار محمد اعظم خان بحکومت لغمان کرد مأمورشد ومخراین را
بسردار غلام حیدر خان و کوهستان کابل را بسردار محمد امین خان تفویض فرمود وجلال آباد ولغمانرا بوزیر
محمد اکبر خان مرحمت نموده مالیات هر موضع را جایگیر هر شهزادۀ که بحکومت آن مقرر کشت قرار داد
ووزیر محمد اکبر خان ازنزد خود در جلال آباد ولغمان چندی حاکم کاشت وخود ترك ملازمت حضور بدروالا
گیرش نمود مگر اینکه تا کنون بر قرار واز دست کاری اعلیحضرت سراج الملة والدين آرایش وتزيين زياد يافته است
كه انشا ء الله تعالی در جلد سوانح عمری اعلیحضرتش مرقوم خواهد شد برای قشلاق گزینی ایام زمستان احداث
فرموده در همۀ خیابانهایش درخت نارنج وشیر که شایان زیب وزینت باغ است غرس نمود خلاصه هريكی ازشهزاده ها
بمحل حكومتش رفته بکار وبار خویش پرداخت آنگاه اعلیحضرت امير كبير حزم ترتیب سپاه نظام کرده دوفوج
پیادۀ هشتصدی بنام وزیر محمد اکبر خان ویکفوج پیادۀ هشتصدی باسم سردار شیرعلیخان و همچنین بنام سردار
محمد امین خان وسردار محمد شریف خان که مجموع پنج فوج پیاده یعنی پنج كندك شود منظم ومرتب ساخته تنخواه
ایشانرا بالای جایگیرات شهزاده کان گذاشت كه هريك مواجب فوج متعلقه خویش را ادا نماید
وقایع سال هزار و دو است وشصت الی شصت وسه هجری *
درین سال فرخ فال ولادت با سعادت پادشاه خجسته اقبال اعلیحضرت ضياء الملة والدين مرحوم امير عبدالرحمن
خان اتفاق افتاده ازتولد آن مولود مسعود امیر کبیر و تمامت خاندان شاهی را مسرت وشادمانی رخ داده جشن میلادی
وبزم شادی بیای رفت و درین سال بیرون از کارهای ملکی دیگر ملالی رخ نداده بحكم رواق و فرمان فرمائی بسر رفت
ودر سال ۱۲۶۱ هزارو دوصد و شصت يك هجری سردار محمد یوسف خان متولد كشته باعث فرحناکی خاطر خطیر
امیر كبیرشد و در سال ۱۲۶۲ هزارو دوصد و شصت و دوی هجری مردم زیبای تکاب باغوای معاذالله خان معروف
بمآذوخان وصاحبزاده جانان ازامر پادشاهی سرباز زده از راه ادای مالیات دیوانی انحراف جستند زیرا که در چند
سال بواسطۀ شور وغوغاییکه بالشكر انكلیس و شاه شجاع چنانچه در جلد اول رقم كشت برپا بود کسی متحمل
فراهمی وحوالۀ مالیات نشده هر علاقۀ برئیس طائفۀ اندکی ازمواشی ودواب بعوض مالیاتش داده از عهد مردم
علاقه تکاب نزو گوسفند بماذوخان رسانیده به ندادن مالیه خو كرفتند درینوقت که امير كبير برونق افزای سریر
شده کار گذاران دیوان اعلی خواستار باج وخراج گردیدند ماذوخان و صاحبزاده جانان که از كرفتن بز و میش
شیرین کام گردیده بودند طریق خلاف پیش گرفته مردم مذکور را اغوا کرده بیغی ورزیدند وامیر كبير اول نواب
عبدالجبار خان برادر خود را مأمور سرزنش و گوشمالی آنان فرموده و ایشان شبیخون زده نواب عبدالجبار خانرا
مغلوب ساختند بعد وزیر محمداکبر خان وسردار شیر علیخان وسه فوج پیاده که در تحت رایت داشتند و چند ضرب
توپ وسوارۀ کشاده مأمور گردیده مردم مزبور برایشان نیز شبیخون زده صاحبزاده جانان بقتل رسیده کاری
از پیش نبردند ومردود برادر تکاب را مسخر کرده صاحبزاده فتح را نزد پای پیل هلاك ساختند ومعاذالله خانرا
نیز گوشمالی بسزا داده مالیات دیوانی را بوصول رسانیده حاکمی از ملازمان معتمد که عمر کاب ایشان بود کاشته
مظفر ومنصور بكابل مراجعت کردند
وقائع سال ۱۲۶۳ هزارو دوصد وشصت وسه هجری *
درین سال طایفۀ مليکی خیل منوطۀ ماماخیل والجيان جلال آباد سر از حکم پادشاهی برتافته طریق بغی اختیار
کردند و از حضور امیر کبیر وزیر محمد اکبرخان در حالت غناگ مأمور تنبیه وتهدید آن گروه شریر شده مقارن ایصال
سنة ١٢٦٠
١٢٦١
٦٢ و ٦٣


(۲۰۱)
( جلد دوم ) ( ذكر وقايع عهد سلطنت اعلحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )

عید سعید فطر پیش آمد امیر کبیر در میدان سياستك با وضع و شریف مردم شهر برای ادای نماز عید تشریف برده در حین
مراجعت و شلت توپ شادمانه روز مذکور مرض وبا حادث کشته چند تن از سپاهیانرا که صف سلامی آراسته بپا ایستاده
بودند از و پا رسیده به بستریاری مرشا انداخت و امیر کبیر بلادرنك باشهرادكان و پرده نشینان حرم عفت توام و همه خدمه
از التهاب نائره و باء خود را بیرون کشیده در قریه چهار آسیاو حل ییلاقی کوچیدند و درین ایام نواب محمد زمان
خان را از سموم مرض مذکور بساط زندگی طی گشته در جنب مزار عاشقان و عارفان کابل دفن کرده شد چنانچه
تاریخ فوت آن مغفور از لوح مزارش که در سنك مرمری سفید کنده اند معلوم شد

علو کشید آه و دل از صبر کنده گفت در دا کزین زمانه محمد زمان برفت

۲ ٦

و باندك زمان مرض و با از فیض دعای صالحان و رحمت کامله حضرت یزدان دفع و رفع گشت و امیر کبیر بشهر
مراجعت فرموده بفاتحه اکتر از فوت شدگان خاندان از راه نوازش و دلجوئی خود تشریف برده ایشانرا مفتخر
و مباهی ساخت و از انسوی وزیر محمد اکبر خان وارد ملما خیل و تنگیان شده کرد. بناه را تنبیه و تادیب فرموده
چون ایام زمستان نزديك شده بود در جلال آباد رفته بعمارت اندرون باغی که بفرموده اش ساخته بودند طرح
قشلاق انداخت و هنوز ایام زمستان منقضی نگشته بود که از همان تب سابقه که در وقت حر کتش از کابل جانب
ماما خیل عارض حالش شده و رفع نگردیده بود مزاجش بکلی تغیر یافته اثر مرك از ناصیه احوالش هویدا گشت
و کار پردازان رکابش عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده امیر کبیر را از شدت بیماری او آگاهی دادند و امیر
کبیر والده ماجده وزیر کشور گیر را با سردار شیر علی خان از راه تیماہ داری روانه جلال آباد فرموده و از
عقب ایشان سردار غلام حیدر خان را نیز از غزنین در جلال آباد فرستاد تا اگر واقعه روی دهد بطریق
شایسته بانجام آن پردازد و پس از ورود سردار غلام حیدر خان در جلال آباد وزیر محمد اکبر خان قالب از روح
تهی کرده ببعضی می نيك سالگی بدرود جهان فانی نمود و بموجب وصیتش که در هنگام ارتحال فرمود میانش را
برپشت پیل حمل و نقل داده در مزار شریف ترکستان بروضه امیر المؤمنین علی کرم الله وجهه دفنش کردند و چون
قضیه فوت آن وزیر (۱) کشور گیر در سال ۱۲۶۳ هزار و دو بیست و شصت و سه اتفاق افتاد یکی از نکته سنجان کابل تاریخ
آنرا غم اکبر یافته است و میران ترکستان که از دفن او در انجا آگاه گشتند با یکدیگر همی گفتند و نوشتند که
مملکت ترکستان در تصرف امیر افغان خواهد رفت خلاصه امیر کبیر پس از محمدن و نیکو نهادن بساط هم
و غم سردار غلام حیدر خان را ولیعهد (۲) سلطنت خویش قرار داده هر دو فوج پیاده وزیر مرحوم را با جلال آباد
و لغمان که در تیولش بود بوی سپرد و بعوض او سردار شیر علی خان را بحکومت غزنین نامزد فرمود و اینوقت
محمد شاه خان بابکر خیل غلجائی (۳) صاحب قلعه بدیع آباد لغمان که دخترش از راه زن و شوهری در خانه وزیر محمد اکبر
خان مغفور بود و گاه گاهی مصدر خیانتی شده امیر کبیر بپاس خاطر وزیر جنت مسیر از کردار او تغافل نموده عقوبت
نمیفرمود از کردار سابقه اش خائف گردیده تمرد و سرکشی اختیار کرد و در قلعه بدیع آباد مذکور استوار نشسته
باغوا کردن طوائف غلجائی پرداخت و از قطاع الطریق غلجائی انجمنی نموده بدیشان همیگفت که این زیست
مردم غلجائی در سلطنت طایفه محمدزائی دشوار است بنا بران ایشان را سزاوار است که از راه عاقبت اندیشی فکری
بحال خود نموده دست تسلط امیر کبیر از حکومت کوتاه سازیم و اساس سلطنتش را به نیروی بازوی اتفاق قومی براندازیم
واریکه سلطنت را متصرف شویم و مردم فساد پیشه غلجانی گفتار او را پذیرفته راه غارت و تاراج نمودن اموال
تاجران و رهسپاران برگرفته ترکتاز آغاز نمودند و امیر کبیر بعزم خاموش ساختن آتش جوش و خروش غلجائیان
با لشکر شایان از کابل رو بجلال آباد نهاد و تا نزول اجلال نمودن موکب همایونی در منزل باریکاب عزمتش بدان جزم بود
که از راه کتل اوزگی بدرگی و کنج محمد علیخان داخل اولکای لغمان شده دمار از روز کار اشرار غلجائی
بر آرد اما در منزل مذکور از عرض بعضی از مردم آن نواحی که طریق هواخواهی می پیمودند بسمع اقدس امیر
کبیر رسید که محمد شاه خان با جمعی از دلیران غلجائی راه کتل مزبور را که بغایت صعب المرور است سد و از

فوت نواب
محمد زمانخان

عدد آه که
بحساب جمل
كه شش است
با عدد با که
دوست که
جمله هشت
شود از عدد
مصرع که
هزار و دو
صد و هفتاد
و يك میشود
کم می کنند
و در را غماضه
شوم هزار و
دوسیصد و شصت
و سه که ماده
تاریخ فوت
اوست مییابد

(۱) فوت
وزیر محمد
اکبر خان

(۲) ولیعهد
شدن سردار
غلام حیدر
خان

(۳) د کڑ غی
محمد شاه خان
غلجائی


( ۲۰۲ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد سلطنت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
بر گرفته و هم قرار داده اند که در منزل باریاب شبیخون بر اردوی مغل زنند از شنیدن این سخن امیر کبیر توقف
منزل باریکاب را دور از صواب دانسته بدون آنکه فرود شود راه جکدلک بر گرفته اردو را از فرود آمدن
در منزل باریکاب باز داشت و در منزل جکدلک نیز فروکش نکرده در منزل سر خیل نزول فرمود و از حمله شبیخون
غلجائیان بیکسوی شده از انجا روی بجلال آباد نهاده منزل بمنزل طی مسافت کرده وارد آنجا گشت و سردار
غلام حیدر خان که در آنجا بود مراسم پذیره و لوازم دست بوسی بجای آورد و غلجائیان از امیریکہ اندیشیده بودند
نا امید گردیده بقلعه بدیع آباد مراجعت کردند و در خلال این احوال والده ماجده سردار محمد یوسف خان
عزیز الله خان جبار خیل برادر خویش که از بیم کردارش نسبت بوزیر محمد ا کبر خان مرحوم که اطاعت امراء را
نکرده و گریخته در علاقه کاشمون پناه گزیده و با محمد شاه خان همدا ن گردیده بود نامه فرستاد که طریق اطاعت
اختیار کرده از محمد شاه خان خویش را کنار کند والا با او گرفتار شکنجه عتاب پادشاهی شده آنوقت شفاعت من
نیز در حقت شنیده نخواهد شد و او قبل از رسیدن این مکتوب خواهرش محمد شاه خان را از حصاری شدن و قلعه
داری کردن مانع شده دلالت و راه نمونی کرد که دوست محمد خان برادر خود را بقلعه داری کاشته در اطراف
لشکر امیر کبیر بتاخت و تاز پردازد تا لشکرش از تنگی علوفه و آذوقه در تنگی نکرده دست از جنگ بازدارد چنانچه
محمد شاه خان بتعليم و هدایت او از قلعه بدیع آباد که عقل تمامش نام بود بیرون خرامیده در اطراف و نواحی اردوی
امیر کبیر ساز تاختن ساز کرد و ترکتاز آغاز نهاد و امیر کبیر برادر محمد شاه خان را در تنگنای محاصره انداخته کار را
بروی دشوار کرد و انیگاه که نامه حرم محترم امیر کبیر ببرادرش عزیز الله خان رسید شیفته خاطر شده نخست
عریضه عفو تقصیر نگار داده نزد امیر کبیر فرستاد و در ضمن عرضش ازین نیز آگهی داد که فتح قلعه از غایتیکه
دارد دشوار است بنابران میباید که سردار غلام حیدر خان با محاصره قلعه بگشته خود امیر کبیر رایت
(۱) تدمیر تدمیر (۱) محمدشاه خان بر افراشته در هر جا که او را بیابد گرفتا رش سازد و امیر کبیر تسلی نامه در جواب
هلاك ساختن عریضه او فرستاده طلب حضورش فرمود و او روی اطاعت بسوی بارگاه سلطنت نهاده جبین ضراعت بخاك
آستان علیه مالیده مورد الطاف شاهانه گشت و امیر کبیر برطبق عرض او آهنگ تشدید محاصره
قلعه و دستگیر کردن محمد شاه خان فرموده او از مطیع و منقاد شدن عزیز الله خان و عزم امیر کبیر
آگاه گردیده از راه فرار بکوه کاشمون بر شد و امیر کبیر سردار غلام حیدر خان را بمحاصره قلعه او گذاشته
خود با سواره و پیاده از قفای محمد شاه خان راه بر گرفته بدامن کوه مذکور فرود کشت و تمامت سپاه را امر
کرد که سه شبه نان پخته با خود برداشته بفراز کوه شوند و تا محمد شاه خان را دستگیر نسازند فرود نشوند و محمد
شاه خان خود را گرفتار دست دلیران دیده طالب امان جان شد و امیر کبیر امانش داده مشروط بدان گذاشت
که قلعه بدیع آباد را بکار گذاران سلطنت سپارد و او که از کردار خویش سر خجالت در پیش داشت قبول کرده
بزبان عجز و نیاز خواستار شد که قلعه سپرده میشود بشر طیکه از خراب کردن مأمون باشد و امیر کبیر خواهش
او را پذیرفته بعد محمد شاه خان دوست محمد خان برادرش را که در اندرون قلعه بود بذریعه مکتوب خبر داد
که قلعه را بسردار غلام حیدر خان سپرده خود نزد او آید چنانچه دوست محمد خان قلعه را فرو گذاشته نزد برادرش
محمد شاه خان رفت و هر دو برادر با عیال و اطفال خویش از کوه کاشمن راه فراجغان پیش گرفته در کوهسیکه
مابین کافرستان حال موسوم بنورستان و لغمان و نجراب و تکاب واقع است مسکن گزیدند و از خوف کردار خود
مدتی در انجا بسر بردند و امیر کبیر چون امان جان بدیشان داده بود دیگر مقصدی نشده بجلال آباد مراجعت
فرموده زمستان را بسر برد
ذکر استیلای ( ذکر وقایعیکه بعد از فوت مهاراجه رنجیت سنگه )
دولت انگلیس ( بوقوع پیوسته باعث استیلای دولت انگلیس در مملکت متصرفه او شد )
در مملکت
پنجاب و غیره چون مهاراجه رنجیت سنگه در سال ۱۸۳۹ هزار و هشتصد و سی و نه میلادی بمرد از جمله سه تن فرزندانش
کرك سنگه وشير سنگه و دلیب سنگه اولین فرزندش بمسند حکومت نشست و اینوقت شیر سنگه پسر دویمش


(٢٠٣)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد سلطنت اعلیحضرت امیرکبیر) (سراج التواریخ)

در وتاله از قصبات پنجاب واقع قرب لاهور اقامت داشت واز سببیکه کرك سنگه سليم الحواس وصحيح المزاج
نبود پسرش نونهال سنگه که فهم وفراست کافی داشت و بزیور خرد و کیاست آراسته بود و رنجیت سنگه بپدر
حیات خویش میل خاطر جانب او داشته نوازش و تربیت میفرمود و از فرزندانش دوست‌تر میداشت دانست که
پدرش كرك سنگه نمیتواند کار سلطنت راست کند پس اندك اندك دست پدر را از کار سلطنت کوتاه کرده
جالس تخت و کامشده حکومت پرداخت تا که در ماه نوامبر سال ١٨٤٠ هزار و هشتصد و چهل میلادی كرك سنگه
بدرود جهان کرده نونهال سنگه پسرش باوزیر خویش جسد او را برسم و کیش اهل هنود بآتش سوخته در
وقت مراجعت باوزیر دست بدست گرفته پیاده رو بارگ نهاد و چون بدروازه قلعه سمن برج نزديك شده پایبش
گذاشت از قضای مبرم آلهی روز او بتبهی رسیده دفعه دو کنگره از کنگره‌های زبر دروازه برسر شاه و وزیر
افتاده هردو را هلاك ساخت و هنوز آتشیکه برای سوختن جسد پدرش افروخته و خاموش نگشته بود او را نیز
سوختنگاه برده بسوختند و آن دو کنگره بیادگار همچنان خراب و تا کنون از مرمت بکنار است و پس از
فوت او مادرش رانی چند رکُور (١) بصواب دید اعیان مملکت بر مسند حکومت پسر نشسته چهار ماه بامضای (١) کور
مجلس شوری فرمان روائی کرد و در اثنای حکمرانی او راجه دھیان سنگه که از قوم دوگره و وزیرش بود بفتح کاف
بشیر سنگه نوشت که کار سلطنت چنانچه باید از دست رانی چندر کور بر نمیآید میباید راه لاهور برگرفته جالس بکیش برهمنان
نام ملك یعنی پادشاه
سریر حکومت شوی و همچنین تمامت اعیان دربار عرایض جداگانه نگار و نزد او ارسال نموده در لاهور دعوتش
کردند و شیر سنگه بنوشته وزیر ودیگر بزرگان از وتاله برخواسته باطمینان خاطر داخل لاهور شده
مردم شهر و بزرگان دربار پذیره اش کرده در سمن برجش فرود آوردند و بمجرد وصول بر مسند حکومت
نشسته مادر نونهال سنگه را که چهار ماه از حکومتش گذشته بود در سرایگاه نشیمن داشت نظر بند
فرمود و پس از چندی خدمهٔ خودش را امر کرد که شب هنگامی در خفا بالش بر دهنش نهاده بحبس نفس
هلاکش ساختند و پس ازان شیر سنگه بعیش وعشرت حکومت همیگرد تا که از دھیان سنگه وزیر
دلگیر شده خواست دیگر را در مقابل او بروی کار آورده دستش را از کار وزارت کوتاه کند چنانچه سردار
لہنا سنگه واجیت سنگه والیان سند را بهمین اراده نوازش می نمود و دھیان سنگه وزیر بفراست از ما فی الضمیر
او در یافته خفیة لہنا سنگه واجیت سنگه را اغوا کرده بدیشان اظهار والقانمود که در مکنت واقتدار شما
وشیر سنگه فرقی پدیدار نیست میباید او را عزل کرده بکار سلطنت پردازید و ایشان از خیال خام گفتار او را
پخته دانسته در کمین کارشدند تا که در سال ١٨٤٤ هزار و هشتصد و چهل و چهار میلادی شیر سنگه از لاهور چندی
برای سیر و تفرج بیرون شده در نواحی قریه لاهور چند روزه ییلاق گزید و در وقت بیرون شدن از شهر لہنا
سنگه واجیت سنگه را تاکید کرد که هريك صد سوار نوکر گرفته در سیرگاه آورده سان بدهند و ایشان پس از
فراهم کردن سوار در شب بدھیان سنگه اظهار کردند که فردا در وقت عرض دیدن سوار شیر سنگه را
خواهیم کشت چنانچه در روز موعود دھیان سنگه وزیر در سمن برج توقف کرده نزدشیر سنگه نرفت و آن دوتن
که کمر بسته قتل او بودند سواران خود را آراسته نزد شیر سنگه بردند و سواران را از سر پرده دور داشته
خود داخل سراپرده شدند و شیر سنگه تماشای لہنا سنگه را که جهت سان دادن بعزمیکه در دلش بود پر کرده
در دست داشت وصف کرده طلبید که مشاهده کند وی دهن آنرا بدست شیر سنگه نهاده آهسته کشکک را
بالا کشیده کشاد داد و گلوله آن برسینه شیر سنگه خورده هلاکتی ساخت بعد لہنا سنگه سرش را بریده واز
موی آن گرفته باجیت سنگه از سراپرده بیرون شده با سواران خود داخل باغیکه نزديك بارگاه شیر سنگه که
پرتاب سنگه پسر ده ساله اش در انجا بود شده او را نیز کشته سرش را اجیت سنگه بریده و از مویش گرفته
هر دو تن با سواران شان رو بشهر نهادند و چون بدروازه سمن برج رسیدند بنا بوعده که بدھیان سنگه داده
بودند او استقبال کرده خود سندی بسیار نمود و هردو تن قاتلان شیر سنگه و پسرش از اسپ فرود کشته باهم
رو بدروازه نهادند و چون بنزديك دروازه رسیدند لہنا سنگه و دھیان سنگه یکی همدیگر را تکلیف بسبقت دخول


(۲۰٤)
(جلد دوم) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
باب کرده آخر الامر دهیان سنگهه از الحاح واصرار لها سنگهه سبقت کرده داخل دروازه شد ولینا سنگهه
بتفنگ یکنفر سکھ درا کشته بود در پشت او زده اورا نیز بکشت و هردو تن داخل قلعه گردیده این خبر فتنه اثر در افواه
سمر کشته بهرا سنگهه پسر دهیان سنگهه مقتول رسید واو برهنه ریسمانی بگردن انداخته از راه خون خواهی
پدرش داخل چپاوتی سپاه واقع موضع میان میر صاحب شد و افسران سپاه را جمع کرده ماجرا بازداشت و با چشم
گریان استدعای انتقام خون پادشاه و پدرش و پدر خود کرد و تاخت افواج ازین قضیه دردنك كشته چون بحر
مواج روی قتل و تاراج بسوی قلعه سمن برج نهاده دروازه آنرا که بسته بودند بشکسته داخل قلعه شدند
وجنك خفیفی روی داده لهناسنگهه را بکشتند واجیت سنگهه که خود را در گلخن حمام پنهان کرده بود بعد از
تفحص واقف حال او شده هیزم بدهن گلخن افروخته هلاکتی ساخته جسدش را بیرون کشیده سرش را بریدند
و در خانه نهاده هريك داخل آنخانه شده تفوهی انداخت و نفرین همیکرد د بلکد هی بن دو حواله متذکره در سال ١٨٤٤
هزارو هشتصد و چهل و چهار میلادی حادث گشته پس ازان هیرا سنگهه دلیپ سنگهه بن مهاراجه رنجیت سنگهه را
برمسند حکومت نشانیده خودش بار وزارت بدوش گرفت و همچنین پس از چندی جواهر سنگهه نام خالوی
دلیپ سنگهه فوج را برانگیخته هیرا سنگهه را بکشت و خودش زمام وزارت بکف گرفت و بعد از چندی او نیز
از دست فوج کشته شده لعل سنگهه نام توشه خانه دار یعنی صندوقدار لقب راجه و منصب وزارت یافت واو
از واهمه اینکه مبادا بمثابه دیگران کشته شودید ربار عام اظهار و تجویز محاربه را با دولت انگلیس اشهاردادوسپاه
سکانرا امرکرد که بجانب فیروزپور رهسپار شود چنانچه در روزبیست و سوم ماه نوامبرسنه ١٨٤٥هزار و هشتصد و چهل و
( ۱ ) سهل پنج عیسوی لشکر سکهه جانب فیروز پور از سهل ( ۱ ) وصبب زمین عبور کرده از دریای ستلج عبور نمودند
زمین هموار ولارد هاردنك گور نرجنرال هند آگاه شده در روزسیزدهم ماه دسمبر سال مذکور اشتهار کرد که چون فوج سکهان
و نرم وصب از معاهده سال ١٨٠٩ هزار و هشتصد و نه میلادی عدول کرده از دریای ستلج درگذشته بردولت انگلیس لازم و متحتم
زمین سخت گردانیده است که لشکر فرستاده ایشان را دفع کند و پس از شیوع اشتهار مذکور افواج سروریه هندرا بسرعت
و تعجیل هرچه تمامتر فراهم آورده حکم جنگ داد و جانین در روز هجدهم ماه دسمبر سنه هزارو هشتصد و چهل و
پنج مذکور در موضع مدکی باهم ملاقی شده هفده ضرب توپ سکهان بدست تصرف سپاه انگلیس افتاده خود
ایشان مغلوب گشته رو بهزیمت نهادند و دوباره گروه سکهان را غیرت گریبان گیرشده در موضع فیروز شهر باهم
در آویخته فراوان خونها ریخته گشت و آخرالامر راجه لعل سنگهه باهفتاد و سه ضرب توپ دست گیر وغنیمت
انگلیسان شد و همچنین روزبیست وهشتم ماه جنوری سنه ١٨٤٦ هزارو هشتصدو چهل و شش میلادی مطابق
سال ١٢٦٢ هزار و دوصدو شصت و دوی هجری در موضع علی وال معروف بالی وال طرفین راقتال وجدالدست
داده ایضاً لشکر سکهان پشت به جنك داده بارمجوز سنگهه سالارایشان رو بگریز نهادند و بسیاری ازایشان غریق
دریای فنا کشته پنجاه ضرب توپ بتصرف انگلیسان در آمد و پس ازان درروز دهم ماه فروری سنه مزبوره
در موضع سراهون تلاقی فئتین رخ داده سردار شام سنگهه و جمعی از اعداد سپاهش بقتل رسیده مابقی شکست
یافتند و دیگر رو بجنك ننهاده از پی اطاق سکهان فتوح عدیده حاصل انگلیسان شد والا هرگز فوج اندك انگلیس
بر لشکر بسیار سکها ظفر نمیافت بهرحال لاروها ردنك گورنر جنرال پس از حصول فتح داخل لاهور شده
راجه دلیپ سنگهه بن مهاراجه رنجیت سنگهه شوش وسرکشی افواج را در نزد او باعث فساد اظهار کرده عفو
تقصیر خواست و معفو شده درروزنهم ماه مارچ سنه ١٨٤٦ هزار و هشتصد و چهل و شش عیسوی عهد نامه جدید
در بین جانین تحریر یافته بعوض اخراجات جنك و گستاخی سکهان ملك جالند رود و آب و کشمیر و هزاره چچ
و دیگر کوهستان بحکومت دولت انگلیس متعلق گشت و باقی ولایت پنجاب بمهاراجه دلیپ سنگهه واگذاشته
شد و نیز بر طبق خواهش دلیپ سنگهه والی پنجاب یکتن رزیدنت یعنی وکیل امور سیاسیه در پنجاب مقرر
گردید و چندتن اسستنت رزیدنت یعنی نائب وکیل امور سیاسیه در اضلاع وسفلی پنجاب جهت انتظام مملکت
ورفاه حال رعیت مأمور شدند واز جمله جارج لارنس در پشاور و هربت ادوردس بمقام درجات و موضع


(۲۰۵)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
بنو ناظم وحاکم معین شدند و هر کدام در مقام مأموریت خود رفته بر طبق قانون سیاسی بنظم و نسق
پرداخته تدابیر و طرف زرکثیر روی دل تمامت رعایا را جانب دولت متبوعة خویش کرده سکھان را بجز نام
دیگر پادۀ مرامی از حکومت در کام نگذاشتند و چون بتقریب عهد کرده بودند راه مخالفت چودن تیغ نمی
توانستند تا که از کارگذاری و حکم رانی انگلیسان بجان رسیده مصدر شورش شدند چنانچه ذکر میشود
وقایع سنه ۱۲۶۴ و دویست و شصت و چهار هجری
در سال (۱) که مطابق بود باسنه ۱۸۴۸ هزار و هشتصد و چهل و هشت میلادی سکھان بپوای بزرگی از غبار خاطریکه
نسبت بدولت انگلیس داشتند در پنجاب ریلی کردند و از همه پیشتر دیوان مول راج نامی در ملتان دست بفتنه برده
دوتن از انگلیسان را بکشت و از سمر گردیدن اینخبر چترسنگهه در چچ هزاره دامن زن آتش فساد گشته در پشاور
سپاه سکھان برجنرال جارج لارنس بشوریدند و او بازوجة خویش از پشاور جانب شاه دره لاهور راه فرار
پیش گرفته نزد سردار سلطان محمد خان که وقتی سر هنری لارنس برادرش بوی احسانی کرده بود رفت که بپاس
احسان او حمایلش کند اما سردار سلطان محمد خان ننگ افغانی خود و رفتار برادر او را در برابر احسان رنجیت
سنگهه و فرزندانش که بغایت نقد نموده بودند بهیچ نشمرده در روز سوم ماه دسمبر سنه ۱۸۴۸ هزار و هشتصد
و چهل و هشت میلادی مطابق سال ۱۲۶۴ هزار و دوصد و شصت و چهار هجری زن و شوهر هر دو تن را بدست
سکھان سپرد و ازین کار سردار سلطان محمد خانرا زیاده تر در نزد سکھان پایه اعتبار ارتقا یافته باعتماد و واسطة او
از امیر کبیر که باهم برادر ويك سپهر را دو اختر بودند خواهش معاونت کرده با او قرار دادند که اگر امیر کبیر
در محاربه ما با دولت انگلیس معاون و دستگیر شده یاری دهد هر آینه پشاور و دیره جات را با بعضی ولایات پنجاب
که ضمیمة افغانستان و مضافات آن بوده اندباسم اهل بہاپس از فیصله دعوی سپرد کار گذاران وی کنیم تا بقرار
سابق بمملکت افغانستان منضم باشند و ازین اظهار واقرار عرض پرداز حضور امیر کبیر شدند
ذکر لشکر کشیدن امیرکبیر
( از راه پاری و مدد کاری سکھان جانب پنجاب )
چون عرائض سردار سلطان محمد خان از مطالعة کار کنان پایه سریر سلطنت شرف گذارش یافت امیر کبیر
نظر باینکه تا کنون ولایات پنجاب در تصرف سکھان بود و در متصرف شدن آنها و مداخلت کردنش در عهد نامه
دوستی ختامة دولتین افغانستان و انگلیس مندرج نبود تصیمم عزم کرده لشکرگران ترتیبداده با سر دار غلام حیدر خان
وسر دار محمدا کرمخان که هر دو تن از تر کشان و جلال آباد بفرمان طلب حاضر حضور شده بودند و سردار شمس الدینخان
و سردار شاه دوله خان از کابل رو براه نهاده بسرعت سحاب و شتاب شهاب وارد پشاور شده از آنجا نیز درنك
نکرده آهنگ قلعة اتك فرمود و پس از وصول در قلعة اتك توقف کرده ترک پیش رفتن نمود و از انسوی کرنیل
سرهررت ادواردس که در خلال احوال مذکور در تسخیر ملتان مشغول بود و بالینوقت بمقدمه بمحاربه پرداخته
فتحیاب شده روی تسخیر جانب گجرات نهاده بود چتر سنگهه وشیرسنگهه از امیر کبیر كمك در گجرات خواستند
و او سردار محمد اکرم خانرا با سردار شمس الدینخان و سردار شاه دوله خان و پنجهزار سوار گزیده از قلعة اتك
روانة كجرات نموده ایشان قبل از انکه سرهررت ادواردس راه بدانجا نزديك کرده رزم آرا شود وارد گجرات
شده شیرسنگهه و چترسنگهه از راه اعزاز و اکرام پذیره واستقبال کرده مقدم ایشانرا گرامی داشته نيك بنواخت و از
سر دار محمدا کرم خان التماس نمودند که همین قدر نام پاری و مدد کاری امیر کبیر کافیست که از کابل تا قلعة اتك تشريف
آورده و شمارا با پنجهزار سوار روانه ایندیار نموده دیگر تکلیف نامردیست میباید باهمراهان وسواران خویش
در هنگام کار زار بکنار حربگاه ایستاده نظارۀ جنگ نمائید و سردار محمد اکرم خانرا این سخن او از شجاعت
در طبیعت ناگوار آمده در وقت تسویه صفوف جانبين آهنگ جنگ کرده در تلخدا در حوصله خویش نيك شمرده

وقایع سنه ۱۲۶۴
مطابقت هر
د وسنه تخمینی
است
ذکر لشکر
کشیدن امیر
کبیر جانب
پنجاب


( ٢٠٦ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
و هم چند چتر سنگهه از محاربه منع کرده اصرار بر تقاعدش نمود سردار محمد اکرم خان بکوش قبول جا نداده رو
بمقاتله نهاد و در روز بیست و یکم فبروری سنه ١٨٤٩ هزار و هشتصد و چهل و نه میلادی مطابق اوائل سال ١٢٦٥ هزار و دویست
و شصت و پنج هجری باتفاق سکهان با انگلیسان در او غانه خون بسیار در معرکه کار زار ریخت و کشش و کوشش بسیار
کرده آخر الامر از بی ثباتی همراهان و یردانی پشت بدشمن داده رو بهزیمت نهاد و از مغلوب شدن سردار محمد اکرم
خان و یردائش لشکر سکهان را نیز شکست روی داد و انگلیسان فتح حاصل کرده بمراد دل واصل شدند و چتر
سنگهه باشیرسنگهه در راولپندی حلقه اطاعت انگلیس را بگوش قبول نهادند و تمامی محالات و ولایات محکومه
رؤسای سکهه را قطعا متصرف شدند و از انروز تاکنون بهمانجا بحکومت پنجاب و پشاور و غیره پرداخته کسی بتعرض
حال دولت انگلیس نگشت و امیر کبیر زمام مهام مملکت را بدست دولت مزبور مشاهده کرده بی آنکه چیزی
بگوید یا طریق مجادله با دولت موصوف بپوید از اتک در شاه دره لاهور رفته سردار سلطان محمد خان
و سردار پیر محمد خان و سردار سعید محمد خان برادرانش را با فرزندان را و عیال و اطفال ایشان از انجا برداشته
راه مراجعت جانب کابل بر گرفت و چون وارد جلال آباد شد باندیثه اینکه مبادا انگلیسان امدادش را نسبت
بسکهان بهانه ساخته متعاقباً داخل مملکت افغانستان شوند درنك فرمود و پس از چندیکه خذمه الو جانب انگلیسان
رخ نمود باطمینان خاطر از جلال آباد حرکت کرده تشریف فرمای کابل شد و ولایات شرقی افغانستان از تاریخ
مذکور در تصرف دولت انگلیس در امده تا کنون شصت و هفت سال است که رحل حکومت و طرح عمارت در پنجاب
متعلقه سابقه افغانستان و کشمیر و پشاور و درجات انداخته کسی متصدی نگردیده است
وقایع سال ١٢٦٥ هزار و دویست و شصت و پنج هجری
( وتسخیر ترکستان صغیر )
در ینسال پس از مراجعت قلعه اتک امیر کبیر را خیال فتح و تسخیر ترکستان صغیر در ضمیر جای گیر گشته
سردار محمد اکرم خان سومین فرزند ارجمندش را بتسخیر ترکستان نامزد فرموده لشکر گرانی با هر دو فوج پیاده
وزیر محمد اکبر خان مبرور که متعلق بسردار غلام حیدر خان شده بودند برکابش تعین نمود و سردار محمدا کرم
خان براه افتاده چون بانهاد خاک بامیان گشت میران ترکستان آگاه گشته از بلخ و مزار شریف و شبرغان و اند خود
و تاشقرغان و غیره قصبات و ایلات با جمعیت بسیاری روی بمدافعه بسوی با میان نهاده وارد سیغان شدند
و قلعه سرسنگ را بمردان کار و دلیران کار زار محکم و استوار کرده بآهنک جنك درنك نمودند و ازین سوی
سردار محمد اکرم خان میرزا عبدالسمیع خان را از یکطرف و نائب ذوالفقار خان را از دیگر جانب با افواج پیاده
امر بصعود کردن بجبال شاخنه که بهره و طرف راه واقعند داده خود با سوار کشاده درانیه و غلجائیه و قزلباشیه طریق
مقابل اختیار کرده زد و برد نبرد کشت چنانچه ابطال رجال از قلل جبال دهن توپ و تفنك قتال کشوده از پیش
رو سردار محمد اکرم خان هجوم در شده کار را بر تراکه (۱) و اوزبکیه بغایت تنك ساختند و از کشش و کوشش
دلیران جنك مجال درنك در ترکان نمانده مغلوب و پرا کنده گشته هر کدام راه مقام خویش بر گرفتند و سردار محمد
اکرم خان پس از حصول این فتح از راه دره صوف ببیماغی داخل ترکستان گردیده مژده فتح را معروض پایه
سریر سلطنت نموده توقیع ظفر از حضور اعلیحضرت امیر کبیر بنامش صادر گشت و در شهر بلخ فرود آمده
رحل اقامت کشود بعد هريك از میران ترکستان با تحفه و هدیه شایان حاضر حضور سردار محمد اکرم خان
همی شده فرمان پذیر همی گردید و تمامت بزرگان چون ایشان اوراق میر بلخ و تفنك و ایشان صدور میر آقچه
و میر حکیم خان والی شبرغان و ميربابا بيك رئيس اى بيك وغضنفر خان سالاراند خود و كنجعل بيك مهتر خلم يعنى
تا شقرغان و محمود خان داور سرپل و شاه مراد بيك مرزبان قطغن همه سر بر خط فرمان نهاده مطیع و منقاد گشتند و همگنان
پيش کشها از حضور سردار محمد اکرم خان گذرانیده مخلع و سرافراز بمسا کن خویش مراجعت کردند و چون
اول کار و ابتدای تسخیر آن دیار بود ماليه اندك اندك براراضی و عقار ایشان مقرر شده پاره از مالیات هر ولایت
و شهری را بمر آن رسم جایگیر معین داشته تمامت ایشانرا خورسند و رضامند ساخت و بوضع نیکو طرح حکومت

حاشیه
واقعات
سنه ١٢٦٥
وفتح تر
کستان
(١)
تراکه جمع
ترکان


(جلد دوم) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواریخ)

انداخته مطابق دستور العمل امیر كبیر كه از حضور اعلیحضرتش با تمام امضاء یافته بنظم ونسق ترکستان پرداخت

ذکر واقعات هرات وسر گذشت وزیر یار محمد خان

در خلال احوال سال ١٢٦٤ هزار ودوصت وشصت وچهار كه بشرح رفت بناء شوال ایام عمر اعلیحضرت
محمد شاه قاجار سپری شده ولیعهد دولت ناصر الدین شاه تخت سلطنت جلوس نمود و چون ختم فرمان روائی
پادشاه مرحوم مذكور و بدو حكم فرمائی سلطان مزبور بود حسن خان سالار وجعفر قلیخان كرد كه در زمان حیوة
آن پادشاه خلد آرامگاه سر فتنه میجنبانیدند در مشهد مقدس رایت خود سری افراشته تیغ خلاف بروی حمزه
میرزا والی خراسان از غلاف کشیدند وآخر الامر توان مقاتلت را با او كه مأمور تنبیه وتهدید ایشان شد در
خود ندیده از مشهد فرار كردند ودر سرخس نزد اراض خان رئیس آنجا پناه برده قرار گرفتند تا كه از سبب
فوت محمد شاه فرصت یافته مردم تراکمه سرخس را در فتنه با خود یار ساخته برسر مشهد بتاختند و جعفرقلیخان
در وقت روی تر کناز نهادن سالار جانب مشهد بامر او در هرات نزد وزیر یار محمد خان آمد كه او را نیز چون
اراض خان با خود یار وانباز طغیان سازند و آنگاه كه سالار بنزديك مشهد رسید ازانسوی فوج پیاده همدانی
وافشار نافرمانی كرده دست بتاراج شهر و بازار گشودند واز نقض علماء واعیان مشهد مکتوبی بحسن خان سالار
فرستاده طلب مشهدش كردند كه شاید او دست غارت افواج حمزه میرزا را از تاراج مال ومنال مردم شهر باز
دارد چنانچه او نامه مردم مشهد را برطبق مرام خویش دیده بدون تشویش با اراض خان وقوشیدخان سرخسئ
ودو هزار سوارتر كمان داخل شهر مشهد مقدس شد ومقارن اینحال وزیر یار محمدخان حكمران هرات بالتماس جعفر
قلیخان كه در نزدش برای طلب كمك وامداد آمده واو بالشكر شایان جانب مشهد براه افتاده بود باهم وارد نواحی
مشهد شدند اما وزیر یار محمد خان كه در ظاهر لوای معاونت حسن خان سالار وجعفر قلیخان افراشته بود ودر
باطن روی دل بسوی دولت داشت از راه خفا میرزا بزرك خان را نزد حمزه میرزا كه درارك مشهد محصور سالار
بود فرستاده پیام داد كه من از راه نصرت ویاری حسن خان سالار از هرات درین دیار نیامده بلکه بامداد شما
درین مرحله قدم نهاده ام كه دست فتنه او را كوتاه سازم و هم برخلاف این پیام بقلم فریب مكتوبی نوشته بسالار
روان كرد كه فردا در شهر داخل میشوم میباید فرود كاهم معین باشد كه در آنجا نزول كنم وحسن خان سالار
چهارباغ اندرون شهر مشهد را معین داشته یزدان بخش میرزا وعلماء وسادات و بزر كان شهر را باستقبال وزیر
یار محمد خان كاشت وچون خبر یافته و آگاه شده بود كه وزیر یار محمد خان را باحمزه میرزا راه موافقت درمیان
است امر کردكه لشكرشایانی باید بر کجاب از شهر بیرون رود تا كراو رو بشهر آرد مقدمش را گرامی داشته بعزت
واحترام آورده در منزلگاهیکه برایش معین گردیده فرود آرند واگر طریق ارك گرفته راه موالفت جانب حمزه
میرزا بپاید مانع گشته بازوی همت بر دفعش كشوده نگذارند كه بدو بپیوندد و وزیر یار محمد خان از حیله که
اندیشیده بود بجعفر قلیخان گفت که من باید اول بارك در شده آن را متصرف شوم بعد باطمینان خاطر بشهر
درایم واو كه از كیدوی آگاه نبود سخنش را پذیرفته مانع از اراده اش نشد و تا بموضع انفصال راه ارك وشهر
باهم راه پیموده بعد راه شهر را فرو گذاشته طریق ارک برگزیدند و از ارك نیز ابراهیم خلیل خان وعبدالعلیخان
بافوج نظام وتوپخانه بامر حمزه میرزا باستقبال وزیر یارمحمدخان بیرون شدند ومردم شهر چون این بدیدند بد بخن
سالار كه بدیشان گفته بود چنانچه آنجا مرقوم گشت روی ستیز جانب وزیر یار محمد خان نهاده باهم در افتادند
ووزیر یار محمد خان جنك كنان خود را بجماعة پذیره آیندگان ارک رسانیده باایشان داخل ارك شد وحسن خان
سالار با مردم شهر از پیوستن وزیر یار محمد خان بحمزه میرزا شهد تمنای خود را بدل زهر دیده مأیوس شدند
ووزیر یار محمدخان جعفر قلیخان را محبوس در نزد خود نگاهداشته بكشتار لشكر گاه حمزه میرزا جداگانه فرودگاه
ساخت وپس از دوروز چون كار از تنگی علوفه بر لشکر حمزه میرزا دشوار شده بود سواران افغان را كه از
هرات باخود برده بود برداشته راه تحصیل آزوقه جانب قریه گلستان بر گرفت و از آنجا مقداری از غله در اردو
رسانید واین کردار وزیر یار محمد خان زیاده تر باعث اعتماد حمزه میرزا بر اتحاد اوشد و همچنین پس از چند روز

(۲۰۷)

واقعات هرات
وسر گذشت
یار محمد خان
وزیر


( ۲۰۸ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
باز باراده رسانیدن غله از ارك بیرون شتافته و حسن خان سالارش دور از اردو یافته جمعی از مردم شهر را
بمحاربه كاشته جنك سخت واقع گشت و در آخر کار تابعان وزیر یار محمد خان مغلوب گشته پشت بکار زار دادند
و حمزه میرزا از هزيمت او آگاه گردیده عجاله فوج و توپخانه از ارك بمعاونت او فرستاده سالماً بارکش در آورد
و بعد ازین هزیمت اقامت وزیر یار محمدخان در جنب مشهد بصعوبت انجامیده با حمزه میرزا بمشورت پرداخته صلاح
کار را بدان قرار دادند که از مشهد باهم راه هرات در گرفته ایام زمستان را در نجا بسر برند تا ناصر الدین شاه
کار جلوس و نظم سلطنتش را براست نماید آنگاه بساز وبرك آراسته روی بسوی مشهد نهند چنانچه باهم از
مشهد عازم هرات شدند و درینوقت جعفر قلیخان که گرفتار بند ونكال بود بخود اندیشیده خلاصی خویش
را از روی تدبیر چنین قرار داد که از زندان پیام بحمزه میرزا فرستاد وبدو گنندهای غلاظ و شداد
معهد در میان نهاد تا از حبس رهائی اش داده بشهرش فرستد که پنج صد اشتر آزوقه با صد رأس اسپ
وصد رأس قاطر بوی روانه دارد تا بآسانی رهسپار هرات شود و حمزه میرزا که از همه جهت عسرت
وپریشانی برایش رخ داده بود همان و پیام او را بگوئی قبول شنیده از زندانش رها فرمود و بصوابدید وزیر یار محمد
خان وابراهيم خليل خانش خلعت فاخر عطا کرده بشهرش فرستاد واو بعهدیکه کرده بود وفا ننمواسته بعد حمزه
میرزا ووزير يار محمد خان آنقدر که توانستند عمارات ارک را ویران کرده اقوامی را که حمل ونقل آنها دشوار
می نمود از عراده فرود آورده چوب آلات آنها را تمام بسوختند که دست یار حسن خان سالار نشوند و راه
برگرفتند و سالار با جعفر قلیخان تعاقبی نموده بتنیل مقصود بر گشتند و از مشهد باراده اینکه هرگاه سپاهی از طهران
مأمور خراسان شود دفع کنند بالشکريكه داشتند راه رباط نشاپور برداشته در انجا اقامت گزیدند و حمزه
میرزا ووزیر یار محمد خان بااردویکه همراه داشتند در نواحی جام رسیده بهادر خان را که در وقت راه نمودن وزیر
یار محمد خان جانب مشهد کسانش را اسیر و دستگیر کرده بود از راه انتقام اورا درقلعه فریمان محصور کرده
تاپانزدهم ماه ذيحجه سال ١٢٦٤ هزارو دوصد و شصت و چهار هجری دور قلعة موصوفه بسر بردند تا که
بهادر خان طالب امان شده علوفه لشکر را برذمه گرفت آنگاه حمزه میرزا امان داده عفو ش کرد بعد از انجاراه
هرات در نور دیده چون وارد منزل شبش شدند بنابر آنکه در آنجا چوب و جنگل بسیار است اقامه ایام زمستانرا
حمزه میرزا از وزیر یار محمد خان درمنزل مذکور التماس کرده پس از پذیرفتن او در آنجا قشلاق گزید ووزیر
یار محمدخان در هرات آمده بیست و پنج هزار روپیه و هزار خروار غله رسم قرض نزد حمزه میرزا فرستاد واو از غره محرم
سال ١٢٦٥ هزار و دوصد و شصت و پنج هجری تا آخر ماه ربیع الثانى مدت سه ماه و پانزده روز در شبش بسر برد
تاکه سلطان مراد میرزای حسام السلطنه بامر اعلیحضرت ناصر الدین شاه از طهران راه تنبيه وتهديد حسن خان
سالار بر گرفته خبر توجه او جانب مشهد بسمع گشت حمزه میرزا لشکر خویش را از آنجا جانب مشهد کوچ داد
ووزير يار محمد خان جبار خان الکوزائی را با هزار سوار افغان برکاب اوگماشت و این رفتار وزیر یار محمد خان
مطبوع شاه ایران گشته از دولت ایران چهار ضرب توپ و خطاب ظهیرالدوله گی یافته راه مودت و موالاتش
بدانسو مفتوح شد
وقایع سال
1266
وشورش
میران
ترکستان
وقایع سال هزار ودوصاد وشصت وشش هجری
( وشورش میران ترکستان )
چون ازحسن حکومت سردار محمد اکرم خان ونظم ونسقش در مملکت ترکستان دست جور میران آنجا
از ستم کوتاه گشته از گرفتن مال ومنال مظلومان بازداشته شد همگینان در بلده آقچه جمع گردیده شورش آغاز کردند
و با سردار محمد اکرم خان و سردار محمد شریف خان که بامر امیر کبیر از کابل جهت اقامت در نزداورفته بود
طرح محاربه انداختند وجنان حمله ها و ترکتازیهای پی درپی برایشان نمودند که ایشان بستوه آمده عرض پرداز
حضور امیر کبیر شده كلك خواستند وامير كبير از عرض والتماس هر دوتن پسرانش سردار غلام حیدر خان را


(۲۰۹)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواريخ)
با سردار محمد امین خان و سردار شجاع الدوله خان و لشکر شایان از سواره و پیاده و اتواب آتش فشان از کابل جانب
ترکستان گسیل فرمود و چون ایشان وارد آق بيك شده فرود آمدند آقسقالان محال قطغن که هنوز چنانچه باید
نزد سردار محمد اکرم خان نشده سر در خط فرمان ننهاده بودند اینوقت از راه دور اندیشی و عاقبت بینی هدایا
و تحف شایسته بصحابت اشخاص سالخورده ریش سپید نزد سردار غلام حیدر خان فرستاده از شرفیاب نشدن
بحضور سردار محمد اکرم خان عذر و عفو تقصیر خواستند و سردار غلام حیدر خان تحالف ایشانرا پذیرفته
و بآب تسلی غبار خوف را از دامن ضمیر ایشان رفته رشته فرستادگانرا بخلع ساخته با منشور ملاطفت دستور
رخصت مراجعت داد و از مشاهده اینحالت میران فتنه جوی مفسده خوی نیز هراسنال شده پراکنده شدند
و هر کدام از مسکن و مقام خویش تحفه و هدیه برداشته از راه اطاعت پیش آمدند و از سردار غلام حیدر خان
التماس عفو تقصیر نموده تسلی و دلجوئی همی یافت و بخلعت دیبا و جامه زیبا سرافرازی یافته پس از رخصت یافتن
جانب مسکن خود همی شتافت و از جله محمود خان والی سابقه سرپل و ایشان صدور حکمران آقچه و ایشان اوراق
میر بلخ هم سه تن را که زیاده تر بانی فساد و مبانی عناد بودند سردار غلام حیدر خان خواست که نزد خود نگاهداشته
هنگام مراجعت از ترکستان ایشانرا برداشته بکابل آرداما سردار محمد اکرم خان درباره دو تن دیگر چیزی نگفته
از نگاهداشتن محمود خان سردار غلام حیدر خان را مانع گردیده گفت که هر چند محمود خان بخسی و دشمنی
پرداخته ما را مضطر و مضطرب ساخت باز هم از بردش در کابل بودنش بترکستان اولی است زیرا که از در مسالمت
پیش آمده دیگر پیرامون مخالفت و مباینت نخواهد گشت دیگر اینکه مرد تجربه کار است میباید درین دیار باشد خلاصه
هر دو برادر عرض پرداز حضور امیر کبیر شده هريك استصواب رأی خویش بجستند و امیر کبیر منشوری بنام
هر دو فرزند ارجمندش مرقوم و مرسول فرمود که چون سردار غلام حیدر خان پس از نظم و نسق ترکستان بكابل
بر میگردد و سردار محمد اکرم خان در آنجا برای حکومت میماند پس هر چه در چنین امور رأی او صواب بندارد
بى شك و ريب پسندیده شریعت سلطنت و حمایت اهل مملکت خواهد بود و پس از وصول این حکم سعادت شمول
سردار غلام حیدر خان متعرض نقل دادن مکان دیگر میران ترکستان نشده ایشان اوراق و ایشان صدور را با عیال
و اطفال و منسوبان ایشان با خود برداشته در کابل آورد و از حضور امیر کبیر منزل و مأوی و خرج مکفی برای شان
معین و مقرر گشت و پس از مراجعت سردار غلام حیدر خان مردم محال قطغن آتش بغی را دامن زن شدند
ذكر بغاوت مردم قطغن
و رحلت سردار محمد اکرم خان
چون سردار غلام حیدر خان از ترکستان بکابل باز گشت فرمود مردم محال قطغن که از خوف او تحفه و هدیه
چنانچه رقم شد نزدش فرستاده سر در تحت فرمان نهاده بودند ایمن گردیده از دادن مال دیوانی و خراج
سلطانی سرباز زده تمرد ورزیدند و سردار محمد اکرم خان بالشکر شایان از مزار شریف بعزم سرزنش آن مردم
شکوهیده منش خیمه بیرون زده چون وارد تاشقرغان شد سردار محمد شریف خان حکمران آنجا پذیره کرده مراسم
مهمانی برادرانه بتقدیم رسانید و هم در آنجا امراض سه گانه سل ودق و ذات الجنب که بعضی از امراض مذکوره
از دیرگاه لازم حالش بود بشدت رو نهاده ایام عمر گرانمایه اش سپری شد و بعمر سی وسه سالگی بسال ١٢٦٦ هزار
و دوصد و شصت و شش هجری بدرود جهان فانی کرده در جنب مرقد مطهر حضرت امير المؤمنين على كرم الله وجهه
واقع مزار شریف مدفون گشت و امر گوشمالی مردم قطغن از سبب فوت آن مرحوم بتعویق افتاد و سردار شهنواز
خان پسر دوازده ساله مبرور مذکور در جای پدر مففورش بمسند ایالت ترکستان برنشست و بتوسط سردار
محمد شریف خان عم مکرمش اجرای کار حکومت نمودن گرفت تا که خبر کربت اثر فوت شهزاده گوش خراش
امیر کبیر شده پس از طی بساط سوگواری و خاموش گشتن جوش و خروش فاتحه خوانی و ماتمداری سردار محمد
افضل خان اولین فرزند برومند اعلیحضرت شهریاری که قدم بمرحله سی وشش سالگی نهاده بود از حضور پدر
نیکو سیرش بایالت ترکستان سرافرازی یافت و چون مالیات علاقه زرمت که تا اینوقت در تیول مؤمنش بود و کفایت
ذکر تمرد
مردم قطغن
وفات سردار
محمد اکرم
خان


(۲۱۰)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
امر معیشتش نمی نمود بعض مالیات ترکستان جایگیر محارجش معین گشت وسردار شهمسوار خان بفرمان طلب
در کابل آمده شرف دست بوسی حاصل کرد وسردار محمد افضل خان وارد مزار شریف شده بحکومت پرداخت
ذکر فتنه
محمود خان
سرپلی و باز
گشت مردار
محمد شریف
خان
ذکر فتنه محمود خان سرپلی
( ومراجعت سردار محمد شریف خان )
مقارن اینحال محمود خان سرپلی مردم قطغن را برسال بغاوتش استوار دیده و کار گذاران پایه سریر سلطنت
را از گرفتاری در دیگر امور مهمه مملکت متوجه بگوشمالی مردم مذکور ندیده مکنت امارت در خیالش زبون
آمده سر ازجیب تمرد برکشید و باتفاق فتنه جویان اوزبکیه آقچه را متصرف شد وسردار محمدافضل خان باسردار
محمد شریف خان لوای مدافعه برافراشته باتفاق میرحکیم خان شبرغانی وغضنفر خان اندخوی وجه همت بقلع او
گماشتند و محاربات عدیده شدیده بوقوع پیوسته آخرالامر محمودخان دستگیر گشت و بمکافات کردارش بپاسدارسپیده
فتنه که برانگیخته بود بخوابید وامیرکبیر از عرض مژده رسانی فتح سردار محمد افضل خان که در ذیل آن از معاونت
و یاری و صداقت و اخلاص شماری میرحکیم خان شبرغانی و میرغضنفرخان اندخوی نیز معروض داشته بود خدمت
ایشان را ضائع نساخته نيك بنواخت چنانچه خلعت و خطاب نظام الملکی ومنشور حکومت شبرغانرا بنام میرحکیم
خان و خلعت و لقب امین الدوله و فرمان حکومت اندخوی را اسمی غضنفر خان بجائزۀ خدمتی که کرده بودند از راه عطا
در ترکستان بدیشان فرستاد و هم از حضور نگین ختم غضنفر خانرا بدین سجع مزین ومنقر فرموده از طریق
لطف روانه نمود
ز الطاف امیر داد گستر امین الدوله شد میرغضنفر
وبعد ازان سردار محمد شریف خان که سردار غلام حیدرخانش بسبیل تبدیل دوساله بحکومت تاشقرغان مأمور
فرموده قرار داده بود که پس از دوسال سردار محمد امین خان بجایش دوسال دیگر اقامت وحکومت نموده همچنین
هر يك از هر دو تن پی هم دو دوسال بحکومت بسر برند راه کابل بر گرفته سردار محمد امین خان بعوض او از حضور
امیرکبیر در تاشقرغان رفته بکار حکومت پرداخت وسردار محمد شریف خان وارد کابل شده از فیض دست بوسی
امیر کبیر سعادت دارین حاصل کرد
ذکر مأمور
شدن سرداران
بحکومت
و غیره
(۱) نسخه
بدل محك
وقایع سال
۱۲۶۷ وسر
گذشت وزیر
یار محمد خان
ذکر مأمور شدن هريك از شهزادگان
( بحکومت دیاری ویار شدن هر یکدیگر را بکاری )
وامیر کبیر سردار محمد شریف خانرا پس از رفع خستگی راه ترکستان برخلاف قرارداد سردار غلام حیدر خان
در باب حکومت تاشقرغان که مذکور شد بحکومت هزاره بهبود از حضور مأمور فرموده حکومت هزاره دای زنگی
و دای کندی را تا در آب شاه پسند که بامیان نیز داخل محال آن دو ولایت بود بسردار محمد اسلم خان تفویض نمود
و سردار ولی محمد خان و سردار محمدزمانخانرا از عرض والتمس سردار محمدافضل خان حکمران ترکستان که معروض
داشت که هردو تن مأمور ترکستان شوند تا اگر میران ترکستان بسلسله جنبان طغیان آیند ایشان در مدافعه و رفع
فتنه معاونت ویاری وی نمایند هردو تن مأمور ترکستان شدند و در آنجا سردار محمد افضل خان سردار ولی محمد
خانر ابحکومت آقچه وسردار محمد زمانخانرا نخست بایلت نمک (۱) و پس از چندی از انجابحکومت سرپل مقرر کرده
همگنان از طریق رادرمی بحکمرانی پرداختند
وقایع سال ۱۲۶۷ هزار ودویست وشصت وهفت هجری
( و سر گذشت وزیر یار محمد خان وخاتمه کار آن )
در خلال احوال مذکوره ولتضاعيف سوانح واردۀ این سال وزیر یار محمد خان که ذکر خطاب ظهیرالدوله
یافتنش از کار گذاران دولت ایران سابقاً بشرح رفت مسموع گشت که احمد خان اسحق زائی باسردار کهندل
خان حکمران قندهار متفق و همداستان شده او و برادرانش را ترغیب بتصرف لاش وجوین کرده سردار شیرعلیخان


(۲۱۱)
(جلد دوم) ( ذکر واقعات عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
بن سردار مهر دلخانرا بالشکر از قندهار آورده در لاش جاداده و دیگر سرداران قندهار بتحريك اوروى تسخير
بسوی هرات نهاده بفرشك رسیده اند وسردار محمد صدیق خان بن سردار کهند خان بالشکر شایان داخل علاقه
چیخانسور شده متصرفانه نشسته است از شنیدن حوادث مذکوره در تشویش و اضطراب افتاد ولشکری ترتیب داده
دو برای مدافعه نهاد و ازین راه نامه بسرداران قندهار نوشته ارسالداشت که چون جانین طريق مخالفت مسوزانی
پیموده و می پنائیم گویا در معنی دوست یکدیگر میباشیم که باهم در مخاصمه نکرائیم ومصدر این فتنه را که احمد خان
اسحق زائیست از فتنه جوئی باز داشته از میان برائیم وخود از عقب این نامه راه برگرفته از کروراه داخل لاش
شد و وجود احمد خان را بمتعارف عتاب از انجا رفته دورش کرد ولاش را متصرف گشته سردار شیر علیخان را
بی آنکه بر نجیده خاطر سازد بملايمت ومدارا بيرون كشيده روانه قندهارش نمود ومغلول انتحال وزیر یار محمد خانرا
تب عارض گشته بپایم اباسعید محمد خان پسر خود در لاش گذاشته خود از راه مراجعت رو بهرات نهاد و آنگاه که وارد
منزل رباط میرشد در سلخ ماه شعبان سال ۱۲۶۷ هزار و دویست وشصت و هفت هجری ایام عمرش سپری گشت
و همراهانش نعش او را برداشته در هرات بجنب مضجع یارکان جناب مولوی عبدالرحمن جامی قدس سره السامي
دفن کردند فقط
فوت وزیر
یار محمد خان
ذکر حکومت سعید محمد خان
( بن وزیر یار محمد خان در هرات )
ذکر حکومت
سعید محمد
خان
و پس از فوت و دفن او سعید محمد خان پسرش بالشکریکه همراه داشت از لاش روی مراجعت جانب هرات
نهاد ومردم هرات باستقبالش بیرون شده اگرچه مایه از خرد نداشت با اعزاز واکرام بشهرش در آورده حکمش
را کردن نهادند وهم بذریعه عریضه از اعلیحضرت ناصرالدین شاه قاجار که وزیر یار محمد خان خود را بحمایت
او حکمران هرات می پنداشت استدعاء حکومت پدرش را برای سعید محمد خان کرده خوداو نیز میرزا قرنا خان
نواده میرزا عبدالغفار خانرا با تحف و هدایا و نامه مذکوره رعایای هرات که بخط مير عبد الرحمن خوش نویس مرقوم
داشته بودند در طهران نزد شاه ایران فرستاد و او هدایای سعید محمد خانر اپذیرفته و عریضه هرویان را بگوش قبول
شنفته میرزا احمد خان ناظم دیوان را از راه تعزیت فوت یار محمد خان مرحوم وتهنیت حکومت سعید محمد خان
با اسب زین و لجام زرو کار ومكلل بجواهر از بهر تشریف او و فرستادگان خودش که رخصت مراجعت داد روانه
هرات فرمود و در خلال اینحال بعضی از مردم هرات که بسبب بی خردی سعید محمد خان نسبت بوی ناراضی وسر
کران بودند از راه خفا بسر دار کهندل خان مکتوب فرستاده دعوت تسخیر هراتش کردند چنانچه او بانمای پاره
از مردم هرات با سپاه آراسته از قندهار رو بهرات کرده فراه و اسفزار را متصرف گشت و سلطان مراد میرزای والی
مشهد مقدس که ملقب بحسام السلطنه بود ازین امر واقف گردیده سام خان ایلخانی را باهفت صد سوار تعین کرد
که با عباس قلیخان میر پنج و سه فوج خراسانی وشش عراده توپ و هزار سوار کشاده مشهدی روی بسوی هرات
نهند و در نزدیك هرات فروکش کرده نگران باشند و بسام خان اجازت این نیز داد که هر گاه بخواهد با سواران
خود از عباس قلیخان جدا شده در هرات رود و او در موقعیکه جای گزیند همچنان درنك كنان مترصدامر سانخان
بوده هر چه او فرماید عمل نماید چنانچه هر دو تن باهم آمده متزل شهر هرات اسب رانده عباس قلیخان عنان باز کشیده
فرود آمد و در همانجا که از هرات دومنزل دور بود اقامت گزید و سام خان با سوارانیکه همراه داشت داخل هرات
شد و ازین سو سردار کهندل خان پس از فتح فراه واسفزار جمی از لشکر قندهار را بمحافظت آن دو موضع گذاشته
خود با سپاه مکملی اسب تسخیر رانده بفاصله چهار کروهی هرات رسیده لشکرگاه ساخت و طرح محاربه انداخته
با مردم هراتی و سواره خراسانی بجنك هر روزه پرداخت و در هر روز باهم در آویخته از جانبین خونها همی ریخت
تا که سام خان از دست برد و نبرد سردار کهندل خان خسته و ناتوان گشته بعباسقلی خان پیام داد که از اقامتگاهش
برخواسته در یکمنزلی هرات فروکش کند تا سردار کهندل خان لشکر را بقرپ هرات مشاهده کرده نیروی بازویش
ضعف پذیرد و آنگاه که عباس قلیخان در یکمنزلی هرات فرود كشت تدبیر سام خان با تقدیر موافقت کرده سردار


(۲۱۲)
(جلد دوم) ( ذکر واقعات عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواريخ)
کهندل خان را در ضمیر این اندیشه جایگیر شد که دولت ایران دست از یاری سعید محمد خان باز نخواهد کشید چنانچه پی هم لشکر میفرستند پس مراجعتش را جانب قندهار سزاوار دانسته مکتوبی بکار گذاران دولت ایران فرستاد که من بالتماس و خواهش بعضی از مردم هرات بانهاد انجا شده از صمیم و رنجش خاطر شاه ایران اگاه نبودم که دست از نصرت سعید محمد خان باز نمیدارد و در امداد او وجهة همت میگمارد و میل خاطر جانب حکومت (۱) نوشت او در هرات دارد و حال که ازگاهی احوال خبر شدم جانب قندهار رهسپر گشتم و طریق مراجعت در نوشتم (۱) فتح اول و پس از باز گشتن او عباسقلیخان بنیر جانب مشهد مقدس مراجعت کرده سام خان با میرزا احمد خان که از طهران وکسر ثانی منشور تهنیت حکومت هرات را چنانچه از پیش رقم گشت برای سعید محمد خان آورده بود چندی در هرات نوز دیدن توقف کردند تا که سعید محمد خان مبلغی از طلا و نقره را بنام ناصرالدین شاه سکه زده با چند بار از ابره و شال و راه نمودن کشمير برسم هديه بایشان سپرده رخصت انصراف طهران داد
وقایع سال وقایع سال هزار و دویست و شصت و هشت هجری
۱۲۶۸ هجری چون مردم توخی و هوتکی متوطنة نواحی قلات واقع عرض راه قند هار وغزنین همواره سلسله جنبان شور و شین بودند و مردم تجار و رهسپار را اذیت و آزاری نمودند چنانچه از جور و تعدی آن دو طائفه راه آمد شد قوافل بدون کثرت و جمعیت بابرین سبیل مسدود بود و ازین امر مردم تجارت پیشه عرض پرداز حضور امیر کبیر شده استدعاء کشودن راه و مأمون گذشتن گاه و بیگاه نمودند و امیر کبیر سردار شیر علیخان ششمین فرزند ارجمندش را که در غزنین حکمران بود فرمان کرد که با لشکر و توپخانه رهسپر قلات شده هر دو طائفه را گوشمال نموده مستأصل سازدوا و با یک فوج پیاده و چهار ضرب توپ و سواره رکابی و ملکی رو بجانب قلات نهاد و مردم توخی در موضع اوتك رباط انجمن گشته با هم قرار دادند که تا نفس آخرین دست از مقاتله سردار شیر علیخان نکشیده مردانه رزم دهند و قبول اطاعت نکنند و این قرار داد را موثق بايمان وعلم که بمهد و پیمان ساخته تهیه اسباب مدافعه پرداختند و انگاه که سردار شیر علیخان از کرد راه در رسید جانین رو بجنك نهاده بيكديك باهم در افتادند و تاشب هنگام بستیز و آویز بسر رفته غالب از مغلوب ممتاز نگشت و از هر دو جانب بسیار تن مجروح ومقتول گردید. محمد افضل خان بن محمد علم خان توخی از نامداران تبعه سردار شیر علیخان زخم منکر بیا بر داشت و هر دو لشکر در تاریکی شب دست از حرب کشیده سردار شیر علیخان در اوتك رباط مقام گزیده شباشب بدور لشکرش سنگر متین برافراخت و بعد از ان مدتی روزانه از سنگر بیرون شده مصاف میداد شبانه بسنگر میتپد تا که چیر دست گشته خصم را بشکست و مال دیوانی را باجریه سر کشی ایشان حصول نموده گوشمالی بسزا فرمود و هم از ایشان عهدنامه موثق گرفت که اگر مال تاجران و رهروان وغیره ضائع و تلف شود در حدود هريك از رؤساء قومی که باشد تلافی آنرا او نماید و بادره را بکار گذاران سلطنت بسپارد تا حکام و ضباط از و باز پرسند دیگر اینکه راه خلاف نپویند و بیرون از اطاعت و انقیاد امر سلطنت دیگر امریرا نجویند سپس راه مراجعت بر گرفته در کابل بشرف دست بوس امیر کبیر مشرف گشته بعد از رفع خستگی از حضور مرخص غزنین شد
ذکر رفتن ذکر فرستادن امیر کبیر سردار عبدالرحمن خانرابه سردار عبد الرحمن خان ( بانتاس والد ماجدش در ترکستان ) نزد پدرش مقارن احوال مذکوره اعلیحضرت امیر کبیر سردار عبدالرحمن خانرا از عرض و التماس پدرش سردار محمد افضل خان حکمران ترکستان از کابل با ملازمان و خدمتکارانش روانه ترکستان فرمود و چون در بنوقت میر حکیم خان شبرغانی از راه نادانی سر از جیب طغیان بر آورده سردار محمد افضل خانش در شبرغان بمحاصره انداخته بود سردار عبدالرحمن خان وارد بلخ شده مدت دوماه از سبب گرفتار بودن پدرش بمحاصره شبرغان شرف دیدار پدر را حاصل نکرده همچنان در بلخ بسر برد و بعد از فتح شبرغان و مخذول شدن میر حکیم خان که سردار محمد افضل خان مظفر و منصور جانب بلخ مراجعت کرده راه نزديك نمود سردار عبدالرحمن خان باستقبال بیرون شده در دشت ارژنه


(۲۱۳)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
حوز کاب بوسی حاصل کرد و از آنجا مسافت پنج کروه بآئیخ بملازمت رکاب پدرش راه نوردیده باهم در بلخ نزول
اجلال نموده بعد پدر نیکو سیرش او را که قدم بمرحلۀ نه سالگی نهاده بود بحلم سپرد
وقایع سال هزار و دوصد و شصت و نه هجری سلم
درین سال سردار کهندل خان حکمران قندهار از رشك آنکه سردار شیرعلیخان چنانچه مرقوم گشت مردم
توخی و هوتکی نواحی قلات را که نقطۀ معینه و حد فاصلۀ حکومت غزنین وقند هار است تنبیه و تهدید نموده
مالیات اراضی مردم مذکور را با عهد نامۀ اطاعت ایشان نزدا میر کبیر برد مبادا که عزم تصرف قلات را که متصرف
آن فشار دهندۀ گلوی حکومت قند هار است نموده متصرف شود و بحکومت قند هار مداخلت نماید پس بدین
اندیشه ورشك سردار مهردل خان برادر کهتر خود را با چهار هزار مرد آزمودۀ نبرد از قندهار روانۀ قلات نمود
و چند ضرب توپ با او همراه فرستاد که قلعۀ قلات را استحکام داده استوار نشیند تا هر گاه امیر کبیر عزم تسخیر
آن کند نگذارد که پافرا پیش گذارد و امیر کبیر ازینو اقعه و پیشهاد ضمیر سردار کهندل خان آگاه گشته باز
سردار شیرعلیخان حکمران غزنین را فرمان کرد که بالشکر جانب قلات رهسپرشود از عقب او سردارغلام حیدر
خانرا نیز باسپاه از کابل گسیل فرمود و هر دو برادر در عرش راه با هم پیوسته چون راه بقلات نزديك کردند
سواران سردار غلام حیدر خان بقرب قلعه شده سردار مهر دلخان بضرب توپ ایشانرا رانده از حصار قلات
دور ساخت و سردار غلام حیدرخان شاه محمدخانرا در پای دیوار فرستاده از سردار مهردلخان سبب گلوله انداختن توپ
را استفسار نمود و او جواب داد که بامر برادرم سردار کهندلخان درین قلعه جای گزیده نخست از دهن توپ
باشما سخن راندم که بدانید تازنده باشم بمیدان مدافعت و ممانعت شما (۱) تازنده باشم و نگذارم که پای تصرف
در اندرون قلعه قلات گذارید و این امراز عریضۀ سردار غلام حیدر خان که بپایۀ سریر سلطنت رسید خاطر نشان امیرکبیر
شده دانست که باهنگامیکه خود رفته آتش نفاق را خاموش نسازد جوش و خروش نزاع هر گز فرو نشیند
پس سردار محمد اعظم خان بجمعیت فرزند برومندش را بحکومت و حفاظت کابل گماشته خود بانواب عبد الجبار
خان وسردار سلطان محمد خان وسردار پیر محمد خان وسردار سعید محمد خان و سپاه شایان و اثواب آتش فشان
از کابل روی بسوی قلات نهاد و چون بنزديك قلات رسیده بلشکر پسرانش ملحق گشت سردار مهر دل خان
زیاده تر باستحکام قلعه داری پرداخته دروازۀ حصار را خاك ریخته مسدود نمود و امیرکبیر بارادۀ اینکه زیر کوه طبق
سر را که مشرف برقلعه و جانب جنوب آن واقعست لشکرگاه قرار داده در هنگام اشتعال نائرۀ جنك از انجا بضرب
توپ کار را برقلعه گیان تنك سازد از حصار قلات در گذشت که در آنجا فرو کش کند و سردار مهر دل خان
باهمراهانش در حین عبور لشکر امیر کبیر از کنار قلات از فراز بارۀ حصار دهن توپ را بزدن باز کرده تا که گلولۀ
توپ میرسید پی هم گلوله انداخته بعضی از سواره و پیاده را ضایع ساخت و امیر کبیر در جائیکه گلوله نمیرسید رسیده
فرود آمد و زیر پشته طبق سررا نیز باعداد سپاه محکم واستوار فرموده چشم انتظار براه رسیدن سردار کهندل
خان که از قندهار بعزم معاونت سردار مهردلخان ومدافعت امیر کبیر براه افتاده بود نهاد تا که او نیز باسپاه کینه
خواه وارد منزل جَلدَك شده لشکرگاه ساخت آنگاه نواب عبد الجبار خان که مصلح وخیر خواه همه برادران
بود پیش از آنکه محاربه روی دهد سردار غلام حیدر خان را بدون آنکه آگاهش کند با خود برداشته از
راه لجاج و قبلاح وطلب خیر وصلاح هر دو تن نزد سردار کهندل خان شده باپای سخن رانده تخم صلاحیت
در مزرعۀ ضمیرش افشاندند و خود او نیز نظر بکثرت وقوت واقتدار امیر کبیر خویش را در منازعه
نظیرش ندیده بلکه زبون پنداشته رعایت خاطر سردار غلام حیدر خان را که ولیعهد امیر کبیر بود حجت نهاده
گفت که بپاس خاطر او از قلعه قلات در گذشتم و اينك سردار مهردل خان را از انجا طلب داشته سرخویش
وراه قندهار پیش گیرم و نواب عبدالجبار خان اینرا شنیده گفت که اگرچه از قلات گذشته رفع مناقشه کردی
لیکن چون امیر کبیر از کابل و شما از قندهار با همتنه سبق تا انجا آمده اید سزاوار است که باهم ملاقات کرده
زیاده تر کدورت را بصافات مبدل سازید و سردار کهندل خان این مقوله نواب عبد الجبار خان را نپذیرفته عذر

وقایع سنه ۱۲۶۹ هجری
(۱) تازنده دوم سهزاد از تاخت و تاز است


(٢٧٤)
( جلد دوم ) ( ذكر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
در میان آورد که امیر کبیر مرادش حاصل شده از ملاقات من نه خورسند شود ونه خاطر نژند کرده و نواب
عبد الجبار خان از جای جسته دست او را گرفته کرها بر خیزانید و با سردار غلام حیدر خان در حوضه بزر و پیل
نشانیده بعد روی بسوی لشکر امیر کبیر نهادند و نواب عبد الجبار خان بجلو افتاده هنگام شام پیش از ایشان نزد
امیر کبیر رسیده از آوردن سردار کهندل خان عرض و آگاه نمود و چون تاریکی شب پرده ظلمت انداخته بود
امیر کبیر با مشعلهای افروخته و اعیان سپاه از خیمه بعزم استقبال بیرون شده برو راه سردار کهندل خان نهاد
واو رو شی مشاعل را دیده از پشت پیل فرود گفته پیاده قدم برنهاد تا که هر دو برادر بهم در رسیده مراسم
پذیره ولوازم مصافحه ومعانقه بیای رفت و دست بدست هم چند قدم گذاشته و برداشته از همدیگر جداشدند بعد
سردار غلام حیدر خان سردار کهندل خان را در خیمه و سرایرده خویش برده پیش اعزاز و احترام کرده باهم
نشستند وامیر کبیر و همیک دیگران در سرایرده خود رفتند وسردار کهندلخان در خاطر چنان داشت و میپنداشت
که برسم وننك افغانی همچنانکه او بپاس خاطر سردار غلام حیدر خان که در نزدش رفت از قلات در گذشت
امیر کبیر از آمدن او در نزدش وا گذار خواهد کفت اما امیر کبیر بخلاف پندار او رفتار کرده در وقت سخن
ننك افغانی در میان آمدن وانکشاف مکنون خاطر سردار کهندل خان شدن باندیان و خاصانش گفت که هر که
سر از قید اطاعت پادشاهی کشیده راه نافرمانی پیماید و خواستار ولایتی از مملکت شده پادشاه مسئولش را قبول
کرده آن ولایت را بدو سپارد اندك زمانی برنیاید که زمام مهام سلطنت کسیخته خونها ریخته شود و هر فقیری
امیری و هر حقیری وزیری گردد ومملکت خلل پذیر شود واکر سردار کهندلخان از بخیال در نیگذرد هر آینه
کار بکار زار و پیکار بدم شمشیر آبدار ومصالحه مجادله خواهد پیوست و نواب عبد الجبار خان از شنیدن این
سخنان امیر کبیر امر را منجر بعداوت دایمی دانسته بسردار غلام حیدر خان گفت که من شمارا نزد او برو
کار را بآبدین مدار رسانیدم اگر نه قلات در دست او بود که نمیگذاشت فتحش بسی صعوبت داشت و اگر بر
خلاف پندار سردار کهندل خان شود نقصی در حشمت شما روی داده کسی از راه ننك افغانی روی امید بسوی
شما ننهاده هر گز اعتماد نخواهد کرد وسردار غلام حیدر خان سخنان نواب عبد الجبار خان را بکوش دل جای
داده اگرچه وقت نیم شب بود سردار شیر علیخان را با خود برداشته نزد امیر کبیر شد و بعز عرض رسانید که
چون سردار کهندل خان با اعلیحضرت نسبت برادری دارد و هم از روی اطاعت بدر کاه اسلام پناه حاضر کشته
خود را مورد عفو واحسان می پندارد اگر قلعه قلات خراب کردیده برای اصلاح ذات بین هيچيك از جانبين
متصرف آن نشود نیکوست وامیر کبیر عرض سردار غلام حیدر خان را بسبب اینکه آزرده نشود ظاهراً قبول
فرموده باطناً بر طبق آئین سلطنت که دو امیر در يك مملكت نكنجند قلعه را امر خراب کردن نمود و آباد کردنش را
مصلحتاً بوقت فرصت درول حواله فرمود چنانچه بپایم انشاء الله تعالى و روز دیگر سردار مهر دلخان که لشکرش
را باهم سردار کهندل خان از قلعه بیرون کشیده خودش هنوز در اندرون قلعه جای داشت بیرون شده باتفاق
قلعه را خراب کردند بعد امیر کبیر سردار کهندل خان را بخلایع فاخره خورسند و سر بلند ساخته با هم وداع کردند
و جانبين بمقر حکومت خویشتن باز گشت نمودند

بنیاد شهر
تخته پل
ترکستان

( بنياد نهادن سردار محمد افضل خان شهر تخته پل را )
چون شهر بلخ از مرور دهور خراب شده و آب وهوایش نیز ردی و نا کوار بود وهم سردار محمد افضل
خان زیارت مرقد منور حضرت امیر المؤمنین علی كرم الله وجهه را در روز های جمعه برخود لازم شمرده از
روی ضراعت جبين استكانت بدان عتبه علیا میسود بنا بر امود مذکور ودور بودن مزار از بلخ سردار
موصوف تصمیم عزم براحداث شهری قریب مزار شریف کرده در سال ١٢٦٩ هزار ودویست وشصت و نه هجری
صنام بلدۀ تخته پل را احداث فرموده بمدت سه سال آباد ساخته عمارات و بيوت واسواقش را تمام پرداخت و باغ
و بوستان نیکوی با نضارت وفضا ترتیب نموده مکتبخانه برای تعلیم و تعلم پسرش سردار عبدالرحمن خان بنیاد نهاده
بر افراخت و در شهر جدید مسکن گزیده بکار حکومت بیش از پیش مشغول کشت


(٢١٥)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
وقایع سال هزار و دو صد و هفتاد هجری صلی علی هاجرها السلام
وقایع سنه ۱۲۷۰ هجری صلم
درین سال باز مردم توخی و هوتکی در فتنه باز کرده براه و ساز تر کتاز بغارت مال قوافل و تجار ساز کرده راهزنی آغاز نمودند و امیر کبیر که تعمیر قلعهٔ قلات پیش نهاد ضمیرش بود اظهار فرموده در افواه انداخت که در علاقه توخی بتعمیر قلعهٔ که در خور اقامهٔ لشکری باشد باید پرداخت وقوافل و تاجران و راهگذران را شاید ایمن ساخت بنا بران سردار شیر علیخان را ظاهراً برای سرزنش مردم توخی وباطناً بجهت آباد کردن قلعهٔ که در سال گذشته چنانچه مرقوم شد خراب کرده بودند با لشکر شایسته از کابل بمیل فرمود و باوامر مکتوبه خاطر خویش را مکشوف نمود که بآوازهٔ تهدید مردم توخی و احداث قلعه در آنجا رهسپار شده بعد از ورود در حدود قلات قلعه مخروبه آن لشکرگاه ساخته آبادش سازد تا سردار کهندلخان از اصیل مدعا قبل از رسیدن سردار شیر علیخان آگاه شده بمدافعه ومنازعه برنخیزد و اگر احیاناً خبر یافته طریق ممانعت اختیار کند بمضایقه باوی در آویزد و اكراو چیره دست گردد پای ثبات افشرده منتظر موکب همایونی باشد خلاصه سردار شیر علیخان بالشکر و اثواب آتش فشان براه افتاده پس از ورود بمنزل مقصود قلعهٔ قلات (۱) را که تا کنون آباد است براساس سابقش بنیاد نهاده بتعجیل هرچه تمامتر حصار استواری با بروج و بارهٔ محکم برافراشت و از انسوی سردار کهندل خان خبر کشته بتهیه لشکر پرداخت و ناگه سپاهی فراهم آورده خواست که رو بسوی قلات نهد سردار شیر علیخان کار قلعه را تمام ساخته در اندرونش رحل اقامت انداخته استوار نشست وسردار کهندل خان شنیده بعزم آنکه توپ بزرگی ساخته بصد رو بجانب قلات نهاده حصارش را از ضرب گلوله آن ویران سازد ترك سفر کرده توپی ریخته بر عراده سوار کرد که بپسر چهار پنج ساله در اندرون آن رفته بسهولت برمیگشت و در وقت ساختن توپ مذکور از غیظ بر زبان رانده سوگند یاد میکرد که تا قلعهٔ جدید قلات را از صدمهٔ گلوله این توپ ویران و باخاك يكسان نسازم دست از محاربت باز نداشته ترك استراحت کنم توپ مزبور در روز امتحان از صدمهٔ آتش باروت ترکیده بقصد نرسید یمحلۀ نفل از صدمه تکه های توپ مذکور مجروح و مقتول شدند در وقت ساختن توپ موصوف سردار شیر علیخان از عزم واراده او واقف شده عریضهٔ مرقوم و در قندهار نزد او مرسول داشت که چون مردم توخی و راهزنان طایفه هوتکی ره نوردان و تاجران را در عرض راه کابل و قندهار اذیت و آزار رسانیده مال ومنال ایشان را غارت میکردند بنابرفع این فتنه و خیر جانبین قلعهٔ قلات را بامر اعلیحضرت قبلهٔ امجدم از نو بنیاد و آباد کردم تا دست جور و ستم دزدان هر دو طایفهٔ مذکوره از تاراج اموال رعایای طرفین وغیره کوتاه شده حصار امن وامان استوار گردد ومن که باشما نسبت برادر زادگی دارم و خود را بمنزلهٔ فرزند میشمارم اگر بر بودن و اقامت نمودنم در قلات رضا باشند فهو المطلوب والا اگر لشکر كشته از قلعه بیرونم کنند مختارند فقط و پس از پیوستن این نامه بمطالعهٔ سردار کهندل خان چون توپش بقراریکه آنفاً ذکر شد کفیده از قصه بمرض موت گرفتار شده چنانچه بیاید دست از ستیز کشیده بفرد بجواب نامه سردار شیر علیخان نتوانست پرداخت بلکه لقا فل زده خود را بخیر انداخت
ذکر مأمور شدن سردار فتح محمد خان بحکومت قلات
( وعهد کردن انگلیس با امیر کبیر و فوت نواب جبار خان )
ذکر مأمور شدن فتح محمد خان بحکومت قلات و غیره
سردار شیر علیخان ایام زمستان را بدون وقوع واقعهٔ در قلات بسر برده در موسم بهار سردار فتح محمد خان بن وزیر محمد اکبر خان مرحوم را سردار غلام حیدر خان بامر اعلیحضرت امیرکبیر بحکومت قلات مأمور نموده جنرال فرامرز خانرا با فوج نظامی باوی همراه فرستاد که در قلات بوده حفاظت قلعه و نواحی آنرا نماید و سردار شیر علیخان پس از وصول ایشان در آنجا بفرمان طلب در کابل آمده بشرف دست بوس امیر کبیر واصل شد و در خلال احوال مسطوره چون دولت برطانیه عظمی در هند و سند تسلط کامل بهم رسانیده بودند معاندان دولت موصوف خبری که قابل قبول نمیباشد در افواه انداختند ومردم مسلمان وهندو را مخالف دولت مذکور
ذکر دوباره آباد کردن قلعه قلات


(٢١٦)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
ساختند خیر مذکور این بود که کارتوس کاغذی که بارود و کلوله را در آن یکجا کرده و سر آن موم ریخته در روز
جنك بدندان بریده در تفنك می اندازند عوض موم برای مردم مسلمان پیه خوك و برای هندو چربی كاو
بکارتوس آلوده انداز شیوع این خبر هر دو طایفه باتفاق هم با انکلیسان در آویخته خونها ریختند و اکثر از
بلاد هندرا از وجود ایشان خالی کرده متصرف شدند وانکلیسان از خوف اینکه مبادا اعلیحضرت امیر كبير نيز
بمردم اسلام وهنود متفق کشته از راه ستیز رو بجانب هند نهد تدبیری اندیشیده با امیر کبیر طرح معاهده جدید
انداختند چنانچه مکتوبی با میر کبیر فرستاده خواستار آن شدند که تا موضع جمرود واقع شش کروهی پشاوريك پف
فرمانده رشته مودت واتحاد را مجدداً با دولت انگلیس مرتبط سازند و امیر کبیر از انضمای انگلیسان سردار غلام
حیدر خان را که ولیعهدش بود با چند تن دیگر از سرداران و اعیان مملکت وتحف وهدایای کران قیمت از کابل
(١) روانه جمرود فرموده خودش تشریف نبرد و چون شهزاده والاجاه وارد منزل جمرود شد انکلیسان از راه پذیره
اعداد مصرع پیش آمده مقدمش را گرامی داشتند و نيك نواخته بعد از ادای مراسم میزبان نوازی در تاریخ سنه ١٨٥٥ هزار و
اخیر هزار و هشتصد و پنجاه و پنج میلادی عهد نامه جدید درین نگار دادند که دوست هر يك از دولتین دوست و دشمن ایشان
دویست و هفتاد دشمن در نزد دیگری از جانبین محسوب بوده و این دوستی ابدی باشد که بهیچ واسطه و وسیله قطع نباشد و بدیگری
و سه میباشد که باعث ضرر یکی از طرفین باشد ننگرایند و این عهد نامه مختصر را دستخط و مهر کرده يك بدیگری داده از هم عدد جیم که
سر جانبست جدا شده هر کدام بمقام خویش رفت و بعوض هدایائیکه سردار غلام حیدر خان بدیشان داد چند سراسب عربی
ازان حذف ويك زنجیر پیل و اوانی و ظروف بلورین و غیره بنام ارمغان پیش کشیدند بعد سردار غلام حیدر خان مراجعت
شد باقی هزار کرده سعادت دیدار اعلیحضرت امیر کبیر را حاصل کرد و مقارن اینحال نواب عبدالجبار خان را از قفای قاور
و دو صد و متعال ایام عمر سپری شده بعمر هفتاد و چهار سالگی رختسری بدرود جهان کرده در جنب قبر نواب محمد زمانخان
هفتاد که ماده در مزار عاشقان و عارفان مدفون گشت و ماده تاریخ فوت او که طبعزاد میرزا عبدالواسع خان طبيب کابلیست از لوح
تاریخ فوت مزارش ثبت کتاب شد
اوست میماند
پرداخت از میانه مرجان (۱) نخست و گفت جبار خان نمود میان جنان مکان
وقایع سنه وقائع سال هزار و دویست و هفتاد و يك هجرى
۱۲۷۱ هجری
صلح درین سال میر محب بيك هزاره دای زنکی ساکن بكاوانك تمرد ور زید، باسردار محمد اسلم خان حاکم هزاره
دای زنکی طریق خلاف و راه دور نکی پیش گرفته از مالیات دیوانی سر باز زد و با سردار مذکور طرح مقاتله انداخته
بمحاربه پرداخت و چون سردار محمد اسلمخان بدون از پیاده ساخلو لشکری که در خور سرزنش میرمذکور می بود
با خود نداشت پس از کشش و کوشش بسیار توان جنك ميدانرا در نیروی بازوی خود ندیده در قلعه که مسکن
داشت محصور کشته صورت حال را معروض حضور امیر کبیر نموده شرحی از قلعه بندی خویش و تمرد و طغیان
مير محب بيك هزاره بر نگاشت و امیر کبیر از مطالعه عریضه دلگیر شده بحاضرین محفل بار فرمود که بروید و سردار
محمد اسلم خانرا در یابید که دوچار پیکار و در تنگنای محاصره گرفتار است و حاضران بهمین قدریکه امیر کبیر گفت
بلا درنگ بر خاسته از پی هم بدون آنکه فراهم شوند راه بكا اوانك بر گرفتند و پیشتر از همه سردار شاه دوله
خان که با مير محب بيك رشته الفت و آشنائی در میان داشت رسیده میرمذکور را بپاس همان آشنائی بی گفتگوی
با خود برداشته نزد سردار محمد اسلم خان آورد و ادای مالیه دیوانی را بر ذمه اش نهاده و تسلی و دلجوئی داده پس
از مطیع و منقاد شدن اوراه مراجعت جانب کابل بر گرفت و در عرض راه با سردار محمد شریف خان که روی معاونت
سردار محمد اسلم خان بدانر و نهاده راه می پیمود ملاقی کشته بزیر عتاب او افتاد که چرا صا مسالمت و مصالحت
میر محب بيك را نا رسیدن وی معطل نكاشت که نیکنامی این امر بنام اوسمر ومشتهر میشد و او چیزی نگفته
باهم مراجعت کردند


۲۱۷

(جلد دوم)
(ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر)
(سراج التواریخ)

ذکر آمدن سردار محمد افضل خان
(از ترکستان بزیارت امیر کبیر)
ذکر آمدن سردار محمد افضل خان از ترکستان

و مقارن باز گشت ورود مأمورین یکه اولنك در کابل سردار محمد افضل خان که کار شهر تخت پل را احداث نموده از کارش بپرداخت سردار عبدالرحمن خان پسرش را که پانزده دوازده سالگی نهاده بود قایم مقام خویش قرار داده بعزم زیارت و سلام اعلیحضرت امیرکبیر راه کابل بر گرفته با تحف و هدایای بسیار از قبیل اسپان تیز رفتار و اشتران کوه کوهان بار بردار و اجناس نفیسهٔ بخارائی و چینی و آثار و طلای مسكوك شرفياب حضور فیض گنجور پدر عدالت دستورش شده درك سعادت دست بوس کرده قامت تحفه و هدیه اش پذیرفته گشت و پس از رو نهادن بکابل سردار عبدالرحمن خان مطابق دستورالعمل پدر نیکو سیرش بکار حکومت پرداخته بدون پیشکاری لالا و مؤدب صبح هر روز را تا ساعت نه از ساعات بیست و چهار گانهٔ یکشبانه روز که نیمۀ یوم و لیل را ساعت دوازده قرار داده اند بخلاف رواج طلوع و غروب که در بعضی دیگر ممالك ساعت دوازده در هر دو وقت مذکور مروجست وقف درس خویش تعین کرده از ساعت نه تا ساعت دهی بعد از زوال آفتاب و نصف النهار بار عام گشوده بداد دهی و باز پرسی تظلم ستم رسیدگان از ملکی و نظامی و اجرای امور مهمهٔ حکومت و نظم و نسق مملکت قرار داده از ساعت سه پس از صرف طعام و بستن بار عام بزمان خواب معین نمود و از هنگام عصر تا شام که از خواب برخاسته دست و رو میشست برای سیر و گردش و تفریح دماغ مقرر فرمود که بسواری اسپ با خدمان و خاصان محفل خویش تماشا و گل گشت باغ و بوستان و راغ و گلستان گردش و تفرج همی کند و یکشبانه بدستور مذکور امور مزبور را اجرا نموده اعلیحضرت امیر کبیر از حسن کار دانی و قابلیت سیاست و حکمرانی او از عرایض واقعه نگاران ترکستان مطلع گردیده حکومت تاشقرغانرا که تا اینوقت سردار محمد امین خان حکمران آن بود بوی تفویض فرمود و سردار محمد افضل خان را امر نمود که منشور تهنیت دستور ولایت مذکور را برای او نگار و ارسال دارد و سردار محمد امین خان را حکم شد که پس از وصول سردار عبدالرحمن خان در تاشقرغان جانب کابل راه سپارد و سردار عبدالرحمن خان بمجرد مطالعهٔ توقیع رفیع پایهٔ امجدش و دستوریکه بدو مسطور نبوده بود با هزار سوار و دو هزار تن پیادهٔ خاسه دار و شش عراده توپ از تخت پل براه افتاده وارد تاشقرغان شد و سردار محمد امین خان مراسم پذیرهٔ فرزندانه نسبت بوی بجا آورده بجای حکومتش معززا نه فرود کرده بعد خودش روانهٔ کابل شده سعادت دست بوس امیر کبیر حاصل کرد و مقارن اینحال میمون فال سردار محمد افضل خان حیدر خان بن محمود خان بیات را که از دیگر خدام در نزدش با خلاص و اعتماد مقدم و صاحب دویست سوار و طبل و علم بود به نیابت پیشکاری سردار عبدالرحمن خان نامزد و سرافراز فرموده از کابل در تاشقرغان نزداو فرستاد و مشارالیه از سببیکه در کابل با مردم بسیار مودت و بستگی داشت زیاده تر در نزد سردار عبدالرحمن خان معزز و محترم گشت و سردار والا تبار در تاشقرغان نیز بهمان روشیکه در تخته پل داشت بدرس و شنیدن عرض و استراحت و گردش گل گشت وجهه همت گماشت و علاوه بر عادت مستمره روزهای جمعه و تعطیل را اکثر بشکار بسر برده شبانه در بیرون نمانده بشهر معاودت میکرد و بعد از پنجماه که در تاشقرغان بهیچ مذکور روز گذرانید نامهٔ امجد و والدهٔ ماجده اش از حضور امیر کبیر رخصت یافته وارد تاشقرغان شدند و پس از دیدار فرزند سعادت اطوار مادرش مأمور باقامهٔ تاشقرغان گشت که کار خانگی پسر خویش راست کند و پدرش راه تخته پل بر گرفته وارد آنجا شده بکار حکمرانی پرداخت و سردار عبد الرحمن خان علاوه بر دادرس و باز پرسی احوال دادخواهان و عرضچیان باب جود و احسان گشوده بدادن تخفیف اراضی و غفار آفت رسیدهٔ رعایا و عطای خلعت و انعام و افزونی تنخواه خدمه و برایا بیش از پیش پرداخته همه را مشمول احسان ساخت.

ذکر مامور شدن سردار عبدالرحمن خان بحکومت تاشقرغان

ذکر مامور شدن حیدر خان به نیابت سردار عبد الرحمن خان


(۲۱۸)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواريخ)
ذکر فوت سردار مهر دل خان و سردار کهندل خان
(وفاق سرداران قندهار)

در روز جمعه بیست و هفتم ماه جمادی الثانی سال ۱۲۷۱ هزار و دویست و هفتاد و يك هجری ایام عمر سردار مهر دلخان
سپری شده بعصر فضاء و بمصالح پدر و وجهان فانی کرد و در مزار حضرت جی صاحب مدفون گشت و پس از وی سردار
کهندلخان از مرض استسقاء در روز سه شنبه هفتم ماه ذیحجه سنه مذکوره بعمر شصت و سه سالگی از جهان در گذشته
در مزار حضرت جی صاحب واقع بیرون شهر قندهار مدفون و از خاکدان دون بیرون شد و از مسند حکومت در لحد
جای گزید و بعد از دفن او در بین سردار رحمدل خان و پسران سردار کهندل خان چون سردار محمد صدیق خان
و سردار سلطان علی خان و سردار عبدالله خان و سردار محمد عمر خان و سردار محمد عثمانخان در امر ایالت قندهار
نزاع افتاده سردار رحمدلخان خود را سزاوار حکومت قندهار دانسته خواست که بمسند ایالت نشسته کار حکومت
راست کند و پسران سردار کهندل خان مرحوم برسبیل ارث محتوم کردند که سردار محمد صدیق خان را بجای
پدر رو بسادهٔ حکومت تکیه داده دیگران در حمایت او مقر گیرند و اینمعنی باعث نفاق جانبین شده هريك در مقام
خویش بارادهٔ کینه جوئی همدیگر راه تهیهٔ اسباب حرب پیش گرفتند

وقایع سال هزار و دویست و هفتاد و دوی هجری سلم

و چند روز ببد گوئی و ستیزه جوئی بیکدیگر بسر برده هيچيك از جانبین امر دیگری را گردن ننهادند تا که
آلات و ادوات جنگ و پرخاش آماده گشته کار مقاتله استوار گردید و سردار غلام محی الدین خان که در هجر اور
شیرین بود از فوت پدرش آگاه شده از انجا در قندهار آمده ببرادرانش پیوست آنگاه نائرهٔ قتال شعله ور گشته
پسران سردار کهندل خان در اندرون ارك محالهٔ پدر شان جای گزیده بمر دار اینکه هواخواه سردار رحمدلخان
و نیز در ارك محالهٔ او مقام گرفته بودند بمقاتله پرداخته و در بیرون ارك نيز باجانب داران سردار رحمدل خان
طرح محاربه انداختند و دو طرفه ساز کار زار ساز کرده اسباب پیکار روی کار آوردند و از جانب دیگر سردار
رحمدل خان با سردار محمد علی خان و سردار غلام محمد خان طرزی پسران خویش از اندرون ارك و سردار میر
افضل خان و سردار عبدالرسول خان و سردار عبدالاحمد خان پسران سردار پردل خان و سردار خوشدل خان و محمد نور دل
خان و سردار شیر دل خان پسران سردار مهر دل خان و سردار غلام محمد خان بن سردار میر افضل خان هواخواهان سردار
رحمدل خان که خانهای شان در بين ارك و چارسوق واقع و از دیگر عمارات شهر بارك نزديك دشمنان مقیمهٔ ارك را
دافع بودند از خارج ارك و پشت بام خانهای خود بگوله اندازی تفنك پرداخته خانهای یکدیگر را هدف و آماج ساختند
و چند روزخانه جنگی کرده سردار غلام محمد خان بن سردار میرا فضل خان کشته گشته شهریان از کنج و راست جستن
گلوله و افتادنش بخانهای ایشان دلتنك شده علماء و سادات داخليهٔ شهر چند جلد کلام الهی را بسر برداشته از
راه دفع فتنه و طلب صلح و خیر خواهی جانبین و رفع شور و شین در میان شده درود خوانان و الامان گویان قرآن
را زد طرفین شفیع ساخته آتش قتال را خاموش کردند و پس از اطفای نائرهٔ نفاق همه علماء طریق وفاق را پیش
گرفته زبان صلح بیان را باتفاق هر دو جانب چنین گشودند که چون سردار رحمدل خان شخص سالخوردهٔ موسفید
و برادر سردار کهندل خان مبرور است میباید کار حکومت بدو مفوض بوده پسران سردار کهندل خان را حق
مداخلق نباشد اما از مالیات ولایت بقدر کفایت مؤنت و معیشت هريك تنخواه و مواجب داده شود و پسران
سردار کهندل خان نخست این قرار داد سرا از ذمه قبول نکردند و آخر الامر چون سردار رحمدل خان باسباب
مناسبه روی دل سردار غلام محی الدین خان را از برادرانش گردانیده بسوی خود کرده بود ناچار شفاعت
علماء و زیارت کلام الله را ظاهراً حجت قبول نمودن قرار داد مذکور ساخته دست از رشتهٔ مشاجره و پا از صفحهٔ
مکابره پس کشیده لب فرو بستند و باطناً چون بصلح راضی نبودند اینقدر سخن در میان آورده فیصلهٔ امر را
محول و موکول بصوابدید امیر کبیر نموده جانبین عرض پرداز پایهٔ سریر سلطنت شده التماس کردند که اعلیحضرت

ذکر فوت
سردار مهر
دل خان و سردار
کهندل خان

وقایع سنه
۱۲۷۲ هجری
سلم


(۲۱۹)

( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )

امیر کبیر از کابل در قندهار تشریف فرما شده هر چه رأی سعادت انتها در باب دفع نزاع اقتضا نماید معمول
داشته با جرا و انفصال فرماید قبول جانبین باشد خلاصه پس از امضای دائره نفاق و فرستادن عریضه بنزد کار کنان
سدهٔ علیه گردون رواق سردار محمد صدیق خان و سردار محمد عمر خان و سردار محمد عثمانخان از قندهار در
علاقهٔ پشت رود که جای گیر ایشان بود رفتند که کار آنجا را راست کرده در وقت پرتو وصول افگندن امیر
کبیر در قندهار مراجعت کنند

توجه اعلیحضرت امیر کبیر

ذکر مرحبه
بپاشدن امیر
کبیر بجانب
قندهار

( از کابل بجانب قندهار )

وازین سوی پس از رسیدن عریضهٔ مذکوره سرداران قندهار بحضور در بار والا تبار اعلیحضرت امیر کبیر
سردار شیرعلی خان حکمران غزنین بفرمان قبلهٔ امجدش مأمور قندهار شد چنانچه مشار الیه قبل از حرکت
موکب همایون بالشکر مرتب و محشوب و چند عراده توپ از غزنین رهسپار دیار قندهار گشت و پس ازوی امیر
کبیر سامان سفر ساز کرده از کابل رو بقندهار نهاد و چون سردار شیر علیخان نزدیک قندهار رسید سرداران
قندهار پذیره کرده مقدمش را گرامی داشته باعزاز و اکرام خود و لشکرش را در چپاول الکوزائی واقع گوشهٔ
غرب شمالی شهر قندهار فرود آورده خود ایشان در شهر بجایهای خود شدند و سردار شیر علیخان بکار مدبرانه
پرداخته هر روز که از لشکر گاهش بملاقات و بازدید قندهاریان داخل شهر میشد صدتن از پیادهٔ نظام را پوش
و مأبون در کان و شبر زادکان برکاب خویش بداشته بشهر در میآورد و روز را بملاقات و صحبت هر یک از سرداران
بدر برده شب هنگام که در اردو مراجعت میکرد پنجاه تن پیاده را در جای سردار میر افضل خان گذاشته
پنجاه تن دیگر را با خود در لشکر گاه میآورد تا که هشتصد تن پیادهٔ مسلح از نظام را داخل شهر کرده کسی
آگاه نگشت و همچنین شش ضرب توپ قاطری را نیز بکلیم و رخت خواب و غیره پیچیده بشهر در آورد و سرداران
قندهار که قرار داد علماء را که بشرح رفت استوار نپیدا ستند لاجرم منسوبان جانبین بکین بکین یکدیگر روز
بسر برده بصلح در آوی و بازار همی گشتند و این امر زیاده تر با دو روز دار شیر علیخان موافقت کرده بسرداران
قندهار اظهار تبوده مخلصانه بزبان راند که لشکر درم اندو ضرور است که از سبب خریدن اشیاء ضروریه که احتیاج
شوند در شهر و بازار شده رفع احتیاج کنند و ازین که شما را با هم دیگری هنوز اعتماد و اعتبار نیست کلید یکدروازهٔ
شهر بملازمان و منسوبان من تفویض شود تا اگر از راه عدم معرفت و شناسائی منسوبان هر یک شما خیال دیگری کرده
مناقشه روی دهد دروازه را کشوده رو بالشکر گاه خویش نهند و از آسیب بر کنار شوند مقندهاریان مسؤل
او را قبول کرده کلید يك دروازه را بکار گذاران رکاب سردار شیر علیخان سپردند و مقارن اینحال خبر نزديك
شدن امیر کبیر بالشکر سمر کشته در افواه افتاد و سرداران قندهار را که چشم انتظار براه وصول سرکار والاتبار
بود از قندهار تا کلات منزل بمنزل علوفه و آزوقه آماده کرده از ما کولات و حلویات هر چه لذیذ و گوارا تر و شایان
ماحضر خوان پادشاهی بود در لیل و نهار بمحفل بزم حضور همی رسانیدند تا که قلعهٔ اعظم فرود گاه موکب
شهریاری شد بتمام سرداران و خوانین و اعیان شهر قندهار از راه پذیره و استقبال بیرون کردیده در منزل مذکور
درك سعادت ركاب بوس نموده مراسم پذیره بجای آوردند و از انجا با هم رو بشهر نهاده امیر کبیر بکنار ده خواجه
فرو کش فرموده استقبالیان بشهر و جایهای خود شدند و روز دیگر امیر کبیر قاضی محمد سعید خان غلجائی را
که بدین لقب از طرف شاه محمود سرافرازی یافته و اینوقت از امر قضا معزول بود بخت روان پیش خوانده
پیش بنواخت و خلعت کمخواب و انعام الباس خانه خاص عطا فرموده بمنصب قضاوت قندهارش سرافراز ساخت
و تخت روانش بر نشانیده امر کرد که بنیازچی (۱) بجلو داخل شهر شده ندای محول قاضی ملاغلام که تا کنون بجالس
مسند قضاوت بود و نصب قاضی محمد سعید خان در داده تمامت مردم شهر را آگاه کرد و هم درینحال امیر کبیر سردار
رحمدل خان را پیام فرستاد که از باب واقعه خوانی سردار کهندلخان و سردار مهر دلخان مرحوممان بشهر در شوم
و لواعجاق پیاده نظام را که سردار شیر علیخان چنانچه مرقوم گشت بشهر در آورده و تا اینوقت مخفی بوده بالباس غیر

(۱) جار لفظ
ترکی است
بمعنی منادی


( ۲۲۰ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
نظامی در شهر گردش میکردند طلبداشته بقانون رسمی نظام صف اراسته امر پیمایش دادن کرد و امیر کبیر همۀ شهزادگان
و برادر زاده و نوزادگانی را که در اردو حاضر بودند چون سردار غلام حیدر خان و سردار محمد شریف خان
وسردار محمد اعظم خان و سردار احمد خان و سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسن خان و سردار محمدحسین
خان و سردار فیض محمد خان سالار توپخانه و سردار محمد کریم خان و سردار محمد عمر خان و سردار محمد یوسف
خان و سردار سیف الله خان وکیل پسران شهرنازی و سردار سلطان محمد خان و سردار سلطان احمد خان که پیش
از آزرده شدن و رفتنش بقندهار فاتحه وزیر محمد اکبر خان را بهانه ساخته رو بدرگاه عالم پناه نهاده معفو شده
و همرکاب امیر کبیر در قندهار رفته بود و سردار فتح محمد خان و سردار جلال الدینخان پسران وزیر محمد اکبر خان
مرحوم و سردار شهسوار خان بن سردار محمد اکرم خان مبرور و سردار شاه دوله خان که همه از کابل همرکاب
رفته شرف حضور داشتند در اردو گذاشته از جمله سردار محمد یوسف خانرا خود همراه گرفته داخل شهر شده و در اندرون
شهر سردار شیر علیخان نیز شرف اندوز رکاب بدستبوده سر کشته بعد امیر کبیر با هر دو پسر و ارده نزل سردار
رحم دل خان شد و پس از ادای دعای مغفرت هنگام عصر سردار شیر علیخان را همچنان در شهر گذاشته
با سردار محمد یوسف خان باردو مراجعت فرمود و روز دیگر سرداران قندهار همه کلیدهای ابواب شهر را سپردکار
کنان امیر کبیر نموده بر طبق خواهش اعلیحضر تش محافظ دروازهای شهر همه از احاد و امداد سپاه کابل مقرر
گشت نادست تعدی سپاهیانرا از تاراج و اذیت شهریان و غیره باز دارند پس از ان جانبین شرفیاب محفل حضور
امیر کبیر شده هر کدام بر وفق مرام خویش کلامی گفته چون هيچيك از مدعاییکه در دل داشت نگذشت مشاجره
بطول انجامیده خاطر امیر کبیر ملول گشت و علاوه بران ایام زمستان نزديك شده امیر کبیر سرداران قندهار را
مخاطب ساخته فرمود از عرض والتماس شما برای قطع منازعه درینجا آمده باششدو مدت که گذشت رو بقبول
و عقد صلح جانبین معلوم و مفهوم نگشت و طرفین و تنازع از شدت سرما مسدود گردید که در هيچيك از هر دو
صورت راه مراجعت بجانب کابل پیمودن در حوصله عقل نگنجید لهذا ازك را بیاید جهت نشیمنم از همه چیز
تهی نموده بپردازید تا که دفع مناقشه شده کار مصالحه در میان آید در ارك جای گزینم و جانب باداش کار و صلاح
روزگار شما بچشم خیر خواهی به بینم و ایشان امر امیر کبیر را پذیرفته در ارگش جای دادند و آخر الامر که رشته
وفاق منعقد نشده جراحت نفاق بمرامم تدبیر امیر کبیر التيام پذیر نگشت لاجرم امیر کبیر باه سخن را چنان نهاده
قرار داد که زمام مهام نظم و نسق مملکت در قبضه تصرف سلطنت بوده جهت حفاظت شهر وولايت هر قدر
لشکر که ضرور وبکار باشد از سپاه کابل که حاضر رکابست در قندهار جای اقامت برایش معین شده مواجبش
از مالیات محالات قندهار داده شود و همیچه از تنخواه سپاه افزون آید باندازه مرتبه هريك از سرداران قندهار تنخواه
برایش معین و مشخص کرده و سرداران قندهار که بجز پذیرفتن دیگر زبان گفتن از سبب نفاق خودنداشتند ناچار
بامر اعلیحضرت امیر کبیر گردن نهاده پذیرای کفتارش شدند بعد امیر کبیر از دفتر مالیات محالات قندهار را معاینه
و با تنخواه سپاهیکه در انجا اقامت داده میشدمعاد له فرموده شانزده لك روپیه افزون گشت و از انجمله پنج لك را بسردار
رحمدل خان مرحمت کرده دولك برای سردار مهر افضل خان و يکلك و هفتاد هزار جهت سردار خوشدل خان
ويك لك و دوازده هزار بنام سردار غلام محی الدین خان ويك لك و دوازده هزار باسم سردار شیر علی خان ويك
لك حصۀ سردار سلطان علی خان و هفتاد هزار بهره حاجی منور دل خان ثبت دیوان و تنخواه سالیانه هر يك
مشخص نموده دو لك وسي وشش هزار روپیه دیگر را بسایر سرداران علی قدر مراتبهم مقرر داشت و پس از ان
سردار محمدصدیق خان و سردار محمد عمر خان و سردار محمد عثمان خانرا که در پشت رود چنانچه از پیش رقم تشته رفته
و بقرار عزيمتیکه داشتند شرفیاب حضور امیر کبیر نشده بودند بذریعه فرمان طلب حضور شدند تا از جایگیر ایشان نیز
اکرامیافته از کفایت مؤنت شان باشد کاسه و از قضایه آن در پشت رودنوکر گرفته گذاشته شود و ایشان از سعادت یافتن
بام هر باز زده بکاست جایگیر خویش رضا نداده حاضر حضور نشدند و امیر کبیر از نیامدن آنها هیچ در ضمیر
نیاورده بهمان نظم و نسق مملکت که پیشنهاد خاطرش بود زیاده تر پرداخت و بعضی از سرداران قندهار را رشك
و حسد دامن گیر گشته باهم گفتند که امیر کبیر بحیله مملکت متصرفه مارا بضبط خویش در آورده زبان ماورا


( ۲۲۱ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
از خواهش حقوق بمشخص کردن تنخواه بربست و همچنان اگر فرقه فرقه کارش نظام گیرد و حکومتش در قندهار
استحکام پذیرد از تنخواه نیز ما را محروم خواهد ساخت چنانچه روزی سردار رحمدل خان بطریق گله و گستاخانه
بعرض اعلیحضرت امیر کبیر رسانید که کلابچیکه بر سر داشتیم بپازیچه طفلانه از سر ما برزمین افتاده بشما عرض
و التماس کردیم که از کابل تشریف آورده باز بر سرما گذارید و حال بخلاف خیالیکه داشتیم آن کلاه پاره پاره گشته
همپاره ازان بهره دیگری شده علاوه بران باعث اقامهٔ شما در قندهار نیز گردید و امیر کبیر بتبسم فرمود که کلاه
شما ببازی طفلان خود شما پاره پاره شده اگر من در قندهار درنگ نکرده آهنگ مراجعت کابل کنم البته شما را
نیز برادر زادگان چنانچه بود اطاعت نکرده باز بدو حصه باز خواهد گشت و ازین فرمایش امیر کبیر سرداران قندهار
زیاده تر خوفناک و دلگیر شده سردار رحمدل خان و سردار میر افضل خان و سردار غلام محی الدینخان باضامن
اصطیار بحیده دیگران از راه خوف جانب شورا بک گریختند و در انجا مقام کرده تیغ خلاف از نیام بر کشیده
دست غارت بمال مردم کشودند و سردار غلام حیدرخان ولیعهد بامر اعلیحضرت امیر کبیر سردار محمد اعظم خان
برادر خود را با سردار سلطان احمد خان بن سردار محمد عظم خان مرحوم ولشکر رکابی خویش و سوارهٔ خود
ایشان بتعاقب فراریان بگماشت و چون هردو تن سردار نامدار بحدود شور آبک رسیدند فراریان تاب مقاومت
و توان مقاتلت را در خودها ندیده از انجا راه کریز جانب ملخان واقع کرمسیر برگرفتند و در انجا درنگ کرده
مصمم آهنگ خویش شدند و سردار محمد اعظم خان با سردار سلطان احمد خان علاقه شور آبک را از وجود
فراریان تهی یافته از راه مراجعت جانب قندهار شتافتند و قبل از وصول ایشان در قندهار امیر کبیر از مقام گزیدن
سرداران فرار شده در موضع ملخان آگاه گشته فوراً سردار محمد شریف خان پسر خویش را با سردار جلال
الدینخان بن وزیر محمد اکبر خان مرحوم ولشکریانی از راه پشت رود و کنار رود هیرمند جانب ملخان کسیل
فرمود که آنان را امهال نموده از راه بطالت جانب شاه راه هدایت دلالت کنند و انگاه که مأمورین امیر کبیر
نزدیک ملخان شدند فراریان دروازه قلعه را که دران جای داشتند بربسته محصور گشتند و سردار محمد شریف
خان با سردار جلال الدینخان بمحاصره پرداخته کار را بر قلعه گیان دشوار ساختند چنانچه از غایت وسختی امان خواسته
سردار محمد شریف امان داده خاطر ایشان را بسوگند نیز مطمئن ساخت که از قلعه بیرون شده در هر یک از آمدن
قندهار و دیگر دیار مختار باشند و اگر رهسپار قندهار شوند همان تنخواه را که امیر کبیر مقرر فرموده اند بر قرار داند
وایشان بسوگند اعتماد کرده قلعه را فرو گذاشتند و از جمله سردار شیر علیخان و سردار سلطان علیخان و سردار
محمد علی خان هریسه تن رو بدولت ایران نهاده دیگران با سردار محمد شریف خان در قندهار آمده شرف باریابته
بشفاعت او معفو شدند و به تنخواهیکه برایشان مقرر و مشخص گردیده بود سرافراز گشتند
ذکر عریضه فرستادن سردار سلطان احمد خان و سردار سلطان محمد خان
( بشاه ایران و اخراج شدن سردار سلطان احمد خان )
پس از مراجعت سردار انیکه رو از دولت برتافته بودند چون سردار سلطان احمد خان دامن ضمیر از آلایش کینه
و عناد پاک نبوده با در سلطان محمد خان را با خود متفق ساخته هر دو تن با هم عرض پرداز حضور اعلیحضرت ناصر الدین
شاه قاجار شدند که اگر از دولت ایران نصرت و یاری بدیشان داده شود هم آئینه مملکت افغان را با فغندگاری لشکر ایران
که برسد از وجود امیر کبیر خال نموده ضمیمه مملکت ایران کرده بمد راه خدمت پیش خواهیم گرفت و این عریضهٔ
ایشان از عرض راه بدست یکی از هواخواهان و خدمتکاران امیر کبیر افتاده بکار کنان حضور رسیده اعلیحضرت
امیر کبیر از کید ایشان آگاه گشته فوراً سردار سلطان احمد خانرا جانب ایران اخراج فرمود و سردار سلطان محمد
خان را معاتب ساخته گفت که صدق در شاه دره لاهور نيك خواه سگهان که برادر بزرگ را کشته پشاور
و دیرجاترا از تصرف شما کشیدند بودی و به شیر لیکه با بیت مقرر داشتند قناعت نموده طریق خیر خواهی ایشان
را می پیمودی و اکنون با انکه با من برادری و از مملکتیکه خداوند بمانند بمن تفویض فرموده حصه نجا بگیری
ذکر عریضه
فرستادن سردار
سلطان محمد
خان و سردار
سلطان احمد
خان بشاه
ایران


( ۲۲۲ )
( جلد دوم ) ( ذكر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
مقرر داشته از احتیاج سکونت رهانیدم با وجود آن راه دشمنی با من میسپری و این را فرموده برکردارش الزام
نموده عفو کرد و باز گفت که با این کردار و رفتارت هرگز کینه و عنادت را بدل ندارم و خویش را بخدای تبارك
و تعالی سپرده و می سپارم و هرگاه از زحمت سفر مکدر شده باشی اينك راه کابل پیش گرفته عدیم الزوایلث عالميات
فرار کردن در آنجا رفته رفع خستگی نمای واو شرمنده احسان شده راه کابل بر گرفت و مقارن اینحال سردار شاه دوله خان
سردار شاه نیز بدون اینکه چین بحبين امیر کبیر نسبت بخود مشاهده نماید با هوای نفس خویش راه کابل پیش گرفت و از کابل
دوله خان در هزاره جات رفته از آنجا براه هرات رو بایران نهاد و همدرین اوقات سردار شیر علیخان از تهکه عارض حالش
شد از حضور امیر کبیر رخصت شربین یافته از قندهار در آنجا که محل حکومتش بود آمد
ذكر قتل سعید محمد خان
( بن وزیر یار محمد خان حکمران هرات )
در خلال احوال مذکوره سعید محمد خان که پس از فوت پدرش چنانچه از پیش رقم شد بروساده حکومت
هرات متکی گشت و بنا بر انکه مجذوب الحال بود بحمایت مادرش کار ایالت را اجرا مینمود و از ضعف قوه عاقله دست
بتظلم کشوده نقد و جنس كثیر بهر مسكين وفقير همیداد و علاوه بران همیشگی افعال خارج از عقل میشد چنانچه
روزی مادر خویش را که در ارگ هرات جای داشت معاتب ساخته از آشفتگی دماغ توپ بر حصار ارک بربسته
ر خنه انداخت و از صدای توپ بشاشت و خرمها میکرد و همچنین روز دیگر در محفه بام نشسته کریه را بر زبر دیواری
در حالت رفتن مشاهده کرده بی اختیار ایستاده قهقهه کشوده گفت که اگر این کر به گاوی گردد چه سان بر فراز
دیوار راه رفتار خواهد پیمود خلاصه از دیوانگی و بخردی او خوانین درانی و مردم هیبات بما یو س گشته سردار
کهندل خان را چنانچه از پیش رقم کشت دعوت بر حکومت هرات کردند و او لشکر جانب هرات کشیده از نواحی
قریه آلن بنا بر معاودت شاه ایران میرسعید محمد خانرا بقندهار مراجعت نمود و پس از آن نائب عیسی خان بر درانی
در کمین کار افتاده تا که فرصت بدست آورده شهزاده محمد یوسف بن شهزاده ملك قاسم بن حاجی فیروز الدین ولد
تیمور شاه را که مقیم مشهد مقدس بود از راه خفا در هرات طلبید و او در شب سه شنبه سوم محرم سنه ۱۲۷۲
هزار و دوصد و هفتاد و دوی هجری باصد سوار داخل هرات شده طبل حکومت نواخت و خوانین طایفه
الکوزائی که از باده خواب بخود و مست افتاده و سر بجای بانهاده بودند از آواز نقاره بیدار و از خواب بیخودی
هشیار شده با بوادی کشا می نهادند و با وجودیکه پرورده نعمت وزیر یار محمد خان بودند چشم از حقوق احسان
پوشیده ترك يارى سعيد محمد خان نمودند الایگین حاجی خیر الله نام که بمحاربه اقدام نموده زخم منکر برداشت
و از ان جراحت بدرود جهان کرده وداغ جان نمود دیگر کسی بمعاونت برنخواست و بامدادان سعید محمد خان
دستگیر گشته بقتل رسید واعيان الكوزائی گرفتار شکنجه عذاب شهزاده محمد یوسف گردیده بسیم و من نقره و طلا.
از ایشان گرفته شد و ازین واقعه ناصر الدین شاه قاجار آگاه گشته بپاس معاونت وزیر یار محمد خان که در هنگام
بنی حسن خان سالار چنانکه از پیش مرقوم شد محصره سبزوار نموده طریق خدمتگذاری پیموده رشته اطاعت
دولت ایران بگردن نهاده بود بعزم انتقام حسام الساطنه سلطان مراد میرزا عم خود را که حکمران خراسان
بود فرمان کرد که با لشکر و تو بخانه از مشهد بجانب هرات راه بر گیرد و او باعر سپاه ایران وارد هرات
شده شهزاده محمد یوسف و عیسی خان را بمحاصره انداخت و مدتی بدور حصار هرات ایستاده کار را بر شهزاده
و هرویان بغایت دشوار ساخت و شهزاده با مردم هرات از تنگنای محاصره عرض پرداز حضور امیر کبیر شده
نصرت خواستند و امیر کبیر با آنکه عزم تسخیر هرات را در ضمیر داشت عرض ایشان را از گرفتاری
در نظم و نسق امور مهمه قند هار پذیرفتار نگشت و تسخیر هرات را که مکنون خاطر داشت موقوف بوقت
فرصت گذاشت و نائب عیسی خان از كمك و امداد امیر کبیر که در ضمیر داشت مأیوس گردیده از کردار و گفتار
نا هنجار شهزاده محمد يوسف نيز دلتنگ کشته او را از شهر بیرون کرده نزد حسام السلطنه فرستاد و او بكيفر (۱)
خون سعید محمد خان هلا کش ساخت و پس از ان نائب عیسی خان نیز از شامت خط و غلا خود را گرفتار بلا

(۱)
كيفر مكافات
و پاداش
ذکر قتل
سعيد محمد
خان


(۲۲۳)
( جلد دوم )
( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر )
( سراج التواریخ )
دیده هرات را بحسام السلطنه سپرد و روز دیگر بعزم سلام داخل لشکرگاه حسام السلطنه شده شخصی از لشکریان
بتعلیم حسام السلطنه بهانه پژوهش حال و پرسش احوال نزدیک او شده بضرب کلوله از پا در آورد و شهر هرات
بتصرف دولت ایران در آمد

وقایع سنه ۱۲۷۳ هجری

وقایع سال هزار و دویست و هفتاد و سه هجری صلعم

چون دولت انگلیس هرات را در تصرف شاه ایران مشاهده کرد کشور هند را در معرض خطر دانسته
لاجرم بتوسط وزیر مختار خود که مقیم دارالسلطنه طهران بود باناصرالدین شاه در باب هرات بگفتگو پرداخت
و از قرار داد دول یوروپ در خصوص عدم مداخلت در مملکت افغانستان او را منبه و آگاه ساخت که هيچيك
از دول حق تصرف و مداخلت در مملکت افغانستان نداشته باشد بنابران میباید که لشکر ایران از خاک هرات
بیرون شده هرات را بافغانان وا گذارد ناصرالدین شاه از کفتار وزیر مختار دولت انگلیس سرباز زده بكوش
قبول جانداد و کار گذاران دولت مذکوره از خفتی بر آشفته وزیر مختار خود را از طهران طلب هند نموده بادولت
ایران اعلان جنك دادند و از راه سمندر چند جهاز حربی بجانب بندر بوشهر فرستادند و طرح محاربه انداخته
بندر مذکور را با دوسه قلعه مستحکم دیگر متصرف شدند و ناصرالدین شاه از شنیدن اینخبر مملکت ایران را
در خطر دیده دست تصرف از هرات باز داشته سردار سلطان احمد خان را که نزد او رفته بود بحکومت هرات
گماشته زبان گفتگوی دولت انگلیس را بوی که افغان و نواده سردار پاینده خان مرحوم بود بربست

ذکر مامور شدن سرداران افغان
( از حضور شاه ایران در هرات )

مامور شدن سرداران در هرات

چون حکومت هرات بسردار سلطان احمد خان مفوض کشت سردار محمد علم خان بن سردار رحمدل خان
و سردار سلطان علیخان بن سردار کهندل خان مرحوم که از قندهار چنانچه از پیش رقم شد گریخته روی امید
بدولت ایران نهاده بودند نيز شريك وانباز سردار سلطان احمد خان مقرر شده از طهران مرخص هرات گردیدند
که وارد هرات شده در مالیات با هم شريك بوده زمام مهام حکومت بكف اقتدار سردار سلطان احمد خان باشد
و دیگران در کار حکومت مداخلت نکنند و بهره و حصه از محصل و دخل محالات ولایت هرات بقدر کفایت معیشت
اولاد و احفاد وزیر یار محمد خان مرحوم نیز داده از ادای آن مستمراً اهمال نورزند خلاصه سرداران مذکور
شروط مقرره ناصرالدین شاه را بکوش هوش جاداده از طهران راه هرات بر گرفتند مگر سردار محمد علم خان که
خود را شایان حکومت می پنداشت حکومت سردار سلطان احمد خانرا ناگوار طبیعت خویش دیده از عرض راه
از دیگران جدا گشته بطهران مراجعت کرد و سردار سلطان احمد خان با سردار سلطان علیخان در سلخ ماه رمضان
سنه ۱۲۷۳ هزار و دوصد و هفتاد و سه هجری وارد هرات شده بکار حکومت و غیره دستور العملیکه داشتند پرداختند
و پس از رسیدن سرداران در هرات لشکر قاجاریه از آنجا راه مراجعت بجانب مشهد بر گرفته همچنین افواج دولت
انگلیس بندر بوشهر را با قلا عیکه متصرف شده بودند بر طبق شروط عهد نامه که با دولت ایران در میان داشتند
وا گذاشته بجانب هند مراجعت کردند و سردار سلطان احمد خان سکه و خطبه را بنام ناصرالدین شاه جاری و رایج
کردانیده پس از چندی سردار سلطان علیخانرا با اولاد و احفاد وزیر یار محمد خان از قسمت و مشاركت مداخل
هرات محروم ساخته از هرات همه را بیرون کرده خود مستقلاً بنفس خود بکار ریاست و اخذ و قبض باج و خراج
ولایت پرداخت و از جانب شاه ایران خود او بلقب سرکار و شینواز خان پسرش بمنصب امیر پنج سرافراز گشتند
و سردار سلطان علیخان با عیال و اطفال وزیر یار محمد خان و پسرش سعید محمد خان که بامر سردار سلطان احمد
خان از هرات بیرون شده بودند در قندهار شرفیاب حضور امیر کبیر گردیده مشمول الطاف امیرانه شدند و سردار
محمد علم خان که از بین راه راه مراجعت بجانب طهران پیش گرفته بود در روز هفدهم ماه شوال سال ۱۲۷۳ هزار و دوصد


(٢٢٤)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواریخ)
و هفتاد و سه هجری صلح بمنزل اله باك با جمعی از قطاع الطريق سفاك دوچار گشته از ضرب تیغ بیدریغ ان گروه بي باك
هلاك گشت و راه بهشت ويد بر گرفت
ذكر
مراجعت امیر
كبير از
قندهار بکابل
ذكر مأمور شدن سردار غلام حیدر خان
بحکومت قندهار و مراجعت امیر کبیر بکابل )
و همدرین اوان امیر کبیر از نظم و نسق ولایت قندهار ومحالات آن فراغت حاصل کرده سردار غلام حیدر خانرا بحکومت
آنجا مأمور فرموده سردار فتح محمد خانرا با سردار جلال الدین خان به پیشکاری او بداشت و خوانین رکاب واعيان ملك را
به تحف و دستمزد کافیه نواخته رایت مالياترا بجانب کابل شقه کشا ساخت و سرداران قندهاریر با خود بر داشته احدیرا نگذاشته
در قابل آورد که مبادا مصدر فتنه شوند و چون موکب همایونی در نواحی غزنین پرتوزول افکند سردار شیرعلیخان
که چندی قبلرین چنانچه مذکور گشت از سبب عارضه تب از قندهار در غزنین آمده بود با اعیان و اشراف شهر واطراف
(۱) ده مزنك مراسم پذیره و لوازم رکاب بوس بتقديم رسانیده شرف جبين بوس حاصل کرد و از آنجا هم رکاب اعلیحضرت
نام قریه ایست قبله اندیش در کابل آمد و در روز ورود امیر كبير بكابل سران و سرداران چون سردار محمد عثمانخان حاكم كابل
متصل شهر و سردار محمد امین خان که هنگام توجه امیر کبیر بجانب قند هار از ترکستان در کابل آمده بود و غیره باوضع
كابل وتشريف سكته شهر در میدان (۱) ده مزنك باستقبال بیرون شده تمامت ایشان از احوال پرسی امیر کبیر و فیض
رکاب بوسی مفاخر ومباهی گشته ثنا خوان و شکر کنان داخل شهر شده امیر کبیر در بالا حصار فرود آمد
ذكر تشريف
بردن امیر
کبیر در
جمرود
ذکر تشریف بردن اعلیحضرت امیر کبیر
در جمرود بالتماس انگلیسان وتجديد عهد ايشان )
پس از رفع خستگی سفر قندهار کارکنان دولت انگلیس که تمامت افغانستان و ترکستان را از حد بلوچستان
تا کنار رود جیحون بتصرف امیر کبیر دیده حشمت واقتدارش را نيك ملاحظه کردند بذریعه مکتوب دعوت
جمرودش نمودند زیرا که هنوز سررشته کشور هند با دولت برطانیه عظما چنانچه باید نشده بود که سلطنت امیر کبیر
مکنث وقوت گرفته باعث اضطراب خاطر انگلیسان شد که مبادا امیر کبیر موجب شورش کشور هند شود بنابران او را
در موضع مذکور دعوت کردند اتحاد امیر کبیر ملتمس انگلیسان را بگوش قبول شنیده باپسران کامکار و برادر
و برادرزادگان والاتبار چون سردار محمد اعظم خان وسردار محمد حسین خان و سردار پیر محمد خان و سردار محمد
عثمان خان وسردار میر افضل خان وسردار شمس الدینخان وغلام محمد خان مختار و جمعی از بزرگان کابل وغیره چون
میر درویش معروف بحافظ جی پسر میر واعظ مرحوم وسید بهاء الدین خان کنری وقاضی محمد سعید خان بارکزائی
و میرزا عبدالرزاق خان مستوفی و میرزا محمد حسین خان بن میرزا عبدالسميع خان قزلباش وميرزا سيد حسين خان بن
میرزا سید محسن خان وميرزا عسکر خان وايشيك آغاسی شیردل خان ومحمد رفیق خان لودی وسپاه آراسته راه پشاور
بر گرفت و چون از منزل لوارگی واقع دره خیبر رایت عالیات جانب منزل جمرود شقه کشا گشت در بین راه بموضع
(۲) خرمه (۲) خرمه واله جمرلین و لسدن و ادور دس نامان انگلیس که از پشاور طریق پذیره بر گرفته بودند باسوارۀ نظامی
واله بلفظ که همراه داشتند از گردراه در رسیده از اسبان خویش فرود گشته مراسم استقبال بتقديم رسانیدند و امیر کبیر در
افغانی یعنی ملاقات گاه پرتوزول افکنده سرا پردها و خیمه ها بر افراشت و انگلیسان نیز بر کنار اردوی امیر کبیر
جوی زده ك منزل گزین شده بعد امیر کبیر با سرداران و بزرگان رکاب در سرا پرده و تحت سایه بان شاهی بزم خسروی آراسته
و در فارسی بر کرسیها نشسته سرگرم صحبت محرمانه بودند که جان لارنس چیف کشنر با چند تن از افسران انگلیس از راه اعزاز
خ افغانی و اکرام اعلیحضرت امیر کبیر وارد اردوی معلی شده بشرف بازیالت و ملاقات دوستانه بتقديم رسیده بعد انگلیسان
بحرف س
تلفظ میشود در خیمه گاه کسان خود رفتند و دو روز بموضع مذکور بسر رفته روز سوم از اینجا همر واله جمرود شدند
و انگلیسانیکه با سپاه در آنجا حاضر و ورود امیر کبیر را ناظر و منتظر بودند تمامت افواج حاضر ه را با صفوف آراسته


(٢٢٥)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
وابواب پیراسته برای داشتند چنانچه در وقت ورود موکب همایون بجهروم بیست و يك ضرب توپ رسمی گشاد
داده پس از چند دقیقه چنان شلك توپ وتفنك شادمانه كردند كه تا امير كبير از اسب فرود نیامد از گشودن توپ
وتفنك دست باز نداشتند و پس از هبوط اعلیحضرت امير كبير وادای مراسم ملاقات متحدانه سخن از دوستی در
میان آمده آخر الامر رشته اتحاد دولتین را در بین چنین فراز دادند که امیر کبیر با دولت انگلیس متحد بوده
راهی بجز دوستی نپیماید وبادیگر دولت که مخالف دولت انگلیس باشد رشته موالات مرتبط نماید و از دولت
انگلیس بازای مودت واتحاد سالیانه دوازده لك روپيه چهره شاهی واصل خزانه دار السلطنه كابل دانسته
دوازده هزار ميل تفنك در کابل وچهار هزار میل در قندهار رسیده انگارند و هم لمسدن وبا کتر باو نمان را
از امير كبير خواستار شدند که همرکاب اعلیحضرت تا کابل رفته بعد از توقف و درنك چندى آهنگ مراجعت
هند کنند و امير كبير آمدن ایشان را در کابل بنا برسبک سری و سلحشوری مردم کوهستانات رضا نداده رفتن
هردوتن در قندهار صلاح واجازت داد که مبادا در کابل آسیبی بدیشان برسد الغرض شروط وقيود مذکوره را
در فصول عهد نامه جانبين قرار دادند که روز دیگر دستخط و مهر نهاده از هم وداع کنند چنانچه امير كبير
بسرا پرده خویش در شده روز دیگر از سبب نقرس که بپا داشت درد شدید بپایش عارض شده سردار محمد
اعظم خان فرزند ارجمندش را وکیل معاهده قرار داده با محمد رفیق خان و میرزا محمد حسین خان قزلباش وغیره
خدام معتمد کار آگاه از لشکر گاه روانه جمرود فرمود واو با خادمان در گاه و کار گذاران بارگاه اعلی رفته
وثيقه عهد را ارقام نموده مراجعت کرد و امير كبير عازم مراجعت کابل نموده انگلیسان دوباره تكليف جمرودش
کردند و امير كبير از سبب درد پا عذر خواسته انگلیسان تحف وهدیای ایشان را از فيل پيل وششمير مرصع
وساعت و توپهای كمخواب وتفنك وتفنکچه وغیره اشیاء نفیسه که شایان شان پادشاهی بودند خاص اعلیحضرت امير
كبير وهمچنین برای هريك از سرداران و اعیان ركاب وخوانين وافسران سپاه از منصب پنج سواری تا ارباب
مناصب اعلى بقدر رتبه تحفه جداگانه داده تحف وهدیای امير كبير را از جمرود روانه حضور اقدس ساخته همه
اردو را کامیاب گردانیدند بعد امير كبير طريق مراجعت سپرده نادیه شایقین وارد دارالسلطنه کابل شد و انگلیسان
بر طبق معاهده و قرار دادتفنک ها و وجه نقد را بکار گذاران امارت سپرده از انجمله چهار هزار ميل تفنك را بلمسدن نام
انگلیس در قندهار فرستادند و او در انجا رفته چندی نزد سردار غلام حیدر خان حکمران قندهار مانده بعدها
رخصت انصراف یافته مراجعت نمود
ذکر مراجعت سردار شیر علی خان بن سردار مهر دل خان مرحوم از ایران
( و بزحال فرمودن سردار غلام حیدر خان تنخواه او را که امير كبير مشخص فرموده بود ) ذکر مراجعت سردار شیر علیخان از ایران
وهمدرین سال سردار شیر علی خان بن سردار مهر دل خان مرحوم که رو از امیر کبیر برتافته از قندهار
در مملکت ایران رفته و احسانی نسبت بشالش ندیده بود روی امید بسوی افغانستان نهاده در قندهار نزد سردار
غلام حیدر خان آمد واو مقدمش را گرامی داشته کردارش را تا کرده انگاشته همان مبلغ يك لك ودوازده
هزار روپیه سالیانه مستمره اش را که امیر کبیر معین نموده بود برحال کرده از کج خیالی او هیچ زبان نیاورده
اعتبارش نمود
ذکر رفتن سردار محمد افضل خان از تخته پل در تاشقرغان
( و باز پرس نمودن محاسبات آنجا ) ذکر رفتن سردار محمد افضل خان از تخته پل به تاشقرغان
وهمدرین سال سردار محمد افضل خان حکمران ترکستان از تخته پل جهت باز پرسیدن محاسبات مالیات
ولایت تاشقرغان وعزم دیدن فرزند برومندش سردار عبد الرحمن خان که قدم بمرحله سیزده سالگی نهاده بود
روانه ووارد آنجاشد وسه ماه در تاشقرغان اقامت گزيده مبلغ يك لك روپیه از در کات بخشی و تخفیف که سردار
عبد الرحمن خان نموده وبمردم داده بود در حین بازپرس محاسبات کار گذاران او مجری نداده از راه استرداد حواله


(٢٢٦)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )

نمود که بس تحویل خزانه نمایند چنانچه باندك زمان بتوسط محصلان شدید مبلغ مذکور واصل وبايد خزانه
گردیده بعد راه مراجعت جانب تخته پل در نور دید ودر وقت وداع سردار عبد الرحمن خان که از استرداد
وجوه انعام وتخفيض رنجیده خاطر گشته بود بعرض والد ماجدش رسانیده خواهش همعنان گشتن پدر میگو سید
و رفتن تخته پل کرد وقبله امجدش باعت وسب ترك کردن حکومت تاشقرغان و عزم تخته پل نمودنش را پرسیده
پاسخ شنید که در جائیکه اختیار بخشش و داد ودهش را شخص نداشته باشد چگونه خواستار حکومت آن خواهد
شد و پدر نيك اخترش تسلی نموده گفت که بازگشت تخفیفات وموجهات از راه عتاب و بیرون از قانون حساب
نبوده که موجب افروختن چهره ات شود بلکه از سبب عدم كفايت مداخل پر مخارجست که پرده از روی کار
برداشته نشود و تنخواه لشکر بوجه مقرر برسد زیرا که اگر دخل مملکت صرف دیگر جهت شود نگاهداشتن
سپاه بی تنخواه محال است و کفایت عهد و امورا بوجه اندک نمودن حکومت را زوال و مملکت را اختلال است
(۱) شقاوت خلاصه بدینگونه سخنان اندرزش نموده از همعنانی خویش باز داشته از تاشقرغان رایت مراجعت جانب تخته پل
شفقت و مهربانی افراشت و سردار عبدالرحمن خان پس از معاودت پدرش چون فسخ محنم را با وجود صباوت ناگوار می پنداشت
(۲) حضانت حیدر خان بن محمود خان بیات را بحکومت تاشقرغان کاشته خود از عقب پدر و الا گهرش راه تخته پل برداشت
در بغل نگهید و پدرش باز مهر و شقاوت (۱) پدرانه چیزی نگفته وی در زیر حمایت و حضانت (۲) پدر رحل اقامت انداخته
شتن
بقرار سابق بخواندن درس و آموختن مهمات رسمیه پرداخت

وقایع سنه
١٢٧٤ هجری
صلعم

وقایع سال هزار و دوصد و هفتاد و چهار هجری

درین سال کربت اشتمال سردار غلام حیدرخان ولیعهد امارت که حکومت قندهار داشت سردار جلال الدین
خان را بحکومت پشت رود وسردار فتح محمد خان را به نیابت خویش بحکومت قندهار مأمور ومفتخر ساخته
بعزم زیارت اعلیحضرت امير كبير احرام بند کعبه مقصود شده رایت سفر کابل افراخت و از قندهار باتحف وهدیه
بسیار رهسپار گشته در روز ورودش بکابل تمامت اعيان و بزرگان و مردم سکنه شهر بامر امیر کبیر استقبال
نموده باجاه وجلال هرچه تمامتر بشهرش در آوردند و او همچنان از گرد راه داخل بارگاه کردیده شرف دست
بوس حاصل کرده پس از درک سعادت دیدار پدر والا تبار در سرای خویش شد و بار سفر گشوده روز دیگر
تحفه و ار مخائیکه داشت تقدیم حضور امیر کبیر نموده همه مطبوع و دلپذیر افتاد و چندی باستراحت و عشرت بسر برده
تا که از قضای مبرم الهی تب محرقه دماغی عارض حالش گشته به بستر هر کش انداخت و از شدت درد چهره
حياتش زرد گردیده قالبش از روح تهی شده رخت از تخت محنت بتخته کشید و بعمر سی و نه سالگی در عصر روز
جمعه بیست و یکم ماه ذیقعده سال ۱۲۷٤ هزار و دو صد و هفتاد و چهار هجری روز کار زند گیش سپری شده در
مقبره سردار محمد عظيم خان مرحوم واقع جنب غربی مزار عاشقان و عارفان کابل مدفون گشت و امیر کبیر پس
از طی بساط عزاداری و تبدیل لباس سوگواری سردار شیر علی خان فرزند خردمند دیگر خود را که باوزیر
محمود اکبر خان مسرور و سردار غلام حیدرخان مفقود يك صدف را گوهر و يك سپهر را اختر بود بپاس خدمات
برادرش وزیر مذکور که تخت امارت را به نیروی بازویش چنانچه از پیش رقم گشت او از وجود خاندان احمد شاه
طی آرامگاه بپرداخت وسپاه دولت انگلیس را بضرب تیغ بیدریغ از مملکت افغانستان بیرون ساخت پیش خوانده
بجای برادرش بحکومت وایالت قندهار نامزد فرموده در اواخر ماه ذیحجه سنه مذکوره بقندهارش فرستاد

وقایع سنه
١٢٧٥ هجری
صلعم

وقایع سال هزار و دویسط و هفتاد و پنج هجری صلعم )

وسردار شیر علی خان پسر خود سردار محمد علی خان را مأمور حکومت غزنین که تاکنون
جایگیر و محل حکومتش بود نموده خود در قندهار رفته در روز ورودش بآن دیار سردار جلال الدینخان
(۳) سزارق حاکم پشت رود که پس از فوت سردار غلام حیدرخان دو قندهار آمده و بزن (۳) از سرای سردار غلام حیدر
جمع سریقی خانرا بدون اجازت و اطلاع امیر کبیر در سرای خود برده بود که پس از انقضای ایام عده ایشان متصرف شود


(۲۲۷)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواریخ)

مخالف گردیده از قندهار جانب شال کوت فرار کرد و سردار شیر علیخان داخل قندهار شده فوراً سردار محمد
رفیق خان لودی را با یشیک آقاسی محمد اکبر خان تره خیل و جمعی از سواران در کاب خویش بتعاقب وی گماشت
و امر کرد که بتعجیل راه نوردیده او را دستیاب کرده بهر وسیله و واسطه که بتوانند بقندهارش بر گردانند اما
ایشان در خارج از اداره حکومت بدور سیده هر چند حیلت انگیختند که او را با خود آرند وی از کثرت خوف از گفتار
ایشان مطمئن نگشته باز نیامد و راه کراچی بندر پیش گرفت و فرستادگان سردار شیر علیخان چون داخل علاقه غیر بود
جبراً نیز او را نتوانستند بر گردانند چنانچه بی نیل مقصود مراجعت نمودند و او در کراچی رفته از آنجا براه آب
جانب بمبئی ره نورد شده از بمبئی خود را بعربستان کشیده از آنجا جانب قسطنطنیه رهسپار گشته باریاب حضور
سلطان المعظم اعلیحضرت سلطان عبدالمجید خان شد و از وی نوازش نیکو یافته دران مرز و بوم اقامه گزیده مصاحب
ترکان روم گردید و سردار شیر علیخان بحکومت قندهار مواظب گشته بنظم و نسق مملکت و ترتیب سپاه و تربیت
رعیت پرداخت

ذکر سرباز
زدن میر
اتالیق از
فرمان سردار
محمد افضل
خان

ذکر سرباز زدن میرسلطان مراد خان اتالیق از امر سردار محمد افضل خان
و مأمور شدن سردار محمد اعظم خان بتنبیه و تادیب او

و در خلال احوال مذکوره سردار محمد افضل خان حکمران ترکستان سلطان مراد خان اتالیق میرقطغن را
دعوت اطاعت کرده فرمان داد که رسوم منابر قصبات قطغن را بنام اعلیحضرت امیر کبیر در خطبه مزین گرداند
و هم از راه انقیاد مالیات ولایت را بتوسط عمال و ضباط پادشاهی از مردم رعیت ستاند و او ازین امر سرباز زده برادر
خود را با تحف و هدایا نزد سردار محمد افضل خان فرستاده پیام داد که بدین تحفه و هدیه قناعت ورزیده از دیگر
هواها که در سر و سوداها که در دل دارد بگذرد ورنه گرفتار صد گونه خطر خواهد شد و او برادر اتالیق را با آن
پیام ناشایسته که گذاشت اعزاز و اکرام نموده بحسن تقریر و پند دلپذیر روی دلش را بسوی خود کرده بر عهده اش
نهاد که برادر بزرگش را از بادیه جهالت جانب شاه راه اطاعت راه نموده با خود توداو آرد چنانچه وی برذمه
خویش گرفته مراجعت کرد و آنگاه که نزد برادرش رسیده دلالت اطاعتش کرد وی بر آشفته خواست که برادر
خود را بزندان اندازد ولیکن او از ضمیر برادر آگاه شده راه فرار جانب تاشقرغان اختیار کرد که خود را نزد
سردار محمدافضل خان رساند و میراتالیق چندتن سوار بتعاقب او گماشته در دشت معروف بآبدان بدو رسیده باهم
در آویختند و او خودش با همراهانیکه داشت بمدافعه پرداخته سواره را نزد سردار محمد افضل خان فرستاده مدد
طلبید و سردار والاتبار علی العجاله سواران گزیده و جرار مأمور دشت آبدان نمود و برادر اتالیق قبل از رسیدن
کمکیان بقتل رسیده بی آنکه یاری داده شود بدرود زندگی کرده جانب سرای جاوید خرامید و پس از قتل او فرستادگان
سردار محمد افضل خان با سواران میراتالیق دوچار گشته چندتن از ایشانرا کشته آخر الامر سواره میرقطغن مغلوب
گردیده اواره دشت کربت و محن شدند و کشتگان سردار باوقار نعش برادر اتالیق را با خود برداشته در تاشقرغان
دفنش کردند و چون کار میراتالیق بدین مدار رسید سردار محمد افضل خان عرض پرداز حضور امیر کبیر شده
سررشته و دستورالعمل طلبید که لوای تنبیه و تهدید میراتالیق و سرزنش مردم محال قطغن برافرازد یا امر گوشمالی
او را معطل بفرصت گذاشته باصبر و شکیبائی در سازد و این عریضه او در وقتیکه امیر کبیر باراده قشلاقی از کابل بعزم
جلال آباد بود بپایه سریر سلطنت رسیده فرمان شد که بلادرنگ اعلام جنگ برافراشته بالشکر آهنگ قطغن نماید
و هم سردار محمد اعظم خان حکمران کرم و خوست را فرمان کرد که حاضر حضور شده رهسپار دیار ترکستان
شود و پس از صدور هر دو فرمان خود اعلیحضرت امیر کبیر راه جلال آباد بر گرفته چون در منزل تنگی ترکی
واقع غرض راه خورد کابل و خاك جبار بتوقوفلی افکند سردار محمد اعظم خان از کرم رسیده بعز رکاب بوس
معزز گشت و تا منزل باریکاب هم رکاب والا رفته از آنجا مرخص و روانه ترکستان شد و در کابل آمده سامان سفر
ساز کرده رو بترکستان نهاد و امیر کبیر وارد جلال آباد گردیده در باغ سردار غلام حیدر خان مرحوم منزل گزید