( ٦٣٥ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
نکار ماوراءالنهر بکوش صدق نیوش حضرت والا رسید جنرال امیر احمد خان سفیر را از قام فرمود که انشاالله
نقل این اعلام در موقعش صورت اتمام خواهد پذیرفت .
گرفتک کشاد دادن یکتن از پیادگان
( نظام جانب حضرت والا )
در روز بیستم ماه ربیع الثانی حضرت والا از تاشقرغان بعزم زیارت مزار شاه مردان اعلام نصرت توامان
را بجانب مزار شریف شقه کشا فرموده و پس از پرتو وصول افکندن دران بلدهٔ ارم مانند در حینیکه
حضرت والا بکرسی عزت و احترام نشسته صفوف سپاه نظام از پیش روی آفتاب خوی اقدس میگذشت یکتن
از سپاهیان نظام از مردم هرات بمجردیکه در مقابل حضرت والا با نهاد از میان صف تفنك سنای در (۱) را که
در دست داشت بجانب حضرت والا گرده کشاد داد و از قضای مبرم الهی در یئوقت که آنمرد ودسینهٔ بی کینه
اقدس را هدف گلوله ساخته انگشت خسارتش را بجانب مشت کشید حضرت والا برای حرف ادا کردن
بجانب یکی از اهل محفل میل فرموده اندکی خم گشت و ازین واسطه نقطه که از وجود مسعود والا را آن ابتر
در نظر گرفته بود از گلوله تفنگ منحرف گشته و گلوله برمرکز کرسئیکه اعلیحضرت والابران نشسته و مقابل سینه
بی کینه اش بود خورده و بیکی از غلامان که بلقای سعادت اقای والابرای خدمتی ایستاده بود رسیده زخدارش
ساخت و نائب سالار غلام حیدر خان که پیش روی صف و در پهلوی آن تردد داشت آن سپاهی روسیاه را فورا بضرب
کرچی که بکمر حمایل داشت هلاک ساخته از میان برداشت و تماشاچیان سپاه نظام ازین چستی و چابکدستی نائب سالار
خائف و هراسان شدند که ازین کاریکه او بروی روزگار آورده مادا بشراکت و انبازی آن سپاهی متهم و منسوب آیند
چنانچه هگشان او را بسخافت رای نسبت داده وقعش ننهادند و حضرت والا متأسفانه برخاسته داخل روضه متبرکه
شده شرایط و مراسم زیارت مزار فیض آثار حضرت ولی کردگار را بتقدیم رسانیده چاکران درگاه سلطنت
و هواخواهان بارگاه دولت بهزاران رأس از مواشی و دواب و کیسه ها از زرناب بشکرانهٔ صحت وجود مسعود
والا برسم تصدق پیش آورده نثار ذات قدسی صفات نموده فقراء و مساکین را دامن امید بر آمودند و حضرت
والا ترك باز گفتن بسوی تاشقرغان فرموده در مزار شریف رحل اقامت انداخته در انتظام مهام دولت و نظم
ونسق احوال مردم دور ونزدیك آنموضع و مقام پرداخت ومقارن اینحال نیاز محمد نامی از پیادگان نظام سیدقطر
شاه خان کپتان از ضرب گلو له جراحت رسانیده پس از تحقیق بظهور پیوسته مکشوف افتاد که ایندو تن سپاهی از سبب
مباشرت در چرس کشی مرتکب چنین جسارت شده اند بنابران از حضور اقدس حکم بنفاذ پیوست که هرکه
از اعداد سپاه نظام مباشر فعل حرام چرس کشی باشد از جرگه نظام خارج شود و در یحال سیتن از یاران
و معاشران شخصیکه حضرت والا را آماج کلوله تفنك ساخته وبواسطهٔ مصاحبت او گرفتار شده بودند مصحوب
نور محمد خان دفعه دار سواران نظام ترکی و سواران محافظ مامور هرات گشته سپه سالار فرامرز خان را فرمان
رفت که از هر یکی هزار روپیه قران سیاسةً جریمه گرفته اگر استطاعت نداشته باشد از اقوام و اقاربش حصول
نموده بعد از حبس رها دهد چنانچه اووجه جریمه را باهرتومانی دو روپیه برسم محصل که مجموع شانزده هزار
و نیصد روپیه کابلی میشد تحصیل و تحویل خزانه پادشاهی کرده مجرمان را از قید رها داد و درین اثنا از عرائض
واقعه نکاران هرات بکوش راست نیوش حضرت والا رسید که هفت هزار روپیه از زوجه سردار محمد اسحق
خان برسم تجارت در نزد یحیی نام یهود ساکن هرات است و حکم والا شرف نفاذ یافته تمامت مال ومتاع او که
کتمان اینوجه را کرده بکار گذاران دولت اظهار نکرده بود ضبط دیوان سلطنت گشت و خودش نیز محبوساً
درکابل آورده شد و هم میرزاعلی کوهی برادر میرزا افضل که برادرش نویسنده پست خانه ترکستان و ازبغی سردار
محمد اسحق خان آگاه شده خبر نداده و گرفتار شده مواجبش بازگشت گردیده و او دو هزار روپیه باسم قرض
خویش بنام میرزا علی کوهی برادر مذکورش در هرات حواله داده و انکار کرده بود تمامت مايملك هر دو برادر

هدف گلوله
ساختن یکتن
سپاهی وجود
حضرت ظل
اللهی را

(۱)
سنای در
در افغانستان
مشهور
به بغل پر است


(٢٣٦)

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

اموال مواجبی که در سالها از دولت برده بودند ضبط دیوان اعلی شد و همدرین هنگام سید خلیل شاه خان سردفتر
قطغن و بدخشان میرزا محمد ابراهیم خانرا که گرفتار دفع میرزادگان بدخشان و غیره اشرار بود جهت قطع حسابش از قبض
بها در خان آباد طلبیده و او از سبب گرفتار بودنش در تنبیه و تهدید اشرار بدخشان که از پیش اشارت شد نیامده عرضداشت
حضور انور نموده حضرت والا در روز بیست و چهارم ماه ربیع الثانی سید موصوف را فرمان کرد که آنجا سفاهت
و بیخردیست که در چنین حالتی که میرزا محمد ابراهیم خان گرفتار ستیز و آویز میرزادگان و فتنه جویان بدخشانست و امور
آنجا مختل و کار معطل و سپاه پادشاهی بی افسر سر گرم کارزار و رهسپار پیکار میباشد و از حضور پیاپی فرامین استمالت
آئین بنام میرزا محمد ابراهیم خان شرف نفاذ و اصدار حال می یابد که آنمردم را چنان و چنین هدایت و استمالت نماید و با تنبیه
و تهدید کند و تنها او را نزد خود می طلبید زنهار بی اصدار حکم حضور او را از کارش باز ندارید فقط و مقارن
اینحال کرنيل فرهاد خان که ورودش در تالقان از پیش بشرح رفت تمامت مال و متاع میر سلطان مراد خان را
که روی از دولت و سعادت برتافته از راه فرار در قریتی رفته محل اقامت گرفته بود بمال و منال خواجه محمد
امین و غیره اشراری که با او رهسپار فرار شده بودند ضبط کرده فراریانرا که در ماوراء النهر باسلطان مراد خان
رفته بودند بنامه و پیام هدایت و استمالت نموده دعوت بازگشتن جانب مواطن و مساکن ایشان کرد چنانچه از جمله
گل میرزا نامی با چند تن و محمد لطیف پسر محمد شفیع یساول و شمس الدین خادم سلطان مراد خان بنامه و پیام
کرنیل موصوف از راه انابت و در ضراعت نزد او آمده عفو تقصیر خواستند و او محمد لطيف و شمس الدین نامان
را جهت و انمودن و دریافتن نقد و جنس سلطان مراد خان و همراهانش که در نزد بعضی از مردم آنجا مخفی بود
نزد خویش نگاهداشته دیگرانرا رخصت اقامت در مساکن ایشان داد و آنگاه که امور مذکوره از عریضه
کرنیل فرهاد خان بگوش راست نیوش حضرت والا رسید حکم اشرف نفاذ یافت که یکتن را از جمله باز
آمدگان جهت تفتیش و جستجوی مال فراریان نزد خویش نگاهداشته دیگرانرا روانه پیشگاه سریر سلطنت نماید
و او همه را که در مساکن خویش جای گزیده بودند رهسپار مزار شریف ساخته و بواسطه یکتنی که نگاهداشته
بود مال و متاع سلطان مراد خان و غیره روی تافتگان دولت را در یفت ضبط نمود و هم رئیس و رسج را که
بزرك هزار خانوار و در برادرش با سلطان مراد خان فرار کرده و مردم ورسج از واهمه بازخواست پادشاهی
او را از بین خود بیرون کرده بودند گرفتار نموده روانه مزار شریف ساخته بخدمات محوله خویش پرداخت

ذكر ولادت باسعادت شهزاده رفیع مکان

( سردار حیات الله خان )

در روز دوشنبه بیست و پنجم ماه ربیع الثانی پاس حضرت سبحانی فروزنده اختر کامرانی شهزاده حیات الله
خان برجیس آسا از افق سپهر جلال طلوع نموده از ولود مسعودش عالمی کام امید از شهد احسان دولت آلوده
دامن آرزو از زر نثار بر آمودند و همدر ین وقت افواج مقیمه رستاق که راه سرزنش و گوشمالی میرزادگان بدخشان
را چنانچه گذشت جانب شهر بزرك پیش گرفته بودند از جمله محمد یوسف خان حاکم رستاق جمعی از مردم ملکی
را که با عبدالغفار خان جماعدار سوار نظام جهت حفاظت شوارع و طرق و حراست اطراف مأمور باقامه
شاه دره کرده بود میرزادگان فتنه جو تاخته از همراهان عبدالغفار خان ارباب شریف و چند نفر دیگر را دستگیر
ساخته خود جماعه دار مذکور را از پیش برداشتند چنانچه او منهزما با یراقش داخل رستاق شد و سپاه نظام که
بسالاری نور محمد خان اجيدن و عزیزمحمد خان رساله دار و غیره منصبداران و دویست تن سواره نظام و لشکر
الوسی و محمد نازی خان که ره نورد شهر بزرك و اینوقت در موضع ملوان دایره کرده بودند از هزیمت عبدالغفار
خان آگاه گشته در روز بیست و ششم ماه ربیع الثانی بسرعت هر چه تمام تر رویبشهر بزرك نهادند و در زیر سفید
کتل مردم شهر بزرك از راه اطاعت حاضر لشکرگاه شده جبين انابت بخاك ضراعت سودند و بزرگان ایشان
که از طریق جهالت فراز کوه ضلالت شده بودند بنامه و پیام در منزل و مقام خود باز گشته جای گزیدند

صدور منشور
ممانعت دستور
بنام سردفتر
قطغن

در قید ضبط
در آمدن مال
و منال سلطان
مراد خان
و یارانش

ولادت
شهزاده
حیات الله
خان


(٦٢٧)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
وهواخواهان دولت وره نوردان طریق خدمت پس از سر بر خط فرمان نهادن مردم شهر بزرك روى برخاش
جانب راغ نهادند و آنگاه که در موضع زرك فرود شدند مردم مواضع چوکان و یسا کوه و پارخم كفن نزد
زرکان سپاه فرستاده زبان انابت بامان جان خواستند و ایشان بی هیچ قید وتکلیفی همه را امان داده بسخنان
ملایم دل بجای آورده بمنازل و مساكن ايشان باز کردانیدند و ایشان ساخته اطاعت كشته بازای این احسان
محمل و نقل علوفه و آذوقۀ اردوی پادشاهی پرداختند و شاه عالم خان كرنیل هجده نهری جامۀ امیدش را بخیل
فلاکت آلوده ديده باعيال و اطفال خويش از راه داونك بي نيل مقصوديكه در دل داشت راه فرار جانب
ماوراء النهر برداشت و نصر الله نام برادرش با یکصد و پنجاه سواره و پیاده از راه ریسیان جانب راغ بسراغ میرزا دكان
شرارت توأمان رفت و سپاه پادشاهی وارد شهر بزرك كرديده بغاة شقاوت نهاد از اطاعت مردم آنجا وكريختن
کرنیل شاه عالم خان و برادرش دل از دست داده روی فرار بسوی صحرای ادبار نهادند و از جانب دیگر
میرزا محمد ابراهیم خان در روز بیست و هفتم ماه ربیع الثانی چهار صد تن پیادۀ ساخلو وصَد تن پیادۀ نظام
و دو ضرب توپ قاطری را از فیض آباد بسالاری سلطان محمد خان سرهنك و عبدالله خان کپتان تو پخانه نخست
جانب شهر بزرك رهسپار ساخته بعد از ور دولشکر پادشاهی در شهر بزرك ورو آوردنش از آنجا جانب راغ آگاه
کشته لشکر فیض آباد را نیز از عرض راه امر رفتن بسوی راغ نمود و هم كرفتار شدكان اشرار را که در نزدش
محبوس بودند نزد کرنیل فرهاد خان فرستاد و از جهه سه تن از سپاهیان نظام را که با باغیان در فتنه همنان كرديده
گرفتار دست میرزای مذکور شده بودند بامحافظ در مزار شریف بحضور انور والا فرستاد ومقارن این حال
علی مردان شاه و مهرو خان نایمان که از راه بغاوت فرار ماوراء النهر شده بودند بادسته و جماعۀ از سواره و پیاده
داخل علاقۀ وخان شده خواجه نظر محمد خان نامزادهاش ومردم آنجا بمدافعه برخاسته و اشرار نکوهیده
کردار از رهسپار شدن ایشان بخیلقه ازو خان فراراً جانب زبر کتل چترار شتافتند و از انجا بذریعۀ نامه و پیام
از میرزا محمد ابراهیم خان عفو تقصیر وامان جان خواستند و از جانب دیگر نائب عاشور خان و طائفه از فقهای آنجا
بعزم دستکیر کردن ایشان راه بر گرفته و ایشان ازین خبر یافته قبل از انکه جوابی از میرزا محمد ابراهیم خان
حاصل کنند از بیم کزفتار کشتن دست نائب عاشور خان سراسیمه کردیده راه فرار جانب چترار اختیار کردند
ومحدرین هـنگام میر محمد حسین خان وبرادر دیكر میر احمد شاه خان هردو تن از حضور انور والا بنيابت برادر
بزرك ایشان كه باوقت بنی سردار محمد اسحق خان و ورودش در خان آباد چنانچه از پیش رقم کشت بحکومت فیض آباد
قيام داشت مأمور آنجا كرديده امر شد که تازمان ورود خود میراحمد شاه خان در انجا امور نزديك ودور آنجا را
انجام نموده انتظام دهند اما در پاین کار میر احمد شاه خان از کرفتاری در خدمات حضور فیض كنجور حضرت
والا از رفتن در فیض آباد بازمانده نتوانست که ره نورد آنجا شود و در خلال اینحال افواج قاهره که روی سرزنش
اشرار بدمنش جانب راغ نهاده بودند از کرد راه وارد آنجا کشته باغیان از هیبت سپاه پادشاهی حال خود را در
تباهی دیده راه فرار جانب بخارا اختیار کرده آن نواحی از لوث وجود شرارت نمود ايشان پاك كرديده دولت
خواهان از خارخار فتنه آرمیدند
* ذکر فتنه اشرار شینوار که باسپهسالار غلام حیدر خان کار زار داشتند *
ومحدر خلال احوال مذکوره چنانچه از پیش شرح رفت که دو فوج پیاده نظام بامر شہر یار سعادت فرجام سرهنا
حبیب الله خان بسالاری کرنیل ولی احمد خان از کابل و دو هزار تن مهدیکار از نجراب وتكاب بسالارى محمد شاه خان
حاكم ایشان رهسپار شتوار شده و در موضع ده الا بسا کر پادشاهی پیوستند چهل تن از اشرار شتوار از راه کهسار
در موضع بچر علاقۀ خو کیانی سار قانه تاخته و در شب هنگامی قلعۀ زین کل نام خو کیانی ریخته خود اور ابجراحت
رسانیده مال ومواشى ودواب مردم قلعه را تمام غارت کرده بیغما بردند و مردم علاقۀ بچر آکه کشته از راه تعاقب
مرحله پیما شده در عین ره نوردی با اشرار دوچار کردیده با هم در آویختند و پنج نفر از دزدان زخمدار شده پنج نفر
گرفتار دست متعاقبین کردیدند چنانچه کزفتار شد کانرا نزد سپهسالار غلام حیدر خان حاضر کرده و او هم پنج

مأمور شدن
برادران
میر احمد شاه
خان در فیض
آباد بدخشان

ذکر
فتنه اشرار
شینوار


(٦٣٨)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
تقرر ایندهن توپ بربسته از صدمه آتش توپ پاره پاره ساخته آوای شور و آشوب بگوش مخالفین انداخته و همچنین
هر روزه دو دو و چار چار از بغاة قوم عادل خیل گرفتار دست دلیران کارزار گشته تعداد گرفتاران اهل بغی وطغیان
بدو بیست تن رسید و مقارن اینحال از عریضه سپهسالار غلام حیدر خان شرح خدمت گذاری واخلاص شعاری
بهاءالدین المشهور به بها و خان کیدان که در مجاوبت مواضع اندبت و تهاش و کمان ترددات مردانه و کوششهای دلیرانه
نموده و بپای برده بود بگوش حق نیوش حضرت والا رسیده منشور منصب جلیله کرنیلی از حضور اقدس بنام
او شرف اصدار وعز ارسال یافت و مقارن اینحال در روز ششم ماه جمادی الاول حضرت والا که شرح ملاقات
جازبکوف روسی را با سردار محمد اسحق خان و سلطان مراد خان در موضع قرشی چنانچه از پیش رقم کشت از
عریضه واقعه نکار آنجا مسموع گردیده جنرال میر احمد خان سفیر ومقیم کلکته را ارقام واعلام فرمود که از
ملاقات ومذاکرات ایشان با جازبکوف نام روسی بکار گذاران دولت انگلیس آگهی دهد تا از خداع وفریب
صدور
منشور والا
بنام میر احمد
خان سفیر
(۱)
نمودن آنان با دولت روس آگاه باشند و مقارن اینحال نامه سردار محمد اسحق خان که از تاریخ ابتدای بغاوتش
نکار داده ومصحوب غلام قادر خان حاکم آی بيك با بعضی از اجناس واشیای نفیسه برسم تحفه و هدیه نزد گیور نار
روس در تاشکند فرستاده و از نزد مفتی او که راه بدخشی میپیمود بدست اولیای دولت افتاده در روز هشتم ماه
جمادی الاول بمطالعه ساطعه انور والا پیوسته از حضور اقدس ما حصل نامه او برای جنرال امیراحمد خان سفیر عرض
نگارش یافت که امنای دولت برطانیه عظمی را آگاه کند که سردار محمد اسحق خان نامه بکیور نار تاشکند مرقوم
و با تحفه وهدیه نزد او مرسول داشته است که باین ایام اطوار اعظم در وقت استیلای دولت انگلیس بر افغانستان
ما را در تاشکند خواسته مامور برفتن افغانستان نمود و در ترکستان متعلقه افغانستان برادرم محمد سرور خان کشته
گشت تا که از یمن توجه امیر اطوری مملکت افغانستان را متصرف شدیم و عهدیرا که امیر عبدالرحمن خان
با دولت روس کرده بود نقض نموده بادولت انگلیس متحد شد و من بعهد خود واثقم که بواسطه همین وثوق عهد
و دوستی دولت روس امیدوار کرم قصد خرابی مرا نمود و مأمورین دولت روس را که از راه خریدن کاو و کوسفند
وغیره در بلخ می آمدند سراسر ممانعت آنها میکرد و من بخلاف امر او مانع کسی از مامورین دولت روس نشدم
وهم افزار را کرام مساحان ماموره تعیین حدود فاصله سرحديه دولت موصوفه را اقصی الغایت بتقديم
رسانیدم که البته خود ایشان در محل اظهار وبیان آورده خواهند بود پس آبادی و خرابی خود را از عین ارتباط
خویش با دولت روس میدانم و بامید آن بدولت روس ملتجی شدم که در چنین وقت از اسلحه وغيره آلات حرب
معاونتم کند و كيورنار جواب او مکتوب اورا نداده اما زبانی برایش پیام فرستاده که بدون امر و اجازت پادشاه
خود اسلحه وسامان جنك وكمك داده نمی توانم و متعرض افغانستان نمیشوم و به افغان مزاحم ما میشود فقط وهم
مقارن اینحال روزی فارن سكرتر انگلیس از جانب ویسرای کشور هند بملاقات جنرال امیراحمدخان سفیر افغانستان
رفته در وقت صحبت از حادثه تفك كشاد دادن بکشتن سپاهی بجانب حضرت والا که از پیش بشرح رفت زبان
آورده گفت که اینواقعه مشابه بواقعه پادشاه روس است که از صدم نحله (۱) خودش نسبت بدو بظهور پیوست
مجله در اینجا
یعنی مذهب
باطله است
واو هزاران تن را خون ریخته آرامی حاصل نکرد تا که وزر اء حلم دولتش از راه مدارا برخاسته و دو سال است
که طریق تسلیت پیش گرفته از در احسان مرهم گذار جراحات قلوب مفسدین شده کسانبرا که از ایشان گرفتار
نقل نامه
حضرت والا
بفارن
سکرتوشرف
نفاذ یافت
زنجیر سیاست گردیده بودند از قید رها داده همه را دل بجای آورد که شاید تسکینی حاصل شود و در پنجساله
محتمل که حضرت امیر افغانستان مردم سپاه را که باسردار محمد اسحق خان یکدل و یکجهت بوده در خلا یا ملا
گلمات خوف انگیز بر زبان رانده باشد و ایشان خود را مورد زجر وعقاب دانسته این حادثه را بروی کار آورده
باشند و این شخص یکه تن نیست بلکه بسیار کس خواهند بود که امیر صاحب میباید بزودی از دل مردم سپاه ورعیت
دندر جواب دفع بیم وهراس نماید تا آسوده حالی برایش حاصل آید و آنگاه که این کلمات فارن سکرتر از عريضه جنرال امير
احمد خان سفیر حالی برای آفتاب ضیای عالم آرا گشت برای او و کار گذاران دولت انگلیس فرمان رفت که
از طرف ما نسبت بعموم سپاه ورعایا آنقدر احسان بروی روز آمده که شرح آن در اخبارات تمامت دول خارجه


( ٦٢٩ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

(١) عنف سختی و درشتی
شرح حال سید محمد شریف نام مدنی
مامور شدن میر ابوطالب بحکومت آقچه

مدرج و منتشر گردیده است که جای هیچ اعتراضی نیست و همچنان نسبت برعایا نیز سیاستم بعدالت بیانی رفته که حاجت شرح و بیان ندارد و اگر چنانچه در بعضی از مواضع و مواقع کسی را که مفسد و شریر بوده زجر و سیاست فرموده ایم محض دفع شر اندک برای نفع بسیار بوده که بروی کار آورده ایم نه اینکه بخواهش نفسانی و هوا جس شهوانی خویش طریق عنف (۱) و سیاست پیمو جب چوده ایم که باعث بیم و هراس مردم میشد و اینواقعه که اتفاق افتاده نيك دانسته ام که تحريك مردم خارجه بروی روز آمده شخص بی نام و نشان و گرفتار عمل چرس را بنوید جازه اغوا کرده است نه داخله زیرا که سپاهی مذکور از اعداد و افراد سپاهیانی بود که فتحیاب شده بودند البته اگر اینعمل از افواج مقیمه بلخ صادر میگشت از فتنه و مفسده مردم داخله و اقوا و القای افسران ایشان دانسته میشد چون مشارالیه آدم پست فطرت و فرومایه و از قوم تاجيك سكنه هرات بود بیشک این امر شد و مکشوف گشت که بتحریض و ترغیب مردم خارج از مملکت بوده و درین مقوله خود از احوال و واردات هرات که آرزومند بسیار دارد شواهد نیکو دارم که بیقین میرساند که باعث این امر بوده و هست باوجود آن چون سپاهی مذکور شایع گشت حقیقت امر مخفی و مستور ماند و رنه سخن همین است که مسطور گشت فقط و هم در خلال این احوال سید محمد شریف نامی از سادات مدینه طیبه که از راه بلوچستان و سیستان وارد هرات شده و پس از ملاقات با سعدالدینخان حکمران آنجا سفارش نامه ازوی بنام سردار نور محمد خان حکمران قندهار حاصل کرده وارد آنديار گشت و او بواسطه نامه او و پاس اسم سیادت و رعایت مدینه شریفه که خودرا منسوب بآن موطن پاك وانمود منزل منزه و روزی سه روپیه کابلی از خزانه دولت جهت مصارفش معین فرمود تا که در روز آدینه با مردم بسیار که در دورا و انجمن گردیده بودند صلوات گویان از راه بازار داخل مسجد جامع شهر شد و پس از ادای فریضه جمعه برمنبر صعود نموده بخلاف قانون مقرره و مستمره شرع مطهر خطبه که قبل از نماز موقع ادای آن بود قرائت نمود و از منبر فرود شده با مامت حاضرین مسجد دست او را بوسه همی زدند و از هجوم و ازدحام عوام نوبت بوسیدن دست او باندك کسی زحمت میسر میگشت و پس از انکه از مسجد بیرون شد حکمران قندهارش از قضیه بروی کار آورد مسئول ساخت و او عذر خواسته طالب عفو تقصیر خویش شد و آنگاه که حضرت والا را از عریضه حکمران قندهار برحال سید مذکور آگهی دست داد در روز نهم ماه جمادی الاول حکمران موصوف را ارقام و اعلام فرموده منبه نمود که تعجب است که بعمر نود سال رسیده و نيك و بد را بسیار دیده و گرم و سرد روز کار را چشیده باز هم فریفته اینگونه اشخاص شده محض اظهار و مجرد دیدارش روزی سه روپیه برای مصارف او تعیین مینماید واکنون او را میباید از راهیکه وارد افغانستان گردیده امر بازگشتن فرماید و او پس از وصول اینحکم سید مذکور را از راه بلوچستان بامر معاودت کرده رقیمه بوی داد که اگر از راه پشاور بعزم زیارت عتبه علیای سلطنت آهنگ کابل کند محافظین طرق و شوارع مزاحمش نشده و اگذارند که وارد دارالسلطنه شود و ازین امر شهزاده سپهر وساده سردار حبیب الله خان از عریضه حکمران قندهار استحضار حاصل کرده بنابر موثق و مؤکد داشتن حکم والا سرحد داران و نگهبانان راه پشاور را فرمان فرستاده آگاه فرمود که سید موصوف را از رهسپار شدن بجانب کابل بازدارند که وارد کابل نشود و او از جائیکه در ضمیر داشت قدر خویش را شناخته راه دیار خود پیش گرفته روی بسوی کابل ننهاد و هم مقارن اینحال ده تن مسلمان ویکتن هندو از اهل هنود و چندتن سواره نظام باجازت حضرت والا که کار گذاران دولت انگلیس استدعا کرده بودند از شالکوت براه قندهار و هرات جهة اقامت مشهد مقدس و خدمت جنرال مکلین قونسل دولت مذکوره باسفارش نامه از اجنت بلوچستان بنام کار پردازان دولت افغانستان راه برگرفته وارد قندهار شدند و از آنجا ببدرقگی سواران افغانیه در هرات و از هرات سالماً در مشهد رفتند و در خلال این احوال میر ابوطالب خان از حضور فیض گنجور حضرت والا بسر دفتری آقچه و محمود خان بیگلر بیگی بحکومت آنجا و محمد سرور خان بحکومت سرپل و ناظر نصیر خان بحکومت اندخود و نوروز خان شیرشی کلانتر خان میر اقرار و ممتاز گردیده هر کدام بمقام مأموره خویش شده بانتظام مهام پرداختند


( ٦٣٠ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ
بمکافات
کردار
گرفتار شدن
اشرار شنوار
(۱)
استکانت فرو
نی و عاجزی
ذکر گفتگو ی
قلعه چمن
نقل نامۀ
سند مند
انگلیس
(۲) پلتیکل
در همجا که
آمده است
یعنی قرار
و مدار
دولتینت
نقل نامۀ
حکمران
قندهار که
بہدایت
و ارشاد والا
نگار داد
ذکر تنبیه و تهدید نمودن سپهسالار
( غلام حیدر خان اشرار شنوار را )
و سپهسالار غلام حیدر خان که روز هفدهم در تنبیه و تهدید مردم شنو ار چنانچه از پیش رقم گشت بسر
می برد در روز دوشنبه نوزدهم ماه جمادی الاول با دلیران سپاه نظام از لشکرگاه برآمده میر اشرار را برگرفته بساعت
یازده شب بیست و سوم ماه مذکور روی بورش جانب درۀ تنکی نهاده تا هنگام بامداد دوازده گروه راه نوردیده
از گردراه دست قتل و تاراج بمردم عادل خیل دراز کرد و چهل و پنج تن از اشرار را از ضرب تیغ آبدار رهسپار
دیار عدم ساخته یکصد و چهل تن زن و مرد و پسر و دختر دست گیر نمود و از سپاه پادشاهی یکتن از مردم الو سمی بکاب و یکتن
از پیادگان نظام تحت رایت کرنیل ولی احمد خان بقتل رسیده یکتن دیگر از مردم تکابی اندک زخم یافته دیگر آسیبی
بایشان نرسید وا کثر از اسلحه و مواشی و دواب و متاع و اسباب اشرار نکو ہیده کردار را غارت نموده تمامت
قلاع ایشانرا آتش زده بسوخت و پس از حصول فتح احمال واثقال سپاه را که در لشکرگاه گذاشته راه تدمیر باغیانرا
برداشته بودند حمل و نقل داده بدره آهین فرود نمود و خود بالشکر طريق استیصال جهال علاقه پشه و حیدر
خیل بر گرفت و آنگاه که داخل درۀ پشه شد مردم حیدر خیل رشته اطاعت بگردن انابت نهاده از در ضراعت
نزد سپهسالار حاضر آمده بزبان معذرت و استکانت (۱) عفو تقصیر خواسته سر بر خط فرمان نهادند چنانچه امور
پادشاهی که در بین آنمردم جاری گشت باشرح حال دیگر فتنه جویان در محلش رقم میشود انشاء الله تعالى
ذکر مقالاتی که در باب قلعه چمن کار گذاران
( افغانستان و انگلیس بزبان قلم آوردند )
در خلال وقایع مذ کوره نامۀ مورخۀ هجدهم ستمبر سنه ۱۸۸۹ میلادی کرنیل سند مند نام انگلیس که منصب
چیف کمشری بلوچستان نیز داشت بحکمران قندهار رسیده و او روانۀ حضور اقدسش نمود چون نوشته بود که
از پیشگاه نواب گورنر جنرال با مضای اجلاس قونسل رسیده که بآن دوست مرقوم بدارم که جناب ممدوح يك
جهتی عمال مملکت افغانستانرا قدر دانی میفرمایند چنانچه خریطه داندرا با قلعۀ چمن میرسانیده اند لکن این امر
محقق نیست که حد حکومت افاغنه با قلعۀ چمن باشد علی الخصوص در سر زمینیکه کافر سنگها هیچ آبادی دران نباشد و نیز
بآن دوست اظهار میکنم که ایجانت و پلتیکل (۲) اجنت شالکوت و فوشنج چند سالی است که تا مواضع بسیار واقع
آنطرف چمن اختیار حکومت داشته ایم اگرچه جناب ویسرای کشور هند افسوس زیاد خواهند خورد که از
امتداد پیش آمد دوست سرباز زده انکار کنند باری بوجوه مذ کوره اتحاد رای نمیفرمایند که حد علاقۀ افغانستان
تا دیوار قلعه چمن است زیرا که در قطعۀ زمین خراب مشکل است که سرحد صحیح دو مملکت ملحق یکدیگر قائم
و استوار شود لہذا جناب موصوف تصور میفرمایند که سرحد مملکت مقبوضۀ انگلیس تا آنجاست که شاه راه قندهار
بزمین هموار ملحق میشود و این موضع بمسافت نه میل از قلعه چمن فاصله دارد و حالا که حکمران هند بنیا د اجرای
ریل را جانب چمن نموده است بسیار متعسر است که اختتام ریل کاری بقطعه زمین محدودۀ ناهموار متصل چمن
استوار گردد بنابرین قرار داده شده که ایستاد گاه ریل قدری فروتر از قلعه چمن که زمین هموار و وسیع باشد
اساس آن نهاده آید در روز بیست و هشتم ماه جمادی الاول از حضور بخیریت دستور حضرت والا حکمران
قندهار را ارقام و ارشاد رفت که در جواب نامۀ اجنت بلوچستان بنگارد که خاص قلعه چمن حد متصلة فاصله
قندهار و فوشنج است و مردم افغانستان از روزیکه کار گذاران دولت انگلیس باراضی بلوچستان دست تصرف
دراز کرده اند قلعه چمن را نقطه فاصله دولتین دانسته و شناخته اند و این امر را چنان استوار میدانند که هرگاه
اندازه یکذراع کارکنان دولت انگلیس از قلعه مذکوره که در نفس الامر موطن و مسكن قوم اچك زائی افغان
است جانب قندهار تجاوز و مداخلت نمایند با این که زمین مخروبه بیکاره است موجب اختلال وصول کار که
معاهده دولت انگلیس با اقوام مملکت افغانستا نست میشود زیرا که آن اینست که مداخلت ظاهری و باطنی بخاك
افغانستان نمایند وا گر چنانچه کار کنان انگلیس بخواهند در اینطرف متصل قلعه چمن ایستادن گاه ریل سازند


( ٦٣١ )
( جلد سوم ) شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ( سراج التواریخ )
هر چند اندك و مختصر باشد در طبیعت مردم افغانستان دشوار و ناگوار می افتد و تزلزل و تردد در بنیان
اعتماد ایشان که نسبت بدولت انگلیس دارند راه می یابد و آنچه که نوشته که در قطعه زمین غیر معمور
و آباد مشكل است که سرحد صحيح دو مملکت ملصق و ملحق بیکدیگر قرار واستوار گردد جواب گفته میشود
که اگر تحدید حدود مابين افغانستان و روس بتوسط منصبداران انگلیس در قطعات زمین غیر آباد و ریگزار
و بیابان بی آب معین شده و عمودها و منارها ونشانها نصب گردیده پس چگونه قلعه چمن که حد معین قندهار است
و از غایت اشتهار احتیاج باظهار ندارد نقطه فاصله نباشد و نیز مخفی نماند که از حضور انور والا در ذكر ايشيلمه
ارشاد این معنی بمن رسیده است که قبل از واقعه شورش سردار محمد اسحق خان چند تن منصبدار بزرگوار
از دولت انگلیس جهت انتظام كلية امور ومهام در کابل طلبید که از ینگو نه سخنان چون تحديد حدود قندهار
وبلوچستان داخل آن امور بود اما واقعه مذکوره مانع اجرای خیالات سرکار والا و اولیای دولت انگلیس
گردید اکنون امید میکنم که پس از فراغ و انجام مهام ترکستان و باز گشت حضرت والا بدار السلطنه کابل
دوباره توجه بمقصد کلیه نموده چند تن از افسران بزرگ انگلیسه را طلب کابل فرماید و ازین قسم مکالمات
و مذاکرات در میان آید آنوقت البته قابل انتظام آ توضع و مقام خواهد بود و میباید که کارکنان دولت
انگلیس تا آنزمان اموریرا که باعث تشکیکات و شبهات مردم افغانستان باشد مرتکب نشوند و اگر واضح و
تجلیت بخواهند اینست که (۱) در باب بردن ريك از زمین مخرو به علاقه تعلقه قندهار که بی اجازت حضرت (۱) از پیش
والا كاركنان انگلیس اقدام نموده بودند مر آینه بخواطر خواهند داشت که چه قدر بمزاج افغانان بد افتاده شرح رفته
نزاع رخ داد و کار بمقاتله وكشتار کشید پس پیشکاران دولت انگلیس که در خط بلوچستان از طرف دولت است
خویش مأمور انتظامات علاقه جات خود ایشان هستند وضعی را در باب مردم افغانستان اختیار کنند که روز
بروز دلهای ایشان بدوستی دولت انگلیس مایل گردد نه اینکه اسباب رنجش پیش آمده متنفر گردند و فراتر از
همه نه تنها در د گر مطالب سرحدیه مأمورید که با من مکاتبه ومذاکره نمائید و جواب بخواهید و نه من مامورم
که جواب نگارم زیرا که سر حد داران را در بین دولت سخن گفتن اختیار نیست این حرفی بود که خود ویسری
سابقه کشور هند با سرکاروالا اظهار نموده آیا اکر نائب السلطنه جدید در موقعیکه خود بداند اظهار کند جواب
خواهد یافت ومنکه نائب الحكومة قندهارم جواب خواهم داد پس آنچه ازین باب اظهار کرده ام که شما را
آگاه کنم که از حد معینه تجاوز و سبقت اختیار نکنید که اختیار يك کلمه را در خصوص فيصله يك قدم ندارم
فقط و پس از وصول این نامه باجنت بلوچستان و بتوسط او بدیگر کارنداران دولت انگلیس اجنت بلوچستان
را ایقابآن نمودند که نشیب دامنه کوه كوژك را تاحديكه سنك زار است سند ملکیت دولت انگلیس قرار داده
محکمران قندهار نگار دهد و هم نامه درین باب از ویسری کشور هند بحضور اقدس والا رسیده شرف گذارش
یافت که دولت انگلیس را بحدود قندهار ونقطه فاصله خاك افغانستان دخلی نیست اما در نقطه تعلقه خود بنیاد
ایستادن گاه ریل نهاده آباد میکنند و از وصول این نامه حضرت والا حكمران قندهار را ارقام و آگاه فرموده
امر کرد که با چهل تن از مردان کار و بزرگان روزگار رهسپار نقطه فاصله دولتین شده تحديد يكه لازم باشد (۱) سهول
نموده از قوه بفعل آرد و هم نقشه جبال وسهول (۱) ومجاری وقنار را (۲) توجه پسندیده برداشته روانه حضور جمع سهله
نماید تا اگر موضعیکه کار پردازان دولت انگلیس برای تعمیر ایست گاه ریل اختیار کرده اند از خاك افغانستان بمعنی زمینهای
بیرون ومتعلق خود ایشان باشد زبان گفتگو کوتاه گردد چنانچه در پایان کار مطابق این امر شهریار والا نیار هموار
در جائیکه خارج از خاك افغانستان است ایستیشن ریل آباد و استوار گشت و همدرینوقت حیدر علیخان
بالاحصاری خزانه دار قندهار بدرود جهان کرد .
ذکر مستمال ساختن سپهسالار
( غلام حیدر خان اشرار شنو ار را )
و در خلال احوال مسطوره سپهسالار غلام حیدر خان که راه دره پیشه و حیدر خیل بر ترانه بود تاخت
(۲)
قتار جمع قدر
بمعنی بیابانها
ذکر استمالت
اشرار شنوار


( ٦٢٢ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
اشرار کهسار شینوار را تا روز جمعه هفتم ماه جمادی الثانی محاصره خیمه و تدابیر حسنه سپاه ساخته از راه
اطاعت بزرگان ایشانرا در لشکر گاه حاضر آورد و از جمله مردم طائفهٔ سنکو خیل و مردم درهٔ نیازبان از اطاعت
برگران و همچنان باجیل توامان مانده دیگران همه مطیع و منقاد گشتند و پور محال و مصارف سپاه پادشاهی
و جریمهٔ خطا کاری و روسیاهی خود را برعهده گرفتند که بدهند و نیز قرار دادند که بانیان فساد و ره نوردان
کینه و عناد را بدست کار گذاران دولت سپارند چنانچه چهل تن از حاضراً مدکان و بزرگان مردم پشهٔ با چندتن
از دیگران بمعرفی خود ایشان که مفسد و شریر قرار دادند در زیر حفاظت در آمدند و شصت تن از بزرگان
طوائف مندین زائی و حیدر خیل و رحیمداد خیل را پور محال گرفته مردم عادل خیل و بادین زائی را
رخصت باز گشت داده امر کرد که بزرگان خویش را از راه پور محال پیش آرند و مالیات دیوانی
و جریمهٔ شرارت و عصیان همگنان را نیز حواله نموده محصل نگاشت و خود با افواج قاهره راه تد میر
مردم شریره درهٔ نیازبان و سنکو خیل بر گرفت و پس از ورود در موضع مقصود با اشرار آهك مقابله نموده محاربه
سخت رخ داد و بیست و پنج تن از سپاه نظام و چهل تن از سواران و پیادگان ایل و احشام تکاب و نجراب و غیره
که ره نورد خدمت دولت بودند کشته و زخمدار گشته از گروه مخالف جم غفیری هدف گلوله و طعمهٔ شمشیر
شدند و بقیه السیف پشت بکارزار داده روی ادبار بکهسار انکسار نهادند و از راه خسارت جانب علاقهٔ تیراه شتافتند
و لشکریان بامر سپهسالار غلام حیدر خان قلاع و مسا کن اهل خسرانرا آتش زده تمام بسوختند و از دواب
و مواشی و مال و متاع ایشان غنیمت بسیار بدست آورده مظفر و منصور بلشکر گاه باز گشتند بعد سپهسالار ستوده
کردار مکتوبی بمردم تیراه فرستاده پیام داد که چون پادشاه اسلام در ملت متحد و در ایلیت و قومیت واحد اند
مخالفین دولت را که در آنجا پناه گزیده اند اگر اطاعت کنند و ره نورد انقیاد شوند هر آینه بپاس خاطر
تیراهیان از مکافات کردار ناهنجار ایشان در گذشته امان جان داده خواهد شد که بمسکن و موطن ایشان باز آیند
و الا دیگر لشکر از کابل خواسته آنسر زمین را پامال سپاه کرده دود از نهاد دوست و دشمن خواهیم برآورد
و پس از فرستادن این نامه مژدهٔ فتح را معروض پیشگاه خلافت نموده بتعمیر قلعه که گنجایش اقامهٔ دو فوج
پیاده و یکفوج سواره و يك توپخانه را داشته باشد در شینوار پرداخته بنیاد نهاد
ذکر طلب حضور شدن کار گذاران خطه بدخشان و قطغن و غیره
( وقایع آنولایت مینولشان )
در روز سه شنبه یازدهم ماه جمادی الثانی میرزا سید خلیل شاه خان سر دفتر قطغن را با آقا لان اوزبکیه
از حضور اقدس فرمان طلب صادر گشت که دفتر مالیات آنولایت و محالاتش را با خود برداشته حاضر مزار
شریف شود که مالیات اراضی و عقار آندیار بروفق صواب و طبق سنجش و حساب ثبت دیوان سلطنت گردد
و همچنین آقسقالان محال بدخشان را باقاضی و مفتی و رئیس فیض آباد و برادر کهتر میر احمد شاه خان که چندی
قبل ازین از حضور انور چنانچه گذشت مامور بدخشان شده بود فرمان طلب رفت که بمعرفی اونيك وبد مردم
بدخشان حالی رای والا شده هريك که شایان احسان باشد باندازه شائش مشمول عواطف خسروانه گردد و هر کدام که
از ره نوردان صحرای شرارت و طغیان باشد بکیفر کردارش مکافات یابد و آقسقالان رستاق و چاه آب و یا کوه و شهر
بزرك و زيباك و اشکانم و کران و انجمن و منجان و جرم و ارگو و کشم و مشهد و درایم و پشکان و بهارك وزرده
و سر غیلان و وغلان و یفتل را جدا گانه فرامین طلب نفاذ یافت که رهسپار دربار معدلت مدار شوند و هم نائب محمد امین
خان دسته اول تحت رایت سلطان محمد خان را با طالشیق خان صد باشی که سردار محمد اسحق خان نامه بهر دو تن
نگار داده و از راه دوستی و اتحاد ایشانرا ترغیب باغوای سیاه و رعایا کرده و آن نامه بدست دولتخواهان افتاده
بود اینوقت بمطالعه ساطعه والا پیوسته فرهاد خان کرنیل را ارقام و ارشاد شده او بامر اقدس با محمد عمر خان
خوستی و یکتن خادم او هر چهار تن را بمحافظت سواران نظام گسیل درگاه عالم پناه نمود و امر والا در باب

ذکر طلب حضور شدن کار گذاران بدخشان


( ٦٣٣ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
امین و خان شیرین به صدور پیوست که از روز ملازمت ایشان تا وقت خسارت و خیانتی که بروی کار آورده اند
مواجب خود را که از دولت برده اند مسترد نمایند و محمد عمر خسرتی با نوکرش محبوس زندان سیاست گردیده
برادر خواجه موسی خان که از امور مذکوره ایشان بکارکنان حضور انور آگهی داده بود از عطاء خلعت
و رخصت مراجعتش جانب مسکن خویش سرافراز گشت و مقارن اینحال متکباشی مراد نام میمنه که با نود و
پنجتن سواران خود در تحت رایت پسر ایشیک آقاسی محمد سرور خان با مر اقدس قرار گرفته مامور باقامه تالقان
شده بود وارد آنجا گردیده کرنیل فرهاد خان پذیره اش نموده مراسم استقبال و لوازم احترام بجای برد و در روز
بیستم ماه جمادی الثانی میرزا طیب خواجه نام نویسنده سایر تاشقرقان عهد سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علیخان
مرحوم از عریضه نایب میر سلطانخان میرشب کابل که با یک قطعه خط و مهر شیر و خان نوی ناب مرحوم اسمی محمد
حسن خان کرنیل که در باب دوازده بار شتر نیل نگار داده و بدست او افتاده و او بحضور اقدس فرستاده بود
طلب حضور انور شد که از وی تحقیق این امر شده وجه قیمت آن در نزد هر که بوده گرفته و بخزانه سپرده شود ذکر مامور
چنانچه در موقعش مذکور گشته می آید انشاءالله تعالی و در روز بیست و هفتم ماه جمادی الثانی ملا شاهردان قل شدن حکام
بخطابت اند خود و ملا محمد نیاز بقضاوت شیرغان و ملا امام ویردی بخطابت بیرون شهر مذکور وسید عماد الدین و قضاه ولایت
بخطابت اندرون آن و ملا سید جلال بقضاوت قلعه نو و ملا عبد الکریم بافتای آنجا و ملا سید میرزا و ملا اسمعیل
و رسجی بافتای تالقان و ملا شهباز بامر خطابت آن وملا ظهیرالدین فرخاری بریاست محکمه شرعیه آن و ملا اباظاهر
تالقانى بكتابت سجلات وفيصله مرافعات شرعية آنجا ومحمد یوسف خان بن نائب شیر خان بیگ بحکومت حضرت
امام وامیر محمد خان قوم موسی خیل بحکومت اشکمش و چهل باغ و فلول و نهرین و جلبگای اشکمش و حسن آباد
وصالح محمد خان بحکومت طائفه بنگی و سبحانی و کجینه برو مردم متفرقه چاریگاری و پنجشیری و افغان و هزاره
وده مرده و خنجانی و سرخان و قندزی که در آنجا توطن گزیده اند و تیمور شاه خان چاریکاری بحکومت طوائف
حاجی بچه و توقز توقساق و کجینه ورق و ماندره جی و هزاره موطنه جابه از حضور انور سرافراز و ممتاز گشته
هر کدام بموضع ومقام مأمور خویش رفتند وحكام تاشقرقان وشبرغان و آقچه و اند خود وسرپل وسنگچارك
چون محمد عمر خان و سعید محمد خان و محمود خان و محمد انور خان و محمد سرور خان و سراج الدین خان وميرزا عبدالعزیز
خان دفتری سنگچارك كه محبوس دست سردار محمد اسحق خان شده و بعضی از حاکمان مذکوره که جدید مأمور
حکومت شده و برخی از سابق حاکم بود تغییر نیافته همگنان بحکومت و نویسندکی ایشان بحال ماندند و همه درینوقت
مردم سکنه اندخود بیست و پنج هزار تکه رسم هدیه که بتوسط نصیرخان پدر حاکم خود فراهم نموده بودند وصول نامه
مصحوب خواجه بابا جان نامی روانه پیشگاه مرحمت پایگاه حضرت والا کرده مطبوع ومقبول طبع جهان آرا گشت و هدیه قازن
« ذکر وصول نامه و هدیه قازن سکرتر » سکرتر
( بشهزاده حبیب الله خان )
و همدرین هنگام دیسبرای کشور هند با زای نامه و هدیه که شهزاده آزاده سردار حبیب الله خان از کابل
چنانچه گذشت برای او فرستاده بود قازن سکرتر را ارقام و ارشاد نمود که یکدست بساط چای که اسباب
و ادوات آن از نقره باشد با نامه مودت و موالات ارسال حضور مکرمت دستور شهزاده مذکور نماید او او
در روز هفتم ماه مارچ سنه ١٨٨٩ میلادی مطابق چهارم ماه رجب سنه ١٣٠٦ هجری نامه برای شهزاده سپهر
وساده مرقوم و با یکدست ظرف نقره مخصوص آشامیدن چای مرسول پیشگاه سعادت پایگاه شهزاده نمود و اواول
از وصول این نامه معروض حضور شفقت ظهور والد ماجدش داشته بعد با مر حضرت والا نگار فرمود که دوست نقل نامه
مهربان محبت و مساودت بنیان قارن سکرتر صاحب بهادر را واضح خاطر خلت مظاهر باد مراسله دوستی سلسله شهزاده رفیع
مورخه چهارم رجب سنه ١٣٠٦ هجری مطابق هفتم مارچ سنه ١٨٨٩ میلادی بشرف ملاحظه دو ستدار موصول و مقدار سردار
حبیب الله خان
و آنکه از پرتو ورود افکندن نامه من وتجلاییکه مشمول آن بود جناب جلالت مآب فخامت نصاب نایب السلطنة بهادر


(٦٣٤)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
کشورهند مسرور شده است و مراسم تشکر محبت شعاری و دوست داری را بزیان آندوست مهربان ادا ساخته
قدر دان فرموده است باعث انبساط خاطر گردید و مقدار هدیه مشفقانه که از جانب بلند جوانب جناب محتشم
الیه بطور نشان دوستی و مهربانی ارسال شده بود رسید و برمراتب محبت بیفزود انشاالله تعالی ابواب مواحدت
دایمی درین دولت بهیه و اعلیحضرت قبله اشرف اعظم دوستدار و سلسله فرزندانش باز و گلهای محبت و وداد
در ریاض خاطر جانین شگفته و نسایم صدق و صفا مدام در اهتزاز خواهد بود فقط و مقترن اینحال دولت روس
از اقامت حضرت والا در مزار شریف و نشر اخبارات متیقن گشت که روی یورش جانب ماوراءالنهر نهاده
اعلام ظفر فرجام را بسوی بلاد اسلامیه آنجا شقه کشا خواهد فرمود پس بقونسل خویش که در مشهد
مقدس اقامت داشت آگهی داده او از راه حصول علم بجنرال مکلین قونسل دولت انگلیس که دوست ایندولتست
اظهار کرده و هم و یبرای کشورهند بذریعه تلگراف از وجو پند او عرض پرداز حضور مسلاطنت دستور
حضرت والا شده استفسار حال و استدعای انکشاف اراده و خیال شهریار ستوده خصال نمود و حضرت والا
در روز یکشنبه هفتم ماه رجب جنرال مکلین را ارقام فرمود که احوال تلگرافیکه پزویسرا رسیده و آن مهربان
بدوستدار فرستاده دانسته شدم و این کلمات را که در جواب تلگراف اوز قم میگردد فورا بذریعه تلگراف بویسرا
خبردهد که من هرگز این اراده را در دل ندارم که با دولت روس اقدام محاربه نمایم که نتایج آن باعث مخاصمه دولتین
روس وانگلیس گردد پس بدون حرکت خلاف دولت روس وانحراف او از معاهده که دولت انگلیس در عدم
مداخله ئش بسرحدات افغانستان با او قرار داده چگونه منازعه بروی کار آرم و از روز ورودما در بلخ امری که خلاف
قواعد وقرار ومدار دولت وسلطنت باشد از سرحدداران روس بظهور نرسیده وبالفرض اگر حرکتی صادر
کوچ دادن شود بانجناب اطلاع داده خواهد شد و در خاطر من جاد نگرفته که در خاک مسکونه اوزبکیه ترکستان متعلقه
سپهسالار دولت روس مداخلت کنم خاطر جمع دارد که بعقل و عاقبت بینی کار کرده مرتکب امری که نتیجه اش وخیم باشد نخواهم شد
افواج قاهره فقط و مقارن اینحال سپهسالار غلام حیدر خان که پس از سرزنش اشرار شنوار چنانچه گذشت بتعمیر
را از اقامت قلعه جدید پرداخته بود از جهت دور بودن آب از محل اقامت سپاه اردورا کوچ داده در موضع
گاهش سروبی بار اقامت کشاد و پس از ورود لشکر درین مقر جمعی از مردم چار پدر جهت مشاهده قلاع و
اماکن مخروبه خود از کوه فرودنده و سپهسالار آگاه گردیده بعزم دستگیر نمودن ایشان جماعه از سواره
وپیاده نظام را از راه خفا امر رفتن کرد چنانچه ایشان رفته و کمین کرده مترصد ورود اشرار استوار نشستند
و آشگاه که مخالفین در قرب کمین گاه رسیدند دفعةً برسر ایشان تاخته پازده تن را بخاك هلاك انداخته پسر ملک
مدد خانرا دستگیر ساخته نزد سپهسالار آوردند و او ازین دست برد دلیران سپاه و انتظامائیکه دران حدود کرده
و بروی کار آورده بود همه را در روز سه شنبه نهم ماه رجب معروض پیشگاه حضور انور نموده مورد تحسین
و آفرین گشت و هم بزرگان متوطنان آن مکانرا که در وقت شرارت وطغیان مغول خان که از پیش بشرح رفت
جلو آب و نان باو داده و معاونتش کرده بودند تمام گرفتار سلاسل واغلال ساخت و چون از خارخار اشرار شنوار
آسوده جان ومطمئن خاطر شد محمد شاه خان حاکم تگابرا که باسواره و پیاده آنجا و بخیراب با سپاه پادشاهی طریق
خدمت می پیمود رخصت باز گشت داده رهسپار محل حکومتش نمود و هم در خلال احوالیکه مسطور ومذکور
گشت فوج پیاده هزاری قندهاری که در تحت رایت کرنيل سم بلند خان قرار و در شیرپور مقام داشتند باغوای
چندتن از فتنه جویان مفسده خویان آهنگ بغی کرده و بر کد امیر محمد خان را سقط و ناسزا گفته اسباب شورش
بروی کار آوردند وازین امر نائب سالار پروانه خان شهزاده رفیع مکان سردار حبیب الله خانرا خبر داده در
وقت اظهارش بعرض شهزاده رسانید که احاد وافراد فوج مذکور را که باعث فتنه بوده اند میباید در معرض
مؤاخذه حاضر ساخته جزای عمل ایشانرا در بغل ایشان نهد و شهزاده عاقبت اندیش که همواره نظر به پاداش امور
بیگانه و خویش داشت و بی تاملانه در هیچ امری اقدام نمیکرد گفته پروانه خانرا خالی از خلل وعاری از علل


(٦٣٥)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

نداشته بخط خاص خویش اندرز نامهٔ نگار داده بفوج مذکور فرستاد و روز دیگر که سه شنبه وروز قواعد
جمهور سپاه نظام بود شهزاده سعادت اراده بعادت مستمره داخل شهرپور شده وفوج مزبور را بتمامه خطاب
فرموده بتوجیهٔ تمام افواج قاهره بدیشان گفت که درین وقت که حضرت والا در ترکستان تشریف دارند شما
که قوم من هستید از چه مباشر فتنه شده دامن بآتش مفسده میزنید باری اگر چنانچه دیگری محرك فتنه شود
شمارا لازم میآید که از راه قومی و ایلیت راه تنبیه و تهدید بر گرفته او را سرزنش نمائید نه اینکه خود شما آتش
افروز فتنه کشته مرا با خود در نزد پادشاه اسلام وجمهور انام بد نام کنید وفوج مذکور ازین گفتار دربار
شهزاده سمعاً وطاعةً گفته وزبان بدعا وثنای سرکار والا ودولتش کشوده وشهزاده را نيك ستوده بعرض
رسانیدند که ماهمه بندگان حلقه بگوش وغاشیه عبودیت بردوشیم و بیرون از راه خدمت واطاعت دولت در هیچ
امری نکوشیم و چون سخن بدینجا رسید شهزاده همه را تسلیت داده اشرار را که باعث شورش شده بودند از خود
ایشان طلبیده وایشان هیجده تن را که مصدر فتنه بودند از میان فوج خود بیرون کشیده بخادمان شهزاده سپردند
وشهزاده ایشان را محبوس وروانهٔ ترکستان کرده حضرت والا مکافات کردار ایشانرا بکنار ایشان نهاده
شهزاده را تحسین و آفرین فرمود ومقارن اینحال شخصی از جیهال سکنهٔ جبال داخل اردویی که در کنر اقامت
داشت شده ویکتن کپتان پیادهٔ نظام را جراحت رسانیده از میان فوج جان بسلامت برد و کرنیل محمد امیر
خان از وقوع این امر هزار وپنجصد روپیه سیاسهٔ بر مردیکه بجمعد کار الزلشکر گاه مقام داشتند جریمه حواله
کرده بوصول پیوست که دیگری چنین جسارت نکند

شرح حال عمرا خان چندول و خان دیر وغیرت خان

شرح حال
خوانین باجور

و در خلال احوال و اختلال مذکور، عمرا خان چندول علاقهٔ باجاور که راه مراوده با دولت انگلیس باز
کرده با مسلمانانی که دران نواحی مسکن ومقام داشتند بتحريك کار کنان دولت مذکوره عداوت طراز بود
باخان علاقهٔ دیر که هوا خواه دولت و ملت اسلام بود در موضع رول درآویخته وفراوان خون همدیگر ریختند
وآخر الامر خان دیر پشت بجنك داده بگریخت وغیرت خان از راه یاری او بمعاونتش برخاسته وی نیز مغلوب گشت
وهر دوتن پس از هزیمت یافتن خود را زبون وعمرا خانرا قوی و چیره دست دیده ناچار از در اطاعت در امدند
واو غیرت خانرا در چندول نزد خود برده هزار ودوپست میل تفنك سه رخ دهن پر انگلیسی وسی میل دنباله پر
هنری مارتینی از نزد او گرفته املاکش را تمام در ضبط خویش درآورد و همچنین سبطانه متین ومعقل (۱) حصین را
داخل متعلقات خود نموده هجده میل تفنك پشاور و چند رأس اسب نیز گرفته بقیهٔ املا کش را بخودش واگذاشت
(۱)
معقل قلعه جای

وآنگاه که این امر از عرایض واقعه نگاران آن کهسار بگوش هوش شهریار ملك گیر رسید ازین اتفاق
طوائف افاغنهٔ سرحديه بغایت متألم ومتأسف گشته از گرفتاری در نظم و نسق ترکستان تنبیه غافل و ارشاد جاهل
نفرموده مکتوباً نیز هدایت وارشادی در باب رفع فتنه وفساد ایشان نمود

تنبه و تهدید
حکمران هرات

منبه ساختن حضرت والا حکمران هرات را

( درباب پذیرفتن امر مکلین )

وهمدرین اوقات مصطفی نام قوجانی با محمد صادق نامی جهت امری از مشهد مقدس ره نورد هرات شده و جنرال
مکلین قونسل انگلیس او را جاسوس و کاشفهٔ قونسل دولت روس پنداشته سعد الدین خان حکمران هراترا بتوسط
خادم دولت انگلیس که در هرات اقامت داشت مکتوب فرستاده خبرداد که مصطفی نام و رفیقش رابی آنکه ضرر
و آسیب رساند ویا محبوس کنند زیاده از یکشب در شهر هراتش نگذاشته بقسمی جانب مشهد رهسپار سازد که بداند
که بواسطهٔ پیام مکلین او را از هملات بلادرنك باز گردانیدند وسعدالدینخان بر طبق امر و پیام جنرال موصوف میرشب را
امر کرده او را بمجرد ورودش در هرات گرفتار کرده با مدادانش بجانب مشهد بازگردانید و این ماجرا از عریضهٔ
خود حکمران هرات بگوش سراسر هوش حضرت والا رسیده در روز دوشنبه بیست و دوم ماه رجب او را


(٦٣٦)
(جلد سوم) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
بذریعة منشور اشیاء (۱) و آگاهی فرمود که بدکرده این امر غلط و حکم بمعنی مکلمین را قبول نمودی معلوم شد
که اوترا احمق شناخته هیچه امر کنند نجامی آری میبایست در جواب او میگفتی اگر جاسوس روس است و از و
خلل بدولت ما میرسد چرا ما را از قید کردن و سزا دادنش منع میکنید واکر نیست از چه امر بیرون کردنش
میباشید بهر حال من بعد اینگونه سخنانرا ناسنجیده در محل سؤال و جواب میاورو اگر نوکر مکلمین هستی ترا
بشناسیم که هر چه او میگوید مثل وحی آسمانی میدانی حیف ازین مسلمانی فقط و هم درینوقت مهر مهر آثار
فرامین و احکام پادشاهی را که تاکنون رایج و جاری بود و بعضی از فساد پیشکان خسارت اندیشکان چون
عبدالمجید نام که از پیش رقم شد و غیره نقل آنرا ساخته در نزد مردم کوهستانات که اکثر امی و بی سواد اند
جهت جلب منفعت وسلب مضرت خویش بکاربرده بودند موقوف فرموده در روز مذکور ماه مزبور مهر جدید
را اجرا فرموده فرامین و احکام را بدان مزین و مشرق نموده بحقامت حكام ولایات را بسبیل اعلان ارقام
وارشاد کرد

ذكر حصول وجوه مصادره (۲) ووجوه دولتی
( از نزد خائنان مملکت )
و همدر خلال احوال مذکوره محمد حسین نام نوکر میرزا خواجه محمد خان عرض بیکی سابقة دربار معدلت
مدار پادشاهی هفت هزار و چهار صدو ده روپیه نقد و چیزی جنس از جمله چهل هزار روپیه که بمعرفت او
از مردم داد خواه گرفته بود از درک رشوت ملیکان لغمان وپسر جنرال محمد زمان خان وردك ونور محمد
سر آسیائی و ناظر خدو و مزدو هزارة بهسود بالای آقایش ثابت کرده بامر حضرت والا حواله واص شد که از وی
حصول کرده بصاحبانش برسانند و همدر روز سه شنبه غرة ماه شعبان از حضور اقدس شہزادة والا شان سردار
حبیب الله خانرا فرمان شد که محمد حسین مذکور را از راه عدالت بحضورش طلبیده بقیة چهل هزار روپیه را
که ادعای ثبوت نموده برهان بنماید تا بموجب ایذا و آزار خواجه محمد خان نرسد و هم خود او را بگوید که
مستحق تنخواه و وجه مهرانه فرامین و احکام که حضرت والایش مرحمت فرموده بوده دیگر چه حق رشوت
گرفتن داشت که از داد خواهان و مستمندان ولایات وجه گرفته در کیسه آزش میانداخت و همش آگاه کنند
که خیانت او مکشوف گشت پس هر قدر وجه که بذمه اش ثابت شود میباید ادا کند چنانچه ثابت شدگی را
رسانیده و بی سند از ذمه اش مسترد گشت و همچنین بیست و هفت هزار روپیه چهرة شاهی انگلیسی که حاجی
اسدخان و عبدالصمد خان برادرش در وقت مأموریت ایشان در بمی از وجوه بهای اسباب و آلات خرید دولتی
و بهای نلمهای چودنی که برای امور پادشاهی خریده و دزدیده بودند حواله شد که بدهند و عبدالاحد خان پسر
عبدالصمد خان که پدرش فوت شده بود از دادن وجه سرباز زده همه را منسوب بعمش حاجی اسد خان نمود
و حضرت والا از راه عدالت که ستم واقع نگردد هردوتن را مامور محکمة شرعیه نمود تا شرعاً برذمة هريك
قرار گیرد وجه دولت را ادا نماید اما عبد الاحد خان در نزد قاضی از دعوی خود بیزاری جسته باتفاق عمش وجه
را بمدارا و مرور زمان تحویل خزانه عامره نمود و مقارن اینحال هشت تن از سواران که از افشار کابل و در محاربة
غزنی كمال تكاهل ورزیده راه بیغیرتی نوردیده بودند و حضرت والا ایشان را محبوس فرموده با دیگر مجرمین
روانة كابل کرده مردم افشار را که قوم ایشان بود فرمان فرستاده مختار نمود که قطر بالطان شهریاری نسبت
بقوم وقبیلة آنها و خسارت شعاری ایشان هم گونه که لازم شمارند بمكافات کردار ایشان طریق سیاست سپارند
و افشاریان ازین امر اقدس والا چند بار نزد کار گذاران پادشاهی حاضر کشته خواستار شدند که بدست ایشان
سپارند تا بیاسا رسانند ولیکن چون در حقیقت هفده تن وهمه باسم افشار گرفتار شده بودند و در فرمان هشت
تن مندرج بودند کارگذاران دولت جرأت نتوانستند که از هفده تن هشت تن را با فشاریان سپارند پس استدعای
افشاریان بمحل اجابت نرسیده در بیان کار هم هشت تن مذكورة افشار را با دوازده تن دیگر از دیگر مردم که سزاوار

(۱) اشیاء
اگاه نمودن

حصول وجوه
مصادرة دولتی
(۲)
مصادره
مال را حکمی
و بزور
گرفتن


(٦٣٧)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
شرح حال ملا ابوبکر نامی جاغوری

با بوند حضرت والا جان نخشیده از هريك هزار روپیه جریمه گرفته از حبس رها فرمود و در خلال این
احوال ملا ابوبکر نامی که با ده تن از مریدان خویش در وقت طغیان سردار محمد اسحق خان از باجور وارد
غوات ورك شده و مردم را بر خلاف دولت اغوا نموده فتنه رسي انگیخت از عریضه واقعه نکاران آنجا
حضرت والا را آگهی دست داده محمد را با چهار تن از بزرگان علاقه غوات محبوس فرموده ملای مذکور
با پنجتن از مریدانش در زندان ودیعت حیات سپرده بقیه بعضی باجل موعود بمردند و برخی پس از دیرگاه رها شده
بجان بسلامت بردند و همچنین از بزرگان ترن وعلی خیل که نامه ایشانرا که بمردم جاغوری فرستاده وغلام حسین خان
هزاره بحضور انور ارسال داشته حكم اقدس چنانچه گذشت بقتل ایشان صادر گردیده بود از جمله قاضی
فیض الله خان که گرفتار وزندانی بود بپاسار سیده دیگران هنوز بدست نیفتاده بودند که مکافات عمل خویش را
سزا میدیدند و مقارن اینحال دویست و بیست وشش تن از هزیمت یافتگان محاربه غزنیگک که جنگ را ندیده از راه
بزدلی بفرار گرائیده و پس از ثبوت بامر حضرت والا محبوساً بكابل فرستاده شده بودند برطبق حکمی که از
حضور اقدس شرف نفاذ یافت از روز اول ملازمت ایشان تا روز هزیمت از آواز توپ وتفنك محاربت غزنیگک
مواجب ایشان تمام بوصول پیوسته بعد هريك دوتن ضامن بتواهير محكمه شرعیه بکار کنان پادشاهی داده از
زندان بیرون شد و هم در ینوقت میرزا محمد یوسف خان قوم تاجيك غزنین که بکار دفتر فارغ خطی مامور شده
بود عریضه نکار حضور اقدس والا شده استدعای مواجب سردفتری نمود و حضرت والا بخط خاص از مزار
شریف برای او رقم فرمود که
نابرده رنج گنج میسر نمیشود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
ورود مستر باین در کابل

شما مزد ور تحریر خود میباشید تفواه سردسته داری داده نمیشود و مقارن اینحال سید یعقوبعلى ومحمد طاهر
نامان پسران سید احمد خان سرابی که بواسطه حیله جوئی کرنیل ولی محمد خان که خسارانش نسبت بدولت اثر
پیش بشرح رفت نظر بند کابل شده بودند عیال و باز ماندگان ایشان نیز از شبرغان بفرمان طلب در کابل آمده اقامت
گزیدند و تا آنگاه که هم دوتن زنده بودند در کابل جای داشتند و پس از فوت ایشان با محمد علی شاه نام برادر
واحد على نام پسر یعقوبعلی از راه خفا گریخته در مشهد رفته در آنجا فتنه ها بروی کار مشهدیان آوردند و هم
در ينوقت مستر باین نام انگلیس که خدمت و ملازمت دولت افغانستانرا اختیار کرده واز حضور اقدس والا
بجهت خریدن آلات وادوات کار خانه بخاری در فرنگستان رفته بود با دو تن انجنیز از مردم انگلیس و داکتر
گره نام و دوازه تن مستری از مسلمانان سکنه هند وارد کابل شده بکار توپ وتفنك وفشنك وغيره آلات
جنگ وصنائع جدیده دست بردند و همدر خلال احوال مسطوره برادر کهتر میر احمد شاه خان از فیض آباد
بدخشان وميرزا سيد خلیل شاه خان از خان آباد با آقسقالان هر دو ولایت بفرمان طلب چنانچه از پیش رقم گشت
رهسپار مزار شریف شده بودند شرفیاب حضور انور والا گردیده از حالت فتنه جویان قطغن و بدخشان که
واقعاً علم داشتند يكيك بعرض رسانیدند و حضرت والا پس از حصول علم میر محمد حسین خان برادر میر احمد شاه
خان و ميرزا محمد ابراهيم خانرا در روز سه شنبه غره مذكوره ماه شعبان فرمان کرد که ۲۹ بهت و نه تن از مردم
زاغ و بقال را که از سبب مشارکت در بغاوت و معاونت میرزادگان از پیش گرفتار و محبوساً روانه مزار شده
بودند اکنون از اظهار برادر میر احمد شاه خان که بمواجهه آنها بپای برد شرارت و خسارت ایشان بروی
روز افتاد بنابران عیال و باز ماندگان همه را از ان بوم و بر رهسپر قوری نمایند که بعد از وصول آنها در آنجا
خود ایشان از مزار رهسپار گردیده و باهم پیوسته در کابل روند و ایشان هشت تن از مردم زاغ بودند
چون آدینه وصفر محمد ومحمد نظر ودولت محمد و محمد شریف و عبدالرحمن وسه تن از مردم متفرقه بودند چون
مراد محمود وقربان وملا صوفی و يارده تن از بقال علیا و سفلی بودند چون محمد نیاز و عاشور محمد ومحمد يعقوب
و نظر محمد ومحمد شاه و شاه منصور وقربان محمد وشرف بيك وبرات وگدای محمد وخسبه ومحمد كرم و باباشير
صدور حکم والا در باره اشرار بدخشان


( ٦٣٨ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
وآئینه و آقسقال یادکار و آقسقال یوسف و ارباب محمد امین و فاضل بيك که همگیار تن آخرین پس از گریختن میرزادکان
بسبب مواحدت و معاضدت بایشان گرفتار دست هواخوا هان دولت شده روانه مزار شریف کردیده بودند
جمله پس از وصول بازماند كان ایشان در غوری از مزار شریف بامر حضرت والا که اصدار یافته با محافظ جاده
پیمای غوری کشته از آنجا بملازماندگان شان جانب کابل راه بکرفته چون وارد دار السلطنه شدند مصارف
صدور حکم
حصول بهای
نيل شير دل
خان
و مسکن از جانب دولت بایشان عنایت شد و همدر روز غره مذکور ماه شعبان حكم اشرف در باب دوازده بار
اشتر نیل شیر دل خان لوی ناب که از پیش اشارت رفت صادر شده دوازده هزار و نه صدو شش روپیه کابلی
و دو ثلث روپیه بقرار نرخ مروج وقت از نزد تجاریکه بشراکت فروخته بودند پس از ثبوت و اقرار خود
ایشان بوصول پیوست و مقازن ایجال در روز هشتم ماه شعبان حضرت والا بقناعت سر دفتران و نویسند کان
دیوان اعلی را که وعدۀ اتمام واقرار انجام جمع و خرج مداخل مملکت را باخلاصه آن داده بودند بدستخط
خاص ارقام و اعلام فرمود که وعدۀ که داده و برذمه نهاده بودند نزديك شده هوش کنند که ناجمع و خرج وخلاصه
مملکت را تمام نمایند و مطبوع و پسند ما نشود یکروپیه بنام تنخواه از ملک نگیرند و تا کر کرفته بودند یکی راصد
زجراً و سياسة حکمست که پس بدهند فقط و همدر خلال احوالیکه رقم شده آمد كندك يعنى فوج پیاده نظام
فرایماقی که در ماه صفر حکم اقدس چنانچه گذشت عمدا صدار یافته بود بتوسط محمد اکبر خان پیشخدمت در بار معلى
از مردم هزاره غزنین بقرار بست مالیات اراضی ایشان فراهم آمده وارد کابل شده و از حضور فیض کنجور
شهزاده حبیب الله خان شرف گذارش یافته در سلك سپاه نظام منسلک کردید و فوج پیاده بختیاری و فوج پلوئی
از مردم نجراب و تاجیکه غزنین نیز در همین اوقات داخل سپاه پادشاهی کشتند و همدرین حال شصت وشش تن از
فوج پیادۀ قوم نورزائی درانی که در قلعه شینکی اقامت داشتند بلوا کرده و در قندهار كرفتار زنجیر ادبار شده
بودند بفرمان طلب از آنجا با سواران محافظ از راه غزنین و کابل رهسپار مزار شریف کردیدند و از جمله بیست
و دوتن در عرض راه فرار کرده و دوتن فوت شده مابقی وارد مزار شریف کردیده بامر حضرت والا بمكافات
عمل خویش رسیدند و همدر روز هشتم مذ کور ماه شعبان سعید حسن خان مهمند از حضور مرحمت دستور
حضرت والا بمنصب ایل بیگی طوایف عرب سکنه سر پل و عرب سیاه خانه بلخ و گوسفند داران هجده نهر وقوم
دولت زائی مفتخر ومباهی کشته از عطای خلعت کران بهای شال و جوخه ماهوت سربلندی حاصل کرده راه
خدمت مرجوعه خویش پیش گرفته بکار پرداخت و در روز پنجشنبه یازدهم ماه شعبان نظر نام خجاء باشی معروف
ببرجك از حضور اقدس شهر یاری بمنصب ده سواری نایل کردید ماهانه چهل روپیه برای خوداو و بیست روپیه
برای هر يك از سوارانش معین کشت و مأمور محال کرکی و چار جوی و بخارا و موطن ترا کمه شد که واقعات
وحركات وسكنات ودرنك و آهنگ کار پردازان دولت روس و پادشاه بخارا را برسبیل اخبار بکار گذاران
مذاکره
کار گذاران
خراسان
حضور نکار دهد و از مأموریت او باین کار میرزا تاج محمد واقعه نکار محال مذکوره بفرمان مأمور وقایع نکاری
سمر قند شد و هم ملا فیض محمد پسر نیاز محمد نامی از قشین ماه بیست و پنجروپیه تنخواه و مأموریت اخبار اندرون
شهر بخارا از حضور والا افتخار حاصل کرده در آنجا رفت و همدرین هنگام از کثرت باران سیل خون آشام
از کوهسار تاشقرغان برخاسته اکثر دكاكين ومساكن ومزارع وباغهای تاشقرغان را خراب ساخت و ده تن از
مردم آنجا را نیز سیلاب ربوده از جمله یکتن هلاک و دیگران سالماً بیرون شدند و از جانب دولت تخفیف در مالیات
دیوانی ایشان مرحمت شد و هم باغ جهان نما بامر حضرت والا در مجد کاه بلده مذ کوره احداث کشت
ذکر مذا کرۀ کار گذاران دولت ایران
( در خصوص وقایع نکار افغا نستان )
و همدرین اثنا از جانب کار پردازان پایخت دولت ایران کار گذاران خراسان را در باب میرزا یوسف خان
و میرزا بیضا خان واقعه نکاران و خادمان دولت افغانستان که در مشهد مقدس برای امر مذکور اقامت داشتند


(٦٣٩)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امير عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
امر شد که آن دولت بواسطۀ سردار محمد ابو خان وغیره سرداران افغان که از راه معاندت دولت افغانستان
فراراً داخل مملکت ایران شده جای گزیده بودند تا کنون بخواهش صاحب دولت موسوفه در مشهد گذاشته
بودند حال که سردار مزبور بامضویان خودرا بدولت انگلیس سپرده است ایشان را از مشهد بیرون کنند
وچون کار گذاران خراسان ایشان را امر بیرون شدن کردند ایشان عرض پرداز پایه سریر سلطنت شده در ذیل
عرض خود از عزم وحرکت اعلیحضرت ناصر الدین شاه از طهران در روز بیستم ماه شعبان جانب مشهد نیز اخباراً
بکار گذار حضور آگهی دادند واز حضور اقدس حکمران هراترا منشور و مرقوم رفت که از جز الو مکین انگلیس
و مقیم مشهد یوسف نامبرک این امر وسببش را دانسته وشناخته بد گونه شود که تکلیف نگاشته ما چیست ولی این اینقدر
میدانم که اینگونه تحریکات از غرض جویا است زیرا که میخواهند شخصی را که بنام خادم دولت افغانستان در مشهد
است نباشد و همينقدر رابطه که در بين افغان و مردم ایران باقیست که گاه گاهی بسلام مسلمانی یکدیگر را یاد میکنند و تعارف و پیام
ظاهری را بتقديم میرسانند از میان بر خاسته ابواب دوستی و همجواری قطع نظر از اتحاد وشركت ملت مسدود گردد
تا کریستنی در امور همسایگی روی دهد مردم افغانرا قدرت سخن زبان راندن خودش نباشد و زبان دیگری
مکتوبات ضمیر خودرا اظهار کند و یا میخواهند که آدم افغانستان را پیچ و تاب داده از اختیارات دولت خودش
مأيوس ومخمود مألوف ومائوس سازند كه ازنيك وبد حالات افغانستان بايشان خبر داده دراسوله و اجوبه كه در بين
ایران وافغانستان اتفاق افتد بسر رشتۀ آنها کار کنند بهر حال باید آدم افغانستان در ارض اقدس مقیم ومستقیم باشد
و اگر چنانچه دولت ایران باقامت خادم دولت افغانستان در آنجا راضی نمی بود درین چند سال انکار و امتناع
مى نمود وحال آنکه یقین دارم که راضی و خرسند است اگر غیر راضی باشد یا نباشد از نیطلب نمیکذرم فقط
و حکمران مذکور را امر واعلام فرمود که از جانب خود بوالی خراسان بنگارد که اهل غرض برابطۀ اتحاد
دولتين افغانستان وایران راضی نمیباشند اما الحمدلله باقتدار واختیار ایران و افغانی کسی دست تغلب و استیلا ندارد
پس چرا بنیاد محبت ووداد سالفه را جانبین سست بگذارند ومحكمتر از نخست ندارند وهم سه رأس اسپ قطغنی
نژاد از اسپان خاصۀ پادشاهی با پنج قطعه الوان پشمی نسج کشمیر که هريك برنگی چون نخودی و بادامی و دار چینی
وغماز و خاکی ممتاز وجهه چهل ونُه ذرع بود از مزار شريف نخست مصحوب درویش محمدخان حکمران هرات
حكم ارسال فرموده امر کرد که اسپان وقطعات الوان را بعلامۀ خویش بوالی خراسان فرستد و هم امر نمود
که جل وسرکش وافسار اسپانرا از ماهوت وغيره اجناس نفیسه از مال خود ساخته روانه مشهد نماید و در ثانی
بسبب امری چند روزی اسپان مذکوره از رهسپار شدن بازمانده مصحوب باقرخان نامی از مزار شریف در نورد
هرات گردیدند و در خلال اینحال از عریضۀ شخصیکه بدرغه صندوق عدالت از فراه به پیشگاه سعادت پایگاه حضرت شرح حال
والا رسيده از شرف مطالعۀ ساطعۀ اقدس عز گذارش یافت خالی رای جهان آرا گشت که چندتن از حواله بلوکیان فوج
داران وغيره منصبداران وسپاهیان فوج پیاده منزاری و سواران نظام مقیمۀ دارالرفاء فراه در هنگام بغی سردار مقیم فراه
محمد اسحق خان سخنان فتنه انگیز شورش آمیز در میان فوج بزبان رانده دامن شرارت بآتش فساد میزدند وازجهه
عباس خان جمعدار و غلام محمد خان کپتان و محمد يونس خان حواله دار ویار محمد خان حواله دار وسكندر
ويار محمد وملا سعيد احمد نامان افزونتر از دیگران راه شقاوت پیموده آحاد و افراد سپاه را اغوا بشورش
می نمودند و حضرت والا قاضی سعد الدین خان حکمران وفرامرز خان سپهسالار هرات را فرمان کرد که جماعۀ
مذکوره را از فراه در هرات طلبيده رهسپار مزار شريف سازند چنانچه پس از وصول ایشان در آنجا حضرت هدیه محمد
والا هر هفت تن را بفرستادن زندان سیاست زجر و توبیخ فرمود ومقارن اینحال اعتبار خان باخززی که معرفت رضا خان بن
و آشنائی سابقه با حضرت والا داشت یکقبضه قمۀ غلاف مرصع از طرف محمد رضاخان پسرش برسم هدیه وتعارف الله یار خان
حضور مودت دستور شهزادۀ شرافت وساده سردار حبیب الله خان ارسال پیشگاه مفاخرت دستگاه والا نموده باخز زی
از حضور اقدس برای شهزادۀ ممدوح عمر از سال یافته تحویل اسلحه خانه خاص وی شد وازالسوى قبل از وصول
نامه وهدیه حکمران هرات که آنفاً بشرح رفت بركن الدوله والی خراسان از نامۀ کرنیل استوارت نام انگلیس


(٦٠)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)
(۱) یعنی مهلت جدید بعد از مهلتی که داده شده داده نمیشود فقط لمؤلفه
بنیاد تصرف نهادن دولت روسیه در ایران
گله مذاکره کارگذاران ایران و افغانستان
آغاز گفتگوی سرحد سیستان

قایم مقام جنرال مکملین حکمران هرات را آگاهی دست داد که اگر چه دولت ایران قرار داده است که میرزا یوسف خان و میرزا بیت خان از مشهد بیرون شوند باز هم مهلت غیرمجددی (۱) داده شده اند و کرنیل مذکور این نکته را از ان روزنامه خود مسطور نموده بود که گویا وزیر خارجه دولت انگلیس رکن الدوله والی خراسان نوشته بخواهش او فعلاً مهلت داده شده اند تا منت خود را بگردن دولت افغانستان بیندازند اکریه در نفس الامر خود والی خراسان از راه ارتباط رشته اتحاد و وداد دولتین افغانستان و ایران که پایدار و استوار گردد عرض پرداز پایه سریر سلطنت ایران شده درخواست نمود که چون موکب اعلیحضرت شاهی پس از بازگشتن خراسان عازم سیاحت فرنگستانست سزاوار نیست که خادمان دولت افغانستان از مشهد بیرون رفته قطع سلسله وداد شود و ناصر الدین شاه این خواهش رکن الدوله را درست و مربوط دانسته رقم فرمود که حالا متعرض خادمان دولت افغانستان نشده هر امریرا که خود رکن الدوله و ناظم الملك مصلحت و صواب دانند در باره خادم افغانستان از قوه بفعل آرند و این ماجرا از عرایض وقایع نگاران مملکت ایران مکشوف کارگذاران دولت افغانستان گشته از حقیقتش مفهوم گردیدند که بیرون نکردن خادمان افغانستان از خیرسگالی و نيك خيالي ركن الدوله بروی کار آمده است نه از دیگری و مقارن انحال از عریضه میرزا یوسف خان مذكور بمسمع فیض مجمع حضرت والا رسید که قونسل روس بنیاد عمارت در اندرون شهر مشهد بخاك طوس نهاده ونیز در افواه سمر و مشتهر است که کلیسائی هم احداث و آباد میسازد وحضرت والا متأسفانه این بیت را مناسب حال ایرانیان انگار داده ارسال فرمود. باش تا صبح دولتش بدمد کین هنوز از نتیجه سحر است وانگاه که نامه و اسبان و الوان هدیه حکمران هرات در مشهد برکن الدوله رسید محكمران هرات نامه فرستاده پیام داد که میرزا یوسف یا دیگری از طرف دولت افغانستان در مشهد بوده همچنین شخصی از جانب دولت ایران نیز در هرات مأمور وقایع نگاری باشد تا رشته مودت و موالات هر دو دولت مستحکم گردیده در مذاکرات رجوع بغيري نشود و این امر از عریضه حکمران هرات بگوش صدق نیوش حضرت والا رسیده مطبوع طبع جهان آرا افتاده حکمران هرات را فرمان کرد که از طرف خود بوالی خراسان بنگارد که حضرت اقدس والا خواهش دولت ایرانرا بزبان قبول لبيك گفته که باید دولت موصوفه تا وقت بازگشت شاه ایران خادمش را از راه خفا در هرات نگاشته و پس از مراجعت شاه باقتضای وقت و مصلحت زمان علانيه و آشکار در آنجا بوده باشد و چون زبان مذاکره مکالمه را بدینجا رسانید وقایع نگار افغانستان بی مخالفت در مشهد جای گزیده دولت ایران بواسطه وملاحظه خیر خویش کسی را در هرات نفرستاد

* ذکر مأمور شدن وقایع نگار خفیه در قندهار *
(و آغاز گفتگوی سرحد سیستان)

در روز بیست و دوم ماه شعبان با آنکه میرزا شیر محمد نامی از تعلقداران قاضی سعدالدینخان از درگاه برای وقایع نگاری خفیه در قندهار اقامت داشت بی آنکه او تغیر بیابد عبدالله نام پسر ارباب خلیل فوشنجی از حضور اقدس والا بوقایع نگاری خفیه قندهار شرف مأموریت حاصل کرده از مزار شریف در آنجا رفت و در یکی از خانهای غاشان دولت که ضبط دیوان سلطنت شده بود جای گزیده بکار خویش مواظب گشت ومقارن انحال میرزا زینل نامی بعزم حصول باج و خراج رمه داران وبادیه نشینان موضع كردن زيك وزره بامير على اكبر خان سرتیپ بن امیر علیخان قاینی راه بر گرفته و در بادیه و صحرا گردشی کرده و در موضع شق النهر طراقو که از نهر هیرمند در زمانی کشیده و اراضی بسیاری را آبیاری می نموده اند رسیده و اثار عمارات قدیمه را که در زیر آن بوده ملاحظه و مشاهده کرده متأسفانه در خاطر جای داد که نهر از خاک انباشته و مسدود شده مذكور را مجدداً جاری ساخته و طرح عمارات انداخته بتعمیر آن سرزمین بامر دولت پردازد و گیلان خان بارکزائی باسعد نامی از سلاح خان سرحد داران دولت علیه افغان که در قلعه فتح واقع علاقه چخانسور اقامت داشتند از گردش و ورود زینل نام مذکور در آنحدود آگاه گشته دعیاشی میهر دخان را نزد او فرستاده پیام دادند که بی اجازت و خود سر از کدام رهگذر داخل خاك متعلقة افغانستان شده است تا بر طبق جواب او هر امری که صواب باشد اختیار


(٦٤١)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
کنند و اوالپیام اینان جانب سیستان عنان باز گردانیده از آنجا بایشان مکتوب فرستاده بخلاف عزم و حرکتش
آگهی داد که جهت مشاهدهٔ خط فاصلهٔ افغانستان و ایران در آمده و ذکر دشی نموده باز گردیده دیگر کاری پیشنهاد
خاطر نبوده است وحالا که سرحد داران افغانیه مانع شدند میباید خود ایشان خط فاصلهٔ دولتین را برای
العین ملاحظه نموده معین دارند که مناقشت و مناقضتی روی روز نیاید و هم بکدام مقام وموضع خودرا داشته
اقدام در مداخلت خاك دیگری نماید و پس از وصول اینمکتوب او از نوشتهٔ محمد رضا خان بن کمال خان بلوچ که
بپولاداد خان حاکم پشت رود وقایم مقام سردار محمد یوسف خان حکمران فراه که بفرمان طلب درکابل آمده
و اینوقت در ترکستان همرکاب حضرت والا رفته در آنجا بود فرستاد خلاف قولی زینل مزبور مکشوف هوا
خواهان ایندولت شد زیرا که در نامهٔ او مرقوم ومندرج بود که میرزا زینل درموضع کردن ريك وزره ازراه
باج ستانی وارد گردیده چون مردم رمه دار و بادیه نشین آنددور را از قوم افغان ومقیم خاك خود ایشان دیده
بنیل مقصود مراجعت نموده با میرعلم خان اظهار کرده است که مردم رمه دار سیستانی تمام بکردن ريك وزره
رو نهاده باج نمیدهند میباید نهر طراقو جاری شود که مردم سیستان در اطراف و نواحی آن مقام گزیده باج ده
وخراج گذار باشند و امیر علم خان ازین اظهار اوامر باجرای نهر طراقو کرده است خلاصه از ماجرای مسطور
حکمران قندهار آگاه گشته فیصلهٔ منازعه را بآخند زاده فقیر محمد خان سرحد دار چخانسور حواله نمود که
بمحل اجرا آورده بانجام واتمام رساند که انشاءالله تعالی شرح قطع وفیصلهٔ آن در موقعش ذکر میشود
ذکر تصیم عزم کردن حضرت والا در تسخیر هزاره جات
و مامور فرمودن قاضی در آقچه
آغاز عزم
نمودن حضرت
والا در تسخیر
هزار جات
درروز بیست و پنجم ماه شعبان ملا اولیاقل خان عرب وملا حبيب الله خان از حضور اقدس بامر قضا وافتای
آقچه سرافراز گردیده ملا حق نظر خان پنجیری وملا فضل طاهر خان بمنصب رئیسی دارالقضای آنجا مفتخر
گشته وبخلع مستشره مباهات حاصل کرده از مزار شریف در آنجا رفتند ومقارن اینحال بعضی از بزركان
سرزمین باغیه هزاره چون علی اصغر مهتر واقبال علی وكلب حسین خان زاولی ومحمد عسکرقاضی ساکن شهرستان
وعلی نقی مهتر وغیره فرامین اندرز ونصیحت آگین امهالت آئین پادشاهی را که مصحوب سردار محمد عظیم
خان سهای چنانچه از پیش گذشت فرستاده شده بودند وجه را بهريك از بزرگان هزاره رسانیده تمامت ایشان
ازراه فخر ومباهات روی دل بسوی اطاعت نهاده بارادهٔ اینکه مبادا مردم ایشان از کمند انقیاد سلطنت
سرباز زده شرمسار شوند عرض پرداز حضور انور والا شده استدعای گسیل فرمودن سپاه و توپخانه کردند
تامی که از امر ونهی دولت رو برتا بد بیاری و معاونت ایشان مطیع و منقاد سازند و حضرت والا که ازفتنه طوایف
اندری وترك وعلى خیل و کوهستان منگل وشنوار وغلزان ونور محمد خان وسردار محمد اسحق خان وغیره که ازبدو
جلوس میمنت مانوسش تا اینوقت که از سنین وشهور وایام سلطنتش نه سال قمری و چهار روز سپری شد
واز سال ماهی واز ماه هفتهٔ واز هفته روزی واز روز شبی بدون قتال وجدال اشرار وبغات وجهال بسر
نبرده فراغت حاصل کرد از وصول عرایض بزرگان هزاره امری را که از دیرگاه پیشنهاد خاطر عاطر داشت موفق
بمامول پنداشته عزم تسخیر هزاره جات را جزم کرده در روز هشتم ماه رمضان حکمرانان غزنین وقندهار
و پشت رود و سیغان و کهمرد چون سردار محمد حسن خان وسردار نور محمد خان و مولا داد خان وميربيد بيك
را که در اطراف شرقی و جنوبی و شمالی کوهستان هزارجات بحکومت قیام داشتند از حضور اقدس فرمان رفت
که از هر طرف دو تن مرد هوشیار راست کار مأمور نمایند که داخل جبال هزار جات شده مقدار مسافت و سهل
وصعوبت ومنحنى ومستقیم طرق ومواضع حركت و فرود سپاه و تنگی و فراخی راه و جمیعت مردم سکنه اش با معمورات
ومطمورات (۱) ایشان دیده ودانسته همچنان منزل بمنزل طی مراحل کرده در مزار شریف حاضر پیشگاه سعادت
پایگاه خلافت شوند تا بوجه صحیح و طبق واقع حضرت والا را اطلاع دست دهد که از کدام راه باچه قدر لشکر
(۱)
مبطمورات
خرابه ها


(٦٤٢)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان) (سراج التواریخ)

وسامان عبور نموده رهسپار توانستند چنانچه مأمور کردن حکام مذکوره راه شناس را در کوهستان هزاره
پس از پرتو وصول افکندن این فرامین در مجلس بشرح خواهد رفت انشاء الله تعالی ومحمد درین وقت حکم تعمير
پل نهر مرغاب از حضور اقدس بنام جنرال غوث الدین خان که در میمنه اقامت داشت شرف نفاذ یافت ومقارن
اینحال سپهسالار فرامرز خان بفرمانی که بنامش شرف اصدار یافته بود دویست وسی و چهار تن از بزرك زادگان
بلوکات هرات را برای ملازمت در سپاه نظام از آنجا رهسپار ترکستان ساخته چون وارد میمنه شدند جنرال
غوث الدینخان همه را قانون نظام سر و تن پیاراسته ره نورد مزار شریف نمود و هم همیگی را ده روپیه خرج
راه داد و آنگاه که وارد مزار شده شرف بار حاصل کردند حضرت والا چهل و یکتن از ایشانرا در فوج پیاده
نظام از عطای منصب کپتانی وکوت حوالداری مفتخر ومباهی ساخته هفده تن را بمنصب چهار سواری بنواخت
و یکصد و هفتاد تن دیگر را بمنصب دویم سواری سرافراز فرموده از جمله شش تن را که خورد سال بودند
بوعده و نوید مرحمت پس از رسیدن بسن بلوغ خوشحال نمود و هم سواران کشاده ساغه هرات را که روز خدمت
بدیر زدم بودند امر کرد که خوانین ده سواری همه ساله هشت سوار سان داده مواجب از ده سوار ببرند و پنج
سواری چهار سوار عرض (۱) داده تنخواه پنج سوار حواله بگیرند و در خصوص سواران جدیده نیز بر طبق
سواران سابقه حکم شد که حکام وعمال بیکمنوال بدانند

ذكر شرارت وتر کتاز مردم فتنه طراز طوائف

( وزیری و ناصری وسلیمان خیل )
در خلال احوال مذکوره مردم کابل خیل وزیری دوهزار و هشتصد رأس گوسفند در عرض راه وانه از مردم
کوچی علاقه کتواژ را بتاراج برده هزار و دویست تن مادیان سوار جرار از مردم ناصری فراهم گردیده با هم
عهد وسوگند نهاده قرار دادند که از راه کراج بر مردم کتواژ تاخته همه را غارت کنند و هم سیزده هزار
گوسفند دیگر را که مردم خروتی و ناصری از پیش غارت کرده وشش تن را مقتول نموده در تحت باز خواست
حکومت بودند و احکام پادشاهی را از خود سری که در حالت دارند در محل اجرا نیاورده از استرداد گوسفندان
و دیه مقتول ها سرباز همی زدند تا که میتر یعقوب نام کتواژی از راه داد خواهی حاضر دربار معدلت مدار
پادشاهی گردیده بعرضرس رسانید و حضرت والا در روز شانزدهم ماه رمضان شهزاده رفیع مکان سردار حبیب الله
خان را فرمان کرد که بمقام باز خواست بر آمده احیای حق و امانه باطل نماید چنانچه شهزاده ممدوح از راه
عدالت بپازپرس ستم متعدیان پیشه جهالت پرداخته بذريعه فرمان از سردار شیریندل خان ماجرا را پرسید وهنوز
کار بجائی نرسیده بود که چهار صد سوار از مردم سلیمان خیل سکنه کتواژ جانب موضع شنکی و سرخی راه
غارت برگرفته دویست تن از ایشان در جای کمین گزیده دویست تن دیگر بر مردم ناصری که عروسی را از خانه
پدر نزد شوهرش می بردند تاخته باشمشیرهای آخته با هم در آویختند و دوازده تن از ناصریان را که با جازه عروس
همراه و همعنان بودند خون هلاکت بریختند و هم عروس را از رفتنش در خانه شوهر مایوس گردانیده با خود
بردند ومردم ناصری ازین حادثه آگاه گشته بعزم دفن مقتولین راه بر گرفتند و بادویست سوارۀ که از سواران
سلیمان خیل کمین گزیده بودند دوچار گردیده چهار ده تن کشته شدند و مردم ناصری سکنه موضع در وازمکی
آگاه گردیده سه صد سوار راه انتقام در نور دیده دویست تن سوار مذکور سلیمان خیل را یکجا در بریدند
و اسب وسلاح ایشانرا تمام بیغما بردند و چون این قتال و جدال از امر حضرت والا که در باب منع مردم ناصری
از آمدن در مملکت افغانستان از پیش چنانچه گذشت صادر شده بود روی روز افتاد ز جرو توبیخی که لازمی نمود
بروی کار نیامد ومقارن اینحال در روز بیستم ماه رمضان محمد اسمعیل خان حاکم ترن وعلى خیل از عريضه
واستغاثه رعایا که جور وستم او بگوش دادنیوش حضرت والا رسید از حکومت معزول شده در تحت باز پرس
حسابش در آمد و محمد در ینوقت کمر مخصوص شهزاده خادم نواز خصم گداز سردار حبیب الله خان که یکصدو بیست
مثقال طلا وزن آلات وادوات آن بود از نزد قربانعلیخان افشار که از منصب آبداری شهزاده افتخار داشت مفقود

ذکر ملازمت
بزرك زادگان
ولایت هرات

(١) درینجا
عرض بمعنی
سان دیدن
است

داستان شرارت
مردم سكنة
جبال مشرقی

مفقود شدن
کمر اسباب
طلایی شهزاده
حبيب الله خان


(٦٤٣)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
(۱)
رنجه بدارد
هیچ بار
بردار نه ماند
دیگری را
فوت سردار
شریف خان
بلوچ
مأمور کردن
حکمران
قندهار دو تن
راهبر هزار
جات
ذکر
دخل علاقه
چیخانسور
(۱)
شیمه زمین
قابل کشت
وزراعت
ذکر ماموری
قایم مقام
حکمران فراه
شرح اراده
و عزم طالب
سوء
(۱) اشهب
اسب سرنك
را گویند
گردیده بلکه معاشرین و مصاحبنش دزدیدند و شهزاده آزاده با آنکه حکم اقدس بنامش صدور یافت که در مقام
تجسس و تفتیش بر آمده سارق را گوشمال بسزا دهد اما شهزاده از بلند خیالی و نيك مکالی که تا دستیابی شدن دزد
بعضی از خدامش گرفتار میکشت و دزد معلوم نبود بمدلول ( لا تزر وازرة وزر اخرى ) (۱) کسی را مزاحم
نشد که مبادا بی گناهی گرفتار آید و همدرین وقت سردار شریف خان بلوچ که از سیستان روی امید بابنه دولت آورده
واز خوان احسان پادشاهی چنانچه از پیش گذشت آرزویش حاصل شده بود بدرود وداع جهان نمود و از آنسوی
چون فرمان گاشتن راه شناس حضرت والا در قندهار پرتو وصول افکند سردار نور محمد خان حکمران آنجا
سید شاه نجف نام ساکن چهار دهنه و محمد جان نام کندلایی قوم قزلباش را از قندهار در روز غره ماه شوال
رهسپار ارزگان نموده امر کرد که از ابتدای خاک سر زمین هزاره باغیه تا انتهای آن همه جا را نيك ديده
و مشاهده کرده راه و بیراه و گذرگاه لشکر و انبوهی مردم آن بوم وبر را نوشته خود را بحضور انور رسانند و همه
را بعرض رسانند که موسم خوبی تا ته قدم گذشت و موقع سرکوبی آن قوم شریر رسید و چون همواره از راه
تجارت در هزاره جات رفت و آمد داشتند بعضی از اشیاء را که در بین مردم هزاره رواج فروش داشت
چون نخ وسوزن و کبریت آتش افروز وغیره با خود برداشته ره نورد منزل مقصود شدند و مقارن اینحال در روز
دهم ماه شوال از اجاره کدخدایان علاقه چیخانسور که مالیات دیوانی آنجا را از نزد سردار محمد یوسف خان
حکمران فراه بمقدار چهار هزار خروار در عهده گرفته و خط اجاره داده بودند آخندزاده فقیر محمد خان
حاکم و سر حد دار چیخانسور را از حضور اقدس ارقام و اعلام رفت که کدخدایان آنجا مقدار مذکور را برقمه
نهاده اند در آینده میباید که او حسن عامل و کاردان خودرا روی روز آورده بی ایذا و آزار رعایا باضافه تر
از ان رساند یعنی که آن علاقه را از کثرت ضیعت (۱) واجتماع رعیت معمور نموده مداخلش را بپایه اعلی رساند
نه اینکه دست آزیه مال ضعفاء در از کرده بتیغه ستم اساس حصار جمعیت ناس را تراشیده پراکنده سازد و همدرین
اثنا پس از وصول حکم والا که بنام مولا داد خان قایم مقام حکمران فراه در خصوص راه مدخل و مخرج
هزار جات شرف نفاذ یافته بود وی محمد عمر خان و یار محمد خان نامان را از راه غور مأمور کرده هر دو تن
ره انداء نمود که سهل و صعب راه هزاره جات را بپیموده معبر و مدخل اردوی پادشاهی را مشخص و معلوم ساخته
در مزار شریف بمر عرض حضور انور والا رسانند
شرح سؤ اراده وعزم ملا میر محمد نام
( قوم تاجيك ساكن ريزه کوهستان )
در خلال احوال مذکوره از عریضه واقعه نگار علاقه تنکاب بگوش صدق نیوش حضرت والا رسید که هشت
تن از طالبان علم وادب در موضع شكون تنكاب مشغول تحصیل سنن و آدابند و از نزد ملا میرزا جی نام استفاده
می نمایند و روزی در محفل مباحثه علمی سخن را بمنازعت و خلافت منجر ساخته و هر کدام در تفسیر آیه کریمه
( اطیعوا الله واطيعوا الرسول واولى الأمر منكم ) اشهب (۱) بحث را تاخته از جمله ملامیر محمد ولد میرجان نام
قوم تاجيك ساكن ريزه کوهستان زبان بخسارت بیان خویش راند که چون امیر صاحب سرور حال آخندزاده
عرفان وساده ملا نجم الدین را اخراج المملکت ساخته است اگر خدایش بدست من دهد هر دو چشم او را کشیده
و بدستش داده از راه تشهیر در شهر و بازارش گردانیده ببدنامی شهیر عالمش میکردم تا دیگر هیچ پادشاهی چنین
شخص پارسائی را از ملك بیرون نکند و دیگران ازین بیان او بر آشفته و سقطش گفته در محل اظهار آوردند
که چون تو خفاش ضعیف را نمیسزد که با کوری ظاهر و باطن اراده قلع وخسف آفتاب در دل راه دهی دیگر
اینکه ملا نجم الدین خود روی از دولت برتافته از طریق غیر سعادت فرار کرده جانب خارج مملکت شتافت
نه اینکه از پادشاه زجر و تحقیر یافته از ملك بیرون رفت باری اگر چنانچه پادشاهش اخراج کرده باشد مانند ما
را بجز از دعای ابقای دولت و اصلاح حکومتش دیگر امر واراده نمیباید زیرا که مدلول اینقول بزرکان و عرفاء


(٦٤٤)

( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

را پیشنهاد خاطر خویش داشته دیگر راهی در باب امیر و پادشاه اسلام پیش نگیریم که لاتذلوا رقابكم بترك طاعة
سلطانكم لان السلطان العادل بمنزلة الوالد الرحيم فاحبوا له ماتحبون لانفسكم وا كرهوا له ماتكرهون لانفسكم
فان كان عادلاً فاسئلوا الله ابقاءه وان كان ظالماً فاسئلوا الله اصلاحه لان صلاح حالكم في صلاح سلطانكم ) (۱)
واو که دلش از زین و کینه آگنده بود در جواب این گفتار دیگران گفت که عجائب خانه در کابل بنیاد نهاده
بت پرستی میکند چه اسلامیت دارد که پادشاه اسلامش خوانده شود و علاوه بران سران غازیانرا که باللکر انگلیس
مصاف داده بودند تمام را سر برید و ایشان در جواب گفتند که غازیانرا بقتل نرسانیده بلکه بهر جا سر فتنه جوئیکه دید
ببرید و در رخته ملك چید و حضرت والا در روز سیزدهم ماه شوال شهزاده سپهر وساده سردار حبیب الله
خان را فرمان کرد که این طالب هواجس نفسانی و راغب وساوس شیطانی را بدست آورده محبوس زندان اراده
گدارش و عقوبت خودش سازد تا دیگری ازینگونه ساز مخالف ننوازد و مقارن اینحال میرزا ربیع نام تاجر قاینی که قالینهای
حال فرستاده فرمایشی حضرت والا را در قاین و برجند بر طبق امر و خواهش اقدس ساخته و پرداخته با یکفیل تفنك دوميله
امیر علم خان شکاری و یکدست فرش قالین تسع برجند و خمسد مثقال زعفران و دویست روپیه قرآن از طرف امیر علم خان
قاینی قاینی برسم تحفه و هدیه وصدقه رد کلوله تفنك که از ذات معدلت صفات حضرت والا بیکسوی جسته سمندر
نام غلام بچه را خسته بود آورده از شرف پیشگاه حضور فیض گنجور گذارش داده تمام مطبوع و مقبول
طبع جهان آرا گردیده بهای قالینهای خود اورا نقد داده در روز چهاردهم ماه شوال رخصت مراجعتش
فرمود و دو توپ ايره کشمیری و دو تخته خز طلائی و دو توپ کخواب بنارسی و دو توپ الوان کشمیری
مصحوب او برای امیر علم خان عطا و ارسال نمود و همدر خصوص میرزا زینل نام که بصد هاشم نامی چنانچه
از پیش گذشت در سرحد شهر طبر اقو آمده و گردشی کرده بازگشته و بامیر علم خان وا نموده بودند که شهر مذکور
حق دولت ایرانست آخند زاده فقیر محمد خانرا از حضور انور امر و احکام رفت که از جانب خود بسردیپ محلی
اکبر خان بن امیر علم خان مكتوب فرستاده پیام دهد که موضع طبر اقوو نهر آن بقرار تحديد و تعیینیکه کله سمت
انکلس با سید نور محمد شاه خان صدر اعظم عهد امارت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم وو کیل دولت ایران
نموده اند حق وتعلق افغانسانست و او بر طبق امر والا نامه نگار داده مصحوب موسی خان نامی نزد علی اکبر خان
فرستاد و علی اکبر خان بی آنکه جوابی بگوید یا بنویسد فرستاده آخند زاده فقیر محمد خان را از راه مراجعت
محبوس شدن باز گردانید و فیصله این امر معطل بوقت دیگر ماند چنانچه بيايد انشاء الله تعالى وهمدرين هنگام محمد اسمعیل
میرزا عبد خان بن محمد تقی خان جوانشیر حاکم سابق جمریکار شبی میرزا عبد الحسین خان بن میرزا محمد زمانخان را در خانه
الحسين خان خویش دعوت کرده طومار سیاهه او و میرزا عبدالرحمن خان نویسنده اش را که از زمان حکومت خویش
در دست داشت جهت قطع حسابش باهل دیوان نقل کرد که اصل آنرا نزد اهل دیوان برده فیصله حساب نماید
و نقل آنرا نزد خویش نگاهدارد و این امر از عریضه وقایع نگار کابل بگوش راست نیوش حضرت والا رسیده
بعینه نقل در روز بیست و چهارم ماه شوال بدستخط خاص قضا اختصاص فرزند ارجمند جان پیوندش شهزاده
دستخط خاص حبیب الله خان را ارقام و اعلام فرمود که اورا محبوس نموده طومار دستخطی اورا که نقل نموده با اصل
حضرت والا آن مقابل کند اگر تغییر و غبنی ظاهر گردد بسریختی هرچه تمامتر بحضور آگهی دهد که این میرزایان قوم
قزلباش بسیار چشم سفید شده اند باید که برادر میرزا محمد طاهر خان در دهن توپ بسته و پرانیده شود که ازحد
گذرانیده اند هوش کنید که این میرزایان قزلباشیه شمارا بازی ندهد فقط اما در میان کار بیرون از نقل نمودن
طوماری از روی دیگر طومار غدر و خیانتی ظاهر نگردیده از حبس رهاشد و بدسرشته داری دفتر میمنه مأمور

(۱) ترجمه مقوله عربی در ورطه خزی و خواری میندازید خود را بسبب اطاعت نکردن پادشاه خود از برای
آنکه تحقیق پادشاه عادل بمنزله پدر مهربان است پس دوست بدارید از برای او آنچه را که دوست میدارید برای خود
و بددانید از برای او آنچه را که برای خود بدی پندارید پس اگر عادل باشد سوال کنید از خدا بقای اورا
واکر ظالم باشد بخواهید از خدا اصلاح او را زیرا که بدرستی صلاح خود شما منوط بصلاح پادشاه شماست


(٦٤٥)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواريخ )

گردید چنانچه بیاید و همچنین اکثر از محال و ضباط اینقوم بتفریق زمان در شکنجه محاسبه گرفتار گشته غبن
و خیانتی بروی روز نیفتاده از سیاست امان همی یافتند و این چنین جزئیات را که ثبت کتاب مینماید محض آنست
که جهانیان از واقعیت و استحضار این پادشاه کار آگاه نيك بدانند که از حال فرد ـ فرد مردم سکنه مملکت
افغانستان واندرون خانهای ایشان خبر داشت و ساعتی از روز و شب را بدون اجرای امور سلطنت مهمل نمیگذاشت
ومقارن اینحال در روز بیست و پنجم ماه شوال سردار محمد حسن خان حکمران غزنین بفرمانیکه بنامش شرف
نفاذ یافته بود چنانچه گذشت سید پادشاه و سید عبد الوهاب و سید محمد نبی نامان از سادات سکنه هزاره را براه
مالستان و جرستان در هزاره جات باغیه کاشت که بمثابه فرستادگان حکمران قندهار و پشت رود از حالت مردم
هزاره علم حاصل کرده و در مزار شریف رفته بعرض باریافتگان حضور اقدس رسانند که سپاه پادشاهی درهنگام
راه تسخیر نوردیدن بجانب هزاره جات از صعب و سهل راه و مواضع حرکت و فرودگاه خودرا نيك دانسته دو چار
زحمات و مشقات نشود و مقارن اینحال در روز سوم ماه ذی القعده فوج پیاده اردل و فوج پیاده جار یارى وفوج
مبادلة سپاه
پیاده کابلی معروف بفوج جدیدی و چهار ضرب توپ قاطری و دویست تن از سواران نظام ترکی بسالارى بركدر
نظام مزار
شریف و میمنه
رحمت خان بامر حضرت والا از راه مبادله مرحله پیمای میمنه شدند و افواج مقیمه آنجا بفرمان طلب راه
معاوضه جانب مزار شریف برگرفتند و همدرینوقت ملا صوفی خان قاضی فیض آباد بدرود جهان کرده در روز
فوت قاضی
فیض آباد
و مأمور
شدن قضات
بعضی ولایات
دوازدهم ماه مذکور میان فضل قادر نام جلال آبادی بجای او از حضور انور والا بقضاوت بدخشان مأمور
تر دیده در فیض آباد رفت و همچنین ملا عبد ناصر و ملا با ملا کل نام غزنوی مأمور اقضای محکمه شرعیه سنگچارک شده
ملا محمد یونس نام لهو کردی بمنصب قضاوت آنمقام مفتی اکرام گشت وملا محمود که خیل بقضاوت آقچه
وملا سعید احمد نام ساکن نرخ میدان باقضای سرپل و ملا درویش جلال آبادی بقضاوت خان آباد و ملا عبد الله وردك
بقضاوت تالقان و ملا برهان الدین قوم صافی باقضای رستاق سرافراز کشته همگنان از عطای خاع عمامه و چوخه
ماهوت افتخار حاصل کرده بمواضعیکه مامور شده بودند رفته بفیصله مخاصمات و مرافعات شرعیه پرداختند
ودو تن دیگر که بقضاوت وافتای مزار شریف مواظب بودند بر حال مانده تغییر نیافتند و در خلال این احوال که معزول
مرقوم گشت میرابو طالب خان برادر میر محمد حسین خان مستوفی سابق که در اوایل این ستوده کتاب عزل او
شدن میر ابو
از دیوان اعلای استیفاء بشرح رفت از سررشته داری حرم محترم شاهی بنا بخیانتی که در مال و متاع آن بانوی طالب خان
از سر رشته
داری حرم
مشکوی عفت وحیا کرده بود معزول گردیده از مزار شریف با مر حضرت والا راه کابل بر گرفته میرزا محمد
یوسف خان قوم تاجيك غزنین را که بسر رشته داری دفتر غاز غططى مأمور و هنوز مواجب سررشته داری را محترم شاهی
چنانچه گذشت نبرده بود فرمان شد که حساب او و جان محمد خان خزانه دار را نيك سنجيده نقض و زياتييكه
بروی کار آورده باشند در محل ابراز آرد چنانچه از علم آوری و تحقيق وتفتيش او مبلغی برذمه میرابوطالب خان
ثابت گشته املاک اورا حرم عصمت توام بعوض بقایای وجه خویش خریدة قباله شرعى كرفت
* ذكر دوباره آتش فتنه افروختن *
( میرزادگان بدخشان )
ذکر فتنه
میر زادگان
بدخشان
در خلال واقعات مسطوره میرزادگان شرارت توامان بدخشان که از هیبت سپاه پادشاهی چنانچه گذشت فرار
وادی گمراهی شده بودند دوباره از خاك بخارا بازگشته بتحريك مير كولاب مردم خلاشك واقع ساحل نهر جيحون
ونوشهر را از راه اغوا کوچ داده با خود بردند و هم دهباشی غلام نام گماشته محمد یوسف خان حاکم رستاق را که
جهت خدمات دولتی در آنجا اقامت داشت با خود متفق و همداستان ساخته نصر الله نام میرزاده را در بین مردم
دهد لك و مراد علی نامی را با چند تن از اشرار در بین مردم صده و پاتور از راه اغوا بگماشته لوای شورش افراشتند
وشبی در موضع انجير از مضافات چاه آب تاخته و با مردم انجا طرح جنك انداخته قتل وجرحی روی کار آوردند
ومحمد شريف خان چاه آبی از بیم خرابی خانه خویش در تاریکی شب راه فرار پیش گرفته بصد رنج و تعب در بين


(٦٤٦)
( جلد سوم )
( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان )
( سراج التواريخ )
مردم رعایای آن نواحی در آمده پناه جان گزید و در چنین حالت مردم پار دریا وره دنك باغوا و ترغیب و تحریص
آنانیکه در بین ایشان در آمده همه را بفتنه برانگیختند از راه پشکی قلعه با خواجه بهاء الدین راه شرارت بر گرفتند
واز اشتعال این نائره قتال فرهاد خان کرنیل آگاه گردیده غلامان یخان رساله دار را باصد تن از سواران نظام
مأمور باقامت وحفاظت کنار نهر جیحون کرده نور محمد خانرا نیز آگهی داد که سواران تحت رایت خویش
را مأمور کنار نهر جیحون و چاه آب کند تا مردم آن نواحی از دست پرخاش برادر اضطراب نیفتد و همچنین محمد
یوسف خان حاکم رستاق منگباشی دولت بيك را با چهل سوار بمحافظت کنار جیحون گماشت و درعین این گیر
فوت حاکم ودار حقداد خان حاکم موضع وخان بدرود جهان کرده دیگر کار پردازان آن کرد ونواح بامر واقای حضرت
والا بپیر کولاب نامه فرستاده پیام دادند که میرزادگان فتنه جوی شگوفیده خوی بیاری و مدد کاری او روی
شورش بد بدوی نهاده فتنه آغاز کرده اند اگر چنان نیست واو امداد نکرده است پس چگونه از حدود متعلقه
او عبور کرده باعث : روشور شده اند بهر حال میباید زبان شکوه و شکایت را در رهسپار شدن لشکر جانب سرحد
و آن نواحی بربندد و نگوید که سپاه افغان اور اپامال و تباه کرد و گروه اشرار از تعیین سواران مذکور در مواضع
مستعده و کنار نهر جیحون خودرا خوان و زبون دیده در بیغوله : گناهی خزیدند و آقسقالان قطغن و بدخشان
که شرح طلب حضور شدن وشرف باریافتن ایشان از پیش گذشت از حضور انور والا رخصت مراجعت یافته
وارد موطن ومسکن خویش شدند و ازجمله ارباب صاحب نظر نام شقنی که باچند تن دیگر از شقنانیان از شرفیاب
شدن حضور انور تقاعد ورزیده بود بامرزادگان خسارت نشان یارومددکار گردیده باو تر کتاز آغاز نمودند و حضرت
والا از همپاشن خدام مقیمهٔ آنجا باین شور وغوغا آگاه گشته فوراً چهار بیوق پیاده ساخلورا که در فیض آباد
اقامت داشتند فرمان کرد که از راه معاونت فتح محمدخان حاکم زیباک مرحله بمانده با و ملحق شوند و هم میر
محمد حسین خان برادر میراحمدشاه خان آقا سقالان بدخشان را که از حضور اقدس رخصت بازگشت یافته وارد منازل
خود شده بودند با مردم ایل والوس ایشان رهسپار شغنان ساخته چند میل تفنك بافشنك بفتح محمد خان فرستاد که
خودرا از دست برد مخالفین محافظت نماید و از آسوی باغیان شغنان عیال واطفال واثقال خودرا از بیم سپاه پادشاهی
جانب موضع غند و برشك کشیده مردان ایشان در حدود سنك سوراخ جای گزیده مترصد پیکار نشستند و مقارن اینحال
نائب عاشور محمد خان وقاضی غلام نبی خان که باچندتن از بزر کان علاقه وخان چون ارباب مبار کشاه وارباب
غلام حیدر وارباب امان بيك وارباب طلابيك وارباب تماشا وارباب مذهب شاه از راه هواخواهی دولت حاضر
پیشکاه دربار معدلت پایگاه شده بودند حضرت والا همه را از عطای خلعت سرایا نواخته رخصت باز گشت وخان
داد وهم سید شاه خان برکد را بمکافات خدماتی که بتقدیم رسانیده بود بمنصب جلیلهٔ جنرالی سرافراز فرموده
فرمان سفارش بناو او اربابان مذ کوره را مرحمت نموده او را مأمور بدخشان کرد وامر نمود که از مزارشریف
بادو فوج پیاده و دویست سوار نظام راه بدخشان بر گرفته کار آنولایت را راست کرده نظم ونسق روی کار
وروز کار رعیت وسپاه نهد و هم نائب عاشور محمد واربابان موصوفه را با خود در فیض آباد برده از انجا درو خان
رساند وهم كرنيل فرهاد خان را فرمان فرستاد که بادو فوج پیاده وصد سوار مقیم تالقان ویکفوج پیاده مقیم
رستاق و تو بخانه را مقیض آباد بر گیرد و ازجملهٔ افواج مذکوره که با خود میبرد صدتن را در تالقان گذاشته صدتن
دیگر را که از پیش بمحافظت حدود خواجه غار و حضرت امام کاشته است برحال دارد و همچنین جنرال کتال خان
رافرمان شد که با یکفوج پیاده ویکفوج سواره از دارالسلطنه کابل راه بدخشان پیش گیرد و همه این استحکامات
و گسیل فرمودن سپاه برای آن بود که مبادا شورش میرزاد گان وغیره بتحريك دولت روس باشد و مناقشه داخله
(١) توهین منجر بمحاربه خارجیه گردد وقوای حربیه درانجا آماده نبوده توهینی (١) بروی کار آید خلاصه شورش میر
ست شدن زادگان اشرار در افواه سمر گشته کار گذاران پادشاهی راه تدمیر آن گروه شرير وحفاظت خویش پیش
گرفته ازجمله میر محمد حسین خان از افسران سپاه مقیم راغ محافظ جهت حمایت خود خواسته و ایشان صدتن
سواره وصدتن پیاده نظام با دو ضرب توپ قاطری وصدتن پیاده ساخلو از راه حمایت نزد اوفرستادند ومحمد يوسف
وخان


(٦٤٧)
( عهد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )
صدتن سواره کشاده دره صوف تحت رایت شرف علیخان سرتیپ نیز پاس حضرت والا ازمزار شریف جاده
پیمای اقتفای جنرال سید شاه خان شده مقارن ایصال میرمحمد حسین خان که لشکر الو بی فیض آباد و نواحی آنرا
چنانچه بگذشت رهسپار شغنان نموده بود پس از وصول کته‌کیان سپاه راغ ازفیض آباد حرکت کرده در موضع
بهارك واز انجا رهسپار منزل مقصود گردیده در موضع چاکران باصدتن از سواران اشرار دوچار گشته و هشت
تن از ایشان را کشته دوازده تن را دستگیر نمود و باقی هزیمت یافته جانب موضع جرم شتافتند و حاکم آنجا سواران
نظام را که در نزدش بودند مأمور کرده شش تن را از دو شمشیر گذرانیده ده تن را گرفتار ساخته با غل و زنجیرآوردند
و از خادمان دولت کسی دیگر را در هردو موضع آسیب نرسیده درینجا میراخور محمد رجب خانرا جراحت رسیده
بقیه سواران اشرار توان کوشش و گردش نیا بند خودندیده راه فرار جانب شغنان اختیار کردند و مردم عرض
راه اکثر از سلاح واسپان ایشانرا غارت کرده بزحمت و مشقت زیاد زنده جان بشغنان رسیدند و میر محمد حسین خان
اسپ وسلاح آن نکوهیده خویان را بهر که گرفته بود وا گذاشته خودش هیچ نگرفت و در خلال این اختلال
فتح محمد خان حاکم زیباک که راه تدمیر گروه شرر را چنانچه گذشت بر گرفته بود با چندتن در قلعه اشکاشم در
آمده نخست مردم قلعه با او حلف کلام مجید در میان نهاده یکشبانه روز از راه معاونت و معاضدت او با مفسدین
مصاف داده در نصف شب دوم روی از دولت وسعادت برتافته وقرآنرا قدر ومنزلت نشناخته فتح محمد خان را
دستگیر ساخته بمفسدینش سپردند و ایشان او را با خود در شغنان برده از انجا بدرواز فرستادند و در اثنای این
گیر و دار تیمور شاه خان برادر اکبر خان خواجه نظر نامیرا از هوا خواهان دولت در نهر جیحون انداخته
غرق کرد ومردم وخان که برخلاف مردم شغنان بودند و راه خدمت دولت می‌پیمودند از گرفتار کردن و فرستادن
فتح محمد خان در درواز آگاه گشته بالفعل بيك خان پسر نائب عاشور محمد خان که هنوز باجنرال سیدشاه خان
در راه و بخانه اش نرسیده بود و ناظر حق داد خان کمر بخدمت دولت بسته بمدافعه اشرار برخاستند وقلعه خم را
استحکام داده بمحافظت بز کوه بیگی که در اندرون قلعه جای داشت پرداخته بعزت و احترامش نگاهداشتند تا فتانه
فتح محمد خان حاكم زيباك گرفتار دست اشرار پيپاك نشود و ازینوی سید شاه خان جنرال باسپاهیکه در تحت
رایت داشت و از مزار شریف چنانچه گذشت رهسپار بدخشان شده بود بانائب عاشور محمد خان واربابان و خان
در روز بیستم ماه ذیقعده وارد علاقه شغنان شده محافظ بالای زراعت مردم آنجا بداشت که هر چند علم بغاوت
برافراشته از راه جهالت جانب تنگنای ضلالت شتافته اند زراعت ایشان تلف وعلف دواب وستوران سپاه نشود
و گروه اشرار از ورود سید شاه خان جنرال دراندیش خوفناک گردیده از راه فرار در موضع روشنان رخنه
بناء گزیدند و در موضع صدوغ که سنگر شدید افراشته بودند قیام ورزیدند و سید شاه خان چهار صدتن از پیادگان
نظام را با دو ضرب توپ مأمور صدوغ نمود که خصم را بکوبند لکن اشرار نکوهیده کردار از توجه دلیران کارزار
سنگر را فروهشته فرار کهسار شدند و در موضع پال در بند پناه گزیده استوار نشستند و مقارن اینحال میر در واز فتح
محمد خان را از حبس باز کرده رهائی داد واو از راه کولاب وارد فیض آباد شده از آنجا در رستاق نزد محمد
یوسف خان شتافته از آنجا حاضر رکاب سید شاه خان گشت و از نزد او بفرمان طلب در مزار شریف فیضیاب
حضور انور والا گردیده مشمول عواطف پادشاهی شد و همچنین محمد اسمعیل خان پسر كوچك نائب عاشور محمد خان
که در سلك غلام بچه کان حضرت والا اختصاص داشت و از حضور مرحمت ظهور اقدس شرف رخصت خانه
یافته از عرض راه گرفتار مفسدین شرارت آئین گردیده و ایشانش نزد سر حددار دولت عنابی فرستاده بودند
واو برعایت غلام بچه گی حضرت والا مصحوب چار تن از مردم غرقن نزد پدرش در وخان فرستاده سالماً بخانه
اش رسانید وسیدشاه خان جنرال مدبرانه بقلع وقمع ماده فساد پرداخته در هرجا که سنگر افراخته بودند یورش
برده محاربات سخت نموده بسیاری از اشرار را طعمه تیغ آبدار وهدف گلوله توپ وتفنك آتشبار ساخته مجريح
واسیر کثیر بدست آورد تا که مخالفین دولت و مفسدین آلولایت مستاصل (۱) گردیده از راه هزیمت بدر واز
رفتند و همه محبوس و گرفتار نیز آنجا گشته از افروختن آتش فتنه باز ماندند و پس از حصول فتح سید شاه خان
(۱) مستاصل
الربيع برآمده
شده


(٦٤٨)
(جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)
جرنیل آسوده خاطر بنظم و نسق ولایت پرداخته و با مردم روشان وشاغ دره و بارشک طرح تسلیت انداخته همه
را بتدبیر دلبخواه آورده در منزل و مقام ایشان باز گردانید و سه بیرق از پیادگان ساخلو باصد تن از سواران فوج
نظام حیدری وصدتن از فوج پیادۀ میان رحیم خان و دویست تن از فوج پیادۀ هزاری بسالاری فرهاد خان
کرنیل مأمور اقامۀ روشان نموده خود با بقیۀ سپاه داخل فیض آباد شده جای گزید و از جانب میمنه که برکه
رحمت خان باچیزی از افواج قاهرۀ مزار شریف برسم مبادله چنانچه گذشت راه بر گرفته بود روز بیست و یکم
ماه ذی القعده وارد آنجا شده سپاه مقیم آنجا در مزار شریف آمده اقامت خدمت نمود و مقارن اینحال مردم
ناصری که از شرارت و خسارت خود ایشان چنانچه از پیش بدرج رفت بامر حضرت والا از آمدن در مملکت
افغانستان ممنوع گردیده بودند باشاره و ایمای سردار نور محمد خان حکمران قندهار که در خفیه اش دیده بتعلیم
او داخل خاك افغانستان شده بالقتاش عريضۀ مشتمل بر استدعای عفو تقصیر با کلام معجز نظام حق قدير ارسال
پایۀ سریر پادشاه عتبه پذیر نموده بزبان ضراعت(۱) و بیان استکانت (۲) عفو تقصیر خواستند که با وجود روسیاهی و عصیان
روی امید بسوی درگاه پادشاه ذی الجود والاحسان نهاده و خدا ورسول وقرآن او را شفیع سیئات خود قرار
داده امید عفو داریم و حضرت والا از وصول اینعرض واستدعای مردم ناصری و عریضۀ حکمران قندهار بغراست
دریافت که این امر بتعلیم و ایمای حکمران قندهار بروی کار آمده و گرنه مشتی از صحرا نوردان را چه توان و قدرت
آنست که با برحکم پادشاهی نهاده مرتکب مناهی شود و اگر از راه انابت عفو عصیان وطغیان خودرا میخواستند
همچنانکه بودند از خارج مملکت عریضه نگار شده و اجازت حاصل کرده داخل مملکت میشدند نه اینکه بخلاف
امر پادشاهی اول در ملك در آمده بعد عريضه میفرستادند بهرحال در روز بیست و سوم ماه ذی القعده بخط خاص
حکمران قندهار را ضمناً تنبیه و آگاه نمود که از بیخبری شما چاکران بسیار بعذاب شده ام بغضب پروردگار گرفتار
شوید که هرگز از خواب غفلت بیدار نمیشوید و مراتب و روز از کفتار و کردار خود آرام نمیگذارید از خداوند
روزگار شما را تباه میخواهم حالا که مردم ناصری بملک داخل شد مرا خبر گردید لعنت خدا بر بیخبری شهاباد که
نه آدم در نزد شما بود و نه اسب اینچه معامله و بچه کار دانیست که اطراف مملکت همه از دست شما چاکران خراب
و برهم است زیرا که اگر من یکطرف را میگیرم شما از دیگر طرف خراب میکنید پس معلوم است که یکمرد
در قوم من نمانده و تمام خنثای مشکل شده حیف صد حیف و هزاران افسوس باین روز که شما خانواده دارید
پس من چکنم البته اراده حق تعالی بخرابی شما قوم محمدزایی رفته خواهد بود که اینگونه کار میکنند و من ناامید
شده بودم و حالا روز بروز ناامیدی من زیاد میشود و نظر به بیفکری و بیخبری شما که می بینم امور تمام مردم در توقیفست
و از شما قوم محمدزایی در تنزل ازین بیخبریها که در دل و دماغ مردم محمدزایی جای گرفته عاقبت بخیر باد اما من همه
ایشانرا کداوی سرو سامان می بینم و معلوم میشود که زوال خاندان محمدزایی قریب آمده است زیرا که هشتاد
ساله مرد ایشان برابر شانزده ساله دیگر قوم فکر و عقل ندارد تا چه رسد بجوانان اینقوم استاد فرموده است
نویسکه مردم اهل زمانه مدهوشند جهان بخانه صورت کشیده میماند * ** اینقوم محمدزایی از بسیاری کبر
و بخل وحسد وخود پرستی وتن آسانی برباد فنا خواهند رفت و حال که مردم ناصری داخل ملک شدند باید
عذر ایشان را بروی قرآن خدا قبول کنم چنانچه بزرگان ایشانرا طلبداشتم هوش کنید که مردم آن نواحی
از حکمی که در ممانعت مردم ناصری بآمدن افغانستان کرده بودم همراه آنها محاربه و مقاتله نکنند زیرا که خود
شما از بیعقلی ایشانرا راه داده خبر نشدید که راه ایشانرا از در آمدن بخاك افغانستان مسدود میکردید زنها ر در داخل
مملکت آهنگ قتال نکنید که در فتنه باز میشود و طناب فساد دراز مراتب بزرگان ایشان که حاضر شدند بند و بست
کامل و گرفت و گذاری لازم بروی کار خواهم آورد فقط و همدرین روز مناشیر (۱) ممانعت تقریر اشتهات
تأثیر بنام سردار محمد حسن خان حکمران غزنین و بزرگان طوائف توخی و ترکی وعلی خیل و هو تکی و ناصری و غیره
با اشتهارات عدیده از حضور انور والا شرف نفاذ یافته از مزار شریف بشهزادۀ خیراندیش عدالت کیش سردار
حبیب الله خان در کابل فرستاده شد که همه را مصحوب سوار نظامی بهريك از اسامیی که بنامش نگارش یافته

ذکر تو به
و انابه پذیری
گشتن مردم
ناصری

(۱) ضراعت
تضرع وزاری

(۲) استکانت
عاجزی و فروتنی

نقل فرمانی
که بخط خاص
ار قام یافت

صدور
اشتهارات
و فرامین
ممانعت دلالت

(۱) مناشير
جمع منشور
یعنی فرمان


( ٦٤١ )
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ )

رساند که ترک مجادله و مقاتله کرده بزرگان ایشان رهسپار سدة علیا کشته قراری در کار همه که خونهای زیاد ریخته
و از راه منازعه بقتل نفس وغارت مال یکدیگر در آویخته اند نهاده آید و از جه مردم ناصری که نظر بکردار خویش
خائف بودند پنهادن از فرومایگان بی خانمان را بنام بزرگان خویش در مزار شریف فرستاده و حضرت والا
نطر بقلت درایت ایشان همیچنهان تن را بس نگاهداشتن کرده مردم ناصری را فرمان رفت که آدمان با درایت
و فهم و کیاست روانه دارند و این فرمان را پس از پرتو وصول افکندن در کابل شهزاده آزاده سردار حبیب الله
خان بصحابت محمد اکبر خان برادر صوفی محمد افضل خان نزد مردم ناصری فرستاده و ایشان معروضداشتند
که همان چهار تن اگر دانشمند و اگر پیدانشند وکیل مطلق تمام قوم ناصر اند چنانچه اگر پرورش واگر سر
زنش از جانب دولت برذمت ایشان نهاده شود تمام قوم پذیرنده است و هم عهد نامه در بیاض صفحه قرآن مجید
نگاشته مصحوب محمدا کبر خان گسیل درگاه مرحمت پیشگاه شهزاده معارف و سیاسی آگاه سردار حبیب الله خان
نمودند و او ارسال حضور لامع النور حضرت والا داشته بپاس احترام کلام ایزد علام منظور نظر عاطفت گستر
گشت و قرار و مداریکه بروی کار و روزگار طوائف مذکوره نهاده شد انشاالله تعالی در موقعش رقم میگردد
عزل نور محمد خان پیشخدمت باشی
و مقارن اینحال نور محمد خان پیشخدمت باشی را موقوف نوکری فرموده غلام حسین خان بن سردار شکرالله خانرا
بجای او پیشخدمت باشی مقرر کرده از عطای این منصب سر افرازش ساخت و همدر خلال وقایع مذکوره ماه
ذیقعده سردار میرافضل خان جد مادری شهزاده عبدالله خان ولیعهد امیر شیرعلیخان مرحوم که با دخترش از
راه فرار در مملکت ایران رفته و در علاقه خواف از مضافات خراسان جای زیست گزیده بزه بدرود جهان نموده فوت سردار میرافضل خان
برحمت خداوند یگانه واصل گشت و هم درین هنگام سی هزار و هشتصد و پنجاه و هشت روپیه کابلی از درک حیف
ومیل کردن صابون از کار خانه دولتی برذمه غلام حیدر خان بن رجب علی خان تاجر که ضابط کار خانه
مذکور بود باقرار واعتراف خودش ثابت گشته از دیوان سلطنت حواله شده که بکار کنان پادشاهی برساند
و چون نامبرده بامر حضرت والا با اردوی معلی در ترکستان رفته در مزار شریف بود عرض پرداز حضور خاقان
خادم نواز شده شرحی از افلاس خویش بیان برد و حضرت والا لفظی بآنگه تاجر زاده و خواهرش در حباله
از دواج امیر شیر علیخان مرحوم بود وجه مذکور را بوی بخشود وازین احسان حضرت والا شهزاده
جوان بخت سردار حبیب الله خان پس از مراجعت ترکستانش نیز نوازش فرموده در هیچ چیزش محتاج نگذاشت
اما او که منصب خانه سامانی بوستان سرا را داشت پس از ارتحال این پادشاه لك بخش چون آن سرای مینوجا
اقامت گاه خاصش بود بامر اعلیحضرت سراج الملة والدین محل دفتش قرار داده شده قبل از آنکه عمارتش را
تغییر داده قبة بنیاد نهدغلام حیدر خان مذکورهما کثر از اشیاء و اسباب مخصوصه آن قصر سعادت حصر محولش
بود و سرقت نمود شبی نفت بدر و دیوارش ریخته و آتش زده بسوخت و سقف آن نیز که از آهن روغن زده
مسقف بود تمام سوخته گشت و ازین خسارتیکه او بروی کار آورد اعلیحضرت سراج الملة والدین پنی اش را
بامر بریدن کرده دیگر سیاستش نفرموده بهمین قدر اکتفا نمود مفصل صرحت این پادشاه معارف آگاه نسبت
گرفتار کردار ناهنجار خویش شدن سادات سکنه علاقه هزاره شیخ علی
بدو و شرح این خسارت او در جلد چهارم بموقعش رقم خواهد شد انشاء الله تعالی و همدر خلال اینحال سید جفعلی
خان کتری حاکم غوری بفرمان واجب الاذعان حضرت والا که بنامش صادر گردیده مصحوب بیست تن
از سواران کشاده بوی رسید بیست و سه تن از سادات سکنه علاقه هزاره شیخعلی چون شاه غلام ولد سید
اسمعیل و شاه مسافر ولد سید جابر وساه سکندر بن سید قلندر وسید احمد بن شاه علی صفر وشاه توکل بن
سید میرزا وسید طاهر بن سید شاد علی وسید شاهنشاه بن سید خان بابا وسید عسکر برادر سید طاهر مذکور
وسید صفدر بن شاه بیضا وسید امیرشاه بن شاه الماس وسید حسن بن سید جابر مزبور وسید مسافر بن سید
عطاءالله وسید اکرم بن سید مهدی وسید زمرد بن سید اکرم وسید غیبی شاه بن سید محمود وسید داراب بن
سید حاتم وسید فقیر بن سید محمود وسید توکل بن سید میرزا وسید اسمعیل بن سید گنجعلی نامانرا که در وقت


(٦٩٠)
(مجلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ)

طغیان سردار محمد اسحق خان از راه هوا خواهی او مرحله پیمای بیدای (١) گمراهی شده مردم هزاره شیخعلی
پیدا بیابان را تخته بانگشته بودند گرفتار ساخته بصحابت سواران مزبوره وحفاظت نامه رهسپار مزار شریف نمود
وهمچنین کار پردازان قطغن بیست ویکتن از نوکران وملیوان میرسلطان مراد خانرا که عداوت وخسارتش
نسبت بدولت از پیش رقم گشت گرفتار سلاسل واغلال نموده باعیال واطفال ایشان که غیر از گرفتاران سابق
شصت وهفت تن میشدند بفرمان حضرت والا درکابل فرستادند که بملاحت وزراعت روز بسر برند چنانچه
اینان و تمامت کسانیکه عصیان بدولت کرده گرفتار اعمال قبیحهٔ خویش بودند در عهد سلطنت پادشاه عدالت
آئین جرم بخش خطاپوش اعلیحضرت سراج الملة والدین از مراحم ملوکانه قلم عفو بر جریدهٔ سیئهٔ همه کشیده
رخصت بازگشت موطن اصل یافتند چنانچه شرح مهربانی وعطوفت این پادشاه رحم دل ظن گسل نسبت باکابر وعامهٔ
حملهٔ مردم سکنهٔ مملکت افغانستان در جلد چهارم این کتاب نگارش خواهد یافت انشاء الله ومقارن این ایام مردم سکنهٔ سیاد
چغبر بمردم چغبر و دشت ربوت حمله کرده چند تن از کفار جزیه ده سکنهٔ موضع کتر را بقتل رسانیده یکتن از زنان
کفار سکنهٔ و دو تن از مردان ایشانرا دست گیر کرده با خود اسیر آوردند وشیر محمد خان خواست که گرفتاران را گرفته
کتر جانب مکان شان باز گرداند اما آورندگان آنان از خواهش او سر باز زده یکتن جاریه دیگر را باضیفهٔ مذکوره
برسم تعارف نزد سراج الدینخان حاکم سابق چغبر که انوقت بحکومت اندراب قیام داشت فرستاده هردو تن
مرد را نگاهداشتند تا که از عریضهٔ واقعه نگار آنجا حضرت والا را باین ماجرا اطلاع دست داده نخست از
سراج الدینخان بذریعهٔ منشور پرسیده پس از اظهار صداقت آثار او مردم کتر را بفرمان مسالمت عنوان
معاتب بیان ارسال فرمود که آندوتن را بمنزل ایشان رسانیده دیگر مرتکب چنین امر نشده بمردم کفاریکه
جزیه میدهند ایذا و آزار نرسانند والامورد عقاب وعذاب خواهند گشت وبعد از وصول این امر هردو تن
ذکر مامورین گرفتار شده رهائی یافته دیگر کسی مزاحم آنمردم نگشت و همدرین هنگام حضرت والا که فتح کافرستان را
کافرستان از درگاه مکنون ضمیر منیر وپیشنهاد خاطر خطیر داشت چند تن از جدید الاسلامان چون میرمحمد ومحمد داد
و محمد رفیق وعلی شیر وولی محمد وشهباز نامان را از عطای مخواه نوازش فرموده در روز اول ماه ذی الحجه
مامور جبال کافرستان نمود که راه وگذرگاه سپاه را با جمعیت مردم کفار وموضع ومحال اقامت ایشان نيك
مشاهده کرده کم وکیف آن جبال شامخه را بسراج الدینخان حاکم اندراب رسانند و او را امر شد که معروض
(١) پیشگاه حضور نماید تا در وقت لشکر کاشیدن ولوای تسخیر کافرستان افراشتن از مضایق (١) ومزالق (٢)
جاهای تنگ آن کوهستان بخوبی دانسته سران سپاه را آگهی داده شود که در راه نور دیدن ومحاربت کردن دوچار زحمت
(٢) ومشقت نشوند و همچنین محمد حسن ومحمود وفخرالدین وملا ولی محمد بن لتو از مردم کتناری را بایکثلك من
جاهای لغزش و گوهر خان برتیی جدید الاسلام براه بلدی احمد دین بن ملك جان محمد هروکی و عزیز محمد وجبهارتن از نوکرانش
الی حضور مامور فرمود که نزد سید شاه خان جنرال شوند تا او بتوسط ایشان علم بر معابر ومسالك جبال
کافرستان حاصل کرده معروض پیشگاه حضور نماید که لشکر بتسخیر آن کوهستان مأمور گردد چنانچه
ذکر فتح وتسخیر آن در محلش خواهد شد انشاء الله تعالی وهمدرین ایام جنرال کتال خان که باسپاه از کابل
چنانچه گذشت راه قطغن وبدخشان بر گرفته بود وارد فرخار گردیده بفرمان شهریار والا تبار درآنجا اقامت
ذکر گزید و در خلال این احوال کرام چیف اسکی طوره نام افسر روسی بعزم سیر وسیاحت کافرستان وارد علاقهٔ
درواز گشته بذریعهٔ مکتوب از سیدشاه خان جنرال اجازت داخل شدن خود را در کهسار موطن کفار خواست
کرام چیف اسکی نام و او مدلول اورا بگوش قبول جانداده از دروازش امر باز گشتن نمود چنانچه بی نیل مرام در مقام خویش
طورهٔ روسی رفت وسید شاه خان اسلحه وآلات حرب مردم سکنهٔ محال بدخشانرا بامر حضرت والا تمام گرفته بقورخانهٔ
پادشاهی سپردود و هزار روپیه کابلی از سبب يك ضرب توپ قاطری که در محاربه سردار عبد الله خان با میر زادگان
بدخشان شگافته نیست و نابود شده بود از مرد میکه با آنان طریق شرارت سپرده بودند ذجرا و سیاسة گرفته


(٦٥١)
( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ )
تحویل خزانه دولتی نمود و همدرین هنگام سلاطخانه عام بامر حضرت والا در مزار شریف بتبا در در اندك زمان آباد شد و در باغ مسافر خان مناری جهت کشاد دادن توپ اصف النهار افراخته گردیده قلعه متین و حصن حصین در موضع ده دادی احداث گشته مدت چندی آباد شد و از آنسوی سردار نور محمد خان حکمران قندهار بنابر مذاکره که در باب موضع ایستادن گاه ریل واقع چمن با کارگذاران دولت انگلیس از پیش اتفاق افتاده بشرح رفت در روز چهارم ماه ذی الحجه از قندهار رهسپار آنجا شده چون در موضع قناه مردم نورزائی واقع متصل راه آهن رسیده فرود گشت با کار گذار بلوچستان ملاقات کرده و نقشه آن حدود را برداشته مراجعت نمود و نقشه را ارسال حضور انور کرد و ازین رفتن و باز گشتن او مردم طائفه اچک زائی بتصور اینکه دولت انگلیس باجازه او جای ایستادن ریل را در چمن احداث و آباد می کنند و حضرت والا آگاه نیست از راه غیرت ملت و خدمت دولت چون همه کوه گرد و وحشی صفتند و از قرارداد دولتی آگاه نیستند ره نورد مزاحمت کار گذاران دولت انگلیس گشته در تاریکی شب بنزد آسا بدور قلعه چمن رفته و قلعه و قلعه گیانرا هدف کلوله تفنك ساخته نزد يك صبح راه باز گشت بر گرفته در سنگلاخها پنهان همی شدند و افسریکه از جانب دولت انگلیس در اندرون قلعه جای داشت از دست برد مردم اچک زائی بتنك آمده از حکمران قندهار التماس دفع ورفع ایذا و آزار آنقوم همی کرد و او جواب همی نوشت که مردم افغانرا خود کار گذاران دولت انگلیس نیکوتر می شناسند که چند کامیکه برای ایستادن گاه ریل پیش نهاده اند در طبیعت افغانان نا گوار افتاده دست بآزار وایذای انگلیسان کشاده اند خلاصه شبی اچك زائيان قلعه را اماج کلوله تفنك نموده یکی از پیاه کان نظام را زخم منکر (۱) رسانیدند تا که انگلیسان بستوه آمده بذریعه مکتوب کمشنر بلوچستان از حکمران قندهار خواهش ملاقات کرد که شاید بصلاح وصوابدید او امر را پیش گرفته از زحمت رسانیدن مردم اچك زائی قلمکیان چمن بیاسایند اما ازین خواهش او حضرت والا بواسطه عریضه حکمران قندهار آگاه گردیده او را فرمان کرد که در جواب کمشنر بلوچستان بنگارد که ملاقات اول من در خصوص موضع ایستادن گاه ریل بامر واجازه حضرت والا روی کار آمد اکنون نیز اگر امری در بین دولتین روی دهد و امر حضرت والا شرف نفاذ یابد ملاقات واقع خواهد شد والا در باب تفنك زدن افغانان که معلوم نباشند دولت مسئول نیست زیرا که این گونه امور را از سبب رخنه نمودن به پیش قدمی نمودن کار گذاران دولت انگلیس از قوه بفعل می آورند و تعلیمی نیست بلکه مردم افغان بمقتضای فطرت و جبلت خود کار و رفتار می کنند و اگر تفنك زنندگانرا کار پردازان دولت انگلیس بشناسند و از رعایای افغانستان باشند البته سزایم زجر ومنع بتقديم ميرسد و آنگاه که این نامه حکمران قندهار بكماند يك بلوچستان رسيد سكوت اختیار کرده دیگر اظهاری نمود ومقارن اعمال محمود ابراهیم خان نام اجاره دار را در قرب قلعه چمن شب هنگامی کشته و تمام مال ومتاعش را بغارت برده واجنت بلوچستان چند تن از اچك زائيانرا که شامل قتل او نبودند بګمان گرفتار ساخته نزد محمد یعقوب خان حاکم کدنی فرستاد که بازخواست نماید واو بنابر آنکه در شریعت مطهر قاتل کشته نمیشدند همه را رهائی داده هیچ نپرسید و در خلال احوال مرقومه ذات کامل الصفات شهزاده آزاده سردار حبیب الله خان زآب بارش شده و پس از شش هفت روز خداوند تبارك وتعالى نعمت صحت بخشوده فقراء وايتام از صرف صدقات که بانوان حرم وسر خیلان خدم وحشم بذل نمودند دامن امید بر آمودند و در روز عید سعید اضحی ارکان دولت و بزرکان ممالک و افسران نظامی وملکی شهزاده آزاده ممدوح را بنابر اظهار اطباء از رفتن در عیدکاه باز داشته بامر او شهزاده والا گهر سردار نصر الله خان برادر کهترش در نمازگاه عید تشریف برده وبا نما بوضع وتشریف نظامی و ملکی نماز عید را ادا کرده پس از شلیک توپ مرسومه مستمره در سلام خانه عام بمن نزول افکنده بقانون مقرره بزرکان شهر و منصبداران ملکی و نظامی را از شیلان پادشاهی وانواع حلويات كام آرزو بیا لودند و همدرین ایام محمود خان حاکم آقچه از تب محرفه بدرود جهان کرده در روز پانزدهم ماه ذی الحجه

احداث
عمارت سلام
خانه پادشاهی
در مزار
شریف

(۱) زخم
منکر یعنی
زخم کاری
ونایاب

فوت حاکم
آقچه