(۲۴۸)
(جلد دوم)
( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواریخ)
و از دیگر سوی سردار محمد اعظم خان که روی جانب ترکستان نهاده بود چون وارد آبی بيك شد سردار عبد الرحمن
خان که از تاشقرغان چهار منزل بعزم استقبال عمش راه نوردیده بود در منزل مذکور درك ملاقات کرده از آنجا
با هم براه بر گرفته بحضور سردار محمد افضل خان برادر بزرگش وارد تخت پل شدند و هر دو برادر با هم مصافحه و معانقه
نموده از دیدار یکدیگر مبهج و شادمان شده امر لشکر کشی و دشمن کشی را تا فصل بهار معطل داشته در گوشه
انتظار نهادند
ذکر مراجعت امیر کبیر از جلال آباد بکابل و لشکر فرستادنش جانب قطغن
و لشکر کشیدن سردار محمد افضل خان از ترکستان و تخت پل بدانسه )
) بسالاری سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان )
چون ایام دی در گذشته موسم بهار رسید امیر کبیر از جلال آباد مراجعت فرموده بدار السلطنه کابل
مقام ییلاق گزید سردار محمد اسلم خان را بادو فوج پیاده و شش عراده توپ و سواره و پیاده بسیار از راه
چاریکار جانب قطغن رهسپار ساخت و از عقب او لشکر دیگر بسر کرده کی سردار شمس الدین خان
بن سردار امیر محمد خان مرحوم روانه آن مرز و بوم نمود و همچنین از قتای او سردار محمد شریف خان را با دیگر
لشکر شایان از پی هم بفاصله یکيك منزل گسیل فرمود و از جانب ترکستان سردار محمد افضل خان لشکر بزرگ
مرتب و منظم ساخته بسالاری سردار عبدالرحمن خان در تحت رایت و فرمان سردار محمد اعظم خان قرار داده
بطرف قطغن رهسپار فرمود و در هنگام کوچ دادن سپاه سردار محمد افضل خان از تخته پل سوار شده با راده
سان بینی داخل لشکر گاه شد و چون سردار عبد الرحمن خان تمامت سواره و پیاده و توپخانه را بوجه اتم و اکمل
آراسته و پیراسته بود پس از عرض دیدن افواج انتظامش مطبوع و مستحسن افتاده بعطای شمشیر مرصع و اسپ
زین و یراق طلاء از قبل پدر خجسته سیرش مفتخر و سربلند گشت و هم مأمور شد که با اردویش در تاشقرغان
رفته درنك نمايد تا سر دار محمد اعظم خان که بعض امور ضروریه سفرش ناتمام است انجام نموده از عقب در رسد
بعد با هم جاده پیمای منزل مقصود شوند و سردار عبدالرحمن خان بامر پدر والاشانش از تخته پل جیش در جنبش
آورده وارد تاشقرغان شد و مردم سکنه شهر و اطراف آنجا از بزرگ و كوچك باستقبال برخواسته نظر بمحبت
و موانستیکه از وقت حکومت او در دل داشتند زبان بشکر خداوند تبارك وتعالى و دعا و ثنای وی کشوده مقدمش
را بغایت گرامی داشتند و تعظیم و تمجیدش نموده مراسم اعزار واکرام بجای آوردند و او بازای خوشی و خرمی نمودن
و شکر گذاریدن و دعا وثنا خواندن ایشان زبان بلطف و نرم گوئی و بیان دلجوئی باز برسی نموده همه را مرهون
تفقدات بیکرانه ساخت و میدان عیدگاه را که دشت با فضائیست لشکرگاه قرار داده فرود آمد و روز دیگر از راه
امتنان مردم سكنه تاشقرغان رؤسای شهر را دعوت میهمانی کرده بعزت و احترام همه را طعام داد و ایشان نیز
از طریق وفا راه صدق و صفا پیموده با او و لشکرش سلوك و رفتار مخلصانه بتقديم رسانیدند و روز پانزدهم وروداو
در تاشقرغان سردار محمد اعظم خان از عقب در رسیده بوی ملحق گشت و دو روز دیگر با هم توقف کرده بعد براه
افتاده وارد آبی بيك شدند و سه روز جهت تهیه علوفه در انجا مکث نموده روز چهارم رو براه غوری نهادند
و پس از قطع پنج منزل بقرب قلعه غوری که میراتالیق بروج و باره اش را بمردان کار و سامان کارزار استوار
داشته بود رسیده قلعه را مستحکم دیدند
ذکر محاصره قلعه غوری
و رسیدن میر اتالیق بیاری قلعه گیان و مغلوب شدنش )
چون قلعه را محکم و قلعه داران را استوار و مستحکم مشاهده کردند لاجرم سردار عبدالرحمن خان تدبیر نیک
در ضمیر داشت بروی کار آورده قبل از آنکه خیام و سرا پردهای اردو برپا و افراشته گردد تمامت سپاه را که
بیست هزار مرد پیکار و چهل عراده توپ آتش بار بودند بمقابل قلعه با صفوف آراسته ساعتی برپای داشت تاقلعه
ذکر
مراجعت امیر
کبیر و لشکر
فر ستادن
سردار محمد
افضل خان
در قطغن
ذکر محاصره
قلعه غوری
و شکست میر
اتالیق


(۲۲۹)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواریخ)

کیان مشاهده ومعاینه کرده بیدل وهراسناک شوند و بعد از نشانداندن صفوف سپاه را بقانون نظام در هم شکسته
در لشکرگاه در آورد و نماز عصر را ادا کرده با چند تن از افسران نظام و خدام خویش از اردو بیرون شده اطراف
قلعه ومواضع ومواقع نقب زدن وتوپ نهادن را نیک نظر کرده مشخص و معین نمود ونقب زنان چابك دست
خارا شکاف را در مواضع معینه مأمور نقب زدن کرده لشکر را حکم سنگر ساختن نفاذ فرمود و همه مأمورین
بکار نقب و افراختن سنگر پرداخته از شام (۱) تمام کار کرده نقبها را بکنار خندق رسانیده سنگر سدیدی
برافراشتند و پس از انجام کار در خیمه که خودها قرار گرفته ناوقت ظهر استراحت و رفع خستگی نموده آرام
و آسوده بودند که ناگهان میر اتالیق با چل هزار سوار از راه پاری و مددکاری قلعه کیان نزدیك رسیده بنظر لشکر
پادشاهی و مردم قلعه جلوه گر شدند که قلعه کیان را قوی دل ساخته خصم را از هراس پای در گل اندازند و سردار
عبد الرحمن خان با ندیشه اینکه اگر میر اتالیق بر لشکر گاه تاختن کند میباید از معسکر دور تر شمشیر حمله دشمن را
سپر شد تا آسیبی به بنه و آغروق لشکر نرسد پس بتعجیل هر چه تمامتر دو هزار سواره گزیده از سواران نظام و دوازده عراده
توپ اسپی و چهار دسته از فوج پیاده نظام را با خود برداشته راه مدافعه پیش گرفت و بخفیابه روی بسوی خصم نهاد
چنانچه میر اتالیق و سوارانش که چشم حیرت بلشکر گاه و خیام سپاه دوخته سرگرم نگاه بودند از اردو بیرون شدن سردار
عبد الرحمن خان و راه پیمودنش جانب ایشان آگاه نشدند تا که بمقربه پشت سر ایشان رسیده توپچیان را امر بکشاد دادن
توپ کرد و ایشان دفعة دهن توپها را جانب دشمن کشوده موزيك چیان و باجه نوازان ساز مخالف در نوا آورده میر اتالیق
ولشکرش را در دشت بینوائی انداختند چنانچه از عدم وقوف برقلت همراهان سردار عبد الرحمن خان و شدت غریدن توپ
وتفنك حل بر کثرت کرده جانها را برخود تيره وتنك دانسته آهنك فرار کرد و پشت بختك داده رو بگریز نهاد وقلعه کیان
نیز از مشاهده اینحالت صبر و طاقت را از دست داده در پس دیوار حسرت و نا امیدی نشستند و سردار عبدالرحمن
خان با فتح و ظفر همعنان بلشکر گاه خویش مراجعت کرده تا ساعت یازده از شب تمام نقبها وسنگر را خبر گرفته تمامت
سپاه را هشیار و بیدار و گرفتار کار مشاهده نموده همه را تحسین و آفرین فرموده باستراحت گاهش معاودت کرد
ولشکرش شب را جوشبازی و پاسداری روز رسانیده وقت طلوع آفتاب سردار عبد الرحمن خان لشکر را ملاحظه
کرده از جمله دو هزار سوار را مأمور قراولی کرد که بفاصله هشت کروه از لشکر گاه دور رفته محافظه گردش
نمایند تا اگر سوار مخالف حمله ورشوند دواب ومواشی و افراد لشکر که در اطراف اردو منتشراند از خطر
بی حذر باشند و نیز اگر بر معسکر سواره خصم بتازد ایشان (۲) ابطال رجال اردو را خبر سازند تا بمدافعه
پردازند و نگذارند که خصم چیره شده ظفر یابند

(۱) مخفف بامداد
(۲) ابطال دلاوران

ذکر محاربه چشمه شیر
و مغلوب و مجروح و دستگیر شدن قطغنیان

چون سواران مذکوره رفته بگردش و قراولی پرداختند سه روز بعد از رفتن ایشان آگاه شدند که هشت
هزار سوار از مردم قطغن در چشمه شیر واقع فاصله پنج فرسنگی عسکر گاه پادشاهی فراهم شده کین کین
گردیده اند که دواب و مواشی اردو را تاخته بتاراج برند و از یقعی سردار عبدالرحمن خان را خبر داده او فوراً
چهار هزار سوار و دو عراده توپ بسر کردگی غلام محمد خان فوفلزائی ومحمد علیخان محمد زائی بدفع ایشان بگاشت
چنانچه مامورین مذکورین خود را بچشمه شیر رسانیده بر خصم حمله کردند و باندك کشش و کوشش ایشانرا از پیش
برداشته دو صد تن را مقتول ومجروح و دستگیر ساختند وهزار سوار از راه تعاقب تاخته از قفای مغلوبین داخل
علاقه بغلان پاغلان شدند و در آنجا عنان از تاختن باز کشیده مراجعت کردند وسواران مغلوبه نزد میر اتالیق که
در اول کار چنانچه رقم شد فرار اختیار کرده در بغلان قرار گرفته بود رفتند و او از ایشان گاهی حال و دست
برد ابطال رجال افاغنه را شنیده توقفش را در بغلان که نه فرسنك از عسکر گاه پادشاهی دور بود محال پنداشته
از آنجا کوچا کوچ روی استعجال بسوی خان آباد و قندز نهاد و سواران سردار عبد الرحمن خان از چشمه شیر
اسیر انرا با خود برداشته بمعسکر مراجعت کردند و سردار عبدالرحمن خان اسیران را محبوس کرده سواران ظفر

ذکر محاربه چشمه شیر وهزیمت یافتن قطغنیان


(۲۳۰)
( مجلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
یافته را نزد عم محترمش سردار محمد اعظم خان برده بجرائی خدمت برای ایشان حاصل کرده و انانرا که در راه
شجاعت سبقت ورزیده بودند بعطای خلعت سرافرازی داد بعد دست بکار برده با در میدن تسخیر قلعه غوری نهاد

ذکر فتح قلعه غوری
ذکر اتمام حجت نمودن سردار عبدالرحمن خان
( برقعه گیان و فتح آن )

در عصر روز نمایش دادن سواران منصوره عزم سردار عبدالرحمن خان مصمم تسخیر قلعه شده نخست عقب
دیوار سنگر که نزديك قلعه بودرفته لب باندرز قلعه گیان کشوده از راه اسلامیت دعوت اطاعت کرد که خونهای
جانبین ریخته نشود و جان نبر دبر سر و روی دلیران جبهه نگردد و گفت که اگر بیم جان دارید بهر قسمیکه
اطمینان شما باشد امان خواهید یافت و از راه صلح و صلاح جانب منزل نجاح و فلاح خواهید شتافت والا در مقاله
طریق نجات نخواهید یافت و قلعه گیان پاسخ لاولم نگفته سردار موصوف بر آشفته معاودت کرد و در هنگام شام
عزم یورش جزم نموده دلاوران ملی و نظام را تعلیم و الفا فرمود که از شام تمام قلعه را بزیر گلوله توپ
گرفته قلعه کیانرا ارام نگذارند و در اخیر دست از کشاد دادن توپ بازداشته خاموش شوند تا مردم قلعه بدانند
که از رنج نخوابی شب و زحمت و تعب استراحت طلب شده اند و از غفتی ایشان نیز از غفلت ترك مدافعت کرده
باستراحت گرایند انگاه در اول شفق تماص سپاه آواز یا چهار پار بلند کرده بر قلعه بتازند که حصاریان مضطرب
و حیران شده هر کدام بجای از حصار دو چار دلیران پیکار گردیده از هجوم آوردن بیکسو بازمانده و محروم شوند
چنانچه همه لشکر شب را بر طبق تعلیم سردار عبدالرحمن خان بسحر رسانیده هنگام سپیده دم قدم یورش پیش
گذاشته از یکطرف بر قلعه حمله کرده از جوانب سه گانه دیگر صدای یا چهار یار و آواز الله اکبر بلند کرده
قلعه گیانرا چنان واله و حیران نمودند که سر از پا نشناخته حصار خارج از قلعه اندرونی را پرداخته
و به اندرون قلعه بزرگتر شدند و قلعه خارج که بمثابه شهر ساحی بدور حصار اندرونی افراخته بود
بدست افواج پادشاهی آمده بیلا درنك از قفای ایشان آهنگ تسخیر قلعه بزرگ کردند و از پلیکه از
چوبهای باريك بسته بافته و بقدر يك ذرع از سطح آب خندق فروتر نهاده بودند که در وقت یورش لشکر
پادشاهی آنرا درك نکرده از خندقیکه ده ذرع عمق و بیست و سه ذرع عرض داشت نتوانند عبور کنند اما ایشان
از صافی آب جسر مذکور را دیده از زیر آن در گذشته داخل قلعه شدند و دکا کین بازار را متصرف گشته
دیوار آنها را شکافته از سوراخهای آن بکشاد دادن تفنك و آئین جنك پرداختند و در بحال سردار عبدالرحمن خان
نیز از عقب دلیران سپاه بقلعه درامده از میان دکانهای متصرفه لشکرش نامه امان و اسپالت مرقوم فرموده مصحوب
اسیریکه از چشمه شیر چنانچه گذشت گرفته بودند نزد قلعه گیان فرستاد که شما را با جان و مال امان دادم بشرط
آنکه قبل از تغلب سپاه از راه اطاعت پیش آمده خویش را تسلیم کنید والا اسباب قتل و غارت آماده است و دلیران
مترصد امر ایستاده پس هريك ازین دو امر را که بهتر میدانید مرا بالشکرم خبر دهید تا کار انجام شود و نارسیدن
جواب لشکر را از محاربه و مقاتله بازداشت و قلعه گیان نامه خیر خاتمه سردار والا تبار را بر دیده قبول نهاده قلعه را بدست
کار گذاران پادشاهی سپرده مورد عفو شدند و سردار عبدالرحمن خان همه ایشان را که ده هزار تن بودند دسته
دسته بدست کسان خویش داده در لشکر گاه پیش سردار محمد اعظم خان فرستاده اویز همرا تسلی داده بزرگان ایشانرا
بعطای خلعت نواخته هر کدام را باظهری قومش رخصت منزل و مقام ایشان فرمود وازین سلوك و كردار نيك
سردار محمد اعظم خان وسردار عبدالرحمن خان مردمیکه از خوف وبیم لشکر افغان ترك منازل و اوطان خویش
کرده باعیال واطفال راه صحرای کشای پیش گرفته بودند باز گشته بمسا کن ایشان قرار گرفتند و همچنین کسا
نیکه با میر اتالیق یار ورهسپار بودند نیز روی ازو برتافته جانب مأوایشان شتافتند و او باچند تن از فتنه جویان
نکوهیده خویان بی یار و مدد کار مانده ناچار باهمراهان خود هزار خانوار از مردم بست و بی اعتبار را اغوا
کرده ازخان آباد روی فرار جانب رستاق نهاد و در انجا که از توابع و مضافات بدخشان است رفته بمیران بدخشان
پناه جست و از ایشان التماس معاونت بدفع لشکر پادشاهی کرده بامید كمك اقامت گزید


( ۲۳۱ )

( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )

ذکر پیوستن افواج کابل با سپاه ترکستان و نظم و نسق سردار محمد اعظم خان
( و حاکم کاشتن در محال قطغن و خراب ساختن قلعة تالقان )

و مقارن احوال مذکوره سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان از فرار کردن میر اتالیق و پناه
گزیدنش در رستاق آگاه گشته از غوری برخواسته وارد بغلان شدند و درینجا سردار محمد اسلم خان و سردار
شمس الدین خان که بالشکر چنانچه مرقوم گشت از کابل بدانوی رهسپر شده بودند بایشان ملحق گردیدند
و اردوی بزرگی شده بعد سردار محمد اعظم خان مردم را که از مساکن و منازل ایشان فرار کرده بودند بخطوط
استمالت هدایت نموده تمامت رعیت بغلان و اندراب را مراجعت داده بزراعت و فلاحت مشغول شدند و امر و نهی
پادشاهی را بگردن اطاعت نهادند و بهر محلی از محال قطغن حاکمی از حضور سردار محمد اعظم خان مأمور شده
باهر حاکم معدودی از سواران سپاه همراه گشتند و همچنین در هر موضع از حاکم نشین قاضی و مفتی جهت اجرای
احکام آلهی معین گردیده اشراف هر قوم بعطای خلعت سرافرازی یافتند و پس از نظم و نسق آلوایات از بغلان
کوچ نموده داخل الکای خان آباد شدند و در کنار رود خانه انجا فروکش کرده لشکر گاه ساختند و از انجا
دو فوج پیاده نظام و هزار سوار کشاده اوزبکیه و پنچصد سوار از خوانین افاغنه و پنج دسته پیاده ساخلو وشش
عراده توپ بسالاری سردار محمد زمان خان بن امیر کبیر بامر سردار محمد اعظم خان راه تالقان بر گرفته خود
سردار محمد اعظم خان باسردار عبدالرحمن خان و سردار محمد اسلم خان و سردار شمس الدین خان و بقیه لشکر
در همان جا مقر گزیدند و سردار محمد زمان خان وارد تالقان شده قلعه آنرا ویران ساخته بقرب قلعه
مخروبه اش در موضع بلندی لشکر گاه قرار داده در دور لشکر سنگر سدیدی بر افراخت و استوار نشست
و در خان آباد سردار محمد اعظم خان نظم و نسقی نهاده نام او را داخل خطبه زیر منبر ساخت و اعیان ملك را
بعطای خلاع فاخره نواخته هر يك از رؤساء قراء بوزند اقاضی و حاکمی روانه قریه متعلقه اش نمود و همچنین
میر کریم انتظام مهام مملکت بود و اجرای اوامر و نواهی حکومت می نمود که محردم خوست و اندراب باغوای
میر اتالیق و میران بدخشان سلسله جنبان فتنه و طغیان شده با حاکم خودها راه عداوت و طریق مخالفت پیش گرفتند
و سردار محمد اعظم خان فوراً رایت سرزنش آن مردم نکوهیده منش برافراشته چهار هزار پیاده و سوار را
از لشکر رکاب بسالاری سردار محمد عمر خان بارکزائی و چند تن از صاحب منصبان نظامی از خان آباد تعین کرد
که آن مردم را گوشمالی دهد

ذکر پیوستن
پیوستن سپاه
کابل و ترکستان

ذکر پیوستن لشکر سردار محمد شریف خان
( بالشکر مأموره اندراب و ظفر یافتن ایشان )

چون افواج مأموره مذکوره روی بسوی منزل مقصود نهادند سردار محمد شریف خان با سپاهی که از کابل
چنانچه از پیش مرقوم گشت رهسپار آن دیار شده بود با دو فوج پیاده نظام و هزار تن پیاده ساخلو یعنی خاصه دار
و هزار سوار کشاده و شش عراده توپ در موضع پزدره بلشکر مأموره اندراب ملحق گشت و هر دو سپاه با هم
جاده پیمای مسکن و مأوای بغاة گردیده پس از ورود در منزل مقصود فتح حاصل نمودند و دو هزار تن از ان مردم
سرشور بزنق را مقتول و مجروح ساختند و پس از حصول فتح سردار محمد شریف خان بنا برعدم اعتنای سردار
محمد اعظم خان نسبت بدو آزرده دل و آشفته خاطر شده از اندراب راه مراجعت کابل برگرفته چون وارد کابل گشت
مورد عتاب امیر کبیر گردیده حکم پادشاهی اقتضا فرمود که افواج متعلقه او را بر گرفته تحقیرش نماید ولیکن سردار
شیر علیخان که درین اوقات سردار محمد امین خانرا از کابل در قندهار طلبیده بنیابت خویش بحکومت آن دیار
گماشته بکابل بزیارت و دست بوس اعليحضرت امیر کبیر مشرف شده هنوز مراجعت نکرده بود شفاعت او را نزد
امیر کبیر نموده معفو و مأمور حکومت پشت رود گردید و سردار محمد عمر خان بارکزائی نیز پس از مراجعت
سردار محمد شریف خان نظم و نسق بامور خوست و اندراب نهاده و پنچصد تن پیاده ساخلو نزد حاکم آنجا کاشته

ذکر ملحق
شدن سردار
محمد شریف
خان بلشکر
اندراب


۲۱۵
(۲۳۲)
( جلد دوم )
( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر )
( سراج التواريخ )
خود با بقیه سپاه راه خان آباد برداشته پس بخدمت سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان پیوست
ذکر فرار
کردن میر
اتالیق از
رستاق
( ذکر فرار کردن میراتالیق از رستاق )
( جانب کولاب و فتنه انگیزی او )
در خلال احوال مذکوره میر اتالیق از ویران کردن سردار محمد زمانخان قلعه تالقانرا واقعه جیتن دران
مکان خبر یافته اقامت خویش را در رستاق دشوار پنداشته از آنجا راه فرار برداشته از نهر جیحون عبور کرد
و در موضع صیاد از مضافات کولاب رسیده اقامه گزید و میر سره بيك خان كولابی از طریق قومی ووصلت و خویشی
که با او داشت اعزاز و اکرامش کرده قدم در راه معاونتش گذاشت و ده هزار سوار بوی سپرده همت براسترداد ولایتش
نگاشت و او با این ده هزار سوار و دو هزار سوار خودش و ده هزار سوار دیگر از مردم بدخشان که با او همدان شده
و مجموع ۲۲۰۰۰ بیست و دو هزار سوار بودند شورش آغاز کرده روی ترک تاز جانب اطراف تالقان که سردار
(۱) محمد زمانخان در آنجا بالشکرش اقامه داشت نهاد و هر روزه کسان لشکر او را از قبیل مهتر و قاطرچی (۱) و ساربان
قاطر لفظ که برای علوفه وغیره امور از اردو دور میشدند اسیر و دستگیر ساخته هر چه داشتند بتاراج میگرفت و ایشان را
ترکی است آزار واذیت مینمود و گاه گاهی قراول و پاسداران سپاه سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان با فدائیان
بمعنی استر دو چار گشته رزم میدادند و در هر بار صد و دوصد تن از طرفین مقتول و مجروح میشدند و هر چند که از آنان دستگیر میگشت
الرفيات اللغات
وقائع سنه
۱۲۷۶ هجری
صلعم
سردار عبدالرحمن خان بدهن توپ بربسته پاره پارهاش میکرد دو سالدرا جانین بدین منوال بسر برده لشکریانرا هیچ
شب و روز آرام نبوده خون دل میاشامید
وقائع سال هزار و دوصد و هفتاد و شش هجری صلعم
چون سردار محمد زمانخان از ترکتازی و دست اندازی میراتالیق خسته خاطر شده عرصه خودداری رویش
تنگ گشت ناچار مکتوبی بسردار محمد اعظم خان فرستاده کمک طلبید که چون بالشكر اندک در مقابل غیام هزار
خانه وار بدخشان وغیره افتاده و شب و روز را بحفاظت و عسرت بسر میبرم بالشکری بقدر کفاف روز مصاف
ونكاهبانی اطراف بفرستید یا خودم را اجازت دهید که اردو را همچنان در تنگنای اضطراب گذاشته جریده
رو بدان سو آرم و پس از ارسال این نامه از بس مجال را تنگ دید تا بریدن جواب درنك نتوانسته با خدمه
خاص خویش اردو را در تالقان گذاشته راه خان آباد پیش گرفت و سردار محمد اعظم خان از رسیدن نامه وبی
ثباتی او فوراً سردار عبدالرحمن خان را نزد خود خواسته در باب محافظت تالقان وسالار فرستادن برای لشکر
آنجا از وی مشورت خواست واو تسخیر بدخشان و نگاهبانی تالقانرا باهمان لشکری که در آنجا بود با شش عراده
توپ قاطری و پنجصد سوار دیگر برذمت همت خویش نهاده سردار محمد اعظم خان سخن او را پذیرفته اینقدر
بوی گفت که مبادا از خورد سالی و نا تجربه کاری بیحوصله شده امر بیرون از اندازه اختیار نمائی بعد شش
عراده توپ و پنجصد سوار از لشکری که در خان آباد بود با خود برداشته رو بجانب تالقان نهاد و در بین راه باسردار
محمد زمانخان ملاقی شده بوی گفت افسوس که پسر امیر کبیر گفته میشوی دیگر ملتفت او نشده يك شب در میان
خود را در لشکر گاه تالقان بجای سردار محمد زمان خان رسانید و سردار محمد زمان خان وارد خان آباد گشته
سردار محمد اعظم خان را نسبت بخویش بی اعتنا دیده راه سرپل که جای گیرش بود پیش گرفت و در انجا رفته
بکاریکه داشت مشغول گشت
ذکر فتوحات
سردار عبد
الرحمن خان
در بدخشان
ذکر فتوحات سردار عبدالرحمن خان
( وغيره نظم ونسق او در محال بدخشان )
دوروز پس از ورود سردار عبدالرحمن خان در تالقان سه هزار سوار که میرشاه خان حاکم فیض آباد بدخشان
ومیر یوسف علیخان والی رستاق بترکتازی ودست اندازی مأمور نموده و ایشان در دهن دره رستاق کمین کرده


(۲۲۳)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
بودند برساربانان و مهتران وقاطر چیانیکه ببدرقه کی دوصد تن پیاده خاصه دار و پنجاه سوار جهت آوردن علوفه از
لشکرگاه بیرون شده بودند تاختند و خاصه داران و سواران بدرقه پای ثبات فشرده بمدافعه پرداختند و نیم کس نزد
سردار عبدالرحمن خان فرستاده از ماجرا آگاهش ساختند واو فوراً چهار صد تن سواره وسه صد تن پیاده
از عسکرگاه بکمك فرستاده امر کرد که هر سواره پیاده را ردیف خود برداشته بسرعت شتاب خویش را بمروقت
گرفتاران میدان کارزار رسانند و آنگاه که ایشان راه نزديك كردند سواران بدخشانیه ورستاقیه ایشانرا
دیده بی درنك پشت بجنك داده رو ببادیه فرار نهادند و از راه کرز وارد رستاق شدند و دوروز دیگر بعد ازین
قضیه بازسواران مذکوره ترکتاز آغاز کرده بچند قشلاق از رعایای پادشاهی حمله کردند و سردار عبدالرحمن خان
سوار کشاده و پیاده خاصه دار از لشکرگاه بمدافعه آن جماعة شرارت شعار گسیل داشته ایشان غنیم را هزیمت
داده دون اسپر باصد راس اسپ از ایشان گرفته مراجعت کردند و هم چنین ناسه ماه هنگامه پیکار استوار و بازار
کارزار رایج و برقرار بود تاروزی یکی از سادات که بمنزله مرشد میراتالیق بود و او ارادت و اخلاص بسیار
بوی داشت و از منزلش فرار نکرده بود حیلت انگیخته مخالفان را تعلیم کرد که سواره بسیاری در نزد او
فرستاده بقرب وجوار منزلش کمین کنند واو سردار عبدالرحمن خان را از راه مهمانی در جای خویش دعوت
کرده چون وارد خانه او شده کمر استراحت بکشاید سواران از کمین گاه تاخته او را باهمراهانش بربایند چنانچه
برطبق القای خویش سردار عبدالرحمن خان را از طریق ضیافت در شب دعوت کرد و او باسه صدتن سواره نظام
و دوصد تن سواره کشاده از اردو رو بخانه آن سید صیاد (۱) شیاد نهاده ازین راه صد سوار را مخفی مأمور اطراف (۱)
خانه او کرد تا اکر کیدی اندیشیده باشد و حادثه روی دهد سردار و الا تبار را آگاه سازند و خودش با چهار صد شیاد مکار و
سوار دیگر که همراه داشت در منزل سید موصوف وارد شده آنقدر درنك فرمود که آش وطعام پخته گشت فریب دهنده
وخوان سالار سفره وطعام حاضر ساخته چون خوان گسترده و انواع طعام چیده شد و هنوز اهل مجلس دست
بخوردن دراز نکرده بودند که سواری از نزد آن صد سوار که سردار عبد الرحمن خان بکمین داشته بود در
رسیده سردار عالی تبار را آگاه ساخت که سوار بسیاری رو بطرف خانه سید بعزم رزم میآیند چنانچه در کمین
گاه با سواران مأمور سردار دو چار گردیده سر گرم پیکارند وایشان بجنك و گريز رو بدشمن و پشت بدين
انجمن نزديك شده اند که وارد شوند و سردار عبد الرحمن خان از شنیدن این خبر دهشت اثر سید میزبان را
بامنسوبانش محبوس و گرفتار ساخته بلا درنك آهنك جنك كرد وسواره در لشکر گاه نیز فرستاده بسردار محمد
اعظم خان پیام داد كه يك فوج پياده و هزار تن سواره بادو ضرب توپ روانه معرکه کار زار نماید و خودش
بضرب گروه مخالف که ده هزار سوار بود رسیده با ایشان در آویخت و دران تاریکی شب بسیاری را خون بریخت
وگروه اشرار که از کم وبسیار دلیران کار زار آگاه نبودند از حمله های شیرانه و دست بردهای دلیرانه سردار
عبدالرحمن خان و همراهانش چنان پنداشتند که حربگاه سراسر پر از لشکر است که چنین رشادت بتقديم ميرسانند
پس ناچار قبل از انکه كمك از معسکر برسد سواران میر رستاق و بدخشان الامان گفته رو بفرار نهادند وسردار
عبدالرحمن خان فتحیاب گردیده کس نزد کمکیان که در راه بودند فرستاده پیام داد که خصم مغلوب گشته راه
فرار برگرفت ایشان در هر جا که رسیده باشند درنك كنند و در بازگشت وی همرکاب طریق مراجعت طی نمایند
و درین محاربه صدتن از همراهان سردار عبدالرحمن خان مجروح ومقتول گردیده پنج صد تن از دشمن را زخمدار
نموده واز دم تیغ گذرانیده اجساد کشتگان همچنان مطروح در میدان ماندند وزخمداران ایشان را باچهار صد
تن اسیر که دست گیر کرده بود از حربگاه برداشته بشتاب در خانه سید مذکور مراجعت فرمود وطعامها که
بر سفره چیده و سرد شده بود تناول نمود و ده دوازده تنی که از آقسقالان در جمع اسیران دستگیر شده بودند زبان
بدشنام سید مزبور کشوده رو برویش سخنان ناسزا گفتند و پرده رازش را که تاکنون نهفته بود نزد سردار
عبدالرحمن خان دریده معايبش را يكيك بروز دادند که بواسطه این سید بدین بلیه مبتلا شده ایم زیرا که او پیمان
پیام داده ایشان را بدین امر دعوت نموده آماده ساخت که من سردار عبد الرحمن خان را بمهمانی دعوت نمایم شما


(٢٣٤)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواریخ)
سوار بکمانید که او را از خانه ام دست گیر نماید چنانچه بالقاء و اغوای او آمده اکثر کشته و چنین که هستیم مبتلا
گشته ایم و سردار عبد الرحمن خان سید را با دیگر اسیران بدخشان با خویش برداشته بلشکر گاه مراجعت کرد
و بالتيام جراحات آنان پرداخته سید را بمکتوب شرح مکائده اش در خان آباد نزد سردار محمد اعظم خان مرسول
داشت و دیگرانرا هرو احدی پنج سکه خرج راه وارباب لیاقت را زیاده بران خلعت نیز عطا فرموده رخصت مواطن
ومساکن ایشان داد تا دیگر مردم را هدایت وامالت نمایند و اسیران مردم تالقان و بدخشانرا که هنوز ولایت
ایشان چنانچه باید بتصرف در نیامده بود رهائی نداده همچنان نگاه داشت و بکشان و خويشا نشان پیام داد که
هرگاه از راه اطاعت جانب منازل و اوطان خویش شوید هم آینه اسیران را که گرفتارند بچشم رهائی خواهید دید
والا بپاسا خواهند رسید و اسیران را نیز تعلیم والقا نمود که بر طبق پیام او بدرجه مکتوب خویشاوندان خودرا
اعلام نمایند چنانچه دو هزار خانه وار از پیام سردار عبدالرحمن خان و نامه اسیران طریق فرمان پذیری پیش گرفته
تحت علماء وسادات را نزد سردار عالی تبار فرستاده اطمینان خاطر حاصل کرده بعد بمسا کن شان مراجعت
کرده سر در خط فرمان نهادند الا میر یوسف علی خان که سر باز زده قبول اطاعت نکرد و بامیر شاه خان برادر
خود ومير سرزميك خان بمشاوره پرداخته قرار دادند که در دو موضع چال و تالقان جنك سخت با افواح سرداران
افغان انداخته کار را یکسره سازند چنانچه لشکر بزرگی فراهم کرده نصف آن بسپاه داری سلطان مراد خان بن
مير اتاليق و بابابيك بن نصرالله خان جانب چال که سردار محمد علم خان بن سردار سعید محمد خان بالشکر در انجا
بود رو نهاده نصف دیگر بسالارى مير الله ویردی خان عم زاده مير اتاليق بسوى تالقان که لشکر گاه سردار
عبد الرحمن خان بود ره نورد شدند و لشکریگ رو بتا لمان نهاده بود شباشب خود را بنزدیك عسکر گاه سردار
ظفر همراه عبد الرحمن خان رسانیده در باغی کمین گزیدند و در روز جمعه که اشتران بار بردار اردو رو بچرا گاه
نهادند صد سوار از کمین گریبان باغ مذکور تاخته همه را بتاراج بردند و ساربانان سرکرده سواران محافظ
اطرافی اردو را خبر داده او دو صد سوار فرستاد که اشتران را باز گردانند و ازین امر سردار عبد الرحمن
خان آگاه شده سر کرده مزبور را معاتب ساخت که صد سوار در چنین امور کاشیدن خود را در مهلکه
انداختن است زیرا که حمله و تاختن صد سوار بدون آنکه لشکر انبوهی در عقب داشته باشند بر لشکر پادشاهی
دشوار است و محتمل که سپاه بزرگی پس پشت دارند که درین کار اقدام نموده اند اگر نه چنین جسارت
نمیتوانستند کرد پس تمامت افواج را امر بسلاح آراستن و آماده و مترصد معلوم گشتن حقیقت کار کرد کا ناگهان
سواران مأموره سر کرده قراول بحالت شکسته وعنان كسته نمودار شدند و از قفای ایشان تخمینا سی هزار
سوار رو بسوی اردو آشکار گردیدند و سردار عبد الرحمن خان فوراً چند عراده توپ را با دویست تن پیاده
ساخلو برپشته موسوم باور يتوز که جانب غنيم وبقرب لشكر گاه بود صعود داده خود با تمامت سپاه و اتواب
از سنگر بیرون شده سدوار و استوار ایستاد تا که سواران مغلوبه در رسیده باردو پیوست و از جمله صدسوار
چهل تن با یکتن منصبدار که از تباتر ملائمؤمن مرحوم بود عرضه تیغ گروه اشرار شده شصت تن بسلامت
داخل لشکر گردیده پیاپی نازندگان میدان تاراج در رسیده سینه های شانرا آماج کلوله توپ و تفنك ساخته
جنك سخت با سردار عبدالرحمن خان ولشکرش در انداختند و او در بین کارزار دلیری روی کار آورده يك فوج
پیاده نظام را باسه ضرب توپ از راه خفا بيك جانب و پنج صدتن پیاده سانطو از دیگر طرف خصم تاشته خود
با دیگر سپاه رو برو لوای قتال وجدال افراشت و سرگرم پیکار بود که دفعه مأمورین هر دو طرف بردشمن حمله
ور گشته ایشان را از پیش برداشته هزیمت دادند و بدخشانیان چون پشت محاربه داده رو بگریز نهادند سردار
عبد الرحمن خان متعاقب گردیده سواران ملکی افغان وقزلباش وغيره را بتعاقب كماشته از قفای سواران ملکی
سوار نظامی را نیز امر تاختن کرد و این فتح پس از مقابله نه ساعت نصیب سردار نامدار گشت وسه هزار تن
از دشمن بقتل رسیده همچنان در ممر که کارزار ماندند و از رؤس شان مناری بیادگار افراشته شد و ششصد تن
اسیر وزنده دستگیر گردیدند که اکثر آنها نیز زخمدار بودند و پنج هزار اسپ نیز بتصرف سپاه سردار


(٢٣٥)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیرکبیر ) ( سراج التواریخ )
عبدالرحمن خان درآمده چون توپخانه باتش بار ولشکر نظام داشت قلیل از دلیران لشکرش جریغ وقتیل گردید
وهمچنین سوارانیکه روی قتال بجانب چپاول نهاده بودند در همین روز جمعه برسردار محمد علی خان ولشکرش حمله
کرده مغلوب شدند وصد تن ازضرب تیغ دلاوران سپاه او کشته گشته اجساد کشتگان را باز گذاشته رو بهزیمت
نهادند و زخمداران شان دیده نشد که چند تن بودند وازپیروان سردار محمد علی خان دو تن مقتول وده تن مجروح
گردیدند و سردار عبدالرحمن خان مژدهٔ فتح را نگار داده نزد سردار محمد اعظم خان فرستاد و همچنین سردار
محمد علی خانش نیز نوید داد

ذکر توجه امیر بخارا بجانب ترکستان

( صغیر جهت استمزاج سرداران )

وهمدرین هنگام امیر مظفر خان پادشاه ذیجاه بخارا بارادهٔ اینکه معلوم نماید و مفهوم شود که سرداران
باشوکت وشان افغان با مردم قطغن و بدخشان و میران ایشان چه درمیان دارند و کدام شیوه اختیار کرده کدام
طریق میسپارند از بخارای شریف با سپاه آراسته بیرون شده در کرکی پرتوزول افگند واز آنجا راه بر گرفته
براه چارجوی از نهر جیحون عبور کرده در چار جوی بامریکه پیش نهاد خاطر داشت درنك نمود وازورود او
در آنجا سردار محمدافضل خان حکمران ترکستان که در بلدهٔ تخته پل اقامت داشت با ندیشهٔ اینکه مبادا امیر بخارا دست تصرف
بترکستان متعلقهٔ افغانستان دراز کند واکثر مردم ازجادهٔ قومی وایلیت بوی گرویده شورش بزرگی برپا گردد
مشوش ومضطرب شده بذریعهٔ مکتوب سردار محمد اعظم خان را خبرداد که از تمامت سپاهیکه در تحت رایت او
وسردار عبدالرحمن خان در محال قطغن وغیره اند وبیست هزار تن میشوند هشت هزار مرد بیکار را باجنرال
عبدالرحمن خان بلادرنك وباجمال روانهٔ تخته پل نماید زیرا که در تخته پل و اطراف ونواحی آن زیاده برده هزار
و پنچصدتن مرد بیکار نیست تا توجه پادشاه بخارا بدین سوی واقامهٔ او در چارجوی باعث اختلال احوال ترکستان
متعلقهٔ افغانستان نگردد وسردار محمد اعظم خان هراسان گشته پی در پی نامه فرستاده سردار عبد الرحمن خان را
که بقرار مکتوب قبله المجدش بمنصب جنرالی نام بردار شد از تالقان درخان آباد طلبید و اوا گرچه ولایت را جدید
متصرف گشته و چنانچه باید در تحت فرمان نکرده بود کامبدر فتنهٔ نشود ناچار بمضمون المأمور معذور از تالقان
بار سفر جانب خان آباد بربست و ازعدم کفاف بار گیر لشکرش را امر کرد که هر يك مقدار توان خویش ازقور
خانه برداشته روبراه نهد وصد تن مرد گزیده را از قشون بیرون فرستاد که پانزده هزار گوسفند که در حوالی
قشلاقیکه بزیر تپه اورتیوز چرا دارد برداشته باردو رسانند که از خان آباد تا تخته پل بجز ازین گله دیگر آزوقهٔ
برای لشکر میسر نخواهدشد پس ازان پارهٔ ازسوارانرا درزیر رایت سردار شمس الدینخان بن سردار امیرمحمدخان
مرحوم قرار داده بقراولی کاشت و بقیهٔ سواران کشاده را با پیادگان ساخلو و چهار عراده توپ در قلپکاه جای
رفتن وراه پیمودن معین کرده خود با بقیهٔ افواج سواره وپیاده بساقهٔ (١) لشکرهای گزیده روی بسوی تخته پل
نهاد وچون مردم تالقان ونواحی آن کوچ چو قع سردار عبدالرحمن خان جنرال را مشاهده کردند حجل برزبونی
وبيطاقتی او کرده از قفای اردویش جاده پیمای غارت وتاراج شدند اما قبل از آنکه ایشان دررسیده بترکتازی درآزند
ودست بتاراج مال ومواشی اردوی سردار عبدالرحمن خان دراز کنند مأمورین سردار موصوف گلهٔ گوسفندان
مزبوره را متصرف شده در موضع خواجه چنگال باردو پیوسته بودند که تالقانیان نیز در همین مکان دررسیده
بدون اینکه با روپکین گشابند ازقفای اردو راه همی پیمودند و روی نیز بهمی تافتند تا که سردار عبدالرحمن خان
ازدنباله نوردی ایشان بر آشفته آهنك جنك کرد وبی درنك روی ستیز بآنان که تقریبا شش هزار سوار بودند
نهاد ویك فوج پیاده را در مغاکی که در کنار معبر واقع بود و از دیگر موضع کنار راه سه ذرع پست وهزار
ذرع طویل بود مخفی نشستن فرمود و تعلیم کرد که تا گروه متخاصمین از ایشان نگذشته سبقت کنند و او از توپ
از اردو بلند گردد آرام نشسته باشند بعد ازجا برخواسته از عقب پیش رو تالقانیان را در میان گرفته از دم

ذكر توجه
امیر بخارا
بجانب تركستان
صغیر

( ١ )
ساقه فوج
پسین و آخرين


(٢٣٦)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعليحضرت امير كبير ) ( سراج التواريخ )
جانب ایشانرا هدف گلوله توپ وتفنك سازند چنانچه تالقانیان از کمین گریزان در گذشته سر گرم ره نوردی بودند
که جنرال عبد الرحمن خان ازاسپ فرود گشته دوسه گلوله بم ورون از دهن خمپاره و توپ جانب ایشان انداخته
شش تن را از پا در آورد آنگاه فوج پیاده که کمین کرده بود از عقب رو بجهك نهاده دهن تفنك جانب تالقانیان
گشاد داد و از پیش رو اردوی پرخاش جو حمله ور گشته فیصد تن از تالقانیان را بخاك هلاك انداختند وبقية
السیف رو بفرار نهاده اکثر خود را در آب زده پاره بکوه برشدند و سردار عبد الرحمن خان بالشکرش آسوده
حال راه نورد منزل مقصود گشتند و راه خان آباد بر گرفته در حین عبور از نهریکه در عرض آن راه واقعست
توپي از اتواپ سردار عبد الرحمن خان در آب فرو رفته سپاهیان هر قدر کوشیدند نتوانستند توپ را از آب کشید
تا که خود سردار عبدالرحمن خان ازاسپ فرود گردیده در هنگام شام با آب در شده با چند تن دیگر بزحمت تمام
توپ را از آب برآورده براه افتاد و شباشب راه در نوردیده از سرما رنج بسیار دید وسحر گاه بقرب سپاه سردار
محمد اعظم خان وارد گشته دفعةً آواز توپ از اردوی او بگوشش رسیده لشکر را امر توقف کرد و کس نزد
عم مکرمش فرستاده جویای حال شد که کر خصم شبیخون زده باشد دست بکار برده اسپ ستیز بتازد وعمش
سردار محمد اعظم خان پیام داد که غلام علیخان پیش خدمت ببد کان سردار محمد افضل خان قبه والا شانت
باسه هزار سوار بکشتار نهر جیحون مأمور حفاظت سرحد شده از فضای میرم حضرت آله بانهاد حدود کرکی
وبوساغه گردیده وبقراولان امير بخارا دوچار گشته باهم در آویخته اند وسواران بخارائی را مغلوب ومنهزم
ساخته وهزيمتيان فراراً داخل لشکر گاه پادشاه بخارا شده داستانی ازشجاعت سواران غلام علیخان بعرض وبيان
حضور امير ايشان رسانیده و داستان را بپای برده او را متوهم ساخته اند چنانچه از خوف و دهشت اكثر آلات
وادواتش را فرو گذاشته راه مراجعت جانب بخارا برداشته قامت اسباب فرو گذاشته او بتصرف سواران غلام
علیخان در آمده است وازان جمله خیمه وخر گاه خاص پادشاه بخار ایدست غلام علیخان افتاده روی مراجعت ازانجا
جانب تخته پل نهاده وهمه اسباب پادشاه مذکور را تقدیم حضور والد ماجدت نموده است واوخيمه وخر گاه را با اسبابش
که کار آمد سلطنت است گرفته مابقی را بسواران غلام علیخان وا گذاشته بعد مژده و نویداین فتح خدا داد را بمن
فرستاده شلك شاديانه بپای رفت و جز این قصه غصه و بادیکر امری نصیب وحصه عسکر گاه نگردیده است که موجب
تشویش واضطراب شما واطبا گردد و سردار عبدالرحمن خان باسردار شمس الدین خان ازشنیدن این داستان خورسند
وشادمان کشته از جائیکه درنك كرده بودند آهنگ لشکر گاه سردار محمد اعظم خان نموده بكنار معسكر و سنکر او
فرود شدند و پس از ادای مراسم ملاقات سردار عبدالرحمن خان از عم معظمش اجازت خواست که لشکر تالقان
همچنان که آمده اند مراجعت کرده در آنجا اقامت ورزند تا کر مردم آن سرزمین از شوریکه در سر و کینیکه در دل
دارند مصدر فتنه نشوند بدفع آن گرایند واو مسئول سردار عبد الرحمن خان را قبول کرده رجوع امر را بخودش
حواله نمود واو سپاهیرا که همراهش از تالقان راه برگرفته وارد خان آباد شده بود بنابر خستگی راه چودن نزد
خویش نگاهداشته از افواج مقیمه خان آباد دو فوج پیاده نظام وفیصد تن پیاده ساخلو و دوازده عراده توپ
بایکنتن از افسران بزرگی جانب تالقان گسیل کرد و خود جهت مرمت اسلحه ويراق سپاه خان آباد که از دیر
باز ندیده بود و ترتيب وانتظام دیگر امور عسكريه توقف ورزیده افسر مأمور شده تالقان راتسلی و دلجوئی فرموده
باوی قرار داد که هرگاه فتنه حادث شود وبقضیه نامرضيه روی دهد او را بیوقت خویش رسیده داند و پای
ثبات فشرده همت بررفع غائله آن کارد

ذکر نامزد فرمودن سردار محمد اعظم خان
دختر میرشاه را برای خویشتن

ذکر مواصلت
سردار محمد
اعظم خان
بامیر شاه

چون لشکر پادشاهی دوباره وارد تالقان شده مقر گزید میران بدخشان وغیره مفسده جویان فتنه جویان آن
مرزوبوم از هوائیکه در سر و تمنائیکه در نظر داشتند محروم گردیده لاجرم از راه اطاعت بدون اینکه از سردار
محمد اعظم خان خواهشی در میان آید عرض پرداز شده خواستار وصلت شدند و خواهش آن نمودند که سردار


(۲۳۷)
( جلد دوم )
( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیرکبیر ) ( سراج التواریخ )
عاليشان محمد اعظم خان صبية مرضية نيكو سجية میرشاه خانرا از راه ازدواج بمنکوحی خاص خویش در آورده
روي اميد بدخشانیان را ازین واسطه بسوی انقیاد هدایت فرمایند وسردار عبدالرحمن خان هم محترمش را
از قبول این اجابت مانع گردیده گفت که این خاندان شایان وصلت شهزادگان نیست وا گر منظور ازین وصلت
استمالت و اطاعت میران بدخشان باشد نیز از صواب دور است چه در هنگام تموز بالشکرمظفر پیکردران محال رفته
همه را مستمال ودرصورت سر کشیدن و طریق اطاعت نه پیمودن شان پامال خواهم ساخت ولیکن چون تقدير
رفته بود سخنان سردار عبدالرحمن خان کارگر نیفتاده رشته وصلت و ازدواج را انعقاد داد و مراسم ابتدائیة
وصلت وازدواج بپای رفت بعد میران بدخشان را اطمینان خاطر حاصل گردیده از جمله میر یوسف علی خان که
از همه حیلت انگیز تربود ازراه سلام نزد سردار محمد اعظم خان آمده بمداهنت و حیلت اوراازخمیکه در تسخیر
بدخشان داشت بازداشت و بوسیله همان وصلت و حمایت سردار عبدالرحمن خان کشیده و در عمارات عدیده خون
یازده هزارتن را ریخته بود همه را پیمایده ساخته بمرام خویش کامیاب گشت و شادمان خاطر مراجعت نمود

ذكر رفتن سردار عبد الرحمن خان

( بفرمان طلب از خان آباد در تخته پل )
پس از اصدار و انجام امور مذکوره سردار محمد افضل خان بخواهش والده ماجده سردار عبدالرحمن خان
بفرمان طلب او را ازخان آباد در تخته پل خواست واو بفرمان پدر والا شانش باچهارصد سوار نظامی ازخان آباد
احرام دیدار پدر و مادر عفت سیرش بسته رو بتخته پل نهاد و وارد تاشقرغان شده پنج روز توقف گزید و در هنگام
درنگش در آنجا تحفه وهدیه بسیار از اهل آنجا بر از پیشگاه حضورش گذارش یافته بعد از آنجا حرکت کرده بعزم
زیارت تربت حضرت شاه اولیا وارد شهر مزار شریف شد و پس از ادای آداب و دعای آنمك باد وارد بلدة تخته پل
گردیده شرف اندوز دیدار پدر و مادرش گشت و ایشان بشکرانه صحت بدن این فرزند برومند خیرات و صدقات
بسیار بدرویشان آنجار بداده از احتیاج مصارف لیل و نهار شان بی نیاز ساختند و بعد از رفع خستگی سفر بجبخانه
و خزانه و مقر لشکر رفته همه را از نظر گذرانیده چون منظم و مرتب بودند بخواه منصبه اران را باندازة لياقت
افزون فرمود وخدمتکار انرا از هر صنف که بودند بعطای خلع خوشدل وشاد خاطر ساخت سپس در استکمال
اسباب و آلات کمبود سپاه قطغن پرداخته مدت یکماه همه را مرتب و آماده کرده روانه قطغن ساخت و خودش
یکساله را بتمام بخدمت ابوین بعیش و استراحت بسر برد

ذكر لشكر فرستادن امير كبير جانب تر كستان

( و سپهسالار شدن سردار محمد افضل خان از امر اعلیحضرت او )
( ورفتن در هرات نزد سردار سلطان احمد خان )
و همدر خلال احوال این سال امير كبير از راه احتیاط واستظهار لشکر مرتب ومنتظم دیگر جانب ترکستان
گسیل فرمود که اگر امیر بخارا از سبب تاراج شدن خرگاه و سراپرده و بارگاه و احمال و اثقال سپاهش چنانچه
از پیش بشرح رفت در متألم شده در ایام زمستان که طرق وشوارع عرض راه کابل و ترکستان از برف و سرما
مسدود شود عزم تسخیر ترکستان متعالقة افغانستان نماید میباید لشکری در خور مدافعة او در آنجا آماده و بیای رزم
ایستاده باشد که اختلال در مملکت روی ندهد پس سردار محمد افضل خان بن سردار پردل خان را بسر کردکی
این سپاه مأمور کرد واو عذر آورده از رفتن ترکستان تقاعد ورزید وامیرکبیر دیگریرا بعوض او بسالاری افواج
مأمورترکستان نامزد فرموده سردار محمد افضل خانرا از سرباز زدن و اطاعت امر نکردنش چیزی نگفت اما
او نظر بکار خویش متوهم وخوفناك گشته بهانه رفتن در مملکت ایران از امیر کبیر روی دل برتافته راه هرات
پیش گرفت و امیر کبیر مکافات کردار خویش و رفتار اورا بکرد کار حواله کرده خود باو جود حشمت واقتدار
چیزی نسبت به و نفرمود واو پاسردار غلام محی الدینخان پسر عمش سردار کهندلخان از کابل در هرات نزد سردار

ذکر ورود
سردار
عبدالرحمن
خان در تخته پل

ذکر لشکر
فرستادن
امیر کبیر جانب
ترکستان


( ۲۳۸ )
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلحضرت امیرکبیر ) ( سراج التواریخ )
سلطان احمد خان رفته او را بدشمنی امیرکبیر برانگیخت چنانچه مآثر اغوای او در سردار مذکور درامشرحاً
مسطور شده میآید

وقایع سنه
۱۲۷۷ هجری
سام

وقائع سال هزار و دویست وهفتاد و هفت هجری سام

درین سال سردار محمد شریف خان حکمران فراه و پشت رود و گرشك سردار سیف الله خان معروف بو کیل
برادر خود را بنابت حکومت خویش گذاشته بامر پدر عدالت گسترش امیر کبیر راه تسخیر غور و ساخر و تایوره
پیش گرفت و باعث این لشکر کشیدن سردار مذکور آن بود که عبدالغفور خان سردار قوم تایمنی تا کنون رشته
اطاعت بگردن ننهاده بلکه همواره تاخت و تاز کرده مردم نواحی و اطراف را آزار و اذیت مینمود و این رفتار
او در طبیعت امیرکبیر ناگوار افتاده سردار محمد شریف خانرا مأمور فرمود و او قبل از سردار سلطان احمد خان
حکمران هرات که او نیز عزم تسخیر مواضع مذکوره را در ضمیر داشت غلام محمد خان عطف دین زائی را ایالت
فراه وزبردستی سیف الله وکیل گذاشته راه غور و ساخر برداشت که آن محال را بتائید قادر متعال متصرف گشته
دست عبدالغفور خانرا از ریاست و ترکتازی باز دارد و سردار سلطان احمد خان ازین امر آگاه شده تصرف نمودن
ومستولی شدن سردار محمد شریف خانرا دران سرزمین موجب اختلال کار هرات دانسته عیال ستوده افعال خویش را
که با سردار محمد شریف خان خواهر اعیانی بود و پسرش سردار شهنواز خان از راه معذرت نزد برادرش فرستاد
که بپاس خاطر او سردار محمد شریف خان دست از تسخیر مواضع مزبوره باز داشته عبدالغفور خان را بحالش
گذارد و مادر و پسر در قریه گرشك با سردار محمد شریف خان ملاقی گشته از راه مهر وعطوفت برادر و خواهری
از سردار محمد شریف خان خواهش فسخ عزم تسخیر غور و ساخر و تایوره کرده زبان راند که چون از طریق
رحم التجا آورده ام میباید از نیت افغانی نگذشته مواضع مذکوره را بیافر و هشته مسلم باما قبول نمائی تا بمضافات
هرات منضم گردند و او ظاهراً خواهش خواهرش را پذیرفته رخصت مراجعت بجانب هرات داد وباطناً پس از معاودت
خواهرش از گرشك با دو فوج پیاده نظام وجنرال خیر محمد خان بن شیر محمد هزاره و سردار فتح محمد خان که در بنوقت
با سواران طوائف درانی از قندهار رسیده بدو پیوسته بود و سردار جمعه خان برادر امیرکبیر براه گلستان روی بسوی
تایوره نهاد و آنگاه که وارد موضع گلستان شد عبدالغفور خان توان اقامت و تاب مقاتلت در خود ندیده از تایوره
فرار کرده در هیأت نزد سردار سلطان احمد خان قرار گرفت وسردار محمد شریف خان از گلستان حرکت
کرده غور وساخر را متصرف گردیده جنرال خیر محمد خان در گلستان از دست سپاه ماتحت خویش که با ایشان
درشت خوئی و بدسلوکی کرده و میکرد کشته گشت

ذکر مراجعت
سردار عبد
الرحمن خان

ذکر مراجعت سردار عبدالرحمن خان از تخته پل

( بجانب قطغن و گرفتار حادثه شدن و از فضل خداوند بعارضه مبتلا نشدنش )

و همدرین اوقات سردار عبدالرحمن خان از نزد پدر نيك اختر ومادر عصمت سرش رخصت یافته از تخته پل روی
مراجعت بجانب قطغن نهاد و در منزل موسوم بخزه چرمی یعنی بازرگاه دختران دوچار واقعه غریبی شد که در عصر
روز ورود بمنزل مذکور بعزم سیر پیاده و تنها از اردو بیرون گردیده در دامنه کوهیکه در آنجا واقعست رفته
بقصد تخلیه عقب سنگی نشست وچون برخواست اشتر مرا از اشتران بار گیر سپاه که در ان وادی چرا داشت دید
که بخشم جانب وی نگاه میکند و او آواز داد تا رو باز گردانیده مشغول چرا شود اما آن بختی بدبخت بمجرد
شنیدن صدای سردار عبد الرحمن خان روی حمله نمود و او در بحالت جز از خنجر کوچکی دیگر حربه باخود
نداشت که دفع آن میکرد ناچار بهمان سنك پناه جست و آن اشتر در رسیده خواست که حمله نموده سرش را
برباید وسردار عبد الرحمن خان چاره خویش را بدون از دویدن بدور آن سنك ندیده لاجرم بتك پرداخته
همی تاخت و اشتر از عقبش دهن همی انداخت تا که خسته گشته از دویدن بازماند و سنگی را از هول جان برداشته
حواله بنا گوش اشتر نموده از قضا کار گر افتاده اشتر برزمین بیفتاد و بچالاکی باخنجر یکه داشت ذبحش کرده


(۲۳۹)
(جلد دوم) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
نجات حاصل کرد ودست ورو ولباس او همه خون آلود گشت واز خستگی ساعتی بخود مانده بعد که بهوش آمد
اشتر را مرده و خود را خون آلوده دیده مسرور شد و تا اینوقت خدمۀ خاصش ازین قضیه هنوز آگاه نشده
بودند و آنگاه که خودش باز گشته نزد خادمانش رسید ایشان حالت او را دیده مضطرب و حیران شدند واز حادثه
جویا گردیده چون ماجرا بشنیدند معاتب گردیدند که در مدت طول درنك چرا از قفا نرسیدند و بنابر آنکه در ادای
خدمت ملزم شدند ایشان که چهل تن بودند هريك بضرب سی سی چوب ادب یافتند و پس ازان همراهية فرموده
امر کرد که در هرجا که پیاده راه بپاید دوسه تن از محرمان با او باشند خلاصه از انجا راه بر گرفته وارد خان آباد گشت
و افواج مقیمۀ آنجا مراسم پذیره بتقدیم رسانیده واو نیز صفوف سپاه را بزبان لطف بازپرس احوال نموده ایشان لب
بدعا و ثنا گشودند بعد بشرف ملاقات عم محترمش مشرف شده در منزل خویش رفت وسران سپاه بجهت احترام ورود
او در خان آباد جشنی ترتیب داده روز را بصرف طعام و شب را بچراغان و آتش بازی و سرود نوازی بسر بردند و روز
دیگر اسلحه و یراق سپاه و آلات و اسباب توپخانه وقور خانه را بچشم غور ملاحظه کرده همه را آراسته دیده خرسند
گشت و بعد از توقف هفته در تالقان رفته سپاه آنجارانیز مرتب و منظم یافت و در تخار میرشاه ومير يوسف عليخان شش
تن پسران سیم عذار وشش تن دختران ماه رخسار و بندراس اسپ تازین و یراق نقره کار و نه خيك شيرۀ خوشگوار
و پنج بهله (۱) باز عنقا شکار برسم هدیه نزد سردار عبد الرحمن خان فرستادند واو همه را پذیرفته بازای آن (۱) بهله
از خود نیز تحفه شایان شان میران بدخشان مصحوب فرستادگان ایشان ارسال داشت وهم بدیشان نامه نگار داد یعنی دستکش
که در وقت اقامۀ میا مقام بتالقان در باب معادن وکانهـای بدخشان وعده داده بودید که کان لعل و پنج کان طلاء
ومعدن لاجورد ومعدن پشب و غیره را بکار گذاران سلطنت میسپاریم و تاکنون ایفای وعده بعمل نیامده
بعد ازین بم مکریم نیز اظهاری نکردید و وثیقه درین خصوص میان مرستم و مسجل نگشت سبب تعطیل را
بنگارید وخلف وعده خویش را باز دارید تا مفهوم گشته همچه پیشنهاد خاطر است بظهور پیوندد و ایشان
نسیان و عدم مذاکره این سخنان را از جانب سردار محمد اعظم خان عذر آورده تمليك نامۀ معادن بدخشان را
با نامه عذر خواهی بسردار عبدالرحمن خان روان کردند واو تمليك نامچه میران بدخشان را بالمحفه وار مغان
نزدوالد ماجدش فرستاد
ذکر وقایع سال هزار و دویست و هفتاد هشت هجری صلعم ذکر وقایع
درین سال مرض السهال در کابل پدید گشته مردم شهر را از خوف و با واهماده آدم را دل از جان رفت و بسیار سنه ۱۲۷۸
تن از شهر و اطراف گرفتار مرض مذکور گشته ودیعت حیات سپردند و از انجمله سردار پیر محمد خان را هجری صلعم
از التهاب نائره و با رخت زندگی سوخته در روز یکشنبه بیست و دوم ماه ربیع الاول سال ۱۲۷۸ هزار و دوصد فوت سردار
و هفتاد و هشت هجری بعمر شصت و چهار سالگی بدرود جهان فانی کرده جانب بهشت جاودانی خرامید و در جنب و سردار
جنوب قلعۀ ملا فیروز کابل در زیر نقاب تیره تراب متواری گردید و همچنین سردار سلطان محمد خان برادر پیر محمد خان
مرحوم مذکور نیز از مرض مزبور در روز پنجشنبه هجدهم ماه ربیع الثانی سنه مسطور بعمر شصت و هشت سلطان محمد
سالگی از جهان فانی در گذشته جانب جنت النعیم جاودانی شتافت و در پشتۀ سیاه سنگ جنب شرقی شهر کابل خان
مدفون گشت و روی از احباب پوشید
ذکر آمدن امیرزاده محمد اعظم خان ذکر آمدن
( باجازت امیر کبیر در کابل ) سردار محمد
در هنگام مذکور سردار محمد اعظم خان از مرض و استدعای خودش طلب کابل شده سردار عبد الغیاث خان اعظم خان
در کابل
بن نواب عبد الجبار خان را بجای خویش مأمور حکومت قطغن کرده نخست از خان آباد جهت باز دید و وداع
برادرش سردار محمد افضل خان در تخته پل رفته و با او ملاقات و وداع کرده از انجا احرام زیارت پدر عدالت
سیرش اعلیحضرت امیر کبیر بربسته چون وارد منزل غوری شد سردار عبدالرحمن خان را که اینوقت در خان آباد


(٢٤٠)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
آمده اقامه کرده بود بذریعه مکتوب نزد خود خواسته پس از ملاقات با هم وداع کرده سردار عبد الرحمن
خان بخان آباد باز گشته امور نظامیه را بر عهده افسران سپاه گذاشته بعزم زیارت والد ماجدش جانب تخته پل
رهسپار شد و آنگاه که وارد آی بيك كشنت پدر ستوده سیرش نیز برای اسپری در انجا پر تو ورود افکنده بود
بشرف دست بوس مشرف گردیده بعد از درك ملاقات با هم طی مسافت کرده وارد تاشقرغان کشتند و از انجا نیز
راه بر گرفته داخل تخته پل شده ر حل استراحت انداختند و سردار محمد اعظم خان بانهاد قراول كوهدامن شده
از ورودش در انجا بامیر کبیر خبرداد و او از سبب اشتعال نایره و با که در کابل بر پبود امر توقفش اصدار فرمود که
تا رفع شدن مرض مذکور در آنجا درنك نمايد چنانچه پس از دفع سموم مهلکه و با داخل کابل گردیده شرف
دیدار خجسته اطوار پدر نیکو سیر حاصل کرد و با برادرانیکه شرف حضور داشتند دمساز و در محافل انبازگشت
وامیر کبیر او را جهت امر عروسی پسرش سردار محمد سرور خان در کابل گذاشته خود از سبب زمستان باديكر
سرداران چون سردار شیر علیخان و سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسن خان و سردار محمد حسین خان
و سردار محمد یوسف خان و سردار محمد کریم خان و سردار محمد عمر خان از کابل بعزم قشلاق رهسپار جلال آباد
شد و سردار محمد علیخان بن سردار شیر علیخان را بحکومت کابل مامور فرمود و چون بجلال آباد رسید در باغ
سردار غلام حیدر خان فرود گشته عمارت چهل ستون را که پیش روی باغ بنزدیکی بنیاد و آباد فرموده بود
با ر جام قرار داد

ذکر لشکر کشیدن سردار
میر افضل خان
جانب فراه

ذکر لشکر کشیدن سردار سلطان احمد خان
( جانب فراه باغوای سردار میر افضل خان )

همانا رفتن سردار میر افضل خان از کابل در هرات از پیش بشرح رفت که روی دل از امیر کبیر بر تافته نزد
سردار سلطان احمد خان شتافت و او را بتسخیر فراه تحریص و ترغیب کرده بر گفته اش حمیت آورد که عیال و فرزند
خویش را که نسبت خواهری و خواهر زادگی بسردار محمد شریف خان داشتند نزد او فرستاده التماس نمود
که عنان از تسخیر غور و ساخر باز کشیده عبد الغفور خان را در تایوره بحالش گذارد او بفرستاد کات وقعی
نگذاشته بی نیل مقصود رخصت مراجعت داده بمجال مذکوره را که از مضافات هراتست تغلبآ متصرف شد
وعبد الغفور خان از بیم جان گریخته اينك حاضر هرات است پس میباید درینوقت که سردار محمد شریف خان
بالشکر در غور و ساخر اقامه دارد لشکر کشیده فراه را متصرف شوی و سردار سلطان احمد خان سخنان او را
بگوش دل جا داده با سردار شهنواز خان و سردار سکندر خان و سردار عبدالله خان پسران و سردار محمد عمر
خان برادر خویش و سردار میر افضل خان بن سردار پردل خان مرحوم ولشکر شایان از ممیرز و بوم هرات
راه پیش گرفت و سردار محمد شریف خان نیز از عزم او آگاه شده حاکم و قلیلی از سپاه را در غور گذاشته
خود با بقیه لشکر از راه مدانعه روی بسوی فراه نهاد ولیکن سردار سلطان احمد خان پیش تر از وی وارد
نواحی فراه شده از گرد راه قلعه فراه را محاصره کرد و سردار سیف الله خان که با غلام محمد خان ملكدين زائي
نائب خود و جنرال محمد سرور خان و چند تن از صد باشیان دسته جات خاصه داران در اندرون قلعه جای داشت
بقلعه داری پرداخته لوای مدافعه برای ساخت اما سکندر خان از در حیلت جبار نام کوت حوااله دار قوم علی
زائی را که حارس و کلید دار دروازه حصار بود بنوید عطای زر اغوا کرده باوی قرار داد که در هنگام یورش
دروازه را کشوده پس از حصول فتح جایزه خدمت خویش بستاند چنانچه روز ديگر بوعده آن نمك حرام
یورش آورده و او دروازه حصار را کشوده قلعه بتصرف سردار سکندر خان درامد و سردار سیف الله خان
طریق فرار اختیار کرده در کرشك باردوی سردار محمد شریف خان که از غور راه مدافعه بر گرفته اینوقت در انجا
رسیده بود پیوست و در حین حصول فتح قلعه فراه سردار سلطان احمد خان این مصرع را از طبع خویش در
بدیهه بر اورده خواند - بتای فریدون سکندر گرفت


(٢٤١)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
ذکر رفتن سردار محمد اعظم خان در جلال آباد
( و خبر یافتن امیر کبیر از توجه سردار سلطان احمد خان جانب فراه ولشکر كاشتن )
( واثر عقب آن راه فراه بر گرفتن امیر مذکور )

در خلال احوال مذکور سردار محمد اعظم خان امر سرور و سرور می فرزند ارجمندش سردار محمد سرورخان را بمراسم شایسته بپای برده از کابل در جلال آباد نزد قبله امجدش امیر کبیر رفت و پس از ورود او امیر کبیر از توجه سردار سلطان احمد خان جانب فراه آگاه گشته فوراً فرمان کرد که بدون درنك سردار ولی محمد خان با سردار محمد رفیق خان و سواران درانی و غلزائیه وقزلباشیه وغیره از کابل براه قندهار آهنگ فراه کنند و بسرعت شهاب و شتاب سحاب خود را در قندهار رسانده تا سردار سلطان احمد خان فتوری بروی کار سردار محمد امین خان حکمران قندهار و سردار محمد شریف خان حاکم پشت رود نیاورده شرفشوری بپای سازد و سردار ولی محمد خان از سبب امری تقاعد ورزیده ترك سفر قندهار وفراه گفت و سردار محمد رفیق خان با سردار نظر محمدخان بن سردار امیر محمد خان مرحوم وغیره سران و سرکردگان که در کابل بودند باشعه و سواره ایشان بر طبق فرمان اعلیحضرت امیر کبیر جانب قندهار رهسپار شده بسردار محمد امین خان پیوستند و منتظر ورود موکب امیر کبیر که در فرمانش نگار فرموده بود که متعاقباً رایت عالیات نیز در اهتزاز خواهد شد در قندهار توقف کردند وامیرکبیر از عقب فرمانیکه مذکور ومفعول شد در ماه رمضان سال ١٢٧٨ هزار و دوصد وهفتاد و هشت هجری از جلال آباد بعزم قندهار و فراه و هرات رو براه نهاد و در منزل گندمك فتح قلعه فراه را شنیده بسرعت هیجه تمامتر رهسپر منزل مقصود گشت و در روز عید سعید فطر که باروز نوروز سالیانه نیل توکی یکی بود در کابل پرتو نزول افکند و در حین ورود موکب مسعود سردار محمد علیخان حاکم كابل ميدان سياه سنك را نماز گاه عید قرار داده بود که امیر کبیر نماز را در آنجا ادا نماید اما اعلیحضرتش از استعدادیکه پیش نهاد خاطر داشت از آنجا و شهر در گذشته میدان کنار ده مزنگ را لشکر گاه قرار داده بعذر مسافرت خودرا از نماز عید معذور داشت وجهت تهیه اسباب سفر هفده روز در آنجا مقر گزیده سردار ولی محمد خان را که از رفتن قندهار تقاعد ورزیده بود مورد عتاب ساخته از رفتن قندهارش باز داشت و فرمانی بنام سردار محمد امین خان حکمران قندهار صادر فرمود که باشکر در كوشك نخود رفته تا رسیدن سپاه کابل در آنجا درنك كند و همچنین سردار محمد حسین خان را بهزاره جات که تیول و جایگیر سردار محمد اسلم خان برادرش بود مأمور فرمود و میرزا عبد العزیز خان نواسه میرزا عبدالغفار خانرا که در دولت نادرشاه افشار منصب استیفای دیوان اعلی داشت بمكتوب نویسی او مقرر و معین ساخت و امور دیوان آنجا را نیز بر عهده وی گذاشت و امر کرد جناب معزى اليه باشكر در موضع لعل که قریب مضافات هرات است رفته توقف ورزد تا اگر در هرات بکار شود از آنجا رهسپار آن دیار گردد و ايلجيك آقاسی شیر و خان را بروانه قندهار نمود که رفته سردار محمد امین خانرا از کوشک نخود که مأمور بدرنك آنجا است جانب فراه کوچ دهد وازجهة سرداران والا تبار سردار محمد اعظم خان وسردار محمد اسلم خان جهت ساز نمودن سامان سفرایشان در کابل باز مانده امرشد که بتعجیل از قفای سپاه امیر کبیر رهسپار قندهار شوند و خود اعلیحضرت امیر کبیر در روز هجدهم ماه شوال سال ١٢٧٨ هزار و دوصد وهفتاد و هشت هجری از میدان کنار ده مزنگ آهنگ قندهار کرده نعیض در جنبش آورد و سردار سلطان احمد خان از رسیدن سردار محمد امین خان با سپاه شایان در كوشك نخود و شنیدن توجه امیر کبیر از کابل ببدانسوی نیروی با او بیلی ضعف پذیر گشته بهمان قلعه فراه که متصرف شده بود اکتفا کرده بدیگر نواحی و محال نتوانست حمله کرد چنانچه سردار میر افضل خانرا که باعث این شور و فغان بود با دو فوج پیاده هراتی و دیگر اعدادی از سپاه در فراه گذاشت که سد راه امیر کبیر شده گرفتار پیکار شان سازد تا خود کار هرات را استوار نموده بسامان بپوست بدافعه پردازد خلاصه باین اراده خودش بهرات بازگشته بتهیه اسباب قلعه داری واستواری پرداخت و امیر کبیر روز نهم ماه ذيقعده الحرام سال مذکور وارد قندهار شده چندی

ذکر رفتن سردار محمد اعظم خان در جلال آباد


(٢٤٢)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواریخ)

جهت انجام نمودن بعضی امور توقف فرمود بعد سردار محمد اسمعیل خان بن سردار محمد امین خانرا بحکومت قندهار مأمور
فرموده سید نور محمد شاه فوشنجی را بنیابتش بداشت و سردار شیر علیخان ولیعهد را باسپاه گزیده دو روز قبل از حـر
کت موکب همایونی اصوبد قین جانب فراه کرد و مقارن اینحال سردار محمد امین خان که ایشیک آقاسی شیر دل خان از
حضور امیر کبیر مأمور کوچ دادن او از كوشك نخود جانب فراه چنانچه مرقوم گشت شده بود چون سردار سلطان
احمد خان از فراه در هرات رفته بود نزد پیش رفتن کرده بعزم استقبال قبله امجدش راه قندهار برگرفته شرف دست
بوس حاصل نمود و با سردار محمد شریف خان که او نیز از آنجا آمده شرف باریابته بود مأمور رفتن جانب فراه
شدند و همدرینوقت قاضی عبد السلام خان بن قاضی محمد سعید خان خانعلوم بامر امیر کبیر از قضاوت قندهار معزول
گردیده از تغییر او قاضی سعد الدینخان بن قاضی عبد الرحمن خان برادر قاضی عبد السلام خان بمنصب و خلعت قضاوت
قندهار سرافراز گشت و امیر کبیر جانب فراه راه برگرفت اما هر دو سردار مذکوران رفته قبل از رسیدن امیر کبیر
قلعه فراه را که در دست کسان سردار سلطان احمد خان بود بمحاصره انداختند و کار را بر سردار میر افضل خان
دشوار ساختند و همچنان او را گرفتار تنگنای محاصره داشتند که سردار شیر علیخان که دو روز قبل از حرکت
امیر کبیر براه افتاده بود نیز در رسیده سردار میر افضل خان که نسبت خسری بوی داشت رسیدن او را مایه نجات خویش
دانسته بدیشان پیام داد که اکنون که سردار شیر علیخان وارد گردیده است و از وی نسبت بخود اطمینان خاطر
دارم اینک از قلعه بیرون شده نزد شما آیم و قلعه را تسلیم نمایم چنانچه از عقب پیامش از قلعه برآمده گردن تسلیم
نهاد و ایشان قلعه فراه را متصرف گشته سپاه مقیم آنجا را نیز درخت رایت و فرمان خویش کردند و درینوقت
امیر کبیر که دوروز پس از حرکت سردار شیرعلیخان ره نورد منزل مقصود شده در منزل سپه آب پرتو نزول
افگنده و از انجا رهسپار منزل خرمالق گردیده بود که در عرض راه مژده فتح فراه را از عرض سردار شیر علیخان
که همدست میر آخور مدد خان تلکار و ارسال داشته بود شنیده مسرور و شادمان گردید و همچنان مشعوفانه طی
طریق نموده چون بنزديك فراه رسیده نزول اجلال فرمود سردار محمد امین خان بساط مهمانی گسترده سر ا پرده
و بارگاه بزرگ برپا ساخت و بذیعه عرایض امیر کبیر را دعوت مهمانی و خواهش فرود شدنش را در ان بارگاه و سراپرده
کرد و امیر کبیر دعوت او را پذیرفته در بارگاه و سراپرده که او مرتب ساخته بساط مهمانی انداخته بود شرف نزول افکند
و درینوقت سردار محمد اعظم خان و سردار محمد اسلم خان چنانچه از پیش مذکور شد که در کابل بازمانده بودند
در رسیده سعادت دست بوس حاصل کردند و هر كدام در هريك از خیامیکه برپابوده بودند فرود شدند الا سردار
محمد یوسف خان که با امیر کبیر معاشر و هم مکان بود دیگران هريك بنجائی شدند و پس از گشودن گر و بند و بار سفر امیر کبیر
تمامیت سرداران و سران سپاه را اذن بار داده همه سرداران چون سردار محمد شریف خان و سردار محمد اسلم خان و سردار
محمد حسن خان و سردار محمد کریم خان و سردار محمد عمر خان و سردار فتح محمد خان بن وزیر محمدا کبر خان مرحوم و سردار
شیر ناز خان بن سردار محمد اکرم خان و سردار خوشدلخان بن سردار مهرد خان و سردار امین الدوله خان بن شجاع الدوله خان
و سردار شاه دوله خان و سردار شیر علیخان بن سردار مهر دل خان مبرور تعلقدار سردار محمد امین خان و سردار
نظر محمد خان و شاد محمد خان پسران سردار امیر محمد خان مغفور و سردار عبد الغنی خان بن نواب عبد الجبار
خان مرحوم و سردار غلام محمد خان طرزی بن سردار رحمدل خان و سردار محمد صدیق خان بن سردار محمد عظیم
خان خلد آشیان و سردار عطاء الله خان برادر زادۀ سردار سلطان احمد خان حکمران هرات و سردار یحیی خان
و سردار زکریا خان پسران سردار سلطان محمد خان جنت آرامگاه و سردار شاد محمد خان و سردار شیر محمد خان
پسران سردار پیر محمد خان بهشت جایگاه و سردار محمد یعقوب خان بن سردار شیر علیخان و سردار نور محمد خان
و سردار گل محمد خان پسران سردار محمد صدیق خان بن سردار کهندل خان و جميع اعیان و خوانین رکاب چون
غلام محمد خان مختار و قاضی عبد الرحمن خان خالصعلوم و میر در ویش معروف بمحافظ مجد صاحب و ايشيك آقاسی
شیر دل خان و میرزا عبد الرزاق خان مستوفی و میرزا محمد حسین خان بن میرزا عبد السميع خان و حبیب الله خان
و امیر محمد خان و فتح محمد خان پسران خانشیرین خان جوانشیر و عصمت الله خان جبار خیل حاضر بار گردیده


(٢٤٣)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر) (سراج التواریخ)
در محفل حضور هر کدام بمقام خویشتن نشستند وازانجا که امیر کبیر متصف باخلاق حمیده ومواظب بافعال پسندیده
بود با هیچيك از خویش و بیگانه اگرچه نسبت بوی بدی و دشمنی میکرد حواله اش را بخداوند تبارك وتعالی
نموده مورد عتاب وعقاب نمیفرمود چنانچه سردار میر افضل خان که از کردارش خجل ومنفعل بود و در دل
خود را سزاوار هر گونه عذاب می پنداشت امیر کبیر فرزند ارجمندش سردار شیر علیخان را امر کرد که خیمه
خاص اعلیحضرتش را برده او را پوشانیده شرفیاب حضورش سازد نمایه احترامش کاسته نگردد و در هنگام
حاضر شدنش بعزم سلام از خیمه فرود گردیده امیر کبیر نیز بجهت احترام او از جا برخاسته سه چهار گام
باستقبال او در اندرون خیمه پیش نهاده مراسم پذیریه عزیزانە بتقديم رسانیده شد ودست او را گرفته در پهلوی
خويش جای نشستن داد وزبان برفع انفعال او که از ناصیه حالش هويدا بود گشوده بآب تسلیت غبار خجلت
را از چهره اش بشست آنگاه طعام حاضر آورده شده پس از صرف نهار هريك از بار مراجعت کرده در جای
خویش قرار گرفت و چند روز در فراه سپاه را از خستگی راه استراحت ورفاه داده درينك فرموده از حركت
باز ایستاد

ذکر شاديانه استرداد فراه در ترکستان

(ومامور شدن سردار عبد الرحمن خان از حضور والد ماجدش بحكومت قطغن)

ذکر
شادیانه فتح
فراه و مامور
شدن سردار
عبد الرحمن
خان بحکومت
قطغن

ومقارن احوال مذکوره خبر فتح واسترداد فراه در اقوامستر گردیده در ترکستان بسردار محمد افضل خان رسیده
وی طبل شادیانه کرده شیلک از آب و نان نیز کشید و سردار عبد الرحمن خان پسر خود را بجای سردار
عبد الغیاث خان حاکم قطغن که از مرض طاعون فوت شده بود بحکومت قطغن وسالاری سپاه آنجا مأمور فرمود
واو از تخته پل راه بر گرفته چون وارد خان آباد شد سپاه مقیم آنجا مقدمش را گرامی داشته مراسم استقبال
ولوازم اعزاز واکرام بجای آوردند او پس از رفع خستگی راه بنظم ونسق امور ملکی ونظامی پرداخته نخست تنخواه
هشت ماه سپاه را که از سال پیش مانده بود باچهار ماهه تنخواه این سال ادا نمود بعد ضباط وعمال محال را بزیر
بازپرس حساب آورده برذمه هريك از چهل تا پنجاه وصد هزار روپیه که از یغموی سردار عبدالغیاث خان حیف
ومیل کرده بودند ثابت ساخته بحواله ووصولش پرداخت ومشغولان ذمه از درد تحصیل وجوهيكه دزدیده بودند
دو فوج پیاده و چهار صد سواره نظام را که از خود سردار محمد اعظم خان ودرخان آباد بودند ودر تلف کردن
مال ومنال سرکارى باحاكم سابقه و ميرزايان اشتراك داشتند اغوا کرده ترغیب و تحریض همیکردند که لوای بلوا
برافرازند وامر الله خان وعظیم خان منصبداران هردو فوج پیاده و باقرعلی شاه هندی افسر فوج سواره دروقت
مشاوره در جواب میگفتند که ما از خود سالاری چون سردار محمد اعظم خان داریم و اينك كه سردار عبد الرحمن
خان روی بازخواست را بسوی مانهاده است ناچار سردار محمد عزيز خان فرزند ارجمند ولیتیم خود را که بسن
یازده سالگی ست با خود برداشته در کابل میرویم و هم به نی افسران مذکورین باین امرکبطانان واجیدتان افواج
نظام را که با ایشان درستم وسرقت مال رعايا واموال ديوان انباز بودند با خود همدست وهمداستان ساخته لالا
ومعلم سردار محمد عزیزخان را نیزباخود يكدل ويكجهت نموده شب وروز درپی این کار بودند و سردار عبدالرحمن
خان بپاس خاطر عم مكرمش سردار محمد اعظم خان که فوج متعلقه اوبود چیزی بخاطر نیاورده بدیشان چیزی وقایع سنه
نمیگفت ومترصد وقت فرصت می بود تا اگر حرکتی کنند پاداش آن در همان حال بینند
۱۲۷۹ هجری

وقایع سال هزار و دویست و هفتادونه هجری

درماه محرم این سال امیر کبیر که چند روزه در فراه توقف کرده بود از آنجا کوچیده بعزم تسخير هرات
راه بر گرفته وارد منزل ساچ شد وازانجا درمنزل خشكابه وازانجا درمنزل خوسف وهمچنین درمنزل گله ماشوو
منزل عمارت وازانجا وارد اسفزار گشت وپنج روز جهت تهیۀ علوفه که ازانجا باهرات وجود نداشت درانجا
درنگ کرد و در هنگام توقف اينمنزل افواج سواره را از پنجصد الی هزار تن با آزوقه بمسافت سه وچهار گروه


(٢٤٤)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
دومتر افزوده گاه در اطراف اردو محافظت وپاسبانی کاشت و آنگاه که سواران محافظ در اطراف اردو پراکنده
شدند سه هزار سوار که سردار سلطان احمد خان بعزم شبیخون بسالاری سردار محمدیوسف خان نوادهٔ وزیر
فتح خان مرحوم که وزیر ومشیرش بود و محمد اکرم خان بن عبدالله خان شهید اچکزائی وسرفراز خان اسحق زائی
از هرات بیرون فرستاده بود وایشان درموضع کاه دانک واقع قرب اسفزار قرار داشتند با سردار محمد علی خان
بن سردار سعید محمد خان و عصمت الله خان جبار خیل غلجائی که با پانصد سوار از تبعهٔ خود ایشان مأمور
حفاظت نواحی کاه دانک شده بودند درشب دوچار کشته پارهٔ گرفتار کارزار شدند و نیما دست تاراج بخرمهائی
که در صحرا بود دراز کرده تاراج نمودند وعصمت الله خان با سوارانش نجاتی را که ایستاده بود باخیمه و اسبابش
تمام فرو گذاشته از بیم جان روی بدیگر سوی نهاد که از حملهٔ دشمن برکنار شود و در چنین حالت دوتن
از همراهانش تفنك بجانب هرویان کشاد داده ازقضا کلولهٔ یکی بسردار محمد یوسف خان بن سردار محمد قلیخان
ودیگری به محمد اکرم خان بن عبدالله خان رسیده هردو تن سالار ازپا در آمدند وسواران ایشان در تاریکی شب
نعش هردورا برداشته بی نیل مرام رو بهرات نهادند و باین خسته وغفان گسسته داخل هرات شدند وامیرکبیر تهیهٔ
علوفه نموده روز ششم از اسفزار رایات منصوره را شقه کشا فرموده در منزل مغلان فرود آمد وازآنجا در منزل
ادرس کن وازآنجا برود گز وارد گشته فروکش کرد وازین منزل سردار میرافضل خان باز احسان امیر کبیر را
فراموش کرده با بعض دیگر از سرداران که نسبت بسردار شیر علیخان بدل حسد و عداوت داشتند یکجهت
شده روی دل از امیر کبیر برتافت واز هميك سرداران مخالف نامهٔ اتحاد برای سردار سلطان احمد خان حاصل
کرده درهرات نزد او ازراه خفا فرستاد و همچنین وثیقهٔ نامهٔ ازایشان گرفته ازراه فرار درهرات رفت وسردار
سلطان احمد خان را با مردم شهرهرات از مکتوبات سرداران که باخود برده بود قوی دل ساخته اطمینان خاطر
داد که اکثر بزرگان لشکر ازامیرکبیر بیزارند و باهم و باین یار ومددکار خلاصه ایشان را گفته سفته چنان پایدار
و استوار ساخت که باهم قرار دادند و سوگند درمیان نهادند که تا جان در تن ورمق در بدن داشته باشند همت
ومدافعت نکارند و دست ازمحاربت بازندارند وامیر کبیر از گرفتن اوهیچ درخاطر راه نداده رو جانب منزل شاه بید
نهاد و از انجا وارد منزل میر داؤد واقع هشت گروهی هرات گردیده درینجا قراول سپاه سردار شهنواز خان
وسردار سکندر خان و سردار محمد عمرخان پسران و برادرزاده‌داران سلطان احمدخان که با لشکر شایان بعزم مدافعه
از هرات بیرون شده بودند با قراولان سپاه امیر کبیر دوچار و کرضار پیکار کشته قنبر علیخان و چند تن
دیگر از هرویان مقتول و بعضی مجروح گردیده و چند راس اسب نیز بدست قراولان امیر کبیر افتاده
آخر الامر پشت بجنگ داده رو بگریز نهادند و بالشکری که در عقب بود پیوستند و روز را بنوعی
بشب رسانیدند که بمسافت سپاه سرداران هرات با پیش نهاده سپاهی خویش را باشکر امیر کبیر
نشان داده از ضرب توپ پراکنده میشدند و پس می نشستند تا که روز بیکاه کشته هریکی از هردو سپاه بجای
خویش شده شب را بپاس و هراس روز رسانیدند و بامدادان امیر کبیر سردار شیر علیخان فرزند ارجمندش را
با جمعی از فوج پیش رو لشکر قرار داده سردار محمد امین خان برادر اعیانی اورا با گروهی از سپاه و چندضرب
توپ جانب دست راست و سردار یحیی خان وسردار فتح محمد خان وسردار شمس الدین خان را با پارهٔ از دلیران
طرف چپ امر راه پیمودن کرد و خودش سوار پیل شده بابنه و اغروق و توپخانه و افواج پیاده در قلبگاه جای
گزید وسردار محمد شریف خان را با بقیهٔ لشکر بساقهٔ موضع رفتن مقرر کرده راه بر گرفت وسواران هراتی
که دوازده هزار مرد پیکار بودند تاب گلولهٔ اتواب سردار شیر علیخان را که از پیش روجانب ایشان می افکند
نیاورده دو حصه شدند مناصفه در تحت رایت سردار شهنواز خان جای گزیده در یکطرف ونصف دیگر باسردار
سکندر خان وسردار محمد عمر خان بدیگر جانب خزیدند ودرین حال آیشيك آقاسی شیردل خان وشاه پسند خان
وقادر خان ومیر آخور قاسم خان وغیره خوانین رکاب چون غلام علیخان هزاره وحبیب الله خان وامیر محمد
خان وفتح محمد خان پسران خاشیرین خان جوانشیر وحسین خان شاهی سوند که حاضر رکاب سعادت انتساب


(٢٤٥)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواریخ )
بودند بعرض اعلیحضرت امیرکبیر رسانیده خواستار آن شدند که باحوالی درانی و غلجائی رفتیم حمله ورشوند
اما امیر کبیر بسبب آنکه از جلال آباد تا آنجا یکعنان اسپ رانده واسپان ایشان خسته وستوهیده شده بودند اجازت
ترکتاز نداده همه را از تاختن بازداشت و بدیشان فرمود که پیش نهاد خاطر ما چنان است که هرویان را کبك
آسا ازهیب بغوله(۱) پیش رانده درقلعۀ هرات در آوریم بعد دلیران سپاه حمله ورگشته همه را چون صیدبدام افتاده
گرفتار سازیم ومقارن این مقال صدای توپ وتفنك ازمیمنه ومیسرهٔ لشکرامیرکببر بلند شده چندین ازسواران خصم
هدف گلوله مرك شدند و لشکرسرداران هرات ثبات نتوانسته ازپیش روی اردوی امیرکبیر یکسوی خزیدندوامیر
کبیر در موضع روضه باغ شرف نزول افگنده از انسو سردار سلطان احمدخان تمامت ابطال رجال را که داشت در
سنگر هائیکه ازدروازۀ قندهار تا کنار هری رود افراشته بود تعین نمود که فراز ونشیب آن سرزمین را فرا گرفته
سدوار واستوار باشند تا درهنگام عبور سپاه منصور امیرکبیر ازنهر مذکوریاایشان در آویخته نگذارند که بافزایش
گذرند وامیر کبیر از تمهید وتدبیر او آگاه گشته ازممریکه اولشکر مقرر کرده راه بر گرفته بود انحراف ورزیده
مسافت پنج گروه دورتر ازفرودگاه لشکر سردار سلطان احمد خان ازراه سیاهوخان مرور وازنهر عبور نموده
درموضع نوبادام شب را مقام گزیده وروز دیگر موضع غیزان واقع کنار شرقی شهر هرات را منزل ساخت
وسردار سلطان احمد خان از تدبیریکه اندیشیده ومقامیکه گزیده بود مایوسانه بازگشته حیله دیگر روی کار آورد
که درروز حرکت موکب باحشمت امیر کبیر ازموضع غیزان ورود نهادنش درجن کار زك وفروکش کردنش درآنجا
جمعی از علماء وسادات را از راه معذرت گسیل بارگاه سلطنت کرده خواستار شد که امیر کبیر یکروز درآنجا
که پرتو نزول افگنده اند درنك فرمایند تاسامان پذیره ساز کرده ازراه اطاعت پیش آمده جبین ضراعت بخاك
آستان ساید اما امیرکبیر این فرستاده وپیام اورا ملوث بآلایش حیله وتدبیر دانست که میخواهد درروز درنك
سپاه بانام وننك کار خویش راست نموده بعد آهنگ جنك كند چنانچه مسئول او را قبول نفرموده پیام داد که اگر
سخنانت ازدر صدق است همانا نزديك شدن سپاه بحصار هرات مانع ازچون راه انقیاد نشده بلکه رافع کینه وعناد
ومزيل زحمت قطع مسافت زیاد برای خودت خواهد بود پس فرستادگان سردار سلطان احمد خانرا بخلع فاخره
نواخته رخصت مراجعت داد وروزدیگر ازآنجا حرکت کرده درین راه سردار شهنواز خان باسپاه کینه خواه
مانع ازعبور لشکر ظفر اثر گشته طریق مقاتله پیش گرفت وبطلایه افواج قاهره امیر کبیر که درتحت رایت سردار
شیرعلیخان سرگرم ره نوردی بودند در آویخته بازار کارزار رواج گرفت و آخر الامر هرویان هزیمت یابیمه قصدتن
از ایشان اسیر ودست گیر لشکریان سردار شیر علیخان شدند چنانچه سردار مذکور مظفر ومنصور مراجعت
کرده همۀ اسیرانرا بادست بسته حاضر رکاب اعلیحضرت امیرکبیرنمود واوایشانرا همچنان برداشته بچمن کهدستان
فرود شدو درمنزل اسیر انرا که لیاقت داشتند بعطای خلعت وبقیه را هرو احدی بخرپویه بخشیده وعفوتقصیحت
کرده رخصت داد وروز دوم ماه صفر سال ١٢٧٩ هزار ودویست وهفتاد ونه هجری سردار شیرعلیخان باجمعی
ازسپاه بآهنك جنك روی بسوی کازر گاه نهاد وسردار محمدامین خان باسردار محمدشریف خان وبسیاری ازدلیران
افواج قاهره روی محاربه بجانب جنوب حصار هرات نهاده از دوسو بمقاتله پرداختند وسردار شیر علیخان بپای
جلادت فشرده هرویانرا ازپیش رداشته پل بکبانرا نیز متصرف شد ورایت ظفر آیتش را برزنبرپل مذکور نصب
کرد وازطرف دیگرنیز هرویانرا هزیمت داده تادر وازه قندهار ایشانرا رانده بدر وازه مذکور شهر محمد خان
ومحمد ایاز خان الکوزائی که هردو برادر وسردار سلطان احمد خان را نوکر معتمد وازطریق اخلاص رهسیر
خدمت بودند ازدم تیغ گذرانیدند ودر بخالت سردار سلطان احمد خان آگاه گشته ازجار سوق هرات که برای
امری گردش کرده در آنجا رسیده بود روی مدافعت بسوی دروازۀ قندهار وسرداران والاتبار نهاد وسرداران
کابل که اندکی از اندرون شهررا متصرف شده بودند ازروی آوردن اوتاب اقامت وتوان مقاتلت را در خود
ندیده ازشهر رجعت قهقری کردند بعد هرویان ابواب شهر را بربسته حصاری شدند وسرداران بغرب وجوار
شهر قرار گرفته تا بامداد سنگر سدیدی برافراشته استوار نشستند و دروقت طلوع آفتاب سردار محمدشریف خان
درسنگر باجمعی از لشکر اقامه گزیده سردار محمد امین خان بادیگر ابطال رجال از سنگر بر خاسته جانب ضلع

(۱) بیغوله
بمعنی گنج
وکنار


(٣٤٦)
(جلد دوم) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) ( سراج التواريخ )
مغربی شهر را فرا گرفت و سردار شیر علیخان همچنان در ضلع شمالی که متصرف شده بود جای گزید و امیر کبیر
موضع کهنستان را لشکری که قرار داده بتمامیت اطراف هرات را دائره سان فرو گرفتند و راه آمد شد قلعه کیا نرا
سخت بربستند و بعزم قلعه کشائی استوار نشستند
ذکر مریض شدن و صحت یافتن امیر کبیر
ذکر شرف باریابی سردار جلال الدینخان
(و مریض شدن و صحت یافتن امیر کبیر )
و در بحالی که هرات در تشدید محاصره افتاد سردار جلال الدینخان که پس از فوت سردار غلام حیدر خان
چنانچه از پیش رقم کشت دوش از سر پیمان عمو جو بنده خود را گرفته و از خوف این امر از قندهار گریخته در فراه بقطغیه
رفته اقامه گزیده بود از راه امید وارد لشکر گاه امیر کبیر شده شرف باریافت و امیر کبیر چنان تفقد و تلطفش فرمود
که عطایکه اعلیحضرت والا و شهزادها باو کردند از نقد و جنس چون خیمه و فروش وظروف وغيره سه لك روپيه
باوزان حساب آمد و پس از ان در اواخر ماه ربیع الثانی سال ۱۲۷۹ هزار و دویست و هفتاد و نه هجری مزاج
امیرکبیر از مرض ربو وضيق النفس تغير یافته ضعف پذیر گشت اما از فضل خداوند جانت بخش یافته رخوت و سستی
در اعصاب و احشاء و ارکان بدنش روی داده چنانچه باید سلیم المزاج نگشت تا که از ضعف و ناتوانی در ماه جمادی الثانی
غشی برایش روی داده روز بروز نحیف و لاغر همی شد و صحت کامل نیافت
ذکر فوت زوجه سردار سلطان احمد خان
ذکر فوت زوجۀ سردار سلطان احمد خان
( و رسیدن نامه استويك انگلیس از طهران )
و امیرکبیر همچنان از مرض مزمن مذکور گرفتار ناتوانی بود که در ماه رجب المرجب زوجه عفیفه نیکوسجیه
سردار سلطان احمد خانرا ایام عمر سپری شده جنازه او را بتوسط عبدالله خان پسر كوچك آن سرخیل بانوان
عفت وحيا وملا رحيمداد و ناظر محمود از شهر بیرون کشیدند و چون نسبت دختری بامیر کبیر داشت برادرانش
وغیره چون سردار شیر علیخان و سردار محمد امین خان و سردار محمد شریف خان و سردار محمد یوسف خان
و سردار محمد عمر خان و سردار فتح محمد خان و سردار جلال الدینخان و سردار سیف الله خان و سردار شهنواز
خان و دیگر اعیان و بزرگان که در اردو بودند سراسر بمشایعت برخاستند و بتابوت او را بعزت و احترام ملوکانه
برداشته در گازرگاه بمقبره ای که جهت شیراحمد جان پسرش ساخته بودند دفن کردند و پس از دفن آن مرحومه
جانبین از مخاصمه بکاریكه داشتند مشغول شدند چنانچه هم دران بقلعه داری و لشکریان امیر كبیر بمحاصره
پرداختند و مقارن ایحگال میرزا عبدالغفار نامی نامه از استويك انگلیس که در طهران با اعلیحضرت ناصر الدین
شاه قاجار درباب قرار داد دولتین انگلیس و ایران بخصوص مملکت افغانستان و عدم مداخلت جانبین در ان وترك
معاونت طرفين من سران و سرداران افغانرا که مجادله و مناقشه در بین ایشان رخ دهد گفتگو کرده ناصر الدین
شاه را که عزم كمك ویاری سردار سلطان احمد خان جزم کرده بود از امدادش باز داشت تا کافر قلعه آورده
از انجا مصحوب قاصدی نزد امیر کبیر فرستاد که مضمون آن نامه این بود که دولت قویه برطانیه دولت ایرانرا
از یاری سردار سلطان احمد خان ممانعت کرده است باید که در تسخیر هرات ثبات ورزیده از نصرت شاه قاجار
آسوده خاطر باشد و میرزای مذکور از انجا که درتك گرده نامۀ من پور را فرستاده بود جانب مشهد مراجعت کرد
و نیز نامه از حسنعلی خان نوکر سردار سلطان احمد خان که در مشهد اقامت داشت و برطبق نامه استويك مذكور
مسطور و مرسول نموده بود در حدود کهسان بدست کارگزاران امیرکبیرافتاده پس از مطالعه حضور نزد سردار
سلطان احمد خان فرستاده پیام داد كه اينك مکتوب خادم خویش را ملاحظه کرده چشم انتظار براه رسیدن
كمك شاه قاجار ندارد و با مجادله انقیاد کدارد تا خونها ریخته نشود و خاك خداون بعبته نگردد و سردار سلطان
احمد خان از اندرون شهر همین يك بيت را بکار داده نزد امیرکبیر فرستاد
تاخدا در کفتی ما گر نباشد گومباش ماخدا داریم ما را باخدا درکار نیست


(٢٤٧)
(جلد دوم ) ( ذكر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر كبیر ) ( سراج التواریخ ) (١) معنی این
بیت برسبیل
استفهام
انكاری درست
میشود یعنی
آیا از خطر
دور است یا
كنار نزدیكست
وهم آینه این
هردو نیست
لهذا درجبین
این كشتی
نور رستگاری
نیست
ذكر پنهان
نمودن سردار
شهنوازخان
فوت پدرش
را
ذكر طالب
صلح شدن
سردار
شهنواز خان
و در جواب این پند میرزا محمد حسن خان دبیر از جانب امیر كبیر این يك بیت را بر نگاشته ارسال داشت
در جبین (١) این كشتی نور رستگاری نیست یاخطر ازو دور است یا كنار نزديك است
و سردار سلطان احمد خان هيچ نگفته مردم سكانه هرات را بمژده رسیدن كمك از طرف شاه قاجار استوار
میکرد و بایشان میگفت كه دل قوی دارید و همت بر استحكام قلعه داری گمارید چنانچه بدینگونه گفتار خلاف
واقع اهل هرات را برسیدن كمك طامع ساخته كار محاصره را ناهشت ماه كشانید ونسیم فتح بر پرچم علم امیر كبیر
نوزیده روز زندگی سردار سلطان احمد خان بآخر رسید در اوایل ماه رمضان سال ١٢٧٩ هزارو دوو
صدو هفتاد ونه هجری مطابق روز ششم ماه اپریل سنه ١٨٦٣ هزار وهشت صدو شصت وسه میلادی ایام عمرش
سپری گشت
ذكر مخنوم پنهان نمودن سردار شهنواز خان
( فوت پدرش را و بروز یافتن آن و دفن فرمودن امیر كبیر او را در پهلوی قبر زوجه اش )
و پس از فوت سردار سلطان احمد خان سردار شهنواز خان پسرش او را غسل داده و كفن پوشانیده خواست
كه مخفی دارد امانت در مسجد جامع بنهاد تا در كار قلعه داری استواری ورزیده در نظر امير كبير ولشكرش
استحكام قلعه و ثبات قلعه كیا را از پدرش نماید اما روز دیگر یکی از سپاهیان نظام هرات بدست خدمه سردار محمد
شریف خان افتاده خبر فوت سردار سلطان احمد خانرا بدیشان گفت و ایشان او را نزد امير كبير حاضر كرده
گفتار او را حمل بران كرد كه از خوف جان این بیان كرده و میكند كه بدین حیلت رهائی یابد پس او را نزد
فرزند ارجمندش سردار شیر علیخان فرستاده امر كرد كه از وی بهر عنواني كه بداند این امر را برسیده بپایه تحقیق
رساند اگر راست بود میت او را از شهریان بخواهد تا بمراسم شایسته مدفون شود والا دستكير شده مذكور را
محافظت نگاهدارد كه مبادا جاسوس باشد وسردار شير عليخان فرمایش اعلیحضرت قبله ابجدش را بتقديم رسانیده
بعد كمن يزير ديوار حصار فرستاده غرض حال كرد وقلعه كیان نخست سکوت كرده جواب ندادند تا كه از سردار
شهنواز خان اجازت حاصل كرده بعد پاسخ نعم دادند و آنگاه كه راز از پرده و آواز شد امير كبير تمامت شهزادگان
وبزرگان حاضر اردو را امر كرد كه در باغ مراد رفته جنازه مرحوم مذكور را از شهر در بیرون خواسته
دفتش كنند چنانچه ایشان بامر امير كبير جنازه او را طلبیده و شهریان بتوسط عبد الله خان پسر كوچك خودش
وملا رحيمداد و ناظر محمود و چند تن حامل جنازه بیرون فرستاده سردارانش در جنب قبر زوجه اش مدفون
ساختند و بعد ازان امیر كبیر جنازه برادران را باسردار عبد الله خان وملا رحيمداد و ناظر محمود از راه تفقد
خلعت و تسلیت داده رخصت معاودت شهر فرمود و سردار شهنواز خان بعد از چیدن بساط سوك وغم از روی
تدبير راه مسالمت بر گرفت
ذكر طرح مصالحت انداختن سردار شهنواز خان
( و پذيرفتن خدمة امير كبير شروط او را )
چنانچه سردار موصوف كسی نزد جد امجدش امير كبير فرستاده خواستار آن شد كه سردار شیر علی خان
را با چند تن از بزرگان در شهر فرستد تاما ایشان امور مكنونه خاطر خویش را مكشوف داشته پس از حصول
قبول طریق تقبیل سده سنیه علیه پیش كيرد وامير كبير مسئول او را بسمع قبول شنیده پیام داد كه جزاز سردار
شیر علیخان و سردار محمد رفیق خان كه ملاقات چون توئی را نسبت بشان ایشان شایان نیستند دیگر هر كه را
خواهش كند فرستاده خواهد شد و او این امر را قبول كرده دروازه عراقی را بكشود و فصيل وسط شو جاهی


(٢٤٨)
(جلد دوم) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواریخ)

و دیوار شهر واقع قرب دروازه مذکور را برای نشستن ترتیب داد و سایه بان بزرگی بر پای کرده در زیر آن
بساط صلح بگسترید و مترصد بنشست تا که امیر کبیر جمعی از برادرزادگان خویش و خدام خلوصیت اندیش صداقت
کیش چون سردار شمس الدین خان و سردار محمد عثمان خان و سردار خوشدل خان و سردار عبدالغنی خان و سردار
یحیی خان و سردار غلام محمد خان طرزی و قاضی عبدالرحمن خان خانعلوم و میرزا محمد حسین خان و صفدر علیخان
و چند تن دیگر از بزرگان درانی و غلجائی و فارسی روانه فرمود و ایشان رفته باسردار شهنواز خان طرح مکالمه
انداختند و بعد از گفتگوی بسیار سردار شهنواز خان اظهار کرد که خود را کبرین چاکر درگاه میپندازم
و هرات را بکارگزاران سلطنت میسپارم اما چون حکومت آن بیکی از خدام مفوض میشود من خود را میشمارم
و فرستادگان امیر کبیر اجابت این امر را بعدم اجازت عذر خواسته گفتند که این کار تاشرف بار حاصل نکنی
و خود عرض و استدعا ننمائی چاره پذیر نیست و سردار شهنواز خان از گفتار ایشان بر مرامیکه در دل داشت
کامیاب نگشت لاجرم از شرف یاب شدن حضور امیر کبیر سرباز زده از مجلس برخاسته هر کدام جانب مقام
خویش شده بکار خود پرداختند

ذکر بیرون
کردن سردار
شهنواز خان
سردار میر
افضل خانرا
از هرات

( ذکر بیرون کردن سردار شهنواز خان )
( سردار میر افضل خان را از هرات )

و سردار شهنواز خان پس از معاودتش در شهر باندیشه اینکه مبادا سردار میر افضل خان راه خیانت پیش
گرفته با امیر کبیر یکدل و یکجهت شده شهر هرات را بدو سپارد قصد بیرون کردنش کرده او و سردار غلام
محی الدین خان بن سردار کهندل خان را امر کرد که از شهر بیرون شوند و سردار غلام محی الدین خان که
روی دلش حقیقتاً جانب امیر کبیر بود ازین حکم سردار شهنواز خان شادمان گشت و سردار میر افضل خان
از بیرون شدنش ابا کرده اظهار صداقت نسبت باو کرده پیام داد که او را از خود دانسته بیرونی نکند و سردار
شهنواز خان این بیت را نوشته مصحوب عبد الله خان برادر خود نزد سردار میر افضل خان فرستاد قاسم سخن
کوتاه کن و خیز و عزم راه کن بشکر برطوطی فکن میدار پیش کرگسان و او پس از خواندن این بیت با سردار
غلام محی الدین خان از شهر بیرون شده امیر کبیر ازین امر خبر یافته سردار شیر علیخان را امر کرد که بحصهٔ
خاص اعلیحضرتش برپا برداشته با سردار محمد امین خان باستقبال ایشان رفته بعزت و احترام حضورش سازند چنانچه
برطبق امر امیر کبیر مراسم پذیره را بجای آورده سردار میر افضل خان را در حصهٔ اعلیحضرت امیر کبیر رسانیده
باعزاز و اکرام تمام حاضر بار عامش نمودند و امیر کبیر باب تفقد و تلطف بر روی او کشوده غبار خجلت و انفعال را
که از کردارش نسبت بامیر کبیر برکوبهٔ حال داشت بآب مرحمت بشست و جای نشیمن و فرش و بارگیر و فراش
و پیشخدمت با اسباب و ادوات وغیره مایحتاج بوی بذل فرموده و ازانکه از امیر کبیر رو برتافته نزد سردار سلطان
احمد خان رفته بود هیچ نگفته شرمنده احسانش ساخت

ذکر فتح
هرات

(۱) نقب ثقوب
یعنی سوراخ
های نقبها

( ذکر امر یورش کردن امیر کبیر )
( بتمامت سپاه را و فتح هرات )

چون امر محاصره طول کشیده از اندیشه و تدبیر کارنجاتی نرسید لاجرم امیر کبیر عزم یورش کرده سخت
کار برپا برقاعه گیان سخت نموده راه آمد شد ایشانرا بکلی مسدود ساخت و نقب زنان اردو را مامور بشگافتن
اطراف شهر کرده باندك زمان (۱) ثقوب نقوب را تاکنار خندق و بعضی مواضع را درین دیوار حصار رسانیدند


(٢٤٩)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیرکبیر ) ( سراج التواريخ )
بعد از صدمۀ باروت رخنه (١) در جدران وابواب حصار انداخته بسپارکان از قلعه گیان را از ضرب پارچه‌های
کلوخ وسنگ هلاک ساختند ومردم سکنۀ شهر راه امید را مسدود دیده ناچار روی‌دل بسوی امیر کبیر نهاده
دسته دسته وفوج فوج از شهر بیرون شده باردوی معلی همی پیوستند تا که در روز پنجشنبه هفتم ماه ذیحجۀ سال
١٢٧٩ هزار ودوصدو هفتادونه هجری مطابق روز بیست وهشتم ماه می سنه ١٨٦٣ هزارو هشتصد و شصت‌وسه
میلادی امر یورش از حضور امیرکبیر شرف صدور یافته تمامت سپاه حمله نموده شهر را از دست پرده‌البرانۀ خودها
ودغا بازی شهریان متصرف گشته فتح حاصل نمودند و شهر را تاراج کرده غنیمت بسیار بدست آوردند وسردار
شیرنواز خان با برادران ومنسوبانش از بیم جان بارك درشده درامید بروی خویش بربسته وپس از اعطای نائرۀ
یغما وآرام شدن التهاب آتش شور وغوغا با سردار محمد عمر خان وسردار سکندر خان سردار شیر علیخان را
که نسبت خواهی زادگی بوی داشت شفیع ساخته از راه عجز وانکسار بتوسط او شرف اندوز حضور امیر کبیر
شدند وامیر کبیر نخست سردار محمد عمر خان را مخاطب ساخته احسانات خویش را که نسبت باومبذول فرموده
بود يك يك برشمرده الزامش کرد و سردار محمد عمر خان زبان بتصدیق گفتار امیرکبیر کشوده نو ازشیکه دیده
بود يك يك نام برده از تقصیراتش عذر بدان خواست که برادرم سردار سلطان احمد خان را بمنزلۀ چاکر
بودم وپس ازوی پسرش را بمثابۀ نوکرکه بهر حال میبایست طریق خدمت میسپردم و روز را باخلاص واطاعت
ایشان بسر می‌بردم زیرا که سر از حکم ایشان باز زدن شیوۀ نمك حرامی ومایۀ بدنامی میشد پس ناچار برطبق
خواهش آنان بکار کوشیدم وچشم از حقوق نمك بپوشیدم تا اينك كه گرفتار کمند حوادث روزگارشدم رهسپار
خدمت بودم واکنون بیرون ازعفو تقصیر که امیرکبیر عفو فرمایند و بچشم احسان جانب من نظر نمایند دیگر
چاره و تدبیری در صنیع ندارم وامیرکبیر از گفتار دلپذیر او سکوت اختیار کرده او را دیگر چیزی نگفت اما
سردار شیرنواز خانرا معاتب ساخته بلفظ تحقیر تجلیزش نموده فرمود که شیرنواز تو بودی که برزبان میراندی
که تاچون پدرم جان نسپرم بجز محاربه ومقاتله بدیگر امری نکردم اينك ازچه گرفتار کمند ادبار شدی وسردار
شیرنواز خان لب بپاسخ کشوده درشت گوئی آغاز کرده مورد شوم دشنام شد و در خجالت سردار شیرعلیخان نظر
بدرشت گوئی وزشت خویی او که مبادا بگفتار ناهنجار پرداز ددوش او را گرفته باسردار سکندر خان وسردار
محمد عمر خان همه تن را بعنف ازمجلس بیرون کشیده بامر امیر کبیر همه را محبوس کرد و مقارن اینحال سردار
محمدامین خان ازحضور قبلۀ امجدش امیرکبیر رهسپار قندهار گردید و پس از روانه شدن او از هرات بجانب قندهار امراض
مختلفه متضاده عارض حال امیرکبیر گشته ارکان قلعۀبدنش برخوت پذیرشده آفتاب عمرش را وقت غروب رسید

(١) جدران
جمع جدار
یعنی دیوارها

ذکر انتقال امیرکبیر از دار فانی

( بسوی جنت النعیم جاودانی بامر یزدانی )

چون مرض اعلیحضرت امیر کبیر شدت گرفته زمان رحلتش رسید در روز سه شنبه بیست ویکم ماه ذیحجه
سال ١٢٧٩ هزار ودوصد و هفتاد ونه هجری مصادف روز نهم ماه جون سنه ١٨٦٣ م هزار وهشتصدوشصت
وسه میلادی که مطابق بود باروز چهاردهم فتح هرات الیم عرش سیری گشته در جنب مرقدمنور بر گزیدۀ ایزد
باری حضرت خواجه عبدالله انصاری سقى الله ثراه وجعل الجنة مثواه مدفون شد و فرزندانش که حاضر بودند
باسران وبزرگان سپاه بمراسم تعزیه داری ولوازم سوگواری پرداخته بطریق شایسته ایام فاتحه‌خوانی بپای بردند
و همچنین در کابل سردار محمد علیخان و در ترکستان سردار محمد افضل خان نخسث جشن وچراغان فتح هرات را
بپای برده بعد خبر فوت امیر کبیر سمر گشته بساط سور را بسوك مبدل ساخت ودر كابل وقندهار وترکستان

ذکر انتقال
امیرکبیراز
رهبدون بجانب
نعم المصیر


( ٢٠٠)

( جلد دوم ) ( ذکر فوت اعلیحضرت امیرکبیر جنت مسیر ) ( سراج التواريخ )

وخواتین ورجال آباد و غیره باهمان وقصات مراسم تعزیه داری و فاتحه خوانی بپای رفت خلاصه این پادشاه خلد
آرامگاه متصف باوصاف حمیده و متخلق باخلاق پسندیده بود و برای بارعام روز معین جهت دادرسئ ایام نداشت
و هرروزه پس از ادای نمازبام وتلاوت پارهٔ از کلام ملک علام بمحفل بارنشسته احوال هر ضعیف و ناتوان راپرسیده
دادمیداد بلکه اکثر از دادخواهان اناث و ذکور بدرب حرمسرا وعرض راه عرض حال کرده دادمیخواستند
جنابش تلکه برعصا کرده دادمیداد و مالیات محالات اکثر محالیکه شهزادگان و نزدیکان طوایف معین کرده مجری
میفرمود باری بعمر هفتاد و دو سالگی بدرود جهان فانی کرده میرزا محمد محسن خان دبیر حالات آن مبرور را
بدون اغراق شاعرانه وصف الحال بتاریخ فوتش در سلك این ابیات در آورده است

چون عددنامبر
جاهد غازی
بحساب جمل
١٢٨٢میشود
و عدد جیم که
سه است از سر
جنان بدر
آورده شود
١٢٧٩باقی
میماند که تاریخ
فوت اوست

مهر بی برج سلطنت ایدوستان گرفت کز حسرت فروغ جمالش جهان گرفت
شمعی خوش گشت که دود مصیبتش شد آتش غم و بهمه دودمان گرفت
شد خسروی ز دهر که دایم بماتمش پیر و جوان فرقهٔ افغان فغان گرفت
یعنی امیر دوست محمد که تیغ او خورشید سان کران جهان تا کران گرفت
از بسکه مهربان بعزیزان و خویش بود نتوان بخامه معنی و تفسیر آن گرفت
ره آنچنان نرفت بخود دو بزرگ خویش کش يك بزرك خود ده بکارئ توان گرفت
هرگز بعمر خویش زکس دلگران نشد با آنکه هر که هر چه رو برکران گرفت
در عهد او بمهد امانت غنوده خلق زانسان که از زمانه زمین صد ضمان گرفت
ره را چنان زرهزن ناپاك پاك ساخت کز دزد مزد بدرقه کاروان گرفت
تسخیر کرد خلق جهان را بحسن خلق آری بحسن خلق جهان میتوان گرفت
تا پای او نهاد قدم بر سریر حکم دستش کلاه سروری از سروران گرفت
نگرفت کس بدهر عنان عزیمتش غیر از اجل که آخر عمرش عنان گرفت
حکم آنچنان نمود که كلك فراستش انگشت بر عدالت نوشیروان گرفت
کیهان وقار او بهری لنگر او فگند از جنب ملك میمنه تا کوهان گرفت
بنمود فتح شهر هرات و بداد جان مردانه وار شهر هری را بجان گرفت
محسن سوال کرد زپیر خرد که آه تاریخ فوت این شهٔ غازی جنان گرفت
حوری سر از جنان بدر آورد در جواب گفت از امیر جاهد غازی توان گرفت

و ازین پادشاه خلد آرامگاه بیست و هفت پسر و بیست و پنج دختر از شانزده تن زوجه باز مانده و دیگر پسر و دختر
نیز تولد یافته در زمان حیاتش بکوچکی بدرود جهان کرده و از جمله نخست امیر شیر علی خان بجالس سریر سلطنت
شده و در ضمن امارت او امیر محمد افضل خان و امیر محمد اعظم خان نیز بر تخت امارت افغانستان جلوس نمودند
چنانچه مرقوم شده می آید و امیر شیر علیخان بعمر چهل ویکسالگی بزاورتك جهانبانی نهاده تاریخ تولد و مدت
زندگانی و تاریخ فوت وموضع دفن او ودیگر برادرانش ازین جدول مفهوم میگردد


(٢٥١)
( جلد دوم ) ( ذکر فرزندان اعلیحضرت امیر کبیر ومدت عمر و تاریخ فوت ایشان ) ( سراج التواریخ )
تعداد
۱
۲
۳
٤
٥
٦
۷
۸
۹
۱۰
۱۱
۱۲
۱۳
١٤
١٥
١٦
۱۷
۱۸
۱۹
۲۰
۲۱
۲۲
۲۳
٢٤
٢٥
٢٦
۲۷

اسم
امیر محمد افضل خان
وزیر محمد اکبر خان
سردار محمد اکرم خان
سردار غلام حیدر خان
امیر محمد اعظم خان
امیر شیر علیخان
سردار ولی محمد خان
سردار محمد امین خان
سردار محمد شریف خان
سردار احمد خان
سردار محمد زمانخان
سردار محمد اسلم خان
سردار محمد حسن خان
سردار محمد کریم خان
سردار محمد حسین خان
سردار فیض محمد خان
سردار محمد عمر خان
سردار سیف الله خان
سردار محمد یوسف خان
سردار محمد قاسم خان
سردار محمد هاشم خان
سردار حبیب الله خان
سردار محمد رحیم خان
سردار نيك محمد خان
سردار محمد صادق خان
سردار محمد شعیب خان
سردار محمد عظم خان

تاریخ ولادت
١٢٣٠
١٢٣٢
۱۲۳۳
١٢٣٥
١٢٣٦
۱۲۳۸
١٢٤١
١٢٤٢
١٢٤٣
١٢٤٥
١٢٤٧
١٢٤٨
١٢٤٩
١٢٤٩
١٢٥٤
١٢٥٥
١٢٥٦
١٢٥٩
١٢٦١
١٢٦٣
١٢٦٣
١٢٦٨
۱۲۷۰
۱۲۷۱
۱۲۷۱
۱۲۷۲
۱۲۷۳

مدت عمر
٥٤
۳۱
۳۳
۳۹
٥٠
٥٨
۷۲
٤٠
٦٥
۷۰
٤٢
۳۹
٤٧
٦٤
۳۳
۲۹
٦٦
۲۳

۲۸
۳۷
٤٧
۱۰
۲۹
۱۸
۳۰

تاریخ وفات
١٢٨٤
١٢٦٣
١٢٦٦
روزجمعه ٢١ ذیقعده ١٢٧٤
١٢٨٦
۱۲۹٦
دراخر سرقوت شده ١٣١٣
۱۲۸۲
١٣٠٨
١٣١٥
۱۲۸۹
۱۲۸۷
١٢٩٦
١٣١٣
۱۲۸۷
١٢٨٤
١٣٢٢
۱۲۸۲

۱۲۹۱
١٣٠٠
١٣١٥
۱۲۸۰
١٣٠٠
۱۲۸۹
١٣٠٢

موضع دفن
قلعة هوشمندخان کابل
مزار شریف ترکستان
مزار شریف
مزار عاشقان عارفان کابل
مزار بایزید بسطامی رح
مزار شریف ترکستان
مزار داتا گنج غوث لاهور
خرقه شريفه قندهار
بغداد شریف
مزار شیخ حبیب پشاور
مزار داتا گنج غوث لاهور
باغ شاه کابل
باغ شاه کابل
مزار ببری امام داوداپندی
باغ شاه کابل
مزار سید مهدی کابل
مزار عاشقان عارفان کابل
مزار عاشقان عارفان کابل
حیات است
مزار عاشقان عارفان
مزار عاشقان عارفان
سرهند شریف
مزار عاشقان عارفان
مزار عاشقان عارفان
مزار بابا یادانی کابل
مزار ميتر لك لغمان
حیات است

ذکر جلوس اعلیحضرت امیر شیر علیخان
( بر تخت سلطنت افغانستان )
الغرض سردار شیر علیخان همچنان در باغ میرزا جان که محل فوت امیر کبیر خلد آشیان بود گرفتار سوگ
ذکر جلوس امیر شیر علیخان بر تخت سلطنت افغانستان


(٢٥٢)
(جلد دوم) (ذکر امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان) (سراج التواریخ)
و ماتم بود که در روز جمعه بیست و پنجم ماه ذیحجة سال ١٢٧٩ هزار و دو صد و هفتاد و نه هجری که روز
چهارم رحلت امیر کبیر بود سردار محمد اعظم خان در مسجد جامع شهر هرات داخل شده اعیان و بزرگان سپاه
و رعیت را قبل از ادای نماز جمعه دعوت بیعت و اطاعت امیر شیر علیخان کرده و تمامت مردم او را بامارت پذیرفته
امر و نهی حکمش را گردن نهادند بعد در همین روز نام او را داخل خطبه ساخته از مراسم تبريك و تهنیت امارت
او بپرداخت و سکه زر را باسم او مروج نموده قسس خامش را بدین بیت منقش فرمود
جمال دولت پاینده قسمت ازلیست وصی دوست محمد امیر شیر علیست
سپس از باغ میرزا جان فرامین امارت او بسبیل اشتهار اصدار یافته بنام حکام و عمال و خوانین عظام هر بلد
و مقام جداگانه انتشار پذیرفت و از انجمله منشوری که همدست بریدی برای سردار محمد افضل خان حکمران ترکستان
و بزرگان رعیت و افسران سپاه مقیم آن مملکت شرف نفاذ و طراز سال یافت و سردار محمد اعظم خان نیز نامه ظاهراً
بنام تهنیت و باطناً برای برادرش سردار محمد افضل خان نگاشته بقاصد مذکور سپرد بدین مضمون که هرگاه
هوای سلطنت در سر دارد فرصتی بهتر ازین میسر نخواهد شد که ساز سفر کرده از ترکستان روی بسوی کابل
نهاده قبل از اینکه امیر شیر علیخان وارد شود کابل را از تصرف سردار محمد علی خان پسر او کشیده در تصرف
خویش آرد و سردار محمد افضل خان ازین نامه سردار محمد اعظم خان سرباز زده از امر مذکور نظر ببد نامی
و نیکو سرانجامی احتراز نمود و بهمان حکومت ترکستان اکتفا و قناعت کرده امارت امیر شیر علیخان را پذیرا
شده نامه اطاعت و انقیاد نگار و ارسال داشت و امیر شیر علیخان پس از انجام امر جلوس باهتمام کار سلطنت و نظم
و نسق مملکت پرداخته وضع امارتش را بطرز سلاطین بزرگ نهاد چنانچه از انتظاماتیکه در لشکر نظام کرد
معلوم میگردد

وقایع سنه
۱۲۸۰ هجری

وقایع سال هزار و دو صد و هشتاد هجری

در ابتدای این سال افواج سواره و پیاده نظام که در تحت رایت سردار محمد اعظم خان و در خان آباد قیام
داشتند و چنانچه از پیش بشرح رفت که باغوای لالا و معلم سردار محمد عزیز خان و افسران ایشان بنای شورش
نهاده و معطل بفرصت گذاشته بودند فوت امیر کبیر را وقت فتنه دانسته دو فوج پیاده و يك فوج سواره متعلقه
سردار محمد اعظم خان در فتنه باز و شورش آغاز کردند و روی بلواجانب ماوای سردار عبدالرحمن خان نهاده در
و دیوار خانه را که او در ان سکنی داشت بزبر سنك انداختن گرفته بتاراج مال و منال مردم آنجا پرداختند و افواج
تبعه سردار عبدالرحمن خان از حالت سالار شان آگاه گشته با توپخانه راه مدافعه بر گرفتند که بلوائیانرا از کار
شکفت ایشان بازدارند و سردار عبدالرحمن خان باندیثه اینکه مبادا فتنه بزرگ شود و قضیه سترگ گردد ایشان را
از نزديك شدن بمسکن خویش بازداشت و بلوائیان از پرخواستن سپاه متعلقه سردار عبدالرحمن خان باخوف همعنان
گردیده از پیرامون منزل سردار موصوف معاودت کرده در لشکر گاه که اقامت داشتند جای گزیدند و از انجام حال
و اقبال خود را فرو گذاشته سبك دوش روی بسوی کابل نهادند و در یکمنزل باهم لالا ومعلم سردار محمد عزیز
خان که عاقبت کار را وخیم دانستند از راه چودن باز ایستاده در نك كردند و پس از توقف سه روز سپاهیان مذکور را
از گفته حیله واغوای لالا ومعلم مزبوران و افسران ایشان دانسته عریضه از راه معذرت و عفو مقصریت خویش
پیش سردار عبدالرحمن خان فرستاده در گذشت گناه خواستند و او پاسخ داد که آقایمرا که مصدر فتنه شده
وسپاه را بمفسده برانگیخته اند بدست بسته بیارند البته مسئول ایشان قبول است والا هر جانب که عزم جزم
کرده اند رهسپر شوند که عرض ایشان پذیرفته نیست و ایشان که از راه صدق عریضه فرستاده بودند هشت تن
از کیطانان وحواله داران را که باغوای کپدانان بغی وطغیان ور زیده بودند در غل و زنجیر انداخته نزد سردار
عبدالرحمن خان روانه ساختند و نیز پیام دادند که اینان بودند که بواسطه کپدانان ما را از راه فریب نزد لالا و معلم
سردار محمد عزیز خان برده حلف کلام مجید در میان نهادند بعد سردار عبدالرحمن خان چند تن از افسران سپاه


(٢٥٣)
( جلد دوم ) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان ) ( سراج التواریخ )
خویش را از سپاهیان مزبوره فرستاده از طریق دلجوئی پیش خوانده بجهت الزام افسرانیکه مصدر فتنه بودند بایشان
مواجب فرموده بگواهی سپاهیان همه را که مقید و محبوس بودند ملزم ساخته هر هفت تن را مجرداً امراً سنا کرده
هدف کلوله تفنك سياه نظام نمود وبقیه افسران فتنه جوی مفسده خوی راچون نسبت غلامی بسردار محمد اعظم
خان داشتند بپاس خاطر آقای ایشان جان بخشی فرموده از مناصبشان عزل کرد و بعوض آنان از پیاده و سواره
سپاه خویش افسر تعیین نمود و همچنین هريك از سپاهیانرا که فی الجمله فتنه جو وشکوهیده خودانست نیز از نوکری
موقوف کرد و لآلاً و معلولا بناء بر انست سردار محمد منير خان جلو کرده چیزی از سر تراش درباره ایشان امرنکرد
ذکر فتنه میر اتالیق واغوا نمودن او مردم قطغن را
و مقارن اینحال که هنوز امیر شیر علیخان در هرات بود میراتالیق از فوت امير كبير خبر یافته جانب صحرای
غوايت شتافت و با مریکه همواره پیشنهاد خاطرش بود پرداخته بوسائط ووسائل وارسال رسائل مردم محال قطغن
را برانگیخته بغوايت انداخت و سلطان مراد خان پسرش را در بین مردم محال مذکوره فرستاد چنانچه او تمامت
مردم ایل و الوس علاقه جات قطغن را دیده آتش بلوا برافروخت و سردار عبدالرحمن خان جهت اطفای آن
نايره رايت تنبيه وتهدید مردم مذکور برافراخته سردار محمد علی خان وسردار غلام محمد خانرا که در اردويش
بودند باسه فوج پیاده و هزار سوار ودوازده ضرب توپ آتش بارو بیست دسته یکصدی از خاصه دار مقرر میدان
کارزار فرموده امرکرد که ازراه نملان روی بسوی خصم نهند و خود عزم کرد که ازراه شور آبك رهسپار
عرصه پیکار شده وارد نهرین که جای ازدحام خصم نکو هیده فرجام است شود امالشكرمأموره راه بغلان قبل
از حرکت سردار عبدالرحمن خان وارد نهرین کردیده سردار محمد علی خان بی آنکه قراول بگمارد با دویست
سوار پیش ازاردو رهسپار همی بود و لشکریانش از پیش رفتن بدون قراول هر چند منع کردند نشنیده راه همی
پیمود تا که دوهزار سوار مخالف از جائیکه کمین کرده بودند برخواسته باوی مقابل کشند و بی باکانه حمله کرده
همراهان سردار محمد علی خان را از پیش برداشتند و خوداو بابی ثبات قدردم باچند سوار استوار ایستاد و کشتن
و کوشش مردانه کرده آخر الامر با همراهانش کشته گشت و لشکرش که از قفا رهسپر بود ازین امر خبر یافته تمامت
سواران حاضره اردو باشمشیر آخته سبك عنان تاخته خود را بر سر نعش سردار شجاعت دثار رسانیدند و باگروه
مخالف که قصد سربریدن او وربودن آنرا داشتند در آویخته فراوان خون بریختند و سه صد تن را از ایشان
مجروح ومقتول ساخته بقية السيف را از پیش برداشته از بریدن سرسردار شهید سعید وربودنش محروم گذاشتند
و هزیمتیان از راه کریز وارد نهرین شده ازستیز و آویز باز ماندند و روز دیگر سپاه سردار مقتول با هتك هنگامه
آرائی روی بسوی نهرین نهاده کروه مخالف که تقریباً چهل هزار تن مرد پیکار بودند سردار برگرفته باهم
در آویختند و تا وقت عصر کاروا بریکدیگر حصر ساخته آخرالامر سپاه افاغنه پراکنده کی را فرو گذاشته قلعه
آسا چهار صف پشت برپشت هم ورو برخصم بربسته از چهار جانب خودرا ایمن از حمله دشمن ساختند چنانچه
از هر طرف که خصم حمله میکرد تا که دور بود بکلوله تفنك وتوپ و چون نزديك ميشد بشمشير دفع مينمودند
تا که تقریباً ده هزار تن از لشکر غنیم مقتول و مجروح کردیده ازعسکر پادشاهی بسبب صف وقلعه بستن زیاده برده تن
زخمدار نشدند و غیر ازین ده تن زخمدار وسردار محمد علیخان وبیست تن همراهانش که مجموع سی و یکتن شونددیگر احدی
مجروح ومقتول نگشت و درینان کار قطغنیان پشت بجنك داده رو بگریز نهادند و ازجمله سلطان مرادخان بادوهزار
سوار از مردمیکه باو قرار و درین مرحله یار ومدد کارش بودند وسه هزار سوار دیگر از جمله ششیزار سواریکه
میران بدخشان از راه خفا بمعاونت او گاشته بودند طریق فرار بر گرفت و سه هزار سوار بقیه میران بدخشان
بادیگر سواران تبعه سلطان مراد خان پس ازده هزار تن مقتول ومجروح شدن همراهان ایشان چندی اسیر ودستگیر
نیز شده دیگران فرار وادی ادبار کردیدند وخبر این فتح بزرك را که بی تمایل در مقابل چهل هزار سوار
استوار ایستاده حاصل کردند بضم تمام مکتوباتی که از طرف سردار عبد الرحمن خان مامور جاسوسی و در اول
این شورش گرفتار سلطان مراد خان شده در نزد او محبوس بود و بعد از هزیمت یافتن او چنانچه رقم کشت از
ذکر فتنه
میر اتالیق


( ٢٥٤)
(جلد دوم) ( ذكر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امير شير علىخان ) ( سراج التواريخ )
زندان بيرون كشيده اسبی بدست آورده شباشب راه سپرده وقت طلوع آفتاب خود را بسردار عبدالرحمن خان
رسانیده چون از اسب فرود كشت بيهوش شده پس ازانكه بهوش آمد سردار عبد الرحمن خان ازوی استفسار
سبب بیهوشی کرده پاسخ شنيد كه هرروز چهارصد تازیانه بامر سلطان مرادمن میزدند چنانچه جراحات ازدوپشت
وپهلو وغيره اعضای او را ديده بصدق اظهارش كواهی دادند كه بدون از رو ديكر اعضای او سراسر چون
چهره بختسلطان مراد قيركون است پس سردار عبدالرحمن خان نيك واقف ازجات ومقاماتيكه او كشيده ودیده
بود شد سپس آن مرد خردمند بعرض رسانید که همه مردم این بوم وفراز خوف شور و شر روی بسوی كوه
(١)كمر يعنی وكمر (١) نهاده مساكن ومواطن ايشانرا فرو خواهند كذاشت وسردار عبدالرحمن خان ازشنيدن اين سخن فوراً
تنگنای كوه دوهزار سوار نظام با شش عراده توپ چلوی وشش ضرب توپ قاطری بسر كردكی نائب غلام محمد خان بن نائب امير
وبلندی كه بازكرانی مأمور كرده دستور العمل داد كه در آهن دره كه معبر مردم فراريست رفته نكذارد كه كسی پای فرار
بالارفتن بدان از انجا فراتر كذارد وهم جنین فوج سواره و پياده مقيم تالقان را نيز امر كرد كه بانائب غلام محمد خان مذكور
دشوار باشد در موضع مزبور كه نقطه فاصلة بدخشان وقطغن است برود واز راه شوز آبك نيز قاضی قندز را بادو سه تن
از عيان بلخ چون بابيك وغيره كه اشخاص معتمد ومعتبر بودند فرستاد كه مردم را استمالت وهدايت كنند
ومردم چون در آهن دره رسيده راه را از سپاه مسدود يافتند ناچار دست از جان ومال شسته از راه جودن باز
مانده دل بقتل وتاراج نهادند ودر جنين حالت لشكريكه در تهرین با ایشان مقاتله كرده بود در رسيده قفای
ایشان را سدوار بر كرفت تا كه قاضی قندز ومير بابا بيك وغيره در بين الوصات آنان در شده همه را تسلی
داده مستمال ساختند چنانجه همه آقالان و منكبايان كه از دم تيغ دلیران افغان در محاربه تهرين جان
بسلامت برده بودند باعتبار واعتماد قاضی قندز وغيره علماء وسادات از راه اطاعت نزد سردار عبد الرحمن
خان آمدند واو بمكافات كردار ایشان در كذشتن از خطائی را كه كرده بودند مشروط برسانيدن ده لك
روپيه كرده ايشان كه از جان ومال ناامید بودند ازين شرط بسی خرسند كشته طوعاً دوازده لك روپيه
برعهده كرفته معفو شدند سپس سردار والا تبار وثيقه نامه درميان شكار فرموده اين شرط را درج آن كرد
كه پس ازین سخن ميران شانرا كه مخالفت باامیر افغانستان داشته باشند نشنيده تازمانیکه دولت افغان برقرارباشد
(٢) سانزجع ازو ونيايرش (٢) روی دل برنتافته بديكری نكروند ديگر آنكه دوازده لك روپيه را كه پذيرا شده اند بدون
ميره نوابه اهمال تحویل خزانه ركاب وی نمايند واوايشانا بمثابه ديكر رعايا رعايت و حفاظت نمايد ودست ستم جور كيشانرا
نواحی کوهبته ازاخذ مال ومنال ضعفاء ودرويشان بجوب سياست بازدارد فقط و جانبین ختم وخاتمه آن نهاده بعد همه آقسقالانرا
بعطای خلاع فاخره سرافراز ساخته رخصت انصراف داد وا ایشان رفته باايل واوس خودها از وصف سردار
عبد الرحمن خان داستانها رانده و عهدنامه او را كه باخود برده بودند نزد همكنان خوانده از کثرت سرور عهد
نامه دیگر از طرف تمام رعايا نيز باين مضمون مسطور نموده ارسال داشتند كه مطيع ومنقاد امر ونهی سلطنت
بوده نسبت بسردار عبدالرحمن خان بن سردار محمد افضل خان بجان ومال مضايقه رواندارند و اولاد او را هميشه
كرامی دارند ودوست او رادوست ودشمنش را دشمن پندارند وهم عريضه جداكانه با عهد نامه مذكور مسطور
ومرسول نمودند كه چون جان ومال وعيال ما را از خطر تلف ايمن فرموده اند هم آينه بپاس این احسان در رسانیدن
دوازده لك روپيه اهمال نخواهد شد زيرا كه دو کرور روپيه از نقد وجنس ومال ومواشی ما را که در معرض تلف
ميدانستيم واكذشتند البته بشكر ومنت اين عطيت وجه مذكور بزودی بوصول خواهد پیوست وهم پس ازين
بغريب ميران خودراه خلاف نخواهيم بود وسردار عبدالرحمن خان عهد نامه ومكتوب شانرا ترديد والاكهرش
سردار محمد افضل خان فرستاده از تدابیر خویش كه بكار برده بود آكاهی داد وهم جواب مردم مذكور را
بعبارات معقول ومطبوع نوشته فرستاد و ايشان دوازده لك روپيه معهوده را تابکدام تحویل خزانه ركاب سردار
والا تبار نموده رسيد نامه حاصل كردند و مقارن اينحال كه سردار عبدالرحمن خان ازهمه جهت فارغ بال كشت
ورق محاسبات دیوانرا بروی کار آورده يازده لك روپيه از بقایای مالیات محالات حاصل كرده مواجب باقيمانده سال


(٢٥٥)
(جلد دوم) (ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان) (سراج التواریخ)
گذشته سپاه را بالخواه چهار ماه ازین سال ادا فرموده رعیت و لشکر را از تشویش آسوده ساخت و بوجۀ نیکو بحکومت پرداخت

ذکر دزدان مردم بدخشان
(که بلباس تاجر داخل اردو شده سپاه را اذیت مینمودند)
و در خلال احوال مذکوره جمی از دزدان مردم بدخشان که از دربار خود را ملبس بلباس تاجران ساخته بامتاع نسج بدخشان داخل اردو بازار شده بیع و شرا می‌نمودند و در وقت بازگشت از لشکر گاه اسلحه و آلات حرب شان را که در عرض راه بجای خفا مینهادند برداشته باهر که از سواره و پیادۀ اردو دوچار میشدند او را کشته سلاح و جامه‌اش را بیغما می‌بردند و مردم سپاه ایشانرا تاجر پنداشته فاعل اینکار نمیدانستند و در هربار که حادثۀ رو میداد تجسس و تفحص کرده ایشانرا بخیال آنکه تاجرند مرتکب آن نمیشمردند و اگرچه غیراز ایشان دیگر را درحین جستجو در راه مشاهده نمیکردند مزاحم حال ایشان نمی‌شدند و دیگر را نیافته بلشکر گاه مراجعت مینمودند و از زمان حکومت سردار عبدالغیاث خان مرحوم باین آوان بمنوال مذکور بپای رفت تا که بعد از دو سال سردار عبدالرحمن خان سرکردۀ سوارۀ نظام را باسالار سوارۀ ملکی اوزبکیه امر کرد که هر روز در وقت طلوع صبح هزار سوار مقرر کنند که ده و بیست تن بفاصلۀ شش هزار گام از عسکر دورتر در نشیبها کمین کرده مخفیاً بایستند و هم تمامت سپاه را آگاه کرده قرار داد که هر که ازین کاری بیرون رود اگر گرفتار و دوچار دزدان شود پاره از لباسش را برچم آسا حرکت دهد تا سواران ماموره دیده از کمین گاه بتازند و دزدانرا دفع کنند و اگر بتوانند دستگیر کرده در لشکرگاه آرند و مدت بیست روز بطریق مذکور بسررفته و در سه روز بازار نیز درین میان واقع گشته خبری از دزدان ظاهر نگشت و با آن سردار عبدالرحمن خان از امریکه کرده بود فرو نگذاشت تا که روز در اخیر حدود تالقان آن ظاهر تاجران باطن فاجران با چهار تن از مهتران اسپان که تحصیل علوفه میرفتند ملاقی گشته حمله ور شدند و یکی از ایشان که اسپ چالاک داشت برپشته فراز گردیده خرقۀ را حرکت داده آواز نمود و سواران قراول که در انجا کمین داشتند بسرعت خود را بسر وقت ایشان رسانیده دیدند که پنجاه تن سوار از مردم بدخشان و کولابند که بدان کار ناصواب اقدام نموده و مهترانرا کشته اند پس ایشانرا در میان گرفته بعد از کشتن و کوشتن بسیار همه را دستگیر نموده نزد سردار عبدالرحمن خان آوردند و او اسلحه واسباب شانرا از قبیل رخت و زین و لجام و ده هزار روپیه نقد برگرفته نقدینه را تحویل خزانه و دیگر را همچه بود بسواران که آورده بودند قسمت فرمود و اسپان شانرا تحویل کند توپخانه نمود بعد از خود آنان معلوم کرد که ایشان بوده اند که مرتکب دزدی میشده اند آنگاه که محقق گشت همه را حکم بقتل کرد و ایشان خود را در معرض فنادیده بعرض رسانیدند که اگر بجان امان یابند هر یکی دو هزار روپیه کفارۀ خطایشی بخزانه رسانیده از کردار نا هنجار ایشان بتوبه وبازگشت کنند و سردار عبدالرحمن خان عرض ایشانرا نپذیرفته در روز بازار همه را از ضرب توپ هلاك ساخت

ذکر دزدان مردم بدخشان

ذکر قاصد فرستادن میر جهاندار شاه
(نزد سردار عبدالرحمن خان برای خلاصی اسیرانیکه بپاسا رسیدند)
و بیست روز پس از کشته گشتن اسیران و دزدان مذکوره میر جهاندار شاه از گرفتاری ایشان آگاه گشته شخصی را که جهت استخلاص بگفتن محبوس نزد سردار عبدالغیاث خان مرحوم حاکم سابقۀ قطغن فرستاده و آن محبوس را بتملق و چرب زبانی رها داده برده بود با مکتوبی نزد سردار عبدالرحمن خان در سال نموده پیام داد که برسیدن این نامه اسیرانرا بدون بهانه و عذری رها کرده با حامل صحیفه روانه دارد والا عریضۀ از جور و تعدی سردار والا تبار نگار و نزد قبلۀ امجدش سردار محمد افضل خان در بلخ ارسال خواهد شد که فرزندش مردم بدخشانرا دل گزند و خاطر نژند ساخته از حکومت افغان بیزار خواهد کرد و سردار عبدالرحمن خان نامۀ میر جهاندار شاه را که عباراتش سراسر عتاب و پر پیچ و تاب بود مطالعه کرده علاوه بران فرستادۀ اش نیز زشت

ذکر قاصد فرستادن میر جهاندار شاه نزد سردار عبد الرحمن خان


(٢٥٦)
( جلد دوم ) ( ذکر وقائع عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علیخان ) ( سراج التواریخ )
خوفی و درشت گوئی کرده سردار با اقتدار را بخشم آورد چنانچه ریش و بروت او را امر کندن کرده امردش
ساخت و سرمه برچشم و وسمه بر ابرویش کشیده موی ریش و سبات او را در خریطه زرینه انداخته بدستش داد
و گفت اينك جواب میر خویش بر گیر و برو و هم فلکاه کشکان را بوی نمود که اسیران دران بپاسا رسیده
بودند و پس از رخصت مراجعت دادن قاصد مذکور فوراً دو فوج پیاده هشت صدی و دو هزار سواره نظام
و بیست بیرق یکصدی پیاده ساخلو و هزار سوار ملکی از مردم اوزبك و دوازده ضرب توپ قاطری را بسر کردگی
کپتان محمد زمانخان و کپتان سکندر خان و نائب غلام احمد خان از خان آباد جانب تالقان کميل فرمود
و امر کرد که فرستاده ریش و بروت بباد داده میر جهاندار شاه را با خود برده بوی سپارند و نیز فرمود که از افواج
مقيمه تالقان فوج سواره و يك فوج پیاده نظام را با پیاده ساخلو و شش ضرب توپ قاطری با خود همراه گیرند
چنانچه ایشان وارد تالقان شده فرستاده میر جهاندار شاه را رخصت رفتن نزد آقایش داده بعد افواج مذکوره را از انجا
همراه گرفته کوچا کوچ وارد فرخار شدند و درینوقت فرستاده معطون نزد میرمذکور رسیده خریطه ریش و بروتش را
نزدوی گذاشته ماجرا باز داشت و میر از تقریر او آشفته و دلگیر گردیده اسب و سلاح خواسته بآهنك خان آباد سوار اقعی
را آواز داد و هنوز سوارانش فراهم نشده بود که سوار چاپار از کوتل براه تهوش رسیده خبر داد که لشکر جرار افغان
وارد فرخار شده مردم اطراف آنجا از راه مسالمت پذیره اش کردند و امرو نهی افسرانش را بگردن اطاعت نهادند
واينك چون از بهار و سیل کوهسار از پی در خواهند رسید و میر جهاندار شاه گفتار مرد چاپار را اعتبار نکرده سرگرم
تهیه سوار بود که نامه سالار لشکر سرمدار عبد الرحمن خان برایش رسید و از راه طعن وطنز نگار داده بود که
مژده باد ترا که باسیران رفته از جان وارد شدیم و نزديك است که داخل مهمان خانه ات شویم پس میر جهاندار
شاه را علم برسیدن سپاه کینه خواه حاصل شده خوف ورعب در دلش جای گرفت و آقسقالا نیکه نزدش حاضر
بودند ملامتش کرده گفتند که پدرت بواسطه دختر دادن خود را از حمله لشکر افغان ایمن ساخته بود و تو بیام
جسورانه بهیچو شخص چانه جو فرستاده خود را بباد تاراج دادی چنانچه بيك پیام درشت پشت بر پشت لشکر
کاشت که خود بچشم سر می بینی اکنون چاره کار میباید کرد و میر جهاندار شاه که خود را گرفتار صد گونه عنا
مشاهده میکرد از آقسقالان مشوره تدبیر جست و گفت که شما باید رم همراز بودید که حل مکاره می نمودید
حاله نیز تدبیر نمائید که ازین بلای ناگهان مأمون شویم و ایشان صواب چنان دیده گفتند که برادرت را با بیست
تن از بزرگان بدخشان و دو هزار اسب و چهل تن كنيز و چهل تن غلام و دیگر اقشه نفیسه از نسج چین و ختای
از قبیل قالین های ابریشمین واطلس وظروف واوانی هر قدر که موجود شود برسم هدیه و ارمغان همست برادر
خویش پیش سردار عبد الرحمن خان فرستاده و عذر نامه نیز نگار داده یکی از خواهران و یادختران بنی اعمامت را
اگر بپذیرد بزن وشوهری بوی دهی باشد که ولایت بدخشان از صدمه لشکر افغان ایمن مانده باز گردند والا
مانند میر اتالیق آواره را رفیق خواهی شد و او بصوابدید آقسقا لان برادرش را با تحف و هدایای مذکوره
فوق وسواره بسیار و خدمه و آقسقا لان و پیاده اسپ گیر که تقریباً بسه هزار تن میرسیدند از فیض آباد جانب
خان آباد نزد سردار عبد الرحمن خان گسیل کرد و نیز مکتوبی با فسران سپاهیکه وارد فرخار شده بودند نوشته
با تحفه وهدیه برای هر يك جداگانه فرستاد که تا رسیدن برادرش نزد سردار عبد الرحمن خان و معلوم شدن آن در
هر جا که وارد شده باشند درنگ کرده آهنك راه پیمودن نکنند بعد هر امریکه سر دار عبد الرحمن خان فرماید
(۱) در اصل بجای آرند و برادر او در منزل کلغکان (۱) یا کلو کان که منزل سوم از منازل داخله خاك بدخشان است بالرووی ظفر
غلغکان است شکوه ملاقی گشته بر طبق استدعای میر جهاندار شاه لشکر پادشاهی در انجا توقف کرده از ایستادن وعنان باز
کشیدن خویش و رسیدن برادر میر جهاندار شاه نزد سردار عبد الرحمن خان عریضه فرستاده آگاهی دادند
و مترصد امر او نشستند و پنجاه سوار نظام جهت حفاظت و احترام برادر میرمذکور باوی همراه کردند و چون
مشار اليه نزد سردار معظم اليه رسیده شرف باریافت و هدایای خویش پیش کشید مورد تلطف و تفقد گردیده
بعد عذر نامه برادرش را مؤدبانه بر کرسی نهاده زمین ادب بوسه داده برپای ایستاد واو نامه را گشوده یکی از