( ٧٦٠ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
قلعه انور در پلوی خود ندیده خائبانه راه مهاجرت پیش گرفتند و آنگاه که اطراف قلعه انوار وجود اشرار
بلوچيه خالي وسرتیپ عبدالرحیم خان ومحمد شریف خان از بهبت و نابود شدن آنها خالی شدند هیدون نزد
کد خدا محمد جانخان شده از نفرستادن كمك عذر خواسته و آخندزاده فقیر محمد غلزا را که محرك این فتنه و محبوس
شده بود با خود در فراه آوردند و همچنان گرفتار زندان سیاست بود تا که از عريضه كرنيل محمد خان شرح
نیکخواهی او دانسته خاطر اقدس شده حکم رهایی او شرف نفاذ یافته از راه مطلق العنان در چخانسور رفته
بکار حکومت وسرحد داری آنجا پرداخت و سالها در آنجا روز بسر برد و پس از انجام امور مذکوره مولا
داد خان حکمران فراه با اشرار چاه کی که چندی قبل بوین چنانچه گذشت بامر حضرت والا در آنجا رفته بود
همه را گرفتار ساخته و محبوس نموده با خود در فراه آورد ومقارن اینحال سردار ابراهيم خان بلوچ با مردم
بلوچيه که فرار سیستان شده و در وقتيت را دیده بودند جمعیت کرده تا کنار خطه سله دولتین افغانستان و ایران
آمده بکار کنان ایندولت پیام دادند که چون علاقه چخانسور مدفن مردگان و موطن آباء واجداد و زادگان
ماست میباید تفویض ماشود و هم نامه بکد خدا محمد جانخان فرستاده پیام دادند که تا مت مردم چخانسور باما يار
و در مخالفت دولت افغانستان مدد کارند الا او اکر دست از افغان برداشته با ایشان متفق و متحد شوند فهو المراد
والا خود را از دست ایشان بیاد خواهد داد واونامه سردار ابراهیم خانرا نزد سرتیپ عبدالرحیم خان و محمد شریف
خان آورده و ایشانش ملفوف عریضه خود بپایه سریر سلطنت فرستاده از حضور اقدس والا بنام ایشان
ارقام يرفت که سردار ابراهیم خان سالهای دراز با خوکها ومناز و در آلایش بندی انباز بوده و در میان جنگل
روز بسر برده طبیعت خوکیت در او اثر کرده است میباید هوای قبرستانش را از سرش بیرون کرده چنان
مشت ادب در دهانش بزنند که قبرستان خود را بخواب هم نه بیند و قبل از پرتو وصول افگندن اینحکم کد خدا
محمد جانخان باسه صدتن سواره و پیاده از فوج خود بیرق مقابله سردار ابراهیم خان برافراشته با سرتیپ عبدالرحیم
خان و محمد شریف خان و پیادگان ساخلو راه مدافعت برداشته تا کنار خط فاصله رفته بعزم رزم استوار ایستادند
(١) یاور وحکمران سیستان ازین امر آگاه گشته يكين از ياوران (١) نظام را با چیزی از سوار مأمور کرده سردار ابراهيم
کنیدان خانرا باشگرش از کنار خط فاصل دور کرده پراکنده ساخت و وجوهيكه از دفتر سنجش حواله شده بود هر چند
مردم فراه و دیگر ولایت عریضها فرستاده و دادها زده اتمغاتها نمودند چون کارداران حسور اقدس سبب حواله را
بزهر اضي مردم ولايات از ميرزا محمد حسین خان ويارانش پرسیده در جواب دلایل می نوشتند مسترد نگشته بوصول
همی پیوستند تا که رفت رفته از کثرت وجوه حواله وقلت استعداد غرامت دهندگان حصول حواله جات
(٢) قومداری و شقعه داری منجر بکشته گم کسی بود که وجه نداد واکر کسی را قوم و شقعه داری در زمین
مطمورات و سرای نبود تمامت ما يملك او ضبط دفتر سنجش شده خودش نیز محبوس همیگشت و معمورات مبدل
خرابها بمطمورات (٢) همی شد
سر از حلقه ( ذكر تمرد نمودن مردم هزاره جديد الاطاعت و برباد رفتن ایشان )
طاعت کشیدن
مردم هزاره چون افسران واعداد سپاه نظام چنانچه سردار عبد القدوس خان از جو روبستم ایشان که بشرح رفت عریضه
نگار پیشگاه حضور سعادت دستور انورو الا شده و حکم در تابل فرستادن فتنه جویان مفسده خویان هزاره که
ابدارا سپاهیان نظام خود سرانه از همدره و پیشه گرفتار ساخته در اردو فراهم آورده و محبوس کرده بودند
بنام او شرف صدور یافته واو که قبل از پرتو وصول افگندن این منشور در موضع جوره رفته اقامت گزیده بود
يكيك را پس از وصول این فرمان بی هم روانه کابل نموده چون در باب جور وتعدى سپاهیان از سهو منشیان
حضور فرمان بازداشتن و منع کردن از ستم سپاهیانرا شرف صدور نیافته بود وی اعداد وافراد سپاه را درستم
ایشان هیچ نگفته و ایشان در جور واطاول جبری (۳) بز شده ظلم و بیداد زید بروی کار آوردند حتى مرتكب اموريكه
(٣) جبری در شرع مطهر از منهیات است شدند چنانچه شی سه تن از سپاهیان در دره پهلوان واقع ارزکان بهیمانه تخانك جستن
دلاور


( ٧٦١ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
محاله مهدی کاذب جبهٔ داشت در آمده و شوهرآن زنرا دست و پا محکم بسته بباشرت فعلیکه در شرع نمیبایستند کرد
اقدام نموده بپای روند و برادر انمرد اگاه گشته چندتن از هزار کان ستمدیده درد رسیده را خبرداده ایشان
در میان پیمان نهاده با هم گفتند که از چنین زندگی صد بار مرك اولی است که اسیری را که در عالم انسانیت و طریقهٔ انیقهٔ
شریعت ناروا باشد بچشم سر دیده و آه حسرت بزهجرت آمیز از دل کشیده بامدامن بیغیرتی چیده صبرنمائیم خلاصه
از ظهور امور مذکوره و خطا و خبط سردار عبدالقدوس خان که از عدم سیاسی دانی بروی کار آورد
مردم هزاره شورش آغاز کردند و ان این بود که حضرت والا کربلائیان وزواران و اقسقالان هزاره جدیدالا
طاعه را بفرمان از سردار مذکور طلبید که روانه کابل نماید تا از حضور اشخاص نيك كار و ستوده کردار ایشان
مأمور خدمات ملك گردیده و نکوهیده خویان و بدکرداران ایشان در کابل و یا دیگر مواضع اسم اقامت داده شوند تا فتنه
و مفسدهٔ بروی کار نیارند و سردار عبدالقدوس خان این امر والارا در زاویه نسیان و تتکاهل نهاده محمل اجرا نیاورده
و هرگونه جور و ستمیکه از اعدام سرادما تحت رایت او بمردم هزاره رسیده و میرسیدنیز نپرسیده تا که مردم بستوه آمدند
و در دل عزم شورش همی بستند دیگر اینکه اکثر هزاره یاغیه که بدون جنك چنانچه از پیش بشرح رفت بملك اطاعت
آمده بودند و سردار موصوف در محافظت و مواظبت محافظ خانها و قلاع و غیره امور انجا چنانچه میبایست و میشایست
نپرداخته بلکه سهل انگاشته بود چنانچه از مساهله او اکثر محافظین مواضع حفاظت و اقامت خود را فرو گذاشته
در خانهای مردم هزاره جا گرفته بودند الغرض از سبب وجوه مسطوره که بشرح رفت هزارکان دل بدادن سر
و اسیر شدن عیال و اطفال و بتاراج رفتن ملك ومال نهاده آن سه تن سپاهی را کشتند و از بیم بازپرس و سیاست
پادشاهی خود را در حالت تباهی دیده تمامت مردم درهٔ پهلوان غریق بحر هراس گردیده برقامه که اسلحه مردم
ارزکان را در ان نهاده بودند ریخته و حارسین قلعه و حافظین اسلحه را که از سپاهیان نظام بودند
تمام کشته همه اسلحه را که در اندرون قلعه بود بغارت برداشتند مفصل این مجمل این که هزارکان شورش
آغازیده و اکثر محافظین تپه‌جات و قلاع را که در خانهای ایشان جای گزیده بودند بکشتند و
از جمله قلعه را که در ارز کان و تمامت اسلحه که از مردم هزاره گرفته شده و در ان بود و صدتن از پیادکان
نظام مامور حفاظت شده و در پور آن قلعه جای اقامت داشتند که هزار کان در تاریکی شب بالای
قلعه ریخته و از تمامت صدتن محافظ بیست و هشت تن حاضر و در خیمه‌ها و چند نفر از ایشان بیدار و باقی
بخواب و دیگران غائب بودند که هزار کان در رسیده و خیمه‌ها را بالای محافظین انداخته وهمه را
چون ماهی گرفتار دام تباهی ساخته و دامنهای خیمه‌ها را محکم گرفته همه را بکارد شهید نمودند و اسلحه خود را
که خادمان دولت گرفته بود پس متصرف گشته در ین شب از بیم آنکه دیگر محافظین آگاه نشوند تفنك نشاد
نداده بهمان کارد مراد خویش حاصل کردند و این فتنه که از سبب امور مذکوره بروی روز افتاد ازان بود
که سردار عبدالقدوس خان سرما را بهانه ساخته در گرمسیر هزاره رفته و چند تن از دختران بزرکان هزاره
را زن و خدمتکار گرفته و دیگر افسران نیز اقتدا و پیروی سالار خودرا نموده هر کدام زن و خدمتکاری در
کنار خویش کشیده مشغول عیش شدند و این امر و غامت بار آورد زیرا که ایشان قوم و خویش زن و خادمهٔ
خود را از خویش ندانسته بادیگران طریق جور و ستم پیش گرفتند و خویشان ایشان نیز که اکثر بزور و بدون
رضا وصلت اختیار کرده گویا در غصاحب خویش و در باطن نیش بودند از اسرار درون کار سردار و افسران
سپاه تمامت دیگر هزار کان را خبرداده آگاه کردند و ایشان که از حالت سالار و لشکر خبر شدند دست بکار زده
مرتکب فتنه و شر شدند و از سمر گفتن این فتنه و شر مردم ارز كان وزاولی و سلطان احمد و حجرستان و غیره
که از عرصهٔ شش ماه و چند روز سر برخط فرمان نهاده و ستمها کشیده و جورها دیده بودند دفعه نائره شورش
برافروخته چنانچه رقم شده میآید طاعان خود را تمام بسوختند و پس از وصول این خبر شورش از مقر سلطنت
در روز سوم ماه رمضان که در ین روز چنانچه گذشت مولادادخان از فراه برآمده بر بلوچان شریر چاهی دایر گرفت
حضرت والا صدتن از سواران نظام را که جهت بعضی امور در علاقهٔ مقر قیام داشتند فرمان کرد که در سرعت و شتاب


( ۷۶۴)
( مجلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
از انجا در مالستان نزد کپدان عبدالصمد خان رفته در اطفای نایرهٔ شورش و انقلاب با او همدست و هم رکاب باشد
و هم بزرگان طوائف وردک و اندری و ترکی و غلجی و هوتکی و غیرهٔ افغان و محمد خواجه و جیغتو و چهار دسته
و جاغوری و مالستان و بهسود و غیره هزاره را با مردم تاجیک غزنین فرامین جدا گانه فرستاده امر کرد که ایشان بارجال
اقوام و ایل و احشام خود روی یورش بسوی مواطن و مساکن هزارهٔ دایه کش که مرتکب فتنه و شورش شده اند
نهاده دمار از روزگار ایشان برآرند و از جهه مردم تاجیک و طوائف سه گانهٔ هزارهٔ غزنین را نامرده در دلالت و راهنمائی
راه میراب و ناهور و مالستان صادر گشت وقوع پیادهٔ نظام پشه ئی را که مقیم مقر بود بادو صد تن از سواران نظام از راه
جاغوری امر ره نوردیدن شد که در سنگ ماشه رفته با کرنیل فرهاد خان همدست و همعنان شوند و پس از شرف ارسال
پذیرفتن فرامین جدا گانه بنام طوائف مذکوره در روز ششم ماه رمضان منشور سعادت دستورى بنام سپهسالار
غلام حیدر خان مقیم مزار شریف ترکستان شرف نفاذ یافت ارسال یافت که با دو فوج پیادهٔ نظام و شش عراده
توپ و یکفوج سوارهٔ نظام از راه یکه اولنگ هزارهٔ دایه زنگی رهسپار ارزگان شود و از صدور این منشور میران
هزارهٔ دای زنگی و دای کندی چون محمد امین بیک ایلخانی و محمد حسین بیک بن یوسف بیک لعل و ابراهیم بیک
سر جنگل و محمد اکبر بیک و رضاقلی بیک و علی حسین بیک و محمد محسن بیک میران سگپاه سرخ جوی و محمد
(۱) نوی اکبر بیک نوی (۱) آق و مهدی بیک سر جنگل و مهدی بیک قوم آبه و سید حسین بن سید رضا بخش و قاسم علی
روزن اوی بیک بن بیرم علی بیک و حسین علی بیک بن غلام علی بیک سر جنگل و رضاقلی بیک بن اسمعیل بیک و قاسم علی
اسم موضعی بیک بن فضل بیک شینه دهن و محمد باقر بیک بن مرتضی بیک و غیره را ارقام و اعلام رفت که سپهسالار غلام حیدر
خان از ترکستان راه ارزگان بر گرفته از آمدهٔ لشکر غیور میکند ملوفهٔ آماده کرده سواره و پیادهٔ قوم وقبایل
خود را با وقت و رود او در علاقهٔ دای زنگی فراهم نموده همرکابش جانب ارزگان رهسپار خدمت شوند و کرنیل
فرهاد خان از شورش و طغیان هزارگان آگاه گردیده بی آنکه فرمانی بنامش شرف صدور یابد قبل از رسیدن
سپاهیکه از مقر بفرمان حضرت والا براه الحاق جانب او بر گرفت از سنگماشه جاغوری با فوج و اقواپیکه در تحت
رایت داشت براه قلندر لوای تدمیر مردم شریر ارزگان برافراشته همت برفتن گماشت و از آنسوی فرقهٔ باغیه
نیر آئینه قبل از وصول افواج منصورهٔ مأمورهٔ هزاره جات در اندخود هنگامه آرای قتال شده محمد نبی خان
مالستانی را که بطریق خدمت دولت می پیمود در محاصره انداخته در تحت فشار انحصارش کشیدند و کپدان عبدالصمد
خان که با دو صد تن از فوج پیادهٔ نظام پهلوی و یکضرب توپ در مالستان اقامت داشت روی معاونت بسوی قلعه
که محمد نبی خان در ان محصور بود نهاده و بمجرد وصول بسروقت محمد نبی خان مذکور هزاد گان وحشی صفتان
را بضرب گلولهٔ توپ وتفنک از دور قلعه دور و پراگنده ساخته چند تن را از ایشان دستگیر کرده مابقی را فرار
اصدار یافتن وادی کناجی نموده و قلایع علاقهٔ میر آدینه را اتش زده و تمام بسوخته در مالستان بازگشت و در خلال این اختلال
و انتشار کتابچهٔ حکومتی که مولوی احمد جان خان بامر حضرت والا در تضعیف وقائع سال هزار و سه صد و يك مشتمل
پذیرفتن بر شصت و سه قاعده مؤلف و مرتب نموده و حضرت والا در ذیل هر قاعده بخط خاص اسم مبارک را رقم فرموده
قواعد حکو و بآن وقت در عهدهٔ تعویق افتاده بود بحکم حضرت اقدس والا طبع و چاپ شده برای اجرای اوامر و نواهی
مت حاکمان سلطنت بهر يك از حکام امصار وولايات يك جلد داده و فرستاده شد تا همه امور را مطابق قواعدیکه در ج این
ولايات کتابچه میباشند و در ذیل مسطور میگردد در محل اجرا اورده و از انها تجاوز ننموده فیصل
از اجرا رجوع آنها را بحضرت والا نکنند تا از مشغولیت اینگونه امور جزئيه ذات كامل الصفات حضرت
اقدس ظل الله از اجرای امور عظيمهٔ کليهٔ سلطنت باز نماند وهي هذه (قاعدهٔ اول) برحاکم
و نویسنده و تلسکان وصاحب جمعان بموجب قانونیکه با مهر پادشاهی تقرر یافته لازم است که حبس و بیشماری را
از وجه مالیات و فزويات وسائر جهات بی سند دفتر و بارسید خود تحصیل نکنند و بر حاکم لازمست که مضمون
این قاعده را در لطیفهٔ حکومت خود اشتهار نموده تاکید بلیغ کند که رعایای ایالتهٔ حکومتش حبه وفلوسی بکسی


(۷۶۳)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ندهد و مملکان و عاملان نیز هیچ چیز را بی سند و رسید از رعیت نگیرند ( قاعدهٔ دوم ) و حاکم لازمست که
هر شخصی از رعیت نزد او حاضر آمده اظهار کند که فلان شخص از من وجه فروعات بمالیات وغیره وجوه
سرکاری را بی سند حصول نموده و یا بدون اظهار فردی از افراد رعیت بخود حاکم مبین شده روشن گردید
که فلان کس وجه را بی سند و رسید از رعیت گرفته است حاکم را لازمست که فوراً آنشخص را در نزد
خود طلبیده رسید وجه را از او گرفته با تشخص رعیت بدهد و از هروجه و هر من غله که از قانون و فرمان
خلاف ورزیده بی سند گرفته است پس از ثبوت یکشاهی(۱)سیاسة برای خزانه بیت‌المال حصول نماید تا داد
وستد بی سند از مملکت برداشته شده حق کسی ضایع و تلف نشود ( قاعدهٔ سوم ) وجوهیکه از بابت بقایای
سالهای گذشته و یا تفاوت فراغت خطهای سالهای آینده بزمّهٔ عاملان و مستأجران در پای اطراف از دفتر
قارح خطی می برآید و یاوجوهیکه از درك اموال مردم فراری وغیره معنا غلات فردی در ولایات ظاهر
میگردد و در محاکمه جات مذکوره از سبب حاضر نبودن سرکردگان ایشان در بیرون در اتغافل میکنند
بنابران جهت آسایش رعایا فرمان واجب‌الاذهان چنان بعز صدور می پیوندد که اهالی محاکمه جات
مزبوره تحصیل وجوه موصوفه را برعهده حاکم مالیات یافروعات گذاشته حقیقت آنرا مفصل و مشروح
باز نگارند و ابوابجمع او نمایند که حصول نموده برساند و جواب وصول و عدم وصول آنرا بگوید
تا محصل کامین از اطراف موقوف شده کسی آزار واذیت محصل را نبیند ( قاعدهٔ چهارم ) اشخاصیکه جهت
حساب دهی و دیگر معاملات دفتری در دفتر یا محکمهٔ کوتوالی بکار باشند که در دارالسلطنه حاضر شوند آنان را
نیز بقرار قاعدهٔ سوم لازم است که محاکمیکه ایشان در تعلق او باشند اطلاع داده بواسطه حاکم آنشخص را
حاضر دارالسلطنه نمایند و محصلان خود را بحصول فرمان یا دعای دیوانی نفرستاده ضرور موقوف دارند
( قاعدهٔ پنجم ) برحاکم لازمست که بموجب قاعدهٔ چهارم چون رقعه و رقیمه از دفترهای سرکاری و نایب‌محکمهٔ
کوتوالی جهت خواستن شخصی زایش برسد در برآوردن مطالب آنها توجه تمام نموده تکاهل و تغافل نورزد که
دواعی سرکاری تعطیل پیش آید و بر حاکم این نیز لازمست که سر دفتران دارالسلطنه و نایب محکمهٔ کوتوالی را
از قاعدهٔ سوم و چهارم آگاه کند تا حقیقت احوال برآنها مکشوف شده محصلان در اطراف فرستادن را موقوف
و معطل بدارند ( قاعدهٔ ششم ) مرسومیستکه قبل ازین حاکم یا دفتری و عامل شرطی ها در هنگام اجاره
دادن از مستاجران یا ملکان و رئیسان باسم رسوم و یا حاکم بنام نان خواده از مردم میگرفتند
چون این امر شنیع و رسم قبیح نظر برفع تهمت از کار پردازان موقوف گردیده بنابران حاکم را لازمست که
نه نفس خود مرتکب این فعل شود و نه احدی را بگذارد که باین کار اقدام نماید و اگر کسی اقدام کند بعد از
ثبوت بازخواست میشود ( قاعدهٔ هفتم ) برحاکم لازمست که مضمون قاعدهٔ ششم را در بین رعایا و مملکان تعلقۀ
خود اشتهار نموده همه تعلقداران و عاملانرا از حکم فرمان حضرت والا آگاه سازد تا در هنگام بازخواست بیخبر
بودن خودها را سند ساخته حجتی نداشته باشند ( قاعدهٔ هشتم ) اشخاصی که بسبب جرم دولتی یا گناه ملکی
بموجب حکم شریعت غرا و یا فرمان همایون والا سزاوار آن کرده که مال و متاع او ضبط دولت شود لازمست که
خود حاکم باقاضی و نویسندهٔ دفتر رفته مال ومتاع ایشانرا مفصل در قید سیاهه آورده تحویل خود کند و سیاههٔ
را که کرده است قاضی بخط معلوم و حاکم بمهر دفتر سمت خویش ارسال بدارد ( قاعدهٔ نهم ) هر گاه شخصی از
رعایای تعلقی حاکمی بردیگری دعوی داشته باشد و از حاکم خواهش حاضر آوردن خصم خود را در نزد قاضی
شرع بکند برحاکم لازمست که آنشخص را در محکمهٔ شرعیه نزد قاضی آنجا بفرستد تا در نزد قاضی رفته و او مطابق
( قاعدهٔ چهاردهم ) رسالهٔ اساس القضاة اعلام نامهٔ مشتمل بر احضار شخص غایب بدهد و بمجرد اظهار کردن
و گفتن خصم لازم ندارد که حاکم محصل خود را بطلب شخص غایب بگمارد ( قاعدهٔ دهم ) شخصیکه اعلام
نامۀ قاضی را جهت احضار خصم خویش حاصل کرده و در نزداو برد او از امر قاضی شرع سرباز زده و مخالفت

(۱) شاهی
در اصطلاح
مردم افغانسان
پنج فلوس که
یک جزو
از اجزای
دوازده‌گانه
یک روپیه
هست میباشد


(٧٦٤)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
ورزيده با او در محكمۀ شرعيه حاضر نشود بايد قاضی بحاکم اطلاع دهد آنگاه بر حاکم لازمست که محصل شديد عقب
آنشخص سر کش فرستاده حاضرش نمايد با بموجب ( قاعدۀ پانزدهم ) اساس القضاۀ با نچه رأی قاضی قرار بګيرد
شخص سر کش را تعزیر کند و مزد محصل را که در احضار او سر کردان شده نيز بقرار قاعدۀ هجدهم اساس
القضاۀ حاكم از شخص سر كش حصول نمايد ( قاعدۀ یازدهم ) شخصیكه بسببی از اسباب شرعی و موجب کتاب
آلهی سزاوار حبس شود وقاضی مطابق كتاب حكم شرعی بر حبس آنکس صادر نماید برحاکم لازمست که آنشخص
را در تصرف خود آورده ورقيعه در باب حبس او از قاضی حاصل نموده بعد از ان بقراريكه قاضی مصلحت بداند
ومدت حبس او را مقرر نماید آنشخص را در زمرۀ محبوسین داخل كند و بموجب قاعدۀ نود ويكم اساس القضاۀ
رسید آنمحبوس را جهت سند بقاضی بدهد ( قاعدۀ دوازدهم ) برحا كم لازمست که سر رشتۀ نگاهداشتن محبوسینی
را كه از سبب حقوق مردم محبوس میشوند وازمحکمۀ شرعیه باو میسپارند بقرار فرمودۀ قاضی وقواعد اساس
القضاۀ نماید ورها كردن ايشان نيز مفوض بحكم شرع وامر قاضیست ( قاعدة نود وهفتم ) اساس القضاۀ را
ديده بكار برد ( قاعده سیزدهم ) شخصیكه در ادارۀ حکومت يكي از حكام بر ذمه اش سکه قلب زدن در حضور
قاضی بشهادت شهود ثابت شود و يا آلات و اسبابیکه بدان سكۀ قلب بسیار زده میشود در خانه آنشخص موجود
کردد ويا ر و پیهای قلب مکرر در دست او ديده شود برحاکم لازمست که فوراً آنشخص را قید نماید و مال و اسبابش
را از کلی و جزوی در نزد قاضی آنجا بقید سیاهه آورده نزد خود نگاهدارد وخود او را باشرح احوالش مفصل
رقم کرده در کوتوالی دار السلطنه بفرستد و سر کرده کوتوالی او را حاضر پیشگاه پادشاهی نموده هرامرو فرمانیکه
در بارۀ مال و منال او شرف نفاذ یابد بعمل خواهد آورد ( قاعدۀ چهاردهم ) شخصیكه در سندات محكمۀ شرعیه
ياروات و وثيقه نامه جات سرکاری و هیچ مردم دست غدر زده بخك كردن و دعا و زدنی دخل و تصرف نماید
و يا سند را ساخته و در دست کند گرفته بخواهد در نزد قاضی و دفتری برده کار خود را بان در محل اجرا آرد بر حاكم
لازمست که اینچنین شخص را محبوس نموده بعد از اثبات غدر او که نزد قاضی وغیره معتبرین و ذمه اش ثابت
کردد او را در دار السلطنه فرستاده و شرح احوالش را مفصل در عریضه نکار داده مال واسباب وغیره مايملكش
را بحضور قاضی و معتبرین در قید سیاهه آورده ارسال پایه سریر سلطنت نمايد و هرامر که شرف صدور يابد فرمان
خود معمول دارد ( قاعده پانزدهم ) بنا بر رفع جال سازی ودفع دغابازی از مملکت افغانستان فرمان و حکمست که
مهر کنی را بغیر از شهرهای افغانستان در اطراف وقری موقوف دانند و احدی از مهر کنان وحکاكان شهرها را
نیز اجازت نیست که بدون سند دولتی و دادن عهد نامه مهر برای کسی بکنند وا کر کسی در اطراف نطفۀ حاکمی
باین کار اقدام کند و خسارت و دغل ازو ظاهر نشود در هر نامیکه مهر کنده باشد صدرو پیه کابلی باسم جریمه
بدهد وا کر چنانچه دغابازی وتلبیس او بظهور رسيده باشد فوراً محبوسش نموده با شرح احوالش روانه دار السلطنه
نمايد ( قاعده شانزدهم ) برحاکم لازمست که در تمامت مردم منطقۀ خود از ملکان و کلانتران ورئیسان هر قریه
التزام و اقرار نامها بمهر قاضی بکیرد که از فراریان و اخراجیان مملکت افغانستان و یاغیان و مشهردان دولت دقعت
توابعان احدی را بی سند سرکاری در قریای خود نگذارند که داخل شود و بمجرد داخل شدنش لازمست که
از وروداو حاكم را آگاه كنند ( قاعده هفدهم ) شخصیكه بعد از التزام دادن در خصوص اشخاص
فراری واخراجی و كسانيكه با باغیان شريك وهمعنان شده سلاح روی لشکر پادشاهی برداشته و یادر ديكر
چيزها معاونت بانها رسانيده و یا از طرف غابشان دولت از راه جاسوسی و احوال گیری آمده باشند
در قریه خود جای دهد وبخلاف التزام و اقرار خویش رفتار نمايد برحاکم لازمست که پس از ثبوت او را
محبوس نموده باشرح احوالش كسیل در كاه عالم پناه بدارد ( قاعدة هيجدهم ) هر گاه مصلحت ملکی اقتضای آن
كند كه املاك تبطى مردم مجرم بر ذمه داران فروخته شود بر حاکم لازمست که با فرمان پادشاهی در ین باب باو نرسد
احدی را نگذازد كه املاك مذکوره را برضای رعایا بآ نها بفروشد والبته برفق قاعدۀ كه فرمان بنام کارداران


(٧٦٥)
(جلد سوم) و شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) (سراج التواریخ)
دارالسلطنه شرف صدور یابد در محل اجرا آورده فروختن املاک شرطی را علاقه را بحکم حاکم آن دانسته دیگری
متصدی این امر نشود ( قاعده نوزدهم ) شخصیکه از راه خیرخواهی دولت یا طمعواری امو در مات و یا طمع مزد و اجرت
نزد حاکم حاضر آمده اظهار نماید که اموال مردم فراری و غائبان دولت در نزد فلان شخص میباشد لازمست
که خود آنشخص مدعی شده بشهادت در حضور قاضی ثبوت اموال اظهار کردهٔ خود را برذمه او نماید و یاموجب
دستخط و مهر مدعی علیه معاملهٔ مذکوره را ثابت کند بعد ازان حاکم را اجازت است که بموجب سجل قاضی
و مهر معتبرین آنشخص را محبوس نموده مطالبهٔ مال را ازوی بکند ( قاعدهٔ بیستم ) کسیکه در نزد حاکم حاضر
آمده در خصوص کسی اظهار کند که با مردم فراری معرفت و مکاتبت دارد و غائبان دولت را اعانت میرساند
حاکم را نمی شاید که بمحض گفتن آنشخص را محبوس نماید بلکه اولاً از شخص مظهر دلیل معقول طلبیده
ثانیاً از هر طرف جستجو کرده چون سند و ثبوتی بر او بیابد در حضور قاضی و معتبرین گناه را براو ثابت
نموده بعد بآنچه لایق باشد و از حضور انور دربارهٔ او امر شود عقوبتش نماید ( قاعدهٔ بیست و یکم ) اشخاصیکه
بعداوت و دشمنی بر شخص بری الذمه در خصوص اموال فراری و یا دوستی و یا کاغذ روی با غائبان دولت
تهمت کنند و بموجب احکام شرع شریف ثبوت نتواند و مهر و دستخط متهم را حاضر نکنند و بر حاکم مکشوف
گردد که این شخص محض از عداوت در میان پادشاه و رعیت افساد و تفریق میانداخته و این معامله را برای اعتبار
خود مشتہر میساخته پس بر حاکم لازمست که اینطور اشخاص را مقید نموده باشرح احوالش رو به دارالسلطنه
کند که بمقتضای رای صواب نمای پادشاه جزای عمل او در کنارش نهاده شود و مردم بیباک شر و فتنه او ایمن گردیده
در زیر سایهٔ حمایت سلطنت بفراغت زیست نموده روز زندگی بسر برند (قاعدهٔ بیست و دوم) چون منظور نظر خورشید اثر
اعلیحضرت ظل اللهی در رفاهیت مردم سکنهٔ مملکت و سهولت حساب دفتری و تہذیب امور تجارتی بر آنست که
وزن و پیمانهٔ اطراف و دارالسلطنه مساوی و بيك نسق بوده با هم مخالف نباشد بنابراین هر يك از حکام اطراف و ولایات
لازمست که در معمورات متعلقهٔ خویش این امر را اشتهار نموده انتشار دهند و از مردم التزام بگیرند که بغیر از من کابل
بدیگر من خرید و فروش اشیای وزنی را نکنند و لازمست که حاکم هر علاقه در هر قریه بکمن آهنین بمهر دولتی
بمواجهٔ قاضی ساخته بمردم آنجا بدهد و نیز از مقدار موازنهٔ همان من پیمانه هم چیز را ساخته معین کند تا مطابق همان
من و پیمانه دیگر مردم منها و پیمانها ساخته اختلاف اوزان ازمیان رعایا برداشته شده در امور اشیای وزنیهٔ تجارت
خسارت واقع نگردد ( قاعدهٔ بیست وسوم ) اصلاح من کابل و تعیین آن که از حضور معین شده است بر این اهدا
و تفهیم حکام کمیت و مقدار آنرا مطابق و معادل روپیهٔ کابل معین میدارد تاهريك از حکام در میان مردم علاقهٔ
خود سنك را مطابق آن ساخته رعيت را نيك بفهماند كه يكسير کابل شصت و چهار خوردست مساوی میآید
باهفتصد و شصت و هشت روپیهٔ کابل و نصف آن که سیرو دوخورد است مطابق میآید با سه صد و هشتاد و چهار
روپیهٔ موصوفه و ربع یعنی یکچارک (۱) آن شانزده خورد است معادل است بایکصدو نودو دو روپیهٔ مزبوره ویکپاو آن
که چهار خورد است برابر میآید با چهل و هشت روپیهٔ مذکوره ويك خورد آن كه بیست و چهار مثقالست مطابق (۱) چارك
میآید با دوازده روپیهٔ کابلی ( قاعدهٔ بیست و چهارم ) هر گاه شخصی از رعایای اطراف بعد از انتشار اشتهار و دادن مخفف چار
التزام محاکمان از راه راست مخالفت ورزیده بسنگهای مخالف داد و ستد نماید بر حاکم لازمست که بعد از ثبوت یکصد یك است
روپیه بطريق مصادره(۲) جهت خزانهٔ مسلمانان از وی بگیرد ( قاعدهٔ بیست و پنجم ) شخصی را که ملازمان دولتی
یا مردمان رعیتی در حالت نقب زدن و یا بر دیوار عمارت فرازشدن و یا در دست آلات دزدی داشتن شب هنگام دست (۲) مصادره
گیر کنند چون در شریعت براو چیزی مقرر نیست هر امریکه از حضور دربارهٔ او شرف صدور یابد معمول دارند وجہیکه بستہ
گرفته شود
و سیاست اینقاعده را اعلیحضرت سراج الملة والدین که بانی این کتاب است بعد از جلوس میمنت مأنوسش
بر اریکهٔ سلطنت بدستخط خاص معین فرموده نگار داد که سی روپیه کابلی جریمه از او گرفته و یکماه محبوس
کرده بعد ضامن داده رها شود ( قاعدهٔ بیست و ششم ) شخصی را که صاحب خانه شب هنگام در اندرون خانه و سرای


( ٧٦٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعليحضرت امير عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
خود آماده دزدیدن دیده و بگیرد لازمست که فوراً همسایگان خود را اطلاع داده فردایش بحاکم بسپرد و چون بقرار امر
شرع قطع ید کسی بغیر از برداشتن مال لازم نمیشود آنچه از حبس وتعزیر که از حضور در بارۀ او از راه مصلحت
مقرر گردد البته حاکم معمول خواهد داشت این قاعده را نیز اعلیحضرت موصوف از جزای مطلق بدستخط
خاص مقید فرمود که آنچه دارندکی داشته باشد حبس آنرا جریمه گرفته سه ماه خود او در محبس انداخته شود
( قاعدۀ بیست وهفتم ) شخصیکه بردیکری ادعا نماید که مال مرا همین شخص دزدیده و یا بعضی از اموال دزدیده
شدۀ خود را در تصرف آن شخص بیابد بر حاکم لازمست که طرفین را در محکمه شرعیه نزد قاضی بفرستد پس اگر
بموجب احکام شرع دزدی بر او ثابت شد وقاضی حکم کرد بران که دزد است وقطع یداو لازمست میباید که قاضی
ازین حکم سجلی نوشته بحاکم بسپارد بعد ازان حاکم اجازت آنرا دار دکه دست او را مقطوع سازد ( قاعدهٔ بیست
وهشتم ) شخصی را که بقرار قاعدۀ گذشته در شرع دزدی برو ثابت شود ودزد معروف ومشهور نبود ودر
مدة العمر ديگر بار بدزدی گرفتار نشده باشد وازین عمل توبه کند ومبلغ يك هزار وهفتصد و چهل روپیه
نجند کابلی که در شرع قیمت بریدن يك دست است برذمهٔ خود قبول کند بحاکم اجازت است که بعد از استرداد
مال مسروقه بمالکش وپس از داخل کردن وجه فوق بخزانه ضامن ازان شخص گرفته رها دهد اما اگر دزد
معروف بود و بدزدی مشهور بقرار حکم شرع مطهر بریدن دست او لازمست ( قاعدۀ بیست ونهم ) شخصیکه
(١) غلام غلام (١) و كنيز يا پسر کسیرا حیلۀ بازی بقرار کردن راضی نموده بگریزاند و یا بتر سانیدن وزدن مجبور کرده با خود
بلفظ عربی ببرد چون حاکم آگاه گردد فوراً مردم قریه جاترا که در سر راه و قُریب آن واقعند از حقیقت حال واقف نموده
پسر را گویند در حفاظت گذرگاهها کوشش بلیغ نماید و حکام علاقه جات اطراف علاقهٔ متعلقهٔ خود را نیز برای حفاظت راهها خبر
وا كنون دار نماید ( قاعدۀ سی ام ) چون بسعی و کوشش حاکم یکی ازین اشخاص که ذکرش در قاعدهٔ بیست ونهم گذشت
در فار سی گرفتار آید كنيز وغلام و پسر بدست آمده را لازمست که بمالك وپدرش بسپارد و تأديب آنها بتازیانه و چوب باندازۀ
بجای بنده و
برده مستعمل مناسبۀ كه منجر بهلاکت نشود مفوض بمالك و پدر آنهاست وتعزير شخصی که آنان را گریزانده چون بامر
است شرع شریف مفوض برای سلطان عصر است که آنچه حضرت ظل اللهی مصلحت وقت را دانسته حکم کند
معمول دارد واین قاعده را نیز اعلیحضرت سراج الملة والدين بقلم خاص دوصد روپيه جريمه ودوماه حبس وزدن
شصت چوب یا چوبی که کلفتی ولکی آن بقدر شصت دست انسان وطولش يك كز شاه باشد رقم وتعين فرمود
(قاعدۀ سی ویكم) شخصیکه منکوحهٔ غیری یا دختر کسی را بحیله و دغا یا بتخویف وتهدید بگریزاند و بساعی حاکم در عالم
گرفتار آید بر حاکم لازمست که آن فساد پیشه را مقید و محبوس کرده روانهٔ دارالسلطنه نماید و شرح حالش را بمهر قاضی
ومفتى ومعتبرين قوم عرضۀ حضور اقدس بدارد تا بموجب احکام الهی وسیاسات پادشاهی بجزائیکه لایقش باشد
برسد تا عبرت دیگران گردد ( قاعدۀ سی ودوم ) اشخاصیکه دیگرانرا بدغا وحیله از چیزهائیکه مزیل عقل هستند
بخورانند یا بچشانند و بدان سبب بخواهند که اموال مدهوشان را بغشارت و دزدی ببرند یادیکر خیال فاسدی
در بارهٔ ایشان داشته باشند واین معامله در نزد قاضی وحاکم مدلل شود لازمست که اینچنین اشخاص را فوراً
تعزیر کرده و محبوس نموده بدار السلطنه بفرستند ( قاعدۀ سی وسوم ) برحکام اطراف لازمست که از همۀ ملکان
ورئیسان قریههای متعلقهٔ خود ها التزامها بگیرند که جمعیت دزدان ورهزنان را در قریهای خودها
نگذارند که بیایند وهم اموال دزدی ورهزنی ایشان را درخانهای خودها نگه ندارند واگر جمعی از دزدان
تقدیراً در قریهٔ ایشان داخل شوند و یا مالی را برای حفاظت در آنجا بیاورند باید فوراً آنها را گرفتار نموده
بهمر ایشان را بحاکم وقاضی برسانند ( قاعدۀ سی و چهارم ) کسانیکه بعد از اشتهار و گرفتن التزام جمعیت دزدان
ورهزنان را شب درخانهٔ خود نگهدارند و یا مالهای دزدی شده را در حفظ خویش در آرند واین امر بر آنها
ثابت شود لازمست که در وقت بازخواست همان دزد و قطاع الطریق را با مال مسروقه بدست حاكم بدهند والا
خود ایشان بمانند دزدان بسزا وعقوبت خواهند رسید زیرا که در کتب شرع یاری دادن بدزدی بعینه مثل


(٧٦٧)
(جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
وزميست ( قاعده سی و پنجم ) برای امنیت راهها ومعابر واستراحت مسافر وتاجر بملکان ورعایتیکه در عرض
راه و یاقریب آن سکونی دارند لازمست نگهبانی راههائیکه در حدود آنها میگذرد بنمایند ونگذارند که
مفسدان ودزدان در حدود ایشان تردد نموده دست اندازی کنند ومسافرین را شبها درمحل محفوظ جای ومنزل
بدهند پس اگر در حدود قریه از قریها مال کسی دزدی شود برحاکم لازمست که وجه قیمت مال موصوف را
مقرون بچند شرط از اهالی آن قریه وصول نموده بصاحب مال برساند شرط اول اینکه مال گشده اگر مالی
باشد که در راه محصول ازان گرفته میشود لازمست داخل سیاهه بندر دارایکه آنمال بران گذشته است آمده
باشد واگر داخل سیاهه محصول گیران نشده باشد وآنشخص محصول را نداده تاوان گرفتن آن مال
از اهل قریه لازم ندارد بلکه امرا ومحصول بشریعتیت هرگاه رکسی ثبوت کرد فیها والاخیرمنده از نباشند شرط دوم
آنکه اگر مال موصوف از اموال تجارت نباشد ومحصول ازان گرفته نمیشود اقلا لازمست که ساکنین دوسه
منزل که مسافر مذکور بران گذشته آنمال ومتاع را دیده باشند حاکم باید تحقیق کند که ایا شخص مدعی همین را
تحقیق در تصرف داشت یانه شرط سوم اگر شخص مذکور همراهان داشته باشد لازمست که همراهان او بران مال
واقف باشند وگواهی بدهند که در فلان حدود مال در نزد این شخص موجود بود ودر فلان موضع مفقود شد
ویامسروق گشت شرط چهارم بهر حال لازمست که خود صاحب مال بحضور قاضی سوگند غلیظ بخورد که فلان
مال متصف بفلان وصف که قیمت آن اینقدر مبلغ بود از نزدمین در فلان موضع بطريق تغلب یاسرقت گرفته شده
وضایع گردید. ( قاعده سی وششم ) بعد از تحقیق شرائطمذکوره وتفحص وتفتیش زیاد چون بحاکم وقاضی مدلل
شود که مال مذکور تلف شده پس از اهالی آن قریه که در قرب آن حد واقعست وا نموضع در تقسیم از آن قریه
خوانده میشود وجه مال تلف گردیده را بموجب تقسیم تحصیل نموده بصاحب مال بسپارد ورسید از او بگیرد
و حاکم را لازمست که سعی کند که ملکان در هنگام قسمت بر رعایای عاجز ستم شریکی بعمل نیارند ( قاعده
سی وهفتم ) هرگاه رعیت آن قریه پیش از دادن تاوان مال دزد را بد پیدا کرده نزد حاکم حاضر سازند ومال
را براو ثابت کنند البته حاکم بمردم قریه مزاحم نشود وبازخواست را بقرار امر کتاب الهی از خود دزد
نماید واگر بعد از دادن تاوان مردم قریه دزد مال مذکور را بیابند وبراو ثابت کنند لازمست که حاکم مبلغ
تاوان را از دزد تحصیل نموده باهل قریه مطابق تقسیمیکه تاوان داده اند رسانده دزد را نیز بقرار قواعد سابقه
ماخوذ ومعاقب نمايد (قاعده سی وهشتم ) چون بجهت تا کید واحتیاط در معامله قتل نفس فرمان واجب الاذعان
شرف صدور یافته است که اشخاص واجب القتل را که حکم شرع بر قتل آن جاری شده حکام اطراف دار
السلطنه اختیار ندارند بقتل برسانند لهذا رقم میگردد که چون صیغه زن دار وزن شوهر دار در تعلقه حاکمی
مرتکب زنا شود ویا کسی را عمداً مقتول نماید وبحضور قاضی آنجا براو ثابت گردیده قاضی حکم بر قتل او
(1)
شبه عمد
باصطلاح
شریعت غرا
آنست که
شخصی را
بکشد اما به آله
جارحه مانند
شمشیر وتیر
وغیره بلکة
بسنگ وچوب
وغیره او را
بکشد
نماید حاکم را لازمست که شرح احوال اورا باخودش مقید ساخته در دار السلطنه بفرستد تا بعد از تحقیق
بسزای خویش برسد ( قاعده سی ونهم ) چون اشخاص مذکور فوق در دار السلطنه رسیده مرجوم ومقتول
شوند از ورثه وبازماندگان ایشان جریمه گرفتن ممنوعست همان قتل ورجم ایشان کافیست حاکم را لازمست که زیاده
مزاحم ایشان نشود ( قاعده چهل ) هرگاه شخصی بسبب قتل عمد گرفتار شودوبحضور قاضی بروی ثابت گردیده
حکم بر قصاص کند وورثه مقتول دست از قتل قاتل کشیده باخذ دیه شرعی راضی شوند پس برحاکم
لازمست که وجه دیه شرعی را از قاتل گرفته بورثه مقتول تسلیم نماید وباضامنان معتبر برای وجه ازو بگیرد
ونصف مبلغ دیه شرعی را زجراً جهت خزانه مسلمانان از شخص قاتل وصول نمايد واین زجریست که حضرت
والا برای حفظ خونهای اهل مملکت مقرر فرموده است ( قاعده چهل ویکم ) در خصوص قتل خطاء (1) وشبه
عمد نیز همین حکمست که دیه شرعی را حاکم بعد از حکم قاضی از کسانیکه دیه برایشان لازم میشود وصول نموده بورثه
مقتول تسلیم نماید ونصف دیه شرعی را بطریق مصادره جهت خزانه مسلمانان وصول کرده تحویل خزانه
کند ( قاعده چهل ودوم ) وجه دیه را که حاکم از معامله قتل وخطا بقرار قاعده چهل و چهل ویکم


( ۷۹۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
محصل نموده بورثه مقتول میرساند از تمام آن ده يك که فی تومانی دو روپیه شود حاکم را اجازت است که
از ایشان در عوض مزد محصل بگیرداند وخود حاکم متصرف شده بخرج خویش برساند وبدهند کان دیه در
خصوص اینوجه متعرض نباشد که هان نصف دیه را که بطریق مضادره میدهند کافیست ( قاعده چهل وسوم)
اشخاصیكه قتل ایشان در شرع هدر است ودیت و قصاص نداردمانند كسیكه شمشیر وتفنك وسائر اسلحه را بروی
شخصی مهیا کرده اراده قتل اورا نماید واو برای دفع از خود او را مقتول نماید ویا با محرمی در حریمسرای
کسی داخل شده بعیال وکنیز او محرم دست اندازی کند ویاز دزدیکہ مال را میدزدد و یا واز ومنع باز نمیگردد
وسائر اقسام آن که در کتب فقه مفصلا مذكورند چون کسی هريك از قبیل اینطور اشخاص بشود وحاکم
آگاه گردد لازمست که قاتل را گرفته نزد قاضی حاضر نماید و در تحت حراست خویش مانند محبوس نگهدارد
هرگاه نزد قاضی هدر بودن خون مقتول را ثابت کرده سجل حاصل نماید البته بی تکلیف همه چیز رها شود
( قاعده چهل و چهارم ) مرده را که در محله یِا قریه وسرای بآ ثار جراحت وفشردن گلو وبر آمدن خون از
چشم وگوش وبینی بیابند برسا کنین آنجا لازمست که فوراً بحاکم علاقه یانائب او ویا قاضی ومفتی که درآن
حدود باشند خبر بدهند تا خود آنها رفته مرده را مشاهده کرده در حضور مردم معتبر شرح احوال واسم
موضع پیداشدن میت وکیفیت زخم وخون وسایر حادثات را مفصل بنویسند و پس ازان اجازت دفنش دهند
وبی حاضر شدن این اشخاص واهل قریه رخصت دفن آن مرده را ندارند که دفن کنند ( قاعده چهل و پنجم )
هرگاه ولی میت بر تمام اهل قریه دعوی قتل نماید وبقرار مسأله قسامه پنجاه قسم با هلی آن قریه داده شود
وولی میت مستحق گرفتن دیه شرعی گردد برحاکم لازمست که وجه دیت را بقرار قسمت شرعی از اهالی آنجا
وصول نموده به ولی میت برساند وربع دیه شرعی را علاوه بردیت جهت خزانه مسلمانان از اهل انجا تحصیل
نماید ومحصل را بقرار قاعده سابق از وجهیکه بولي میت میدهد بگیرداند واهل قریه در خصوص وجه محصلی
مزاحم نباشد ( قاعده چهل وششم ) درهر قتلیكه دیه شرعی برخود قاتل میشود جریمه سرکاری نیز لازمست که
برابر دیت از مال وملك خود قاتل تحصیل شود واگر بالفرض والتقدير شخص قاتل بسبب افلاس از ادای
وجه عاجز آید و از حاکم مهلت بخواهد بعد از دادن ضامن معتبر بحاکم اجازتست که وجه را بمهلت تحصیل
کند واگر ضامن نداشته باشد موقوف بمدتیست که حضرت والا بخط خاص رقم کنند چنانچه در قاعده
شصت وسوم مفصل تعیین فرموده است (قاعده چهل وهفتم ) درهر قتلیكه دیه آن بقرار مقرره شرع انور برعاقله
قاتل میشود جریمه آنرانیز عاقله او برابر دیه ادا نماید ودر خصوص گرفتن وجه جریمه حاکم را اجازتست که بقرار
قسط تا روز نوروز همان سال که حسابهای عاملان ولایات قطع میشود تحصیل نماید تازمانِیا سوده حلی وجبرانرا
بتوانند ( قاعده چهل وهشتم ) اشخاصیكه از سبب جراحت ودندان شکسن وسائر جنایات گرفتار آیند لازمست
که حاکم آنها را در محكمه شرعیه بحضور قاضي حاضر ساخته بامضای بشریعت بنشاند هرگاه بقرار شرع جنایت
بر آنشخص ثابت شده مستلزم قصاص گردد البته بقرار حکم قاضی دست بدست وچشم بچشم قصاص خواهد شد
وبعد از قصاص لازم نیست که جریمه از جانی گرفته شود همان قصاص برای سزای او کافیست ( قاعده چهل ونهم )
در زخمها وجراحاتیكه برای اقسام آن دیت شرعی در کتابهای فقه مقدر ومقرر است البته قاضی وحاکم آنرا
بموجب کتاب سنجیده بدان قرار حکم بردیت نمایند و در جراحاتیكه وجه دیه آنها بموجب کتاب محول برأی
(1) منكر وسوادید مخمنین مردم عادلیست برحاکم لازمست که بمحضر مرد فهمیده دیندار صاحب فكررا مقرر نموده
بضم میم بحضور خود حقیقت خفيف ومنكر (1) بودن زخم را بسنجد و کاغذی در خصوص سنجش زخم بمهر آنها گرفته
وفتح كاف بعد باتفاق قاضی بموجب آن خط حكم مقدار دیت را برآن شخص بکنند و جرم سرکاری هم بمبایعه بقدر
درینجا یعنی دیت از او گرفته شود ( قاعده پنجاهم ) درخصوص بعضی دست اندازيها ومشت جنگیها که عوام الناس باهم می
زخم سخت
و کاریست
نمایند ودیت وقصاص شرعی بسبب آنها لازم نمیشود فرمان همایون والآست که در چنین ماده جریمه گرفته نمیشود


(٧٦٩)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
و اگر مجالیبین در زدن با هم مساوی باشند حاکم اختیار آنرا دارد که طرفین را مدت قلیلی که ازسه روز زیادتر
نباشد محبوس نماید و اگر زدن و دست اندازی بسیار از یکجانب صادر شده باشد در آنوقت لازم است که ضارب
مضروب را از خود خرسند و راضی ساخته از حبس رهاشود ( قاعدة پنجاه و یکم ) برحاکم لازمست که در علاقهٔ
متعلقهٔ خود اشتهار انتشار دهد که مردم یکدیگر را فحش و ناسزا نمیگویند و زبان الفاظیرا که در شریعت غرا
موجب تعزیرند نرانند و نیز بر قاضیان و مفتیان لازمست که الفاظیرا که از گفتن آنها در شریعت تعزیر مقرر است
در اشتهارات خود از روی کتب فقه بزبان فارسی وافغانی درج کنند تا مردم عوام از حقیقت الفاظ مذمومه آگاه
گشته از تلفظش اجتناب ورزند (قاعدة پنجاه و دوم ) هرگاه بعد از صدور اشتهار و دانستن احکام کردگار شخصی
بامفتعل اقدام نموده دیگری را فحش و ناسزا گوید و در حضور قاضی بپایهٔ ثبوت رسیده مستلزم زدن دره شرعی گردد
بر حاکم لازمست که در هر دره پنچروپیه پخته بطریق مصادره تحصیل نماید ( قاعدة پنجاه سوم ) در خصوص
اشخاصی که بسبب شرب مسکر یا سکر شراب و دیگر جنایات گرفتار شده از جانب شرع تعزیر آن دره مقرر شودنیز برحاکم
لازمست که از آنشخص فی دره پنجروپیهٔ پخته بطریق مصادره حصول نماید (قاعدة پنجاه و چهارم) حاکم را در چند
جا اجازتست که پیش از اطلاع و امضای قاضی علاقه خود کسی را گرفتار نموده بعد از حبس او تحقیقات امرش را
بمعرفت قاضی کنند اول مجرمی که از کدام بندیخانهٔ دولتی گریخته باشد و حاکم یا ملازمانش او را بیابند لازمست
که محبوس نموده با کیفیت احوالش در دارالسلطنه بفرستد دوم شخصی که دزد و کیسه بر معروف و مشهور باشد
و یا رهزن معملوم بود و در جای حاکم یا ملازمانش شود لازمست که فوراً گرفتار شود سوم کسیکه علی الظاهر
بر روی کسی شمشیر از غلافی برآورده یا دیگر اسلحه و آلات قتل را با راده زدن شخصی مهیا کرده آماده دارد
دست گیر نمودن چنین شخص نیز برحاکم وملازمانش اکبر حاضر باشند لازمست چهارم شخصی که مرتکب گناهی
شده باشد که از سبب آن قتل او لازم بود یا مال کسی را دزدیده یا گریخته آمده باشد و درباره اینطور اشخاص
در دارالسلطنه یا علاقه جات اطراف اشتهار اصدار یافته باشد و حاکم او را دیده بشناسد لازمست که محبوسش
نماید پنجم شخصی که دهانش بوی شراب دهد و در حالت سکر در کوچهها و بازارها تردد نماید لازمست که او را گرفتار
نموده نزد قاضی حاضر سازد ششم شخصی که در حالت نقب زدن دیوار و از عمارت کسی بالا شدن شب هنگام گرفتار
شود یا کسی دستگیرش نماید نزد قاضی حاضر کرده بآنچه قاضی حکم کند امضا نماید و همچنین است حکم کسیکه
در حالت آتش زدن بخرمن و عمارت کسی یا مرتکب شدن دیگر ضرر مالی و جانی بدست ملازمان حاکم بیفتد
هفتم شخصی که بحضور ملازمان حاکم یا خودش شخصی را فحش و ناسزائی بگوید که سبب تعزیر شود لازمست که
او را کرده نزد قاضی حاضر کنند و حسب الامر شرع معمول دارند ( قاعده پنجاه و پنجم ) بغیر از مواقع مذکورهٔ
مفصلهٔ قاعده سابقه حاکم را اجازت آن نیست که احدی را بحکم قاضی شرع محبوس نماید و اگر احیاناً از غرض
نفسانی در ماسوی از مواقع مزبوره یکی از رعایا محبوس نماید واز جانب قاضی و عریضة واقعه نگار یا بعریضهٔ خود
محبوس بسمع مبارك والا رسد از حاکم باز خواست شدید بعمل خواهد آمد ( قاعدة پنجاه و ششم ) محض جهت
رفاهیت حال رعایا و آسایش برایا فرمان همایون والاست که بغیر حاکم احدی را اجازت محبوس کردن کسی
نیست پس اگر شخصی از معتبرین و مالکان و کلانتران یکی از رعایا را بخانهٔ خود محبوس نماید و اینمعامله بحضور قاضی
برو ثابت شود لازمست که حاکم مبلغ پنجصد روپیه کابلی از آن شخص تحصیل نماید ( قاعده پنجاه وهفتم ) شخصی که
برای غرض نفسانی و برآوردن مطلب خویش دیگریرا تخویف و تهدید نماید که فلان کار اقدام نماید والا بحاکم
خبر خواهد داد که اموال فراریان در خانهٔ اوست یا بعرده باغی و اخراجی معاونت میرساند برحاکم لازمست که
اینچنین اشخاص فساد پیشه را بعد از ثبوت فوراً محبوس نموده باشرح حالش روانهٔ دارالسلطنه کند تا آنچه
از حضور اقدس درباره او شرف صدور یابد بنام حاکم فرمان نگارش یافته از قرار فرمان عمل کنند ( قاعده
پنجاه و هشتم ) حکام اطراف اجازتست که در معاملات فروعان میان خود رعایا که انفصال آن بواسطهٔ حاکم


( ۷۷۰ )
( جلد سوم ) ( شرح مباحثات اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
بشود وحق صاحب حق بحصای او بمرکز خود قرار گیرد از همان مبلغیکه بصاحب حق میرسد فی تومان دو روپیه تخته
طراز مزد حصول بگیرد ( قاعده پنجاه و نهم ) هر گاه شخصی دیگر را بکشد جرم سرکار را و دیت مقرر است و اگر
قصاص شد جنانیکه دیت معافست جریمه هم معفو است و اگر وجه دیت که بر عاقله مقرر است کامل و تمام
فراهم نگشت و جریمه سرکار از ملك و مال قاتل كامل واوا نگشت از مال برادر و خواهر و پدر و مادر و برادر
زاده و خواهر زاده و عمو و خاله وعمه و عمزاده و خاله زاده وعمه زاده حکمیست که گرفته و کامل گرفته شود و اگر
شخصی تمام ديه يا يك حصه يادو حصه يا بيش يا كم را بخشد سرکار جریمه خود را نمی بخشد و کامل میخواهد فاسد
ابواب قتل و خون ریزی بعمل آید و کسی آسان و رایگان بقتل کسی اقدام نکند ( قاعده شستم) هر گاه یکی از واردات
یا معاملات و دعوات بشکل وصورتی از راه طلب انفصال و انقطاع نزد حاکم رسیده مخالف قواعد مسطوره بوده
و با هيچيك از قواعد مطابق نباشد و حاکم متحیر گردیده ناچار قطع و فیصله آنرا باندیشه و تجويز رأی خویش
اختیار کرده پیش خواهد برد پس حکم مؤکد است که این قسم دعاوی را که درج قواعد نباشد و نزد هريك
از حکام ولایات که اتفاق بیفتد مشروح ومفصل معروض حضور بدارد که دستور العمل آن شرف صدور يابد
و حكم قطعیست که حاکمان اموری را که بر خلاف قواعد موضوعه باشند بدون فرمان ودستور العمل تجويز رای
خود فیصله نموده هیچ کاری نکنند (قاعده شصت و یکم) هر گاه شخص قوم دار وصاحب عزتی کسی را بکشد از خود
او و قومش ديه شرعی باجریمه بسیار گرفته شود زیرا که این گونه اشخاص بكثرت قوم و عزت خود نازیده
شخص غریبی را بناحق از زندگی ناامید میسازند وهر گاه شخص غريبی کسی را بکشد همانست که بقرار شرع
شریف از او ديت گرفته شود وهر گاه از وجه دیت چیزی باقی مانده کامل نگردد بقرار قاعده پنجاه ونهم از اقارب
وذوی الارحامش گرفته شود ( قاعده شصت ودوم) هر گاه سوگند بشخصی راجع شود واو سوگند نخورده چیزی
فدیه سوگند بدهد درینباب حکم والا چنانست که چنین شخصی که سوگند بوی راجع شده سوگند نخورد
ملزم و ملامت است یا سوگند بخورد یا از غرامتی دعوی و جرم برآید ( قاعده شصت و سوم ) در باب شخص
قاتل که از شرع شریف حکم دادن دیت برخود او شده بر عاقلهاش تعلقی نداشته باشد و خود او از استعداد و توان
ادای آن عاجز باشد حکمیست که محبوس بوده بكاركرى وحرفه دیگر کرده هر چه حاصل کند و از اخراجاتش
زاید آید بصاحب ديت بدهد وا کر ماحصل حرفه و پیشه او تمام بمصرف مؤنت خودش رسیده زیادی نکند
همان طور بندی باشد و اگر مزد حرفه اش زیاد شود بصاحب دیت داده شود والا بندی باشد وا گرصاحب
دیت دیه را بر او عفو کند يك سال برای بیت المال خدمت کرده بعد از حبس رهاشود که جرم بیت المال از چنین
اشخاص همین است وبس فقط (قاعده شصت و چهارم) که پادشاه باعدل و داد اعنی اعليحضرت سراج الملة و الدين
نهاد وصنيعه دیگر قواعد فرموده است که هر گاه در محله باقریه و سرائی شخصی مقتول شود وورثه اوقاتل را
نشناسند و برملاك قتلگاه دعوی نکنند بعد از انکه قاضی شرع شریف وحاکم ملاحظه مقتول و جراحات او را
نمودند حكم والا برای دفع خونریزی ازین قرار است که هفت هزار روپیه کابلی سیانه دیه وجریمه آن قتل از مردم
چهار اطراف مقتل گرفته شود اما باینطریق که از هريك نفر بالغ نيم روپیه کابلی بگیرند تا هفت هزار روپیه کامل
گردد مشیخ فانی وزن وطفل صغیر را غرضدار نشوند و اول از نفری قریه قریب مقتل گرفته و نم نم حصول شود تا هر جا
که مبلغ مذکور کامل گردیده بوصول پیوندد و هر گاه مردم غرامت دهنده قاتل را بدست دادند دیت وجریمه
از مردم اطراف گرفته نمیشود و این وجه دیه حکمی وسیاسی که حصول شود نصف آن حق ورثه مقتول و
نصفش جريمه سر كار است (قاعده شصت و پنجم) که سردار نصرالله خان نائب السلطنه افزوده و باسمه فرموده است
اینکه اگر شخصی بقتل برسد وورثه او دعوی قتل مورث خود را برشخص معینی در محکمه شرعیه بيايند وقبل
از ثبوت قتل بمبلغ معینی مصالحه کنند درینصورت که مابین خود مصالحه میکنند معلوم است که شامل قتل مقتول
میباشند زیرا که هرگاه قاتل نباشند چگونه قبل از ثبوت مصالحه میکنند پس در کار والا از جریمه نميگذرد بايد جريمه


(۷۷۱)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
سرکار گرفته شود و گرفتن جریمه محض آنست که سد باب قتل و آدم کشی شود (قاعده شصت و ششم) که پیش
نائب السلطنة موصوف ضمیمه قواعد مذکوره کرده اساس آنرا نهاد که بخصوص اشخاص فراری که بواسطه جنایت
و خطا کاری بامر حضرت شهریاری فرار ولایات و محالات علاقه جات دولت خداداد شده و میشوند بدو نوع
حكم فرموده میشود اول اشخاصی که در ولایات علاقه دولت خداداد یعنی قندهار و هرات و ترکستان و قطغن و
بدخشان فرار شده یا میشوند در هر قریه و قشلاق که نائب الحکومه برای ایشان جای داده و میدهد باید حاضری
ایشان را هر روزه ملك و ارباب همان قريه و قشلاق ملاحظه کنند و در هر هفته يك مرتبه فوجدار و ماه يك دفعه
حاکم ماتحت نائب الحکومه و در سال سه دفعه نائب الحکومه از حضور خود آدم مقرر کنند که حاضری ایشانرا
ملاحظه کنند و اگر شخصی از فراریان غیر حاضر شود ارباب و ملك بفوجدار واو بحاكم واو بنائب الحكومه
اطلاع بدهد و نائب الحکومه تفحص کرده اگر پیدانشد بحضور اطلاع بدهد که از حضور برای حاکم بموطن
اصلی او فرمان فرستاده شود که اگر در انجا رفته باشد دستگیرش کرده ارسال حضور بدارد که باز خواست
فرموده شود دوم اشخاصی که در محالات مثل فراه و پشت رود و میمنه وغیره فرار شده یا میشوند در هر قریه و
قشلاقی که حاکم ایشانرا جای داده یا میدهد حاضری ایشانرا هر روزه ملك و ارباب همان قریه و قشلاق ببیند و ماهی
يك مرتبه فوجدار حاضری ایشان را ملاحظه کند و حاکم محال اگر جای فراری بمسافت شش کروه از محل
اقامت حاکم و محکمه او دور باشد در سال سه دفعه اورا بحضور خود خواسته خود حاکم حاضری ببیند واگردور
باشد در سال سه مرتبه از حضور خود آدم مقرر کنند که حاضری فراریان را ملاحظه نماید و اگر غیر حاضر بودند
بقرار نوع اول این قاعده معمول بدارند چون فقره دیگر را نیز اعلیحضرت سراج الملة والدين از عریضه استدعای فقرات
قاضی سعد الدین خان حکمران هرات که در چقور اند مسطوره نبود در سال هزار و سه صد و بیست حکم فرموده چهارگانه که
فرمان برای او فرستاد و اکریمه محل ذکر صدور حکم اقدس نبود و میبایست در ضمن فرامین و احکام سیاسیه عهد حضرت والا
سلطنت خود ایشان رقم می گفت اما چون در جمع قواعد مذکوره واقعه ما بعدش را اقتضا نموده مکرم قواعد و قوانین دستور غیر از فقره
العمل سیاسیه تحریر نفرموده است که ضمیمه آن میشد لاجرم در پنجا احکام مبارک را درج نموده فوائد عزیز رساله باین که ذکر شد
دینت و آرایش داد (فقرۀ اول ) در باب خرمنی که در قریه و محلی از انداختن آتش سوخته و فاعل آن معلوم نمیشود در جواب
حكم والا هرگاه خرمنی در جائی بسوزد و دزد و فاعل آن معلوم نباشد باید مردم اطراف و نواحی آن بعد از قسم حکمران
خوردن صاحب خرمن بمقدار تخمین آن تاوانش را بدهند (فقره دوم ) در خصوص مال شخصی که دزدی شده هرات ارقام
اثریای دزد بقریه و جائی رفته و دزد معلوم نمیشود حکم والا بعد از قسم خوردن صاحب مال و تحقیق اثریای دزد فرموده
مردم قریه که اثریایشان پیوسته است یائی را از خود گذرانیده رد کنند و یادزد را بدست بدهند و یا زعہدہ آن
بر ایند (فقره سوم) یکنفر یا دو نفر یا جماعه که بشخصی خصومت و جدالی دارند و بمزه زدن یا پرخاش داخل سرای
و خانه او میشوند حكم والا مثل قاعده شخصی که در شب باسلاح از راه دزدی بخانه کسی درآید بازخواست
شود (فقره چهارم) در باب ضعیفه که دوسه نفر دعوی ایجاب و قبول آنرا می نمایند که خود او با پدر و برادرش
بنکاح او را اجابت گفته و داده اند و هريك آن ضعیفه را زوجه و حق خویشتن میداند و پس از تحقیقات بثبوت
میرسد که هر یک از ایشان بدعوی خود صادق میباشد که پدر یا برادر او بهريك زبان داده و ایجاب و قبول نکاح
را کرده اند و یکی از دیگری خبری داشته است حکم والا زنی را که پدر و مادر او بدو یا سه نفر بدهند و همه مقر بثبوت گشته
هر کدام که دعوی اسبق التاریخ کنند شاهد گذرانیده ببرد و از مادر و پدر او که يك دختر را بچند جا سودا کرده اند
در هر نامزدی تجسد روپیه جریمه گرفته شود و اگر نادار باشند بکمال محبوس وصد ضرب بچوب زده شوند
شرح لشکر کشیدن والا بتدمیر هزاره شیر بر شرح
( واستيصال آن قوم بد ضمیر) استیصال
و از ان سوی مردم هزاره که سر از جیب تمرد کشیده و حضرت والا حکام ولایات و مردم محالات اطراف جبال هزاره دایز


( ۷۷۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
هزاره جات را با افسران نظام هم موضع ومقام فرامین جداگانه فرستاده چنانچه گذشت حکم رهسپر شدن داد
و ازان جمله سردار عبدالله خان حکمران قندهار را در روز سیزدهم ماه رمضان فرمان کرد که فوج پیاده نظام
مقیم شکی را در رفت هرجه نامتر جانب علاقه چله گور رهسپر ساخته سواره نظامرا همچنان که هست در شکی
بگذارد واو سردار فقیر محمد خان حاکم کلات را بافوج پیاده نظام مقیم شکی و کندان عبد الصمد خان ولشکر
ملکی افغان سکنه جلگای ارغستان و معروف وجلدك وهوتك وغیره را امر رفتن در چله کور کرده و ایشان
بمجرد وصول در علاقه مذکور دست بقتل و تاراج مردم هزاره دراز کرده و مطیع را از متمرد فرق نکرده
هرروزه ده ده و بیست بیست ازان مردم راکه بی نهایت و باینغایت از دم تیغ همیگذرانیدند و دریان کار ستم وقال
مردم هزاره دای چوبان را که بنزك ومير ايشان كردی شاه سلطان ورحم على خان برادر زاده او در دربار
پادشاهی بخدمت بود چرم کرده اسپ یورش برسر مردم بنان از قوم عبد کور تاخته صد تن ازان
مردم را که در ظاهر خطائی از ایشان صادر نشده بود بخاک هلاك انداخته ده تن را زنده دست گیر
ساختند و بجهتد تن از زنان و فرزندان ودختران ایشان را اسیر و گرفتار وبجور تقصیر نموده درکلات فرستادند
وچهار تن از مشایخ شاه کلا را بدهن توپ بسته ازین قتل و تاراج ولوله وآشوب در کوهستان هزاره جات انداختند
و اگر چه آن مردم شوم در ظاهر هنوز بنی نوز زیده بودند ولیکن در باطن بامتمردین اردکان سر اتفاق
جنبانیده بودند که دو چار تاخت و تاز دلیران کارزار شدند و گر نه کاهی از خدمت وصداقت اگر میکردند
ومیداشتند چنین خسارت نمیدیدند آری
از مکافات عمل غافل مشو گندم از گندم بروید جو زجو
قوت حکم و در خلال این حال سردار محمد حسن خان حکمران غزنین را جام اجل لبریز گردیده در روز چهاردهم ماه
وآن خزان رمضان بدرود جان کرده از دهلیز پست دنیا در سرای علیای جاوید خرامیده داخل مرحومان رحمت
مستال شدن الهی گشت و هم درینوقت بیست ودو تن از بزرگان مردم علیجان خیل از راه اطاعت نزد سرتیپ بهاءالدین ساختملو
متمردين قوم وحبيب الله خان میره عشکی خان سلیمان خیل حاضر آمده وایشان همه را از تسلیات وافیه وملاطفات کافیه دل
جدران بخای آورده رهسیار کابل ساختند و هم چنین محمد اسلم خان حاکم کرمیز بناعه و پیام سردار شیرندخان حکمران
وغیره بغات خوست که بدر رسیده بود بیست تن از بزرگان فیروز خیل را با بزرگان مردم شیره وزرد خی وموت وغیره را
کوهستان استمالت نموده روانه کابل کردند وایشان درروز مجدهم ماه رمضان وارد کابل شده بامر حضرت والا متوقف
خوست
بهم در آویختن
فوج نظام
مقيم مزار
شریف
گشتند و پس از رسیدن گروگانان مردم جدران وغیره در کابل سردار شیریندل خان نظم ونسق شایسته
در کوهستان خوست نهاده و کار آن حدود را چنانچه میبایست انتظام داده راست کرد و مقارن اینحال هردو
فوج پیاده نظام قندهاری وکابلی که درمزار شریف قیام داشتند بواسطه مرغبازی باهم در آویخته چون از
اسلحه سهی دست بودند هشتاد تن از همدیگر را بضرب چوب وسنك خسته و مجروح ساختند و آخر الامر سپهسالار
غلام حیدر خان بدفع مناقشه برخاسته بتدبیری که میدانست آتش فتنه را خاموش ساخته چون عزم کوچیدن
جانب هزاره جات داشت هيچيك از جانبین را مؤاخذه نکرده در روز هجدهم مذکور ماه رمضان بفرمانی که
بنامش چنانچه گذشت شرف اصدار یافته بود با دوفوج پیاده ويك فوج سواره نظام وشش ضرب توپ از مزار
شریف راه هزاره جات بر گرفت و هم مطابق این ایام شیر محمد خان اندری که بواسطه منازعه باجنرال على عسکر
فرار کردن
زرکان مالستان
از کابل
(۱)
ده کشش
یعنی درنده
افعال
خان مأمور باقامه کابل شده بود بمنصب جنرالی که داشت از حضور اقدس برحال گشته با سه فوج پیاده ويك
فوج سواره نظام وشش ضرب توپ از کابل براه هزاره بهسود مأمور هجرستان شده ره نورد منزل مقصود
گردید و در بنوقت پسران و برادران بنیاد خان مالستانی که مأمور باقامت کابل وعیال واطفال ایشان نیز چنانچه
گذشت طلب شده وهنوز درکابل نیامده بودند از شورش مردم بده نش ده کش(۱)هزاره آگاه گشته با آنکه
خود بنیاد خان در غزنین نظر بند بود از وی هیچ در دل نیاورده شب هنگامی از محل اقامت ایشان که بسراچه
علی عسکر خان فرت بود گریخته راه فرار جانب وادی ادبار پیش گرفتند و مردم سکنه چنداول بتعاقب ایشان


( ۷۷۳ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
افتاده چون از دست رفته بود در پی نیل مقصود بازگشتند و از آنسوی فرهاد خان کرنیل که از سنگماشه چنانچه
از پیش اشارت رفت حرکت کرده راه ارزگان بر گرفت حین ورودش در علاقه قلندر مردم شکوهیده سپاهی
سد راه او شده و او لشکر ملکی چهار دستهٔ هزارهٔ جاغوری را در پیش روی سپاه نظام جای رفتن قرار داده
وایشان با مردم همزان قلندر در اویخته چهار تن از خود و چار تن از اشرار را بقتل داده و رسانیده آخرالامر اشرار
نیکو هیده کار از هیبت سپاه نظام و پادشاهی که با انواب اشتیاق از قفای لشکر مردم هزارهٔ جاغوری رهسپار جاده پیکار
بودند هراسیده پشت بجنك داده روی بهزیمت نهادند و اولیای دولت فتحیاب گشته و از گر د راه داخل علاقهٔ
قلندر شده بعلیانه با سپاه نظام فروکش کردند و این محاربه و فتح از عریضهٔ ملا محمد مشکین قاضی و عبد الغفور خان
برادر حاکم مقر که حاضر اردوی پادشاهی بودند بگوش حضرت والا رسیده منشور ملاطفت دستوری بنام
بزرگان هزاره جاغوری ارقام و ارسال فرمود که بر خاطر انور ظاهر و روشن شد که شما مردم باخلاص و صداقت
کمر خدمت بسته و سیورسات بافواج قاهره منزل بمنزل رسانیده و بدرستی آمده گرده و برای سزادهی بیباکان
مردم قلندر خودرا از فوج نظامی پس کشیده و در جنك چهار نفر شما کشته گشته آنچه لوازم خدمت گذاری بوده
برکاب حاکم خود بتقديم رسانیده و میرسانید و خاطر انور ما بدوچیز از شما خرسند شد که اول عقل و دین داشتید
و خود را باجلاف چنار باغیان نمی مجیدید و مرض مهلك آنها بر شما سرایت ننماید دوم همان عهد و پیمان که با سرکار ما
در دارالسلطنه بسته و خدا و رسول او و پنج تن آل عبا را ضامن داده بودید بر عهد خود استوار ماندید و فراموش
نکردید از ین معلوم شد که دین شما دین اسلام است و با پیشوایان دین دروغ نگفته بودید از شما راضی و خرسند شدیم و خوشا
بحال شما که قاضی شرع شهادت مسلمانی و صداقت شما داده و میدهد فقط و مقارن اینحال مردم دایه و فولادهٔ
اجرستان که آوازهٔ شورش مردم ارزگان را شنیده تمرد ورزیده بودند روی ستیز بسوی اردوی کرنیل
محمد الله خان نهاده و بافوج پیاده و سوارهٔ نظام و اتوپایکه در تحت رایت داشت بعزم مدافعه از سنگر بکه برافراخته
بود بیرون خرامیده و با اشرار طرح پیکار انداخته در بیان کار تاب مقاومت و توان مضایقت در خود
ندیده از راه هزیمت در سنگر مراجعت کرد و هزارگان اطراف سنگر را دایره سان گرفته کار را بر کرنیل
مذکور و سپاهش بغایت دشوار ساخته چنان در تنگنای محاصره انداختند که در روز و زال سنگر بیرون نمیتوانستند
شد بلکه سر نمی توانستند بر داشت تا که جنرال شیر محمد خان در روز بیست و سوم ماه رمضان وارد منزلغراخ الو م شده
و درین منزل مرض و با که در یئوقت بکابل اقصی الغایه شدت داشت و در روز هشتصد الی هزار و یکصد تن از قاطنین
شهر هلاك میگشت از راه سرایت در اردوی او حادث گشته پنج نفر از سپاهیان نظام گرفتار مرض مذکور گردیده
دو تن از ایشان و داع جان گفته بدرود جهان کردند و سه تن صحت یافته بعد جنرال موصوف اردو را از منزل مزبور بهمدانی
مرض مذکور کوچ داده و با تفاق محمد نبی خان حاکم و لشکر ملکی هزار ته بود بسرعت و شتاب قطع مسافت نموده
از گردراه با اشرار هزاره که کرنیل محمد الله خانرا در سنگر به تنگنای محاصره انداخته بودند در آویخته و خون
بسیار کس از هزار گانرا ریخته از اطراف سنگر پراگنده ساخته کرنیل محمد الله خان را از قید انحصار برآوردند
و هزارگان را تعاقب نموده همچنان جنك كنان راه قلعهٔ کاصد تن از هزارگان از دور سنگر برخاسته بدان در
آمدند نزديك گرده یورش بردند و در عین تاختن و جان باختن و قلعه گرفتن جنرال شیر محمد خان را زخم منکر
بر دست ظفر پیوست رسیده و محمد نبی خان بن محمد علی خان هزاره و حاکم بهسود نیز جراحت یافته جان بخدمت
دولت باخته بدرود جهان کرد و هشتاد و سه تن از سپاهیان نظام مقتول و یکصد و نود و هفت تن مجروح گشتند و همچنان
آتش حرب شعله ور بود تا که گلوله و باروت هزارگان که در کیسهٔ حرز جان خود داشتند باتمام رسیده و سپاهیان نظام یورش
برده قلعه را متصرف شده هرسد تن هزاره را از دم تیغ گذرانیده فتح حاصل کردند و دیگر قلاع هجرستان را که هرده تن
از راه تمرد گرفته در علاقهٔ چقماق رفته بودند آتش زده تمام بسوختند و علاقهٔ هجرستان را از لوث وجود نابود

نقل
منشوریکه
بنام بزرگان
هزارهٔ
جاغوری
شرف صدور
یافت

(۱) قاطنین
بمعنی ساکنین


(٧٧٤)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
هزار کان نامسعود ناشناخته رحل اقامت انداختند وهزار کان در کوه چقماق در شده سنگر وسد سدیدی برای
دفع عبور افواج پادشاهی برافراخته مترصد قتال نشستند و از آنسوی عرض و با درین گروه باغیه هزاره حادث گردیده
بدون محاربه ومقاتله هزاران تن از مرض مذکور رخت حیات چیده رشته امید بریدند واز بخشی اشرار هزاره
را طناب اتفاق از هم گسسته باعث افشار جمعیت ایشان شد و در خلال اینحال بروز بیست و چهارم ماه رمضان سید
جعفر خان کتری از حکومت غوری معزول شده بفرمان طلب در کابل آمده در دفتر سنجش بقطع محاسبات زمان
حکومت خویش نزد میرزا محمد حسین خان و یارانش مامور گشت و از طرف غزنین لشکر الوسی طوایف وردک
واندری و تاجیک وهزاره محمد خواجه وجیم ماردسته و چغتو باصد تن از سواران نظام بسر کرد گی غلام حسین
خان بن گلستان خان هزاره محمد خواجه وغیره بزرگان طوایف مذ کوره که بفرمان حضرت والا از راه سراب
و ناهور روی بسوی مالستان نهاده بودند و از آنجا شیوه بگیرید ان عبد الصمد خان و محمد
نبی خان مالستانی پیوسته راه موضع میر آدینه پیش گرفته در انجا فرو کش کردند و از جانب
کلات فقیر محمد خان حاکم آنجا با پیادگان ساخلو ولشکر ایلجاری مردم توخی و هوتک وغیره که بفرمان والا از
کلات ره نورد علاقه چنه کور شده بود وارد آنجا گردیده باردوی سابق که هزارگان دای چوپانرا چنانچه گذشت
قتل وغارت واسیر کرده بار اقامت کشوده بودند پیوست و همچنین سردار عبدالله خان حکمران قندهار برادر
خود محمد یوسف خان را که بتازگی از هرات آمده درک ملاقات او را حاصل کرده بود با محمد اعظم خان بارک زائی
ومحمد عظیم خان الکوزائی برکاشت که قامت سواران و پیادگان طوایف قندهار و اطراف آنرا گرد آورده
خود را در علاقه چنه کور رسانند و هم قور خانه بسیار از قندهار جانب ارزگان که قورخانه آنجا را بغاه
هزاره تاراج کرده بودند حمل و نقل داد و نیز نور محمد خان کرنیل با چهار صدتن از بقیه فوج مقیم ششکی راه
هزار جات بر گرفته و دویست تن را از باقی فوج پیاده آنجا مأمور باقامت کلات کرده خود داخل باغستان
هزاره شده بكرنیل فرهاد خان در علاقه قلندر ملحق گشت و از آنسوی سردار محمد عظیم خان سه پای که سر
از جیب تمرد کشیده بود باجم غفیری از هزارگان شریر کتل کشکول را بعزم راه گیری سردار عبد القدوس
خان که در گیزاب بود استحکام داده استوار نشست تا که سردار نامدار مذکور از اقامتگاه خود روی برتاش
بسوی چوره ومساکی هزارگان بدکیش نهاده چون بكتل مذکور رسیده عبور کرد سردار محمد عظیم خان
که سر راه بروی تنگ گرفته بود آهنگ جنك با ساقه سپاهیکه در تحت رایت سردار عبدالقدوس خان بود نموده
و محاربه سخت روی داده لختی از لشکر پادشاهی را قتیل و مجریح ساخته هزیمت در افواج سردار عبدالقدوس
خان انداخته و چندی از دولتخواهان را دستگیر کرده غالب آمد واسب و اسلحه بسیار از افواج پادشاهی را
قهراً و قسراً متصرف شد و سردار عبد القدوس خان داخل علاقه چوره شده و مردم آنجا را که سر در داشته بودند
بدون محاربه در قید اطاعت آورده از جمله یکقلعه واقع را متصرف گردید و چندی متر صدانه اقامت ورزید و مقارن
اینحال برگد زیردست خان با افواج نظام و بی نظام و انوائیکه از هرات راه هزارجات بر گرفته و در ارزگان رسیده
اقامت گزیده بود با مردم علاقه ارزگان که شورش آغازیده بودند در آویخته و بسیار تن از همدیگر را خون
هلاكت ریخته آخر الامر اشرار هزاره مغلوب گردیده و به در بند از قلاع متینه ایشان بتصرف سپاه نصرت
همراه و برکد زیردست خان در آمده دو صد و پنجاه تن از عهده داران نام و نشان و دختران آنقوم شریر اسیر و دستگیر
لشگر ظفر پیکر زیردست خان شده فتح حاصل اولیای دولت گشت و خود برگد مذکور زخم برداشته بعد هزارگان
اطرافش را گرفته در تنگنای محاصره انداختند و هم در خلال این قتال و جدال دوازده ضرب توپ که دولت افغانستان
از فرنگستان خریده و در کراچی بندر رسانیده شده بودند از عریضة منشی محمد حسن خان نگران اسباب

عزل سید
جعفر کتری
از حکومت
غوری


( ٧٧٥ )
( مجلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
واشیای خریداری دولت افغانستان حضرت والا را اطلاع دست داده در روز بیست و هفتم ماه رمضان عکض
مذکور را فرمان کرد که طریقهٔ فرستادن توپهارا برفقتی بجهرت معروض حضور داشته بعد برطبق سررشتهٔ
که شرف نفاذ بیابد روانهٔ مملکت افغانستان بدارد چنانچه در موقعش رقم خواهد گشت ان شاء الله تعالی و همدرین
وقت پنج راس اسب ویلهٔ قوی هیکل بزرگ جثه که یکی از انگلیسان بامر حضرت والا خریده و بکپشاور رسیده
بودند از عریضه و وصف محمد اعظم خان ومحمد غوث خان دلالان فروش اسپان که دربارهٔ اسپان مذکوره
عرض پرداز بپایسریر سلطنت شده و وصف آنها را نگار داده بودند منظور رای جهان آرا گردیده و پس از چندی
که بکابل رسیدند مطبوع طبع دشوار پسند اقدس گشته هر یکی را بقیمت چهار الی پنج و شش هزار روپیه خریده
وبهایش داددشد و همدر روز بیست و هفتم مذکور مامور پور فرمان طلب بنام کرنیل ولی احمد خان نائب سفارت
دولت افغانستان شرف صدور یافته از نقیراو غلام رسول خان اجنت تجارت دولت را بمنصب کرنیل اعزازی مامور شدن
در غیابش سرافرازی بخشوده فرمان سفارت بنامش اصدار یافته پس از پرتو وصول افگندن این منشور غلام غلام رسول
رسول خان از بمبئی در کلکته شده بیکارسفارت مواظب گشت و کرنیل ولی احمد خان در کابل آمد و درین اثنا خان بسفارت
هلال ماه شوال از گوشهٔ افق چهره نموده شليك توپ تبريك شب عید بعادت مستمره بتقدیم رسیده در روز این شب سعید هند
که هم جمعه و هم عید بود جشن و مراسم عشرت بپای رفته خلقی از انواع اطعمه و اقسام حلویات متلذذ و شیرین کام
گشت و از انسوی کبدان عبدالصمد خان و محمد نبی خان مالستانی با غلام حسین خان بن گلستان خان و دو صد تن پیاده محاربهٔ
و صد سواره از سپاه نظام که با یکضرب توپ در زیر رایت کپدان مذکور قیام داشت و لشکر ملکی هزارهٔ مالستان موضع
و محمد خواجه و چهار دسته و جیغتو و وردك و تاجکیهٔ غزنین در شب پنجم ماه شوال عزم شبیخون کرده بر اشرار قشونك
مردم زاولی و غیره که در موضع قشونك واقع سرحد علاقهٔ دایه اقامت بجعیت کرده با هتك پيكار استوار نشسته بودند
تاخته و هزار نان را در هزیمت انداخته و شب را تا روز و روز را تا شام مصاف داده سه تن از مردم تاجکیهٔ غزنین
و يك تن از مردم مالستان کشته گشته و سه تن دیگر از مردم تاجکیهٔ موصوفه با یکتن از شیعه محمد نبی خان
زخم برداشته موضع قشونك را متصرف شدند و هزار گان داخل تاوهٔ چقماق و علاقهٔ زاولی شده از میرض
وبا وهیبت سپاه که از هر طرف روی سرزنش بسوی بغاة هزاره بدمنش نهاده بود قرین یاس و هراس گشتند
و از یانسوی در اثنای این هیاهوی کریه و واویلامی گروه هزارهٔ شقاوت نمای در روز هشتم ماه شوال حاجی
فیروزالدین وقایع نگار خفیه پشاور که در ماه صد روپیهٔ انگلیسی مواجب داشت و حسن نام واقعه نگار کلکته
که در ماهی سی روپیه موصوفه و پیر بخش نام مخبر خفیهٔ کراچی بندر که در ماهی بیست روپیهٔ کلدار تنخواه
می برد از سبب اخبار کاذبهٔ خلاف واقع که نگار داده وجه دولت را بحرام میخوردند فرمان عزل هر سه تن
از حضور اقدس شرف صدور یافته برای ایشان ارسال شده موقوف گشتند و مقارن اینحال میرزا محمد نبی خان
دبیر را از تقدیر حی قدیر جام اجل لبریز گردیده در روز پنجشنبه چهار دهم ماه مذکوز بدرود جهان کرد و نعشش فوت میرزا
حسب الامر حضرت والا از پغمان حمل و نقل یافته در جنب جنوب غربی دیوار باغ آقا جان موسوم بعهد السرای محمد نبی خان
دبیر
دولتی مدفون گشت و در روز جمعه پانزدهم ماه مزبور اعلیحضرت والا که همواره چشم مرحمتش بسوی چاکران
در گاه و دست موهبتش بجانب خدام بارگاه کردن پایگاه دراز بود و همیشه جراحات قلوب هواخواهان دولت
و منسوبان ایشانرا از مراحم ملوکانه مرهم نهاده التیام میفرمود تعزیت نامهٔ بخط خاص بوالدهٔ او نگار داده
ارسال فرمود که رخت بران مادر باد که چنین پسر بکشابر آورده از شیر پاکش تربیت نمود من از وی راضیم
خدا و رسول از او راضی باد و منصب جلیلهٔ که او از دولت داشت نظر بحسن خدمت و صداقتش بمیرزا غلام حسین
خان پسر آن مرحوم عنایت و مرحمت شده بکسی دیگر داده نمیشود اما بعد از اندك مدتی میرزا محمد داؤد خان که
که محرر دارالانشای حضور اقدس و زبر دست دبیر مرحوم بود و هم با او قرابت قومی و خویشی و در سرهوای
سبقت و پیشی از میرزا غلام حسین خان داشت از راه ادعای بزرگی که در سر داشت امری را از قوه بفعل آورده چنانچه


( ٧٧٦ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
بیاید از تغییر او این امر بزرك مفوض بمیر محمد حسین خان مستوفی سابق گشت و او نیز از ضعف دماغش تغییر یافته
منصب سر دفتر تشخیص تخصیص یافت و میر ابوالقاسم خان برادرش که تا اینوقت سر دفتر مذکور بود از حضور
انور والا بسر دفتری دار الانشاء مامور گردیده در اثنای احوال مسطوره از عریضهٔ پیادگان ساخلوی مقیمهٔ
محافظ خانهٔ موسع رخنهٔ بچشیر که بگوش داد نیوش شهزاده آزاده سردار حبیب‌الله خان رسیده چون شرحی
از جور وستم محمد زمانخان سرتیپ نگار داده بودند و شهزادهٔ موصوف فرمان کرده بتوسط پروانه خان نائب
سالار سار حجر الزام سرتیپ مذکور رسیده او با پیادگان ساخلو که از جورش عریضه کرده بودند راه کینه و عناد گشوده خواست
که ایشانرا در امری از امور متهم ساخته در زیر عتاب و سیاست سلطنت اندازد و ایشان قبل از انکه او بحیله پردازد عرض
داشت پایهٔ سریر سلطنت نموده حضرت والا که از حقایق امور تمامت اوارهٔ مملکت آگاه بود و میدانست که ناز بر دست زبر دست
آزار ضعفاءرااذیت نکند و اضرار نرساند زیر دست از اقوت و قدرت چنك آویختن بدامن اقویا نیست در روز سه شنبه پانزدهم ماه
شوال پروانه خانرا فرمان کرد که سرتیپ محمد زمانخانرا با د هباشیان پیادگان ساخلو از بچشیر در کابل طلبیده حاضر پیشگاه حضور
انور کنند چنانچه او همه‌را حاضر آورده مراسم باز پرس و زجر و توبیخی که عبرت دیگر زبر دستان شود بتقديم رسید
و همدرین هنگام شیر محمد و کلعذار ونجم‌الدین و محمد کریم و غلام نبی نامان ساکنین و متوطنین جمشید خیل قلعهٔ بلند
و بایان کوهستان کابل از جملهٔ خوانین سوار کشاده که مامور گرفتن باج بنادر جلال‌ابور و گرمسیر و کدی و پنج
وائی بودند ده هزار روپیه از مال دولت را با خود برداشته از راه خیانت در شالکوت رفته پناه بدولت انگلیس
بردند و این امر از عریضهٔ سردار عبدالله خان حکمران قندهار حالی رای والاشده از اقوام و اقارب آن خیانت
پیشگان خسارت اندیشه کان که در کوهستان بودند حکم حصول صادر فرموده تحویل خزانهٔ عامره نمود و از انسوی
محمود عمر خان کرنيل وعباس خان وعبد الاحد خان که با آن سپاه نظام مقیم اندراب با محمد سرور خان حاکم
خنجان و افواج قاهره و توپخانه بفرمانی که بنام ایشان شرف اصدار و عز ارسال یافته بود در روز بیستم ماه شوال از
اندراب اعلام ظفر فرجام را بعزم تنبیه و تهدید اشرار هزاره جانب بامیان شقه کشا ساختند و از راه غوری
رهسپار گردیده چون در زیر کتل چاردر رسیدند از کثرت برف و شدت سرما عبور را متعسر بل متعذر دیده
باز گشتند و از راه دوشی و کیلکی و دهنهٔ غوری بفراز کتل باد قاق بر شده و پس از طی منازل و قطع مراحل
وارد بامیان گردیده فروکش کردند و آنگاه که ماجرا از عریضهٔ افسران مذکوره بسمع فیض مجمع حضرت
والا رسید سلطانجان دفعدار را بادوتن از سواران نظام با نوار و شبرا پر در غوری فرستاده ایشان مخزتر خواجه حاکم
آنجارا فرمان کرد که بمحصل این سه تن مردم غوری را فراهم نموده نخست برف را از کتل چاردر رفته بعد
راه را از سنگ و خاك پاك ساخته دفعدار را با هر دو تن یاورانش بکابل مراجعت دهد و او بر طبق امر اقدس راه را
از برف و خار و خس و سنگ و خاك پاك ساخت و مقارن اینحال بزرگان طوائف ملك دين خيل و زخه خيل و مخير خيل سكنهٔ
تیرا چون ملا عبد الحلیم چوکنی و قاضی سلیمان و قاضی مبین و قاضی محمد میر و قاضی گلفر از و قاضی نور احمد
و قاضی مجید و قاضی کل حسن و میر بشر پادشاه و میر عظیم و ملانور گل و بهرام واکبر و سعید نظیر و ملاشیر گل و ملا مجید
و حضر نشاه و عالم خان و شیر علی و سلام الدین و الف خان و سمندر و غیر ما نبر ام اطاعت بعزم تقبیل سدهٔ علیای سلطنت و ارادهٔ
تظلم و نسق امور ولایت مسکونهٔ خویش رام بر گرفته چون وارد منزل شقمان واقع شش کروهی جانب شرقی شهر کابل شدند
از سبب مرض مهلك و جان ربای و با که در شهر و اطراف عارض و باعث شور و غوغای کسان مردکان و گرفتاران
بود در منزل مذكور درنگ کرده از ورود ومقصود ایشان بذریعهٔ عریضه بحضرت والا که در پغمان رحل ییلاق
گسترده بود آگهی دادند و حضرت اقدس شهر یاری در پاسخ ایشان که در عریضه مهر نکرده در پارهٔ
از کاغذ علیحده خاتم نهاده بودند نگار فرمود که در صورتی که در رقیمه جات ایشان چنین کید و حیله
باشد بر اقوال و افعال ایشان چه اعتماد و اعتبار خواهد بود و همانا این کردار ایشان دال برانست
که چون با دولت انگلیس نیز رشته موافده در میان دارند و همواره مبالغی از واه و عدهٔ اطاعت

شرح جور
و تعدی
سرتیپ
محمد زمان

خیانت
چندتن از
کوهستانیان

حرکت فوج
پادشاهی از
اندراب بجانب
هزارجات

ذکر ورود
بزرگان مردم
تیرا در شقمان
و مراجعت
ایشان


(۷۷۷)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان )
( سراج التواریخ )
بان دولت میگویند و هنگامی که از روی ایشان مایوس میشوند روی بان دولت نهاده عریضة
بعجز میفرستند تا کر عریضة ایشان را بکار گذاران دولت انگلیس نموده حجت اطاعت ایشان باین دولت سازد
رهائی نشده براه حیله ایشان بآن دولت مسموع نگردد چنانچه در سال گذشته نیز کلان طوائف قاطنین علاقة تیرا
شرفیاب دربار معلی گردیده و حضرت والا بآنان وایناینکه حال نیز آمده اند قرارداده فرموده بود که از سخنان
بیهوده و ترهاتی که بمرات و کرات از بعضی آن مردم شنیده شده و حاصلی تا کنون دیده نشده است بگذرند
و گذشته را گذشته دانسته ذکری ازان در میان نیاورند و حالا اگر مردم طوائف سكنة تيرا از حضرت والا
دستور العملی در باب کار و زیست روزگار خود میخواهند و میدانند که حضرت والا از راه قومی و ایلیت قراری
در امور روز کار ایشان میگذارد بس همان است که ایشان نزد کمشنر وغیره کار گذاران دولت انگلیس شده اظهار
مافی الضمیر خویش نموده از حال و احوال و زیست روز کار خود که در مکمن خواطر دارند بایشان بگویند
تا کمشنر و غیره کار گذاران آن دولت از مستدعیات و خواهشات ایشان راه مذاکره را با این دولت کشوده بعد
حضرت والا انتظام امور مردم آن موضع و مقام را بر وفق مرام انجام خواهد نمود والا باینگونه گفتار با دولت
انگلیس کدورت این دولت است و از دیر باز ابواب دوستی در بین جانبین باز میباشد چنانچه خسارتی یکی
از دیگری تا کنون ندیده و نکشیده هرگز قطع رشتة موالات نخواهد کرد و همچنین کار کنان آن دولت نیز
خیال بریدن طناب مودت را نخواهند داشت و این کلمات ذات دالاسمهات حضرت والا را شنیده و بگوش اجابت
جا داده چون رخصت مراجعت حاصل کرده بما من ومنازل خویش واصل شدند بگفتار واسرار حضرت والا
عمل نکرده با کار پردازان دولت انگلیس هیچ اظهاری نمودند چه اگر مذاکره می نمودند هم آئینـه خادمان
این دولت که دران مملکت مقام و قیام دارند و مامور آگهی دادن این گونه امورند از مذاکراتی که بپای
میرفت معروض پایه سریر سلطنت میداشتند و چون سوال وجوابی درین باب روی بروز نینهاد معلوم و مفهوم
گشت که همة اظهار ایشان دروغ و ساقط از اعتبار بوده و حضرت آفریدگار درباره دروغگویان لعنت الله
على الكاذبين فرموده که گویا حضرت والا را پس ازین بایشان که دروغ گویایند از هیچ در سخنی نیست
و اجازت آمدن در پیشگاه حضور ندارند این را رقم فرموده پروانه خان نائب سالار را فرمان کرده ایشانرا
از پنجاك باز گردانید و ازانسوی میرزا محمد یوسف خان غزنوی که بامر حضرت والا در روز سوم ماه شوال رهسپار شدن
جهت فراهم کردن و کمیل داشتن لشکر مردم تاجیک غزنین جانب هزار جات از کابل در انجا رفته بود يك عساكر ملکی
هزار و یکصد تن را بسرعت و شتاب از جمله ده هزار تن مرد مسلح که بمردم قومی نداشته فراهم آورده غزنین جانب
از راه ناهور و سراب جانب مالستان تاخت و امر کرد که با چهار صد تن دیگر که از پیش پاس حاکم غزنین رهسپار آن هزار جات
بوم و بر شده بودند پیوسته از یکدیگر جدا نباشند و تیصد تن دیگر را با خود داشته و همه دو هزار تن را بامر حضرت
والا شانزده هزار روپیه از قرار هر واحدی در ماهی هشت روپیه دوماهه از مردم رعیت داده از قفای پیش رفتگان
رهسپار کهسار مالستان شد و هم شهباز خان رساله دار بامر حکمران غزنین تیصد تن سواره و پیاده از مردم مأمور شدن
هزاره جغتوی غزنین فراهم کرده کمیل نمود و ایشان راه برگرفته با جمعیت پیش رفتگان از مردم تاجیک سردار
و خوگانی و وردک و هزاره محمد خواجه که در نهم ماه شوال راه بدانوی برگرفته و همه سه هزار ونهصد تن کل محمد خان
بسرحد داری
بودند و تا اینوقت محاربات عدیده با اشرار هزاره نمودند ملحق گردیده لشکر بزرگی شدند وهمدر خلال این مشرقی و
اختلال سردار گل محمد خان از حضور حضرت والا مأمور سرحد داری کوهستان واقعة جنوب شرقى وتعيين
جنوبی
حدود فاصله بین دولتین افغانستان وانگلیس شده با بزرگان طوائف وزیری و مندوخيل وكامرى وسليمان خيل
که بفرمان طلب از راه اطاعت در کابل آمده درك سعادت تقبيل عتبة عليای سلطنت کرده مشمول الطاف خسروانه حدوث ملخ
در کابل و
شده بودند راه مواضع سرحد برگرفت و در موضع وانه رسیده فروکش کرد و همدرین اوان ملخ بسیاری در
غزنین
کابل و غزنین و اطراف نازل گردیده شاخ و برگ و پوست تمامت درختان را بلعیده و همه زراعات و علف و علف ساختند


( ۷۷۸ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
مخالفت ورزیدن دولت انگلیس
وهم درین زمان دولت انگلیس قبل ازانکه تعیین حدود فاصله بشود جسورانه از راه مخالفت جانب سرحد لشکر فرستاده مواضع کل کیچه (۱) واقع کنار آب گومل را تا فاصله دوازده کروهی کرد آب ناصری وسره طودی و کوهی ساك وسليمانخيل متصرف شدند و حضرت والا رساله مشتمل باندرز و نصیحت بلفظ افغانی و فارسی طبع و باصه فرموده بمر دم سکنه کوهستان سرحد و سردار کل محمد خان فرستاد که بآن مردم برساند تا خوانده
(۱) در اصل کو هچه است
روی از نفاق برتافته ره گرای منزل اتفاق شده بوعده و وعید و مژده و نوید کار گذاران دولت انگلیس فریفته و شیفته نشوند وهم در اثنای سوانح مذکوره حیدر نامی از مردم سکنه علاقه کر میا برا در انش برهنمونی پاینده خان و غفار خان نامان قوم جاجی داخل مردم آکا کوئل پتان تعلقۀ چمکنی گردیده فتنه آغاز کرد و ببردن و رسانیدن
فتنه و شرارت حیدر نام توری
رویداد آن مردم را برای مردم توری و فساد روی کار آوردن اقدام نموده مفاسد عظیمه روی روز آورد و چندی از مردم منگل را بر مکاید وحیل او علم حاصل گردیده بقتلش رسانیده برادرانش را نیز بکشتند و پس از قتل ایشان بنا بر آتش فتنه که بسعی او افروخته گشته بود مردم جاجی جمعت کرده قلعه پیوار توربان را تاخته و چهار تن از یکدیگر را بخاك هلاك انداخته يك تن را زخم دار ساختند و بعد از زد و خورد هم کدام بمقام خویشتن بازگشتند و حضرت والا را از عرایض وقایع نگاران از محدو د و ماجرای مذکوره اطلاع دست داده محمد حیدر خان حاکم چمکنی را فرمان کرد که بآب تدبیر آتش فتنه را خاموش کرده ملوم و مظلوم را نيك معلوم نموده معروض پایۀ سریر سلطنت بدارد تا مراسم باز پرس و سیاست بتقديم رسد و او بر وفق امر اقدس رفع غايله فساد کرده در پیان کار بمذاکره دولتی دفع نزاع شد و همدرین ایام محمد حیدر خان هسائی که از در گاه مأمور اقامت خوست
حرکت کردن محمد حیدر خان هساتی از خوست بجانب هزان جات
بود بفرمانی که شرف اصدار یافت باسواران کداى هسائی واوزبکیه و منگباشیها نیکه افسر سواران اوز بکیه بودند و مجموع همه هزار سوار می شد نماز خوست را مقرئین بر گرفته از انجا همرکاب جنرال میر عطا خان و سپاه نظام و توپخانه رهسپار هزار جات شده بالشکریکه قبل ازین روی بدانسیوی نهاده بودند بپیوستند و از جانب دیگر سردار شیر بندخان که به تنبیه و تهدید سر کشان مردم جدران مواظب بود بفرمانیکه کا بنامش شرف اصدار یافت خواست که جهت اقامت افواج قاهره قلعه متینی در میان اراضی و جبال مردم جدران بموضعی که قریب و متصل بوطن مردم وزیری باشد بنیاد نهاده آباد نماید تا آن مردم شرير دیگر تمرد نورزیده و بیقاوۀ نگرلایند پس بعد از رفع مرض
شرح انتظامات سردار شیریند خان
و با از اردوی مقیم جدران از موضع شمل که اقامت داشت ماشیوب فرستاده بمحمد حسن خان کندان و نجم الدین خان اجمدن پیام داد که لشکر را از موضع میزائی کوچ داده بستیغی که در محل دو مانده مقام دارد ملحق شوند و هم صدتن از پیادگان ساخلوی تحت رایت صد باشی احمد خان را باصدتن از سواران ملکی و بعضی از مردم ایل والوس زرمتی در موضع لیکه تتره و دره سور کاژ کاشته مامور اقامت قلعه ملك عبدل وملک میر کرده صدتن دیگر از مردم الومی را بمحافظت بندر خونی خیل کتبیل نمود و هم نامه بمحمد اسلم خان فرستاده پیام داد که لشکر ملکی مردم زرمت را در موضع وزری مامور اقامت کند که تا اختتام کار اشرار جدران در آنجا باشند و پس از استحکام مواضع مذکوره از آثار قدیمه که در جبل سور کاژ مشاهده کرده بود بذریعه عریضه بحضرت والا آگهی
(۲) کوره بوزان شوره یعنی آتشدان اهنگران وزرگران و امثال انها
داد که آثار عمارات زمان باستان از قبیل سوراخهای درو دیوار و کورههای (۲) حدادی وسنگ ریزهای مس وسرب وتوتيا وطلا ونقره در کوه مذکور یافته میشود که همه دلالت بر بودن معادن بعضی از فلزات در آن نواحی و جبال دارند اگر شخصی معدن شناسی از دارالسلطنه مأمور شود البته معادن بسیاری ظاهر گردیده روی روز خواهد آمد و حضرت والا که از مردم افغانستان در باب معرفت صنایع مایوس بود در جواب این عریضه او نگار فرمود که کان شناس در کابل و غیره ولایات نیست مگر بعد ازین بعضی زنان حامله اگر باز نهد و طفل او تعلیم یافته کان شناس شود بعید از تائید خدای مجید نخواهد بود و ازینجا است که اعلیحضرت شهریار معارف نثار ما سراج الملة والدين بحكم آنكه اگر پدر نتواند پسر تمام کند مدارس متفرقه علوم جدیده را در دارالسلطنه جاری فرموده تاهمان مقصد پدر بزرگوار تاجدار شان حاصل گرده و از اولاد وطن مهندس كانشناس


(۷۷۹)
( جلدسوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
وصالحان کامل بروی کار آیند که انشاءالله الکریم در مجلس رقم میگردد و پس از تفرق نفاق ومحن ارسال این نامه
شاهانه که برانگیزندهٔ ندامت اقوام افغان بتحصیل معارف بود بزرگان قوم زرموک که از راه اطاعت حاضر کابل
کردیده وجبین ضراعت بخاک آستان سوده بودند و همه بجاه و دولت بحساب می آمدند ودوش ایشان از مرض و با
و مانع زندگانی کاسته بجاه تن ازهمرابهی ملوکانهٔ اعلیحضرت بخلع مخلع فاخره کردیده رخصت مراجعت بجانب
مساکن خویش یافتند واز انسوی سردار شیرین دلیخان خدایتظر خانرا در موضع زرموك ازراه القاب جای احداث قلعه
فرستاده واو در انجار فته قلعه متینی احداث کرده برواز خانهای اندرون قلعه را بردمهٔ لشکر ملکی علاقهٔ ارکون
و مردم خروتی نهاده امر آباد کردن نمود و یافتن از حواله داران نظام را بسر پرستی کار قلعه کاشته خود ازراه مراجعت
نزد سردار شیرین دلیخان شد ومطابق این ایام تقربیاً يك لك مرد مساج از لشکر ملکی وچهل فوج پیاده وسوارهٔ
نظامی وصد ضرب توپ که بامر وفرمان حضرت والا چنانچه بآید از هر طرف روی استیصال بسوی جبال مسکونهٔ
هزاره وحشی خصال نهاده وهر کدام بمقامی ازمواضع مستعده رسیده بمحاربه اقدام نمودند وازجمله بزرگان
طایفهٔ تركى وغلیخیل که متصل بجانب شرقی موطن هزاره قلندر جاغوری مسکن دارند ازهمه پیشتر بادو هزار
و چهار صدتن پیاده و سوار از دلیران پیکارکار که از هردوقوم مذکور راه تدمیر قوم شرير هزاره قلندر برگرفته
هنگامه آرای کارزار شدند و در موضع ابجه باهم در آویخته روزبیست ویکم وبیست و دوم وبیست وسوم ماه شوال
را بکشتن و کوشتن بسر برده یکصد وهشتاد تن از جنگ جویان ودلیران ترکی و غلیخیل از اصابت گلولهٔ تفنك
هزاره گان مقتول و مجروح گردیده بخرج وقلیل هزار گان بمشاهده نپیوست که چندتن بودند و افغانان باوجود
اینقدر مجروح ومقتول تا که کلوله و باروت ایشان تمام نگشت پس نگشته پشت بجنگ نداده مردانه بکوشیدند
وهزار گان چیره دست گردیده سی و دو نفر اشتر را که بیست نفر آن دولتی و دوازده نفرش مال رعیتی واز
دوست محمد نام غزنوی وهمه ازعلوفه سپاه بار بودند بغارت برده جسورانه جلوها همیکردند تا که کرنیل فرهادخان
با فوج نظام و توپخانه که همراه داشت از راه معاونت بسروقت دلیران افغان رسیده هزارکان را باتفاق ومساعدت
هم از پیش برداشتند ومظفرانه داخل علاقه قلندر شده فرو کش کردند وهزارگان که مغلوب ومنهزم کردیده
بودند بعضی در قلاع خویش جای گزیده در آمد شد ریستند وبرخی بکهسار خزیده از صدمهٔ تیغ خونریزسپاه
دولت بجسته بضدی التهاب نائره قتال در موضع قلندر فرونشست و آنگاه که حضرت والا رااز عریضه کرنیل
فرهاد خان بر تمام شدن گلوله و باروت افغانان ترکی و غلیخیل آگهی حاصل شد پروانه خان نائب سالار را که
در شهر کابل بود از پغمان فرمان کرده ده خروار کلوله و پنج خروار بوژن کابل باروت از دارالسلطنه حمل داده
در آنجا فرستاد و مقارن اینحال از عریضهٔ بزرگان مردم درانی قندهار چون محمد اعظم خان و امیرخان و محمد صدیق خان
وشیر احمد خان وغیره که نگار داده و ارسال پایه سریر سلطنت نموده بودند حالی رای والا شد که مابیان بمجرد
وصول فرامین و اشتهارات پادشاهی برمی وطغیان هزاره آگاهی حاصل کرده نزد سردار عبد الله خان حاضر
گردیده وبزرك و كوچك خویش ترغیب و تحریض جهاد نموده طریق غزا پیش گرفته و با وجود
فراهم شدن و روی تدمیر بسوی قوم شریر هزاره نهادن ایشان سردار عبد القدوس خان شرجی از شکوه
و شکایت ایشان معروض پیشگاه حضور اقدس بدون صدور خطا و کناهی نموده خواهد بود بنابران امید
عفو و آگهی دادن ازسویه ایشانرا داریم وحضرت والا در روزسه شنبه بیست و ششم شوال در پاسخ ایشان رقم فرموده
ارسال نمود که شکایت سردار عبدالقدوسخان از جاییست که مردم درانی صدهزار خانواراند و تجسد الى ششصد
تن ازراه ایلیت و قومی درهزارجات رفته باقی همه در خانه خود نشسته اند واکر چنانچه مردم پیوند و غیرت قومی
میداشتند ازدو خانه یك نفر گزیده بمعاونت دولت می بستند همانا شما همر از مردم جزار میشدند که دستم ازرون کار اشراف
هزاره کشیده وجود ایشانرا از مملکت افغانستان نیست و نابود میکردند و از نص مکنون خاطر والا که پیشهاد ضمیر
منیر دارد و میخواهد که اراضی و املاك هزار درا بمردم درانی بدهد آگاه میشدند زیرا که دولت انگلیس قدم تصرف

مقابله مردم
ترکی وغلیخیل
با مردم قلندر
هزاره

شرح عریضه
مردم درانيه
قندهار
و جوابیکه
حضرت والا
نگار داد


(۷۸۰)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواريخ)
پیش نهاده و جبل كوتلك را شگافته موضع چین را كه خاك طائفة اچگزائی از مردم درانی است عمارت كرده محل اقامت
قرار داده است كه این تصرف و تصاحب دولت مذكور بمردم مجردین اچگزائی باعث پايمالي مردم درانی است
پس دروقتی از پایمالی مامون و محفوظ خواهند گشت كه املاك هزارە را صاحب وقابض شوند واكنون مردم درانی
شرح حال در بستر غفلت خوابيده خير و شر ونفع و ضر خود را نيك نمیدانند و از السوی در خلال اعمال و اثنای تمرد
بعضی از واختلال هزاره در خصال نكوهيده افعال كه هنوز نائرۀ قتال چنانچه باید در اشتعال نبود كلدادنامی از مردم تو كی
طوائف افغان مقيم موضع زرنی واقع علاقۀ تیئوره نزد سردار عبدالقدوسخان حكمران قندهار شده بعرض رسانيد كه كلوژوالم
هزاره متعلقه وشادی بيك بامان هزاره ميان نشين یکتن از منسوبان او را در سال قبل از محال بقتل رسانيده وتاكنون بازپرس
قندهار قصاص يا ديه خون او بعمل نیامده است واو چندتن از سواران نظام را مامور حاضر آوردن هردوتن قاتل کرد
و کردیشاه سلطان رئيس هزاره ميان نشين ملك را مغشوش وبقاة هزاره را در جوش و خروش دیده فرستادگان
حكمران قندهار را تهیدست باز گردانیده واو برآشفته ده تن دیگر از سواران نظام را نگاشته کردیشاه سلطان
و هر دو تن قاتل را در قندهار آورده بزندان سیاست انداخت ومتعاقباً ملا عبدالرحمن نامي را از راه مساحت نمودن
و بقيد جريب آوردن و افزودن مالیات اراضی علاقۀ هزاره ميان نشین در چنین وقت از قندهار در آنجا فرستاد
وملای مذكور وارد آنجا شده به پيمایش زمین آن مردم پرداخت و بعضی از جهال آن مردم در وقت مساحت
زمينش افزون شدن مالیه را از ملای مزبور شنیده سخت و ستی با او همیگفت و اوباراده اينكه آن مردم رامهم
ساخته منسوب به بغاوه كند بحكمران قندهار مكتوب فرستاده پیام داد كه هزاره ميان نشين سر شورش ودل
برکین دارند وزرود است كه لوای بغاوۀ برافراشته همت برمقاتلت گمارند وحكمران قندهار نوشته اورا حمل برغرض
کرده سيدنجف نامی را از سادات قزلباشیه قندهار ازراه معلوم كردن صدق و كذب نوشتۀ ملاعبدالرحمن در آنجا
فرستاد و او بازآمده خبرمطيع ومنقاد بودن آن مردم را آورد و از قضای او یکتن ازسواران رساله شاهی که جهت
امری در آنجا رفته بود بتعليم ملاعبدالرحمن مكتوبي بمثابه نوشته او نزد حكمران قندهار فرستاد تا او را صادق نماید
اما قبل از اینکه فسانه وفسون او باجابت مقرون گردد ميرزا غلامعلی نامی از قزلباشیه قندهار بامر حكمران آن
دیار در آنجا رفته از مكتوب ملاعبدالرحمن وملازم رساله شاهی باغلام شاه سلطان برادر گردی شاه که محبوس بود.
گفته وی که خیال فتنه نداشت برغم غرض جویان افغان ده رأس اسپ پيشكشی با خود درقند هار آورده نزد
حکمران آنجا اظهار اطاعت وانكسار بغاوت کرده داستانی از جور وستم حاكم آنجا بپای برد وحكمران قند هار
از استغانت و دادخواهی او حاکم آنجارا تغییر داده امیر محمد خان فوفلزائی را بحكومت نگاشته ميرزا غلا معلی را بنويسندگى او
مأمورومعین کرد و گرديشاه سلطان را بشفاعت برادرش از زندان برآورده بوی سپرد واو بازای این احسان بدمت
خویش نهاد که مردم هزاره بموافق وقوم محتب خان را تسلیت داده بزرگان ایشان را ازراه اطاعت حاضر قندهار
کند و این را برعهده گرفته از راه مراجعت باحاکم و نويسنده كه مأمور آنجاشدند بخانه خویش رفت وهنوز
بغاوت
بزرگان هر دوقوم مذكور را ندیده و چيزي نگفته بود كه مردم هزاره گيساب وكجران واسكه و تمزان سر از جيب اختیار
تمرد برآورده عبدالغنیخان عامل آنجا را با چندتن از سواران نظام جراحت رسانیده وجوه نقدیه دولت را که کردن هزا
رۀ گیساب و در نزد ایشان بود غارت کردند و این ماجرا از مكتوب ميرزا غلام صديق خان عاملى تيزين بحكمران قندهار
کجران و مكشوف گرديده او میرزا كرم على نامي را از قزلباشيه قندهار مأمور اطفاء نائره برافروختۀ اشرار كرده وسه
تمزان واسکه
طغرا فرمان بمهر حكومتى مزين نموده مصحوب او ارسال داشت كه هر يك تب فتنه وفساد نگرديده احاد وافراد
ایل والوس خودرا فراهم آورده بتدبیر گروه شرير هزاره پردازند و هم چندتن از بزرگان ایشان حاضر قندهار
شوند که سررشته تهيۀ علوفۀ افواج قاهره را در امحدود بروفق مراد و مقصود نمايند و آن مردم از سنية مير محمد عظيم
بيك شرير سه پای داخل جلسنگاه گيزاب شده شورش بزرك بروی روز آورده بود فرمانهای حكمران قندهار
را وقعی ننهاده از تمرد وسر کشی باز نایستادند و این قضیه از عریضه حكمران قندهار حال رای شهریار سپهر وقار


( ٧٨١ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
شده او را معاتب ساخته ارقام فرمود که مردم هزاره جوره گی مطیع ودولتخواه بودند که هزاره سکنه کران
وگیزاب وامکه وغیران منقاد میشدند اینهمه از غفلت و کسالت اوست که بروی روز آمد چنانچه اکراد تهیه علوفه
ولشکر ملکی را باقود خانه وبار گیر وغیره سامان لازمه برطبق خواهش سردار عبد القدوس خان نموده
باو میرسانید و اشرار سکنه ارز کان بوجه شایان سرزنش و گوشمالی می یافت هزاره متعلقه قندهار از کجا توان این
جسارت را حاصل میکرد پس همه از بیکارگی اورخ داد و این امر معروف و مکشوفست که حقیقت عهد در روز نبرد
معلوم میشود و حقیقت او نيك ظاهر گشت و خدمت دین ودولت اسلام را خوب بجای برده نام نيك حاصل کرد خلاصه نقل اشتهاریکه
چون آتش فتنه هزاره بغایت ملتهب گردیده شراره اش پیشی گرفته هواخواهان دولت را کار تنگنت روی داد از جبه میراحمد شاه
میراحمدشاه خان خامه خدمت دولت به پنان بیان گرفته بعیبه این عبارات و کلمات را رقم کرده و بمهر مهر آثار پادشاهی خان شکار داد
رسانیده در اطراف واکناف ولایات انتشار داد که چون کفر اشرار هزاره دایه وفولاده وزاولی و سلطان ومهر مهر
احمد وارز کان وغیره بجای رسید که برجميع غازیان و مسلمانان حکم قطی نمودند و سر کار اعلی در قلع وقمع بنیاد آثار رسانیده
انتشار نمود
این بیدینان که اثری از ایشان دران محال وخلال جبال نماند واملاک ایشان در بین اقوام غلجائی و درانی تقسیم
شود چنین سررشته و تجویز فرمودند که سپاه نصرت پناه نظامی والوسی از میمنت وجانب مملکت دولت خدا
داد آنچنان در خاك طوائف باغیه هزارجات جمع شوند که نفری ازان طوایف گمراهان جان بسلامت نبردو رها
نشود و کنیز و غلام از طوایف مذکور بدست هر نفری از اقوام مجاهدین افغانستان بوده باشد بنابران در
نفری الوسی افغانستان تقسیمی شده است که داخل اشتهارات بتفصیل میباشد و از انجمله در حصه قندهار تعلقه
حکومت سردار عبدالله خان ده هزار نفر مقرر گردیده که چیزی از جمله ده هزار سوار بوده باقی پیاده باشد
و همانقدر نفری پیاده و سوار در سایدن غله خورا که دوماهه ایشان نیز بر ذمه خود نفری مذکور میباشد که همراه خودها
برسانند و در جمع آوری تقسیم نفری سواره و پیاده رایشان سر رشته چنین است که ملکان ومعتبران قوم وملایان
مساجدها را که شمار نفوس شماری اقوام را کرده اند جمع نموده تقسیم نفری مذکور و خورا که ایشان دوماهه بوده
باشد بنمایند و بعد از تقسیم بحسابها مقرر نموده جمع آوری آنها را در جائی که نزديك کليه اقوام باشد خوابدكجا
وخواه دو جا وسه جا شود سان آنها را دیده بخیریت بسرکردگی خود سردار عبدالله خان در سر حد تعلقه خود
که نزديك ملك های هزارجات کفارا شرار باشد رسیده معطل بدارد و از رسیدن خود در سر حدی آن کفار
اشرار بحضور اطلاع داده انچه در وعدۀ حرکت و کوچ نمودن ایشان امر شد در همان وقت حرکت کنند زیرا که
سر کار اعلی چنین مقرر فرموده اند که بعد آنکه رپوت جمع آوری نفری وغله خوراکه ایشان از جا كبها بحضور
انور برسد بعد آن مو کب مسعود همایون هم باز راه راست میان هزاره بخیریت نهضت فرمامیشود در انجا و آن
وقت از برای حرکت کردن از هر طائفه از الوسات بجهت حاتم شان فرمان کرده میشود که بهما نقرار حرکت کنند
و بر سردار عبدالله خان امر است که بعد رسیدن همین فرمان مسعود واشتهارا ولا اشتهار را در بازار نصب بکند
بعد آن ملکان و معتبران وریش سفیدان الوسات و امامان مسجد های هر قوم را جمع نموده تقسیم شان را در بین شان نموده
حواله دار مقرر میکنند که نفری شانرا همراه غله خورا که شان سررشته و جمع کنند وريوت تقسیم نفری وغله
خورا که شانرا آنقدر که جمع شود در هر داک ارسال حضور بدارد و تقسیم نفری اقوام که میشودا کرچنین
شد که حبه ودیناری برشو، و مهلتانه گرفته شده بود از شخص وجه گیرنده ورعایت کننده و مهلت دهنده باز
خواست و بازسخت خواهدشد و چنین نیز نشود که در نفری انداز قوم نفری در عوض خود وجه داده دیگر را
مقرر کنند زیرا که اقوام آن طائفه کفار اشرار هم غلبه ست وقتل و تاراج آنها نیز لازم است که بطریق ملکی شود
و در غزای ملکی دفع وقتل اشرار کفار موافق شرع شريف غرا و هر نفری از مسلمانان لازم است که بسر خود دفع آنرا
نمایند این جمعیت که ده هزار نفر برقندهار و ده هزار نفر بر هشت رو ده هزار نفر بر هیات و ده هزار نفر بر بلخ
وسه هزار نفر بر قطغن و دوهزار سوار بر بدخشان و ده هزار نفر برکهعرد وسیغان والبته ده هزار نفر از توابعات


( ۷۸۲ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

دارالسلطنه و سه هزار نفر از میمنه مقرر شده است خبر رفته تغزی اقومی میباشد سردسته فوجی علیحده میباشد که
لشکر های جرار نظامی و توپخانه و جبه خانهای قابل از سمت ترکستان بسر کردگی غلام حیدر خان سپه سالار
بهادر واز سمت قطغن بسالاری جرنیل کټاخان واز سمت میمنه بسر کردگی بر که رحمت خان وازسمت هرات
دارالسلطنه بسر کردگی عالیجاهان جرنیل میر عطا خان و جرنیل شیر محمد خان مقرر گردیده اند که قریب
يك لك پیاده و بیست هزار سواره از مردم الوسات و قریب چهل پلٹن و ده هزار سواره رساله و یکصد ضرب
توپ باجبه خانهای بسیار از فوجی نظامی شود زیرا طغیان سخت را که جماعته کفار اشرار هزاره نموده
بر مسامانان حکم کفر کرده اند جزای سخت و سزای درست لازم است تا کا در صفحه روز کار جزا دادن آنها یاد کار بماند
فقط وبعينه بهمین عبارات و کلمات بنام حکام قطغن و بدخشان و ترکستان و میمنه و هرات وفراه وپشت رود
و سیقان و کهمرد وغزنين وغيره چون میرزا غلام حسین سر دفتر بدخشان و میرزا آقاجان سردفتر قطغن و سردار
محمد عزیز خان و محمد شريف خان وسعد الدینخان و مولاداد خان حاکم وميرزا قاجانخان سردفتر فراه وپشت رود
و منشی محمد یوسف خان وغلام علیخان فرامین جدا گانه و اشتهارات عدیده مشعر بتكفير طوائف باغية هزاره وترغيب
جهاد شرف اصدار و عزار سال پذیرفته از صدور این حکم و اشتهار عاقل کامل میداند که فرقه ضاله هزاره از کردار زشت خود
که سر نوشت ایشان بود چه دید مو بچه قسم بقتل و غارت و اسیری رسیدند چنانچه در محل و مقامش رقم شده می آید ان شاء الله تعالی
گرفتار شدن اشرار جاغنی و تتۀ بغاوت بلوچیه چیطانسور
آری هر که با پولاد باز و پنجه کرد ساعد سیمین خود را رنجه کرد وازان سوی در خلال این گفتار و قبل از صدور
این اشتهار مولا داد خان حکمران فراه که بفرمان حضرت والا که در تضاعیف حوادث ماه رمضان بشرح رفت
بعزم گرفتار ساختن اشرار موضع جامکی چون شاو نظر و فته خان و میرزا خان رهسپار شده بود از جمله میرزا خانرا
دستگیر کرده و فته خان که از حوضم زن و فرزندی نداشت از راه فرار در موضع غزار غزار گرفت و مولاداد خان میرزا خان را
با دها آن شاه نظر که مجموع هفتاد و هشت تن مرد وزن و پسر و دختر بودند محبوس و مال ومتاع همه را باهفتصد
و دو راس از دواب و مواشی ایشان ضبط کرده با خود در فراه آورده از انجا در قندهار فرستاد و شاه نظر که
با کهندل برادر فته خان جهت اسیری در قندهار آمده بودند بنامۀ مولا دادخان که بحکمران قندهار فرستاده
از حالت هر دو تنش خبرداد گرفتار و بادیگران دوجار حبس و زندان شدند و پس از مدتی چنانچه بیاید از قند هار
کابل کابل کردیده و بعضی از ایشان از مرض باء کرمخته مایقی در کابل رسیده ماء ود باقاء قطغن گشتند و در
پایان کار دو تن از گریختگان نیز گرفتار گردیده در کابل بدار یاست کشیده شدند و هم مردم بلوچیه
چطانسور که نبرع بغاوت ایشان از پیش گذشت تحريك بنياد خان برادر نایب احمد خان دوباره راه فتنه بر گرفته
بعد از نصف روزی یا خدمه دولت چون عبد الرحیم خان سرتیپ و محمد شریف خان ایسحق زائی بمحار به گرائیدند و بسیاری
از اشرار قوم بلوچ طوچ مجروح و غریق نهر هیرمند گردیده هشت تن دستگیر شدند و از هواخواهان دولت و چاکران
سلطنت شش تن کشته و سی تن زخمدار گشته از مردم سیستان که با غات و داسنان شرارت گرویده بودند نیز جمعی
بقتل رسیدند و در پایان کار گرفتاران بلوچیه بامر حضرت والا بدست کسان کشته شدگان از ره تورمان طريق
خدمت دولت داده شده بکیفر کار خویش مقتول شدند و پس از قتل اسیران مذکور مقام خان و ارباب غلام
محمد نامان بامر محمد شریف خان از راه هدایت برای استمالت کدخدایان بلوچیه که سر برداشته فرار سیستان متعلقه
دولت ایران شده بودند در سیستان رفته و همه را استمالت نموده از تسلیات شافیه دل بجای آورده با ایشان قرار
دادند که بعضی از راه شده و برخی از جاده مینو عیال و اطفال واجمال خود را جانب مساکن خویش نقل داده
جابجا شوند و آنها راه مراجعت جانب موطن اصلی خویش بر گرفته هنوز بمنزل و مقام خود نرسیده بودند
که ارباب غلام محمد در قریه کده شده وجوه بقایای دیوانی را که میرزا محمد حسین خان سردفتر سنجش و براتش
حواله کرده و سواران ابقلم تحصیل رسانیده بودند از نزد ایشان گرفته مصحوب شاه کرم نام و دوست محمد
برادر خویش روانۀ خزانۀ فراه نمود و مردم گده کمایان و جورا ناحق و خود را مستحق آن میدانستند هر دو


( ۷۸۳ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

تن را کشته و وجه دولت را غارت کرده روی از سعادت تافته جانب بادیه ضلالت شتافتند و ارباب غلام محمد
الاءشاهده این حالت در ورطه مخافت افتاده فرار اختیار کرد و از وقوع این واقعه قتل و جرحی در بین مصلح
ومفسد ومقلع ومعاند از رعایای دولت رخ داده هنوز نائره قتال خاموشی نپذیرفته و کار بجایی قرار نگرفته بود
که پسران علیخان بلوچ با جمعی از اشرار بلوچ سیستان متعلقه دولت ایران بمعاونت از قتال تکوهیانه خصال
برخاسته و محمد شریف خان اسحاق زائی متوحش گردیده از کرنیل محمدستان و عبدالرسول خان سر دفتر فراماه داد
خواست و ایشان صد تن از پیادگان ساخلو را با چیزی از قورخانه تکمیل چخانسور داشته ایشانرا با جراح و غیره
اسباب و ادوات لازمه ضروریه بمعاونت او کاشتند و از انسوی نائب احمد خان بلوچ و متمردین بلوچ و جمعی
از سیستانیان رعیت دولت ایران از راه تغلب داخل علاقه چخانسور شده دست غارت بمال و منال رعایای این
دولت دراز کرده دواب و مواشی بسیاری را از قرای نادعلی و دهدادی و ده زینل بیغما برداشته در هر جا که
رسیدند بتخریب آن مضایقه و اجازو ندیدند و بسیار تن را زخم زدند و محمد شریف خان بامر نیب عبدالرحیم خان با جمعیت
شایان از قفای ایشان راه استرداد اموال منهوبه را گرفتند و باهم در آویخته شانزده تن از متمردین را خون هلاک
ریخته ده تن را اسیر و دستگیر نمودند ولیکن اموال بغارت رفته را پس نتوانست گرفتند چنانچه هما را در خدو دميك
از متعلقات غانمخان پسر ابراهیم خان رده متصرفانه نگاه داشتند و محمد شریف خان بامر نیب عبدالرحیم خان نامه
بحاکم سیستان فرستاده نگار دادند که فساد پیشگان عناد اندیشگان سیستان را از ارتکاب اینگونه امور ناصواب
باز داشته دواب رعایای این دولت را رد کنند تا رشته موالات دولتین بکار و مقراض عداوات قطع نگردد و او
از غروریکه در دل و پنداریکه در کاخ دماغ داشت نامه ایشانرا وقعی ننگذاشته در پاسخ ایشان کلمات درشت برنگاشت
و ایشان نبشته او را ارسال پایه سریر سلطنت نموده اجازت محاربت خواستند اما حضرت والا تبار اشتعال نائره
قتال که با مردم هزاره در خصال سکنه جبال در میان بود این کلمات را مسوده فرستاد که بحاکم سیستان بنگارند
که چون در بین دولتین علیتین افغانستان و ایران رشته اتحاد و و داد مربوط و منعقد است باید درمیان رعایای
جانبین امریکه باعث کدورت و عداوت باشد واقع نگردد که دولتین باهم در ستیز و آویز گرایند و حاکم سیستان
بارسال داشتن این نوشته ایشان نیز ترک تکبر و تجبر ننموده چنانچه بیاید منجر بمذاکره دولتی شده حضرت والا
بتوسط حکمران هرات با والی خراسان مکالمه در میان آورده رفع این مناقشات ورد اموال منهوبات کرد و از شرح انگشت طعنه زدن پلكونك دولت روس
جانب دیگر در اختلال احوال مذکوره کارنداران دولت روس قورخانه بسیار در موضع نجده فرود آورده
و شهاب الدین خان افغا نرا که با حاکم پنجا از سابق راه مراوده در میان داشت باغوای مردم هزاره قلعه نو و نجده
کاشتند و او راه آمد شد هزارگانرا در نزد خود کشوده تحريك پلكونك دولت روس ایشانرا باطاعت آندولت
دلالت نمودن آغاز کرد و سپهسالار فرامرزخان بامر و فرمان حضرت والا صد باشی عبد الرب خان سرحعدار مارو
چاق را نامه فرستاده امر بر انسداد راه آمد شد هزارکان در نزد شهاب الدینخان کرد و هم سوار بسیاری کامنته
بطریق رفت و آمد هزارگانرا از نزد شهاب الدین خان بیست و پلكونك از مسدود شدن راه هزارکان نیز مدعای
خویش را از ایصال بهدف تمنا دور دیده نوشته بدست تورور نامی از مردم ترکمان بهرانه اینکه او جمدشتی
و بگرشوب چوبحه از القه ویردی نام شکیباتی طلب دارد داده از راه جاسوسی نزد سرهنك محمود خان فرستاده پیام
داد که او را راه دهد تا در شکیبان از قرای هرات رفته حقش را گرفته مراجعت کند و او اوضاع جاسوسی را
از ناصیه حالش مشاهده کرده او را از آمدن در شکیبان مانع گردیده کفت اگر القه بردی نامیدن او اقرار باشد خواهد
رسانید تو الا خود او را حاضر آورده جواب خواهد گفت و ترکمان مذکور از اندیشه که کرده و بهانه که جسته
بود از جاسوسی مایوس گردیده بازگشت و پس از مراجعت او پلكونك با پنجتن از سواران قزاق و دو تن سواره
ترکمان راه خوقنداقی بر گرفته از مقابل و پیش روی خیام سرهنك محمود خان و کامباش عبور کرده و نمایشی داده جوی
قره تپه را مسدود نموده در موضع چهل دختران رو نهاده جوی چپ قوله و جوی خواجه جیر را نیز از اجراباز داشت و وارد


( ٧٨٤ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
چهل دختران شده محاکم آنجا گفت که رعایای دولت افغانستانش بیک در آب نهر حق دارند میباید این انهار سه گانه را یکی
نموده و کنند و بقایش مشارکت و مداخلت نکنند چه از تصرف ایشان آب در حین بیه و موری نرسیده زراعت آندو موضع
میخشکد و اینک از همین سبب انهار سه گانه مذکوره از اجرا بازداشته شدند که رعایای دولت افغانستان در بردن آب اقدام
نکنند و حکمران هرات از ماجرا آگاه گردیده بسرهنك محمود خان مکتوب فرستاده نگار داد که پلکونك را
زبان ملایمت بيك بفهماند که در وقت تعیین خط و نقاط حدود فاصله رشته قرار داد دولتی چنین مضبوط و منعقد
گردیده است که مردم افغان حق دارند که هما انهار قدیمه موجوده را در آبیاری زراعت خویش اجرا داده در محل
استعمال آرند و از سبب اینکه فاصله آب باراضی رعایای دولت روس برسد مردم افغان در بین چهل دختران و قره
تپه جوی جدید حفر نکنند چنانچه دو جوی جدید را که پس از تعیین حدود فاصله و قرارداد دولتی کنده و اجرا
داده بودند از جانب دولت مسدود شد و اینکه دولت روس میگوید مردم افغان از شش سهم يك سهم حقا به دارند در وقت
مذاکره از پلکونك بپرسد که این قرار داد و تعیین حصص را با دولت روس کدام شخص کرده است و چه حجت
و سند دارد وا کر چنانچه آب در حین بیه و موری نرسد دولت افغانستان ضامن رسیدن و نرسیدن آب در آندو موضع
نیست اما فاصله آبرا مردم افغان از اجرا باز نمیدارند و سرهنك محمود خان بر وفق القای حکمران هرات پلكونك
را الزام کرده مقر بر خطایش ساخته رفع مذاکره و مکابره کرد و همدرین ایام باغ جهان نمای تاشقرغان که بامر
احداث و بنای باغ جهان نمای واقع تاشقرغان
حضرت والا در تضاعیف وقایع سنه ۱۳۰۷ یکی هزار و سه صد و هفت چنانچه گذشت احداث گردیده اساس نهاده شده
بود بمهندسی و دستکاری و معماری استاد محمد شاه با تمام رسیده همه عمارات و حیدران و خیابانهایش انجام پذیرفت
و ازانسوی بر که محمد صادق خان غزنوی که بنام سپهسالار غلام حیدرخان سپهدار ترکستان چنانچه گذشت هزاصد از
حرکت کردن برکه محمد صادق خان از ده مادی جانب هزارجات
و شرقی ارسال یافته بود از لشکر گاه دهداری واقع قرب بایخ باشش ضرب توپ و دو فوج پیاده و چارصد تن سواره
نظام راه تدبیر کرده شهر هزاره بر گرفته چون وارد منزل روض واقع دهنه دره صوف گردید بانتظار ورود
سپهسالار غلام حیدر خان که از فقای اوهزم ره نوردیدن داشت فرو کش کرد و از آنسوی مردم سه دسته هزاره
جاغوری چون کری و ایزدری و با قوجری که بر مخدعت دولت بیعت بامر کرنیل فرهاد خان راه سرزنش مردم
قلندر بر گرفته چون بقرب علاقه قلندر رسیده منزل گزیدند اشرار قلند و شبیخون زده چار تن از مردم سه دسته
را کشته چندتن از بغاه نیز مقتول گشتند و نا کام گردیده جانب مسکن و مأمن خویش مراجعت کردند و هواخواهان
محاربه مردم جاغوری با مردم قلندر را انگیختن حکمران غزنین طوا یف کوچی و مقیم افغان را بجهاد هزارگان
دولت در همانجا که رسیده بودند اقامت کرده متصدی کار استوار نشستند و مقارن اینحال سه هزار تن از مردم اندری
شرار آشیان بکه از پیش گذشت فراهم گردیده حکمران غزنین ایشانرا امر کرد که چون نیز ایشان بنا بر تفاوتی که
در سنه ۱۳۰۴ یکهزار و سه صد و چهار کرده و اسلحه ایشان چنانچه گذشت با مر پادشاهی گرفته شده بود سلاح نداشتند سلاح
دار ایشان را مقاتل بر گرفته بی سلاح ایشان علوفه و آزوقه سپاه را از غزنین در هیرستان حمل و نقل داده اجوره از دولت
حاصل نمایند و هم فرامین پادشاهی را که بنام طوایف پنجگانه مردم افغان کوچی چون کندی و متی و خروتی
ومنى خيل ودفتانی در باب غزا و جهاد با مردم هزاره شرف نفاذ یافته با اشتهارات تکفیر هزاره بحکمران غزنین
فرستاده شده بودند بطوائف مذکوره رسانیده بمحاربه هزاره برانگیخت و هم نقل عهد نامه اطاعت و بیعت
مردم اندری و تره کی و علی خیل را که پس از بغاوت با دولت درمیان نهاده بودند بیزرگان طوایف مذکوره نموده
بعد بمنصور خان حاکم و ملا محمد مشکین قاضی مقر فرستاده پیام داد که مردم را بقتال برانگیزند و هم یازده
خروار از اقسام کاوله و هفت خروار و چهل سیر باروت بوزن کابل که پروانه خان نائب سالار از دارالسلطنه
حرکت کردن سردار عبدالقدوس خان از کز آب جانب اوزگان
در غزنین حمل و نقل داد بلشکر ملکی تقسیم نمود و فرستاد و در خلال اختلال اوایل این سال که آتش شرارت طوائف هزاره
در اشتعال آمد سردار عبدالقدوس خان از موضع چوره راه تدمیر مردم شریر ارزگان بر گرفته چون وارد منزل
مار آباد شد نامه بسردار عبدالله خان حکمران قندهار فرستاده دو ضرب توپ دنباله رو و من یکخور خانه وفيوز
وفتك تفنك دنباله پر و سرب از قندهار طلبید و او قورخانه و فشنك بسيار بار کرده چون توپ دنباله پر بود


( ٧٨٥ )
(جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
خانه گذاشته دو ضرب توپ پنج پوندی وسه پوندی جلوی با قور خانه جانب سردار عبدالقدوس خان رهسپار ساخت و از آنسوی غلام شاه سلطان هزاره میان نشین که اسهالت نمودن مردم هزاره بپوش و صحبت خان را بآغاز هیئت سپاه پادشاهی بکوہ بر شده پناه گزیده بودند چنانچه گذشت بر عهده گرفته بود همه را از تسلیت دل بجای آورده بقول و مأوای ایشان باز گردانید و هم حکمران قندهار بنابر فرامین اکیده که بنامش شرف اصدار یافتند هزار نفر اشتر و هزار رأس الاغ اضافه از هزار نفر اشتریکه مأمور علوفه رسانیدن کرده بود بحمل ونقل آزوفه تعین کرد که از قندهار بهمراه سردار عبدالقدوس خان رسانند و هم دو هزار و هفصد وسی خروار گندم و جو غیر از علوفه و نقار (۱) دوابی وزمه مردم قندهار و اطراف آن نهاده امر کر که باردوی پادشاهی رسانند و از انسوی سردار عبدالقدوس خان که عازم ارزکان شده چنانچه القا گذشت وارد منزل مار آباد گردیده بود عزیز الله خان راباد و ضرب توپ و ششصد تن از فوج پیاده نظام و هزار و دویست تن از سواران هزاره دای زنگی وغیره که بسر کردگی میر ایلخانی و محمد رضا بيك الغاني و محمد حسين بيك لعل وغيره در او حاضر بودند و راه خدمت دولت می پیمودند مامور موسع کسان کرد که چون راه کتل دره پهلوان را ارزکانیان مسدود کرده استحکام داده اند از راه کسان داخل ارزکان شوند و هم چنین سردار محمد انور خان را دو ضرب توپ ويك فوج پیاده نظامی وسه صد تن از پیادگان سلحلو از راه چنار تو مامور رفتن در ارزکان کرده خودش تصمیم عزم نمود که از راه قول خار روی بسوی ارزکان نهد و همدرین هنگام میرزا امیر محمد خان افغان از حضور انور والا بسر کرد کی کلیهت خاه ها مير القزال گردیده در واکخانه کابل باسر اقدس اقامت خدمت گزید و از انسوی در خلال این اختلال واحوال متضمنه قتال که با اشرار هزاره در میان بود یکتن از منصبه اران دولت ختای باصد تن از سپاه نظامی علوفه و آزوقه خویش را در موضع سمن معروف بسمه واقع نقطه سرحد بدخشان شده با غلام حیدر خان کپتان و عبید الله خان حاکم شقنان و وخان کا باپیست و یکتن از پیادگان نظامی در آنجا بسر حد داری قیام داشتند ملاقات کرده و سید شاه خان جنرال آگاه گردیده کسی جهت مکشوف ومعلوم کردن اسم منویه اوی از فیض آباد در آنجا فرستاد و او با دو نامه بالفظ ترکی نزدسید شاه خان باز آمده مضمون ماحصل هر دو مکتوب افسر ختایی این بود که آب مرغابی حدفاصلة در بين دولتين افغانستان و ختایست و این را نیز از مذاکره جانبین که در وقت ملاقات با هم گفته و شنفته بودند حاصل کرده بسید شاه خان بیان کرد که افسر مذکور از سرحد داران افغان حدود متعلقه دولت ایشان را پرسیده و ایشان باز گفته اند که اینطرف جبل آق تاش با آب مرغابی از دولت افغانستان و آنطرف هردو موضع حق ختایست و جنرال ماجرا را معروض پایه سریر سلطنت داشته خودش بعزم استحکام بعضی از مواضع راه سرحدات برداشته با دو صد تن از فوج پیادة نظام بتكانى و ده پیست تن سواره نظام وارد رستاق گردیده و سواره و پیاده را که با خودر داشته بود بمحافظت مواضع مستعده سرحد کاشته و محافظین گذار نهر چاه آب را دیده و تا کید بر حراست آنحدود کرده بعد با صد تن از فوج پیاده وصدتن سواره از سپاه نظام مقیم رستاق همراه گرفته در فیض آباد باز گشت و فتح محمد خان را باصد فرمان حضرت والا مامور منجان کرده قلعة بانداره زیست چهار صد تن از سواره و پیاده نظام در آنجا احداث و آباد کرد و از انسوی کرنيل محمد الله خان از خطا و ستمی که نسبت بمردم هزاره جدید الاطاعة هجرستان کرده و آن مردم را بشورش آورده و حضرت والا از عرایض وقایع نکاران آگاه برتعدیت وحنیات او آگاه گشته بود بفرمان عتاب طلب کاباش فرمود چنانچه از هجرستان بعزم آمدن کابل وارد مالستان شده از انجا جریالی میر محمد طالش بسعایت و جنایات مشت از تن سواران نظام در مخزین فرستاده و از انجا حکمران غزنیعلی باهشت تن از سواران دیگر در روز بیست و چهارم ماه شوال در کابل فرستاده چون شرفیاب بار گشت معاتب گردیده از منصب کرنيلى موقوف و معزول شد و در خلال این حال ملا عبد الصمد خان قاضی ثلث چهل و نه نفر از هزاره میان نشین را که سردار فقیر محمد خان گرفتار ومحبوس کرده فرستاده بود خواه و دوتن دیگر که قبل ازین زمان گرفتار شده بودند در مقر فرستاده از انبار دولت برای هریکی از محبوسین در روزی یکپاو گندم تعیین کرد و انگاه که حضرت والا از عریضه قاضی مذکور رما جرا آگاه گشت در روز بیست و ششم ماه شوال فرمونستاد که واجبی کرد که

اسهالت
نمودن غلام
شاه سلطان
هزاره با
بو باش و
محبت خانرا

(١)
تقار بمعنی
خوردنی
و آزوقه
وراتبه

مامور کردن
سردار عبد
القدوس خان
افواج قاهره
را در مواضع
مستعده

مامور شدن
میرزا امیر
محمد خان
افغان به
پوست خاه
کابل

ورود
یکتین از
افسران
سپاه نظام
دولت ختای
در موضع
سمن

عزل کرنيل
محمد الله خان

شرح حال
گرفتاران
هزاره میان
نشین