Afghanistan Digital Library

adl0008

http://hdl.handle.net/2333.1/3xsj3v07

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


مکتوب میر علی محمد [ILL]
مکی رسالی میر علی [ILL]
[ILL]
بگوسنگ [ILL]
[ILL]


لِيُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا
حسب الفرمان واجب الاذعان سلطان عظم و خاقان مفخم مالک رقاب الامم خلیفة
شجعان المسلمین فاتح وقتح و نگین سراج الملة والدین خلد الله ملکه و انسا
این کتاب مستطاب نایاب
کامل المتن بطرز شامل شرح فی الفهم المحشی
بعهدة التجوید المسمی به زبدة التجوید بعد از تحقیق و تدقیق
منظور نظر کیمیا اثر شده جهت ترویج و فتوح حضرت حامی الملة الدین
مرحوم مغفور جنت مکان خلد آشیان
که قبله گاه پادشاه ذی شان زمان میباشند محضاً فی سبیل الله طبع و وقف گردید
باهتمام تمام و سعی مالا کلام راجی رحمت المنان حاجی عبد اسحاق خان سرطرزی افغان
در مطبع دار السلطنة کابل از زیور طبع اراسته گردید


بای بسمله برای استعانت
اسم مضاف الله نام ذات که موصوفست
بجمیع صفات کمال از نعوت جلال
و جمال - الرحمن والرحیم دو صفت
جمال که اول خاص الخاص
و ثانی عام المورید خاص المقصد
نیز رحمن اشرع فی بیان قصد
بیان قصد خود باستعانت نام خدائی که رحمن
مستعینا یعنی بشروع میکنی در
و رحیم است

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مستعینم با الهی در معانی و بیان
هم بذاتت هم باوصاف ای کریم مستعان
گرچه عصیانم و نسیانم فزون است از میزان
رحمتت بیشتر بود از جرم ما در هر زمان

مستعین مددخواهنده بیستعان مدد خوا
شده - اله معبود بر حق - معانی جمع معنی بیان
اظهار ذات چیزیکه در ثبوت و قیام خود محتاج
نباشد - اوصاف جمع وصف است آنچه
ثابت و قائم بذات باشد -
کریم مشتق از کرم معنی جوانمرد
الله اسم ذات - و رحمن و رحیم جمع اسما
اسماء صفات - حاصل بیت اینکه شروع
میکنم در بیان تجوید دران حال
که مدد خواهم در مقصود خود هم
بسر ذاتت و هم باسماء
صفاتت ای کریم مستعان -
شه
عصیان نافرمانی
نسیان فراموشی
رحمتت بخشایش تو
بیشتر بسیارتر
میزان ترازو


لطف خودانمداوند
توفيق و عصمت بصفات قدم او ندرت
قديم اند و جز او خلايق همه حادث ـ
لا تقنطوا صیغه نهی از قنوط نومید شدن
حاصل بیت که به جز اینکه در گناه غرقم
نومیدیم که تو غفوری و از توامیدواری
و بودی
حمد واجبیست بودن و ستایش در عرش بیان
و صفت بلكه جنار عرش تخت جاه ـ چونکه موصوف
شد عرش بآرد ارادت عرش معنی تمام بخلق جا
شامل است بنجر خاك غمناك کریز و عدول بیکجا
دین آسمان سویز دیگر چون اند قدسیان سبب
نمیتم حا صل انیکه جا ملایک و ورحمت تو خالق جحا
دستم بیت کہ دوغی دن دایمی از ما خوانده در د
اول مراد است عدد شمار بندیا
مطلقة صفت مارست گیرنده خاتم آخران تان
خاتم خیر نکو باری و ختم شود ـ حاصل اینکه درود بشمار
و سلام محمد بر دانش که مسمی است باحمد و محمد صلی الله
عليه وسلم که در و ختمت رسالت
الی رجل اله و بماننده گردیده افریده تا که خاص و برا
مشتمل شود بیجا جمع صحابان صاحب امینی سحت
صحابه بر آن مخصونال شده از اونو نکر
بعدی رحمت شنودیدند بران
اند در نان پیار غار فوق الکر ان می بند
بهمر او لاقات مقریبان فرآن قت محمد
شدند قاریان مشملان جهازیم زان
و طلق آنهم برت مید عمال اینکه درود
و سلام طفيل الخضرت صلی الله علیه
وسلم برین عبیاد
کرچه غرقم در گنه دارم امید از لطف تو
زانکه خود فرموده لا تقنطوا بر عاصیان
مرز احمدست از عرش معلی تاثر
در زمین و آسمان از جن و انس قدسیان
بس درود بیشمار و هم سلام بجدد
بر محمد مصطفی آن خاتم پیغمبران
هم بران هم بر اصحاب و بجميع العالي
هم برای مقربین و هم بجمیع قاریان


آن ادنی چهسن است سله گو اینجو
میشود و در اوائل کتب و خطبها ایراد
سله
حمد کاربیست که از قصی نبوی صلی در من نقل
ذکر شده . معنی رب رونده ـ علیم
سخن بموزون ـ حاصل تجوید انچه ایران نین
آن تفسیر صحیح قرآن دانسته نشود ـ و پس از
عمل آن قرأن صحیح خوانده نتواند یدع
انچه محکم دریافت شود حال انکه پس از حمله و هم
و تصلیه امید از توفیق پروردگار چنان دارم که
مسائل تجوید را چنان در نظم آرم که نادان از
خواندنش و دانا از دیدنش درک نماید
وگر نه در ک منقول بدون شتمل محال ممتنع
است
سله
مولد جای پیدایش  دولانه
قریه یست از کوهستان نجراب
شمالی کابل بعید در خده گروه چخانسور رود
سرت . مراد از عرب خاص اہل عرب نیت
خاوه مجاور باشند و خواه مخالط مسکن جای
سکونت ـ محل تعلیم و تدریس مدرسه
عقیدت اینچه صنف باشد  سله
نیک نام مختصر فرزند حاجی محمد کنیت قومیته تا
مشهور و قومیت که حاجت بیان ندارد
یعینی اندرا بوقت طفل غال غافل بودم
. طفل سال نامچه چیز نیست
احترام همراه پدر محترم مدینه
با من دو هم نزدیک شد
نبی صلی اللہ علیہ و سلم
دنیای فانی را گذشت
منوا ماندم

بعد ازین مذکور میدارم امید از لطف نجه
نظم کردن مسائل تجوید را نظم عیان
سله
مولدم دولانه است کسی سلم از عرب
مسکنم در شهر کابل مسحد شاهی معان
سله
نیک نامم با محمد شد مرکب از دو نام
کنیتم فرزند حاجی قوم تاجک بیگان
وقت طفلی با پدر فتم سوی بیج ارام
والدم مرحوم شد من گشتم اینجا بارگان


له
شیخ احمد افصل محمد باب دائیه با
سر دانند مطلب علم از شوق نام
فقیر گردناباران شفقت اساتید و هم
چاره ساز بیکسان از فضل بی پایان خود
گردونیتم رفیق وهم شفیقم عالمان
در حریم محترم یعنی که درام القری
مدت ده سال بودم مستفید از عالمان
گاه بودم در مطاف و گاه در کوه صفا
گه بمروه میدویدم بر طریق ساعین
گاه در باب سلام و گاه در باب ابی
گه ندیم درس علم اهل آن عالی مکان
بسیار بود
عه
ام القری مکه مکرمه را نسبت
که خداوند جل شانه محترم گردانیده
قطع نباتات و اصطیاد را دران و درود
بیت رئیست برای طائفین و عاکفین
راکعین و ساجدین در مان بین مدت ده
سال و چند ماه بودم و از ساکنان شهر مکه ستفاده
داشتم که حال در بلاد عرب بحجاز مشهور
بوادی ابراہیم ست علیه سلام
عه
مطاف چهار طرف بیت الله وسط
مسجد حرام پیوسته بدیوارهای بیت الحرام
که خاص شده برای طواف ـ صفا و مروه
بجانب حجر الاسود و دروازه بیت الله ست
بیرون مسجد و در مابین هر دو حاجیان سعے
کرده از احکام حج و عمره فارغ میشوند
عه
باب السلام و باب النبی
هر دو دروازه اند از جمله
دروازه های مسجد حرام بجانب
صفا و مروه که حال بیرون
باب السلام دکانهای کتب
فروشی است


بطحا ببطحا بفتح با ومیم هر دو لغت است
بمعنی آب و در اصطلاح ده گاه محل
مراد باشد و بعین است بطحای مکه
و مدینه را کمان بادی سواران
که بر بر نشانند ر و ناز مکه معظمه
بمدینه منوره میبردند
ه
روضه مرغزار و در اینجا مقداری از حجی
نبوی صلی اللہ علیہ وسلم ما بین منبر شریف و حجره
مطهره واقع است بقیع موضعی که در ان هر
نوع درخت باشد و در اینجا مراد گورستان دینه
منوره که جنت البقیع و بقیع الغرقد
هم گفته میشود کوه احد
کوهیست که در جنب آن
زیارت سیدنا حمزه رضی الله عنه است
نزدیک مدینه منوره بقدر دو گروه تخمینا
دور خواهد بود و قبا مسجدی قبا که انصار
علیہم مقیم دران موضع با نحضرت در اول
هجرت بیعت نمودند
سه
قرائت جمع قرائت که منسوب بقاریست یکیک
قرائت عاصم بشیبه حصیام
مجمع قرسوم جکت و
بست روایت
بر اوی میشود چون بیدارم
حفص و یک قرایت
دو روایت میشود

گاه میبودم بگه که بطحا میشدم
گه بصحرای مدینه در میان را کبان
در مدینه بودمی در روضه وقتی بقیع
گاه در کوه احد گه در قباب از ایران
چون قرآتم بسبعه ختم شد ماه صیام
در میان روضه پیغمبر آخر زمان
چهارده باشد روایت چون قرات بشبه
حفص و شعبہ ہر دو را وی عاصم از کوفیان


له
در هزار و سه صد و نه شــد ســـند حال مرا
از طفیل خادمان آن دلیل کاروان
زاشتیاق دوستان و خانه واهل وعیال
از حرم پرون شدم صد آه و افسوس و فغان
چون بکوهستان رسیدم بر سرم سودا رسید
آستان بوس ضیاءُ الملةِ و الدین از
از قوی درفعل آمد آنچه در سر داشتم
آستان بوس جنابش را نمودم از زمان
۱
سنه یکهزار و سه صد و نه
یک خبر واخیراً در خیر مانده بود که
استاد میر شیخ ابراهیم سعید
مصری همراه اهل و عیال طفال
خود از مکه معظمه روانه مدینه
منوره شدند فقیر نیز همراه اوشان
همان سیپاره مابقی را در مسجد نبوی علیه
الله علیه وسلم در روضه مطهره تا پنجشبنه دوم
رمضان تمام کردم پس از ان روز مهر بکر دند که ماهها
در اینجا بوجود است
از انجا رخصت گرفته روانه شدم
تا رســیحا نه رســـــید م
۲
یعنی در خانه که رسیدم
سودا بسرم زد که از آستان بوس
امیر وقت و پادشــاه زمــان خود
حضرت ضیاء الملة والدین باید که
نیاز حاصل کنم
۳
بودن شی در قوه آن هست که امکان
وجود خارجی در شئی باشد
لکن در بوجود نیامده باشد
در فعل آمدن موجود شدن شی است
در خارج در کوهستان وقتیکه اومدم چون
آستان شاه در وقت سودا
بالقوه بود و قتیکه بحضور
رسیدم بالفعل شد


له
لطف و احسان و بخشش فرمودند

دین و ملت در لغت و شریعت هر دو یک معنی دارند پس از تحقیقات که لازمهٔ پادشاهیست فرموده بمدارسه برای تعلیم قرأت مقرر نمودند

شه
جهت تعلیم تجوید قرآن کریم معین شدم و تنخواه معقول و مناسب عطا فرمودند که تا حال همان تنخواه مذکور سالانه

V

از نام و کمالت منیر
حضرت ضیاء الملة و الدین بی لیمو
در سنهٔ مذکوره داعی اجل را لبیک
گفت یعنی این جهان فانی را
بدرود نموده بجهان باقی
رحلت نمودندـ انا لله و انا الیه راجعون

اثر شرفیاب حضور خادمان حضرتش
لطف و احسان شد عطا بر کمترین عالمیان
از عنایات ضیاء الدین امیر شیر
شد مرا قاری لقب اندر میان عالمیان
از پی تعلیم تجوید کلام لا یزال
سرفرازی یافتم در اهل خود با همقران
چونکه هجرت در هزار و سه صد و نوزده رسید
ارجعی آمد بسمع آن شه عالی مکان


له
پور صالح صدر عالی بر سر سلطنت
شد مقر صد ہزاران شکر کردم این زمان
له
بر تمام اہل عالم فضل و احسانش رسید
تا خمیدہ شد رقاب شامخان عاندان
له
در تضاعف باد دایم رحمت پروردگار
طول عمر و عدل و حکم و فضل در اخلاق شان
له
نصرت و فتح و ظفر چون لازم عدلست و داد
ہست فیروزی نصیب دولت افغانیان
فرزند ذی صلاح صاحب تاج
تا ہزادہ محبطہ شہر و دار مرکز یعنی یمین بوجہ خلافت
تخت سلطنت فرمان فرما شدند. زیرا کہ
حکم شریعت و طریقہ سنت ہین است
کہ خیمہ و نشین خلیفہ مرحوم بعد از انتقال
خلیفہ ثانی است . و مقرر شدن خلیفه
موصوف بغیر تراخی و تعطیل و بدون
۹
تغییر و تبدیل و بلا قال و قیل بر همین طوال
شد ۔ این سبب جای ہزاران هزار شکر است
فضل ہمہ رانی بسیار ۔ احسان زیادت نیکی
تجار جمع و تفریق آن شاخ سرکش ـ عاند دشمن باغی
از فضل و احسان گردن دیشمن سرکش پست میشد
این ها است در ابتدا با است از درگاه حضر
مجیب الدعوات و قاضی الحاجات
مکر عام و تمام
نصرت متبع و ظفر با مقابیل
فتح ہم قریب اند . و داندکه
رفت است . و در شأنش
زیادت بران - جدت
و دعا و تفاؤل


مبالغه نیست بلکه حقیقت
است
بی شوکت سلطنت و بیم تیغ اوشان
در تمام افسانه شده
طاهر است که دنیا بمنی
رشک نگار یونانیست
از شدت محبت حـــدا و رسول
اوست که زیادت مهربانی برین
سه طایفه دارند
اینچنین لطف و نزاکت در میان سلطنت
کس ندیده تا زمان حال در دور زمان
شوکت شاه جینا و الدین بیم تیغ او
گرچه گردیده سمر در جمله اطراف جهان
از بهار حسن خلق و جود و احسان شماست
نوگل کهسار کابل رشک بر تا تاریان
چون حبیب الله حبیب احمد و آل علی ست
هم حبیب عالمان و حافظان و قاریان


ای بخت بشتیبانی این چنین شاه
و استقامتش برحکم شریعت غرا
بر کافه اهل اسلام حمد باری لازم است
1
از عز وجلش صد هزاران حمد بر ما لازم است
باد دایم بر قرار و هم ترقی در جهان
از بهارت شد بعالم ای سراج الدین مقیم
فکر بکر من برون از پرده میخواهد نشان
من که باشم تا که وصف آن شه عالی کنم
بهتر آن باشد که سازم صنعت خود را بیان
صنعت هم شد بر ملا تجوید قرآن مجید
در نهانم فهم معنی نیز میباشد عیان
بها ـ و ضیاء و سناء روشني است
فکر این فقیر بکر بود و پرده نشین
در ظلمت بدن چون نور
۱۱
سراج را دید بیرون آمده
نشان شد که عين نشان ایشان است
2
ای قاری قرآن داب تو وصف قرآن
نیست که بخوانی بلکه صنعت نمایان قرآن
مجید است یعنی تجوید آن و دران ملکه تمام
داری
3
در ظاهر قاری الفاظستم
لكن از فهم معنى هم
بی خبر نیستم کسی که بیانم را
نظر آرد میداند بدان
شکر است نه عجب


نیست آسان فہم کردن معنی مقصود را
تا نباشد فہم اقوال عرب اندر جہان
آنچه در نظمم بود نبود بغیر از سند
هر کرا باشد ذکا و علم گیرد امتحان
نام کردم زبدة التجوید نظم خویش را
عون و توفیقش بود بر خاتم و بر کامران
است تجوید کلام حضرت حق فرض عین
نیز تحسینش بود مسنون محجوب جهان

۱۲

تا در علوم عربیة دسترس نباشد اول
معنی آن پیدا نشود پس اظهار آن بنظم
مشکلست

از خود چیزی نگفتم آنچه بمیان
شده مرجع آن وحی جلی ست
هرگاه بسیار دارید
در لغت عیار زنید
بنده در لغت سکه که حاصل شیرست
و در اینجا خلاصه تجوید مراد است نه درود و غیره
در اتمام آن بر خالق ست

تجوید مصدر تفعیل است بمعنی چیزی
جودت بخشیدن بر چیز
و حقه خالی از غش
قرآن تصحیح آن - در قرئت
تجوید قرآن سنت است
هیچ شکی نیست
تسمه نادان در کتابت
تجا بی سنت و اجماع


ترتیل قران که عبارت از تجوید حروف
و معرفت وقوف است باین سه چیز انچه
بمحل خود بیان میشود
له
موضوع در لغت بمعنی نهاده شده
و در عرف از احوال چیزی
۱۳
که در علم بحث شود
آن چیز موضوع آن علم است و در
علم تجوید بحث از حروف لفظ قرانی میشود
فریضه این حکم تجوید بیان شد و تا حا
کسی از اهل علم خلاف و انکار نکرده
له
غایت شی آخر آن و در عرف فایده
که بر فعل فاعل مرتب شود
و آن دخول بجنت است
له
بعد مذکور انچه میگویم مفصل میکند
مخرج و وصف و وقوف برطان
له
ابتدا و ادغام و همز وصل و حرف مد
فهم موضوع و بیان حکم و غایت جهان
هست موضوعش حروف لفظ قرآن حکیم
حکم تجویدیش بود فرض از برای مومنان
غایتش تصحیح قرآن ست و ما جوریدهم
پس مرتب میشود بر وی بهشت جاودان


لقای پیمبر آخرالزمان ـ و دیدار
ربّ منّان زیاده بران در بر ما زان
یعنی لذت دیدار پس از دخول
بهشت است
یعنی اوّل مخارج و صفات لازم
پس از ان بیان مدّ ـ بعد از ان
صفات عارضه ـ بعده وقف
و ابتدا ـ و بعدش همزه وصل ادغام
و در آخر رسم خط ـ و حرف مدّ باین
صفات لازمه و عارضه ـ و ادغام در
وسط همزه وصل در رسم خط بیان بشود
تا که مدعیان علم تجوید از ان فایده بر دار[ند]

ذوق دیدار خدا وند و محمد مصطفی
بعد سنی شد زیاده معنی حسنی جنان
پس شروعش مخرج حرفست پس صف وو قف
ابتدا و ادغام و رسم مصحف بعد ازان
حرف مد و همزه در وسطش همی سازیم بیان
تا که باشد بهره در تجوید بهر نجویان
سبب نظم رساله هذا و تحفت الاطفال
قبل نظم خویش نظم تحفه الاطفال را
شرح کردم فارسی مفهوم لفظش تقرآن

چونکه این فقیر در مدرسه عالیه
۱۲
شاهیه حبیبیه ابتدای تعلیم
قرائت قرآن مجید و علم تجوید بمقرر بودم
و چنانکه باید و شاید علم قرائت درین دیار
رواج نداشت و اگر داشت مطابق قواعد
لهذا بخاطر خطور کرد که در حالت شاگردی
و عرب کشیده ام باید که دیگر مردمان هم
بی بهره نمانند
پس این نظم تحفه الاطفال
که موجب نظم عربی بود
و مروج تمام عرب و آشنا
زیاد معلمان خود اورده
بودم آنرا بزبان اقار
در نثر شرح کردم


چونکه خود کاتب نبودم در کتابت بی نصیب
هم بدیدم کاتبان را عاری از اطوارا
النجا بردم بند کاتبی کو حظست
هم عمل دارد برسم و هم علمش نکته دان
تاکه آرد نسخه زان شرح در قید قلم
کو بود مطبوع طبع طابعان بی بنیان
خاطرش مایل ز نثر و راغب اندر نظم بود
گفت نظم اولی بود لا سیما بر کودکان

۱
خود نویسنده نبودم دیگران که اهل
قلم و نویسنده بودند هم چندان از خوبی
کتابت خبر نداشتند
۲
لاجا را مید کردم در نوشتن آن
کاتبی را که حافظ قران عظیم است و در
علم و عمل بسم نکته رس
۱۵
۳
مطبوع مرغوب طبع جهاب طابعان
چاپ کنندگان ذی احسان عالیجان
شدم از ایشان التماس نخ یکنسخه
کردم مدعا آن بود که همان نسخه نوشته
در هر جا که باشد طبع شود
۴
از نوشتن نشر اعراضی
کرده این فقیر را ترغیب
بنظم داد و گفت


له
اسهل آسان ترافعی شیرین
افعى شیرین خوشگوار انغذ باد
لهم بپوه دان
حاصل اینکه در ظاهر از نیم ساقه
و گرفتاری کابر کا جوا بیافت
می گفت اما در حقيقت در باطن
همین بود که نظم را قاری نخواهد
اسهل و احلی واعذب طبعتیها بود
ونتر را من نمیخواستم گفتم نظم هم چندان دشوار
نیست همان تخته که در نظم عربی بود درین هم انرا نیز حفظش سهل میباشد برای حان
بطور ساختم بودم که ندانسته بیشتر یکساعت حاصل
فقط
امکان را ممکن بود نستم من دشوارت
حاصلان مدعاء عربی را یکساعت فارسی راجی کم نظم کردم تحفه راوین نظم را پسران
وکاری در نظر اور دم پس بامر شده بعداز
فراغ کا خود خود نوشتن را نها د تا تا نام رسید نسنج کردید این حروف و نسیجشعبهات
بعد از ان ملاحظه نمودم که نظم نختو
۱۶
عفو در عقبی نما یارب وستر اندر زمان
نظمش از فکر فقیر و برش از حیدرعلی
ر بپا کن از لقایت هر دو را از حاضران
حاوی مسائل اند چیت بسیاری از لغات
تضمنا دران نیست بالخضر نسبت بنر ا خنقا حبه
نه برای رجال بعد انجا بیسیا می نوشته ها پیشین
منقول است بخوید ان تصحیح نموده و بسمت دیزاین
رساله نزار ایسا فته بنده الحقير بنا مر نهادم بین
مجیب الدعوات انست که کافي وشافی شود
تنقه بافت عفو خاص بر اعمالمانهای حجه
شروعشدن
بطیجه رسم خط بقاعده یازده گانه
نأخر زمانه وبیان خطریه
همصرا و اوح ساليانه
نامه کاتب علی در صناق
قران مجید نوشتم بگذشت های
پروردگا را از دیدا خیر و دهقانه
بنج بخشید روسی سیام
نشه
واثران بمجرد انشان در جمیع دوستان واخواندگان اسلام


بیان مخارج اصول حروف قرآنی بخلاف
فرعی که آن فروع مخرج اصول است
شد مخارج هفده بر قول خلیل خلیل
کان بود مختار اکثر نحویان قاریان
پس حروف جوفی و مد مخرج حرف ہواه
میشود مفهوم از لفظش برای عاقلان
همزه و ها اقصای حلق و عین حاء وسط بود
غین و خا ادنای او قاف است اقصای

مخرج بفتح میم و راء مهمله
یعنی موضعیکه آواز حرف مبداء
و انجام نام شود در عدد مخارج اقوال بسیار
است مراد از خلیل ابن احمد که اوستاد سیبویه
در این باب است در علم نحو و نیز قاری است
بر قول او شان هفده است هم چنین
مختار اکثر اهل لغت و قاریان نحویان
حروف قرآنی از اصل سی است
و ازان سه حرف از مخرج مقدر است و بیست
حرف را محقق مخرج مقدر آن است که هوای
بار ارادۀ نفس ناطقه خارج شود اعتماد در جوف سینه
باشد بلکه در هوای حلق و دهن تمام شود و محقق
آن است که هوای مذکوره بر دو جسم تصادم
داشته باشد و آن دو جسم اطراف حلق بازبان
همراه کام بالا و یا دندانها و یا
دو لب خواهد بود و بهمین دو قسم
مخرج محقق می گویند
یعنی مخرج حروف مد مقدر است زیرا که اعتماد
بر دو جسم از اجسام مذکوره ندارند بلکه در بین
هوا و فضای مذکوره تمام میشوند بنا بر ان این
حروف را مدی و جوفی و هوائی میگویند و ذوات
آنها بمد صوت حرکت حرف محقق در مخرج
هر حرف و هوای مذکوره است
و آن حرف عقد مخرج اواست هوائی
متحرک که در مجری هوا ساکن گردد
حرف مسموع میگردد چنانکه بیای مکتوز
حرف است غین و خاء از حنجره
حلق است قاف از بین عقده ها
مخرج زبان است تا مخرج قاف
زبان و کام براورد در حرف
مخرج داد را ثانی نزدیک کام
۱۷


پیشترش کاف است وجیم وشین و یا وسطش بود
در مخرج کام بالا شد سر یک بی زبان
جانب اقصا او ضاد است حرف مستطیل
همرش اضراس را سیر بود اصل و روا
هم زمینی میشود خارج ولکن شد عسیر
از دو جانب نیز میگردد ادا ضاد آنرا
مخرجش معلوم کردی وصف خاص مستطیل
کن تمیز ضاد وظا گفتم دلیلی زایدن

له
مخرج قاف از کاف ست
در مخرج جیم و شین و یا در وسط زبان
یعنی مخرج کام بالا شریک است همراه زبان
له
مخرج ضاد در بغل زبان ست از دو
همراه اضراس و ضاد حرفی مستطیل است یعنی
مخرج ضاد بغل زبان ست طرف چپ تا بقدر
که با اضراس برابر شود و اضراس بمخرج ضواحک
و طواحن و نواجذ را گویند و ادای این حرف
از جانب چپ آسان است
۱۸
له
یعنی بسیار عسیر است ادا عسرت تکلیف
از جانب راست هم ادا می شود لکن با
و از هر دو جانب در وقت هم ادا میشو و اما باسیار
دشواری حاصل ایست که مخرج ضاد
جانب اقصای زبان است همراه اضراس
له
مخرج ضاد را چستی که در بغل زبان است
همراه دندانهای گلوی
از بالا وصف خاص
استطالت تمیزشان نماند
مخرج و همچنین صفت های
دیگر زد دیگر اوصاف
شریک اند


مخرج لام بعد از مخرج ضاد کداخای
حافه زبان بهمراه سر دندان که ثنائے رباعیه
ونیته نام دارند ادا میشود و مخرج نون بعد مخرج
زبان بهمراه مخرج ثنیتین علیتین و مخرج را زیر طرف زبان
لکن خرجی بظهر زبان مائل بهمراه کام بالا
طا و دال مهملتین و تای مثنات فوقانیه از نوک
زبان و بالا دو دندان پیشین بالا که هر دو را
ثنیتین علیقین نام می کنند خارج
میشوند ۱۹
مخرج زای معجمه و سین و صاد مهملتین که هر
سهو بحرف صغیرند نوک زبان زیر دو دندان
پیشین بالاست حاصل اینکه زیر دو دندان پیشین
بالا که زیر دو دندان پیشین زیرین است یعنی ـ
بین الثنایا بهمراه نوک زبان مخرج حروف صفیر
است
مخرج ثای مثلثه و ذال معجمه
و ظای مشاله هر سه از طرف
زبان و طرف ثنیتین علیتین است
و معنی طرف ظاهر است که
تیز و آخر است
لام از انایش بود تا انتهایش میرسد
از طرف نون است اما مائل بظهرش ایخوان
طا و دال مهملات و تای فوقی میشود
خارج از علیا الثنایا ایضاً از نوک زبان
زاوسین و صاد مشہوراند باحرف سفیر
هر سه از تحت ثنیاتست با طرف لان
ثا و ذال وظا ندارد مخرجی غیر از طرف
از لسان واز ثنیات علی ای با صبا


له
ثنایا جمع ثنیه و دو عدد دندان پیشین گویند
چونکه غنه صفت ثنا باشد مراد همان
پیشین ..طتین مذکور بین است که
طرف هرد و همرا و بطن لب زیرین

مخرج فارست و مخرج و او با
میم دولب است لکن بانضمام
هر دولب و او ادا میشود و در اتصال قسمه
لب باهم ادا میشوند

مخرج فازلب زیر و ثنایای علی است
از دو لب و اوست با و سیم نز د عام
میم و نون غنه در خیشوم میگرد د تمام
پس بیان وصف هر یک میکنیم بر سامان

مخرج سیم و نون در حال اظهار خیشوم است
یعنی بن بینی و مخرج میم و نون در وقت
مدغم اظهار غنه معلوم شد که دولب است
از میم و نوک زبان از نون
له
مراد از صفات درینجا کیفیات
۲۰

بیان صفات لازمه حروف ثانی که لازم
میشود
آنهاست و از سقوط آن غلطی در محل پیدا
جهر ور خوه واستفال نفتاح و مصمته
میشود معروف از دانستن اضداد آن

که بتوسط کمک و معیا رست تمیز نمیکن
از برای حروف چنانکه مخرج بمنزله ماده
و مقدار است و باید دانست که ماده
حروف صوت است و مآده صوت هوا
در دانسته شد که هوا نیکه از درون بدن انسان
از راه حلقوم خارج شود بدفع طبیعت انسانی آنفاس
و اگر بارا ده خارج شد بتصادم دو جسم آواز گویند
آواز که عتمادی بی مخرج انخارج کردید
میشود صفات لازمه مینماند
پنج ند و آواز حروفی که در این
زبر باندک انفتاح مخرج اخل میاندیک
مصمته و هم باشیخ و گوش دادن این
صفاد انسته میشوند از دانستن
اضداد آنها


این حروف هشتند
که سبکی اواز است پس دانسته شد که ضد جهر
همس صفت جهر واشد و این هم مشتقات دو هر
مج مخفض خواند و حروف مندرجه
اینجا مجوره تامل د درستی که جهر بلندی
شدت شیئی اواز که ضد خفاء است پس
معلوم سبحانجان گشت که جهر مخالفت حتمس
دارند و تفصیل اول و دوم شد و بدانکه باید به
همیشه خواند میگیم ضد فر خبر است اینچه
در ضمن اس بیان میشود و همول در صوف شیه
دانند همین صفت شد و خفا خا و طا نماند و
همچو که توسط در ان پنج
همزه واو حا و خاسین وشین وصاد و فا
کاف و این حمله مهموسند مشهور و عیان
همزه وبا و تا و جیم و دال و طا و قا و دگان
شد از اوصاف ایشان سر در چوه
شد توسط در میان حرفهایش لن سر
هفت علوی خص ضغط قظ بود ای شاعرا
صاد و ضاد و طأ و ظا هر چار آنها مطبقه
فر من تب فضای منلقتد ای سالکان
آن
صدا
را از توسط بکیش میانه شده خارت یعنی
که هنگام ادا کردن این حروف اواز نه چنانم
عمر قسم شد تمام حروف را بسبا غلبہ
مهموسه باشد نه مخلوط حو مجهوره
صفات ضد جمع شده در این شخص حفیظ ظلامتی
هفت علوی
کلمات فلا فزت کشفق است که در شدت کیا در خفه
ازانی ساخته شد باشد زنگ شیشه فی از بیانی چیریان
در فر كثرت فيشارنان قناعت کن تا آرزند کبیرت
لیاک بی تأسفط است که همسفر فاظلا و در این تقسیم
متمم است از برای حروف مذکوره
ا ا ا ا ا ا ا ر ا خ و ا ا است
دانسته شد که این به چهارم في اليا
مفتو است که یک رانت دارد
و ان دکاور همین بر کی مشم
اند که صفتی لاف دار داد لاق هند
چہ کلمات عربی مینی از لاق و آسانی دمشت
نی ان روف نانی معصره بند
تمام شد صفات متناز د مجمدران
صفت نروز
۲۱
نمبر ندارد و مرام نام بریست که از ین بازده صفت پنج صفت مهجوره و با شد و اینش قفای - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 15 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -


صفت ظا آواینده چون
لانه صفیر تیر زدن زا صدار تودست
و در بین است خ و در سابر اواز مرغان
قلقله بغلقو تحرک و اضطراب بیقراری
پنج حرف در حال سکون که مجموعه
اند در دو لفظ قطب جد یعنی اج د وجه
صفت غلغله دارند
تفشی پخشانیدن با را و گرد صفت شین است
استطاله دراز مخرج که صفت ضاد است انحراف
برگردیدن از یکطرف بدیگر طرف که صفت لام ور است
حفظه که با بپزبان مایل ع قطان
تکرار مکرر کردن یعنی آهنی جزئیکه در دفعه کثر شیوه
شود قابل کنند تا جفا پوشید و چور کنت دو هرگاه
قار زبان حق در انجاه ندار در جزوقت ادا کردن
خفایت را دو میشود در سلته چهار
با صفیر طیر دارد شبه را و سین وصاً
حرفهای قلعت د قطب و با ندای بابا
شنتفشی وصفت بین و صاد حرف طویل
لام ورأ شد منحرف حفظش برای امین
پس بود را قابل تکرار و اخفا یش وجد
علیم این دو صفت لازم از برای کتاب
بیان حروف مدالین واحکام
انها و اقسام هر یک وتقسیم در قر
۲۲
پنج نون بو د صفت عشایکه
بحقابی ست نه صفات بابی در بخمی اوردنی یعنی ادارا
کردان قاری لازم از تکرار شیوه کننده خود را نگاه
دارد که خطای فاحش است که تختی در صفات متضاد
دانستند که هیچ حرفی بهیچ و صفت خالی نیست میده
و صفت غرضدی دارد آن نه صفت باده از سفا
و صفتهای شمال دو شه ست که شرح صفت از صفات
متضاده ضرورتیست داند در حرف
تنفشی وضاه بطاله اللام و را
انحراف یعنی این حروف
صنف بعضی را باز میتر
بکشیدن صوتی یعنی نرمی
آن باین معنی در زمان مخارج
بیان کردم در وقت مجرح مجیح
ندانت بلکه د پیو خلاق
خلق
ل پیوسته باشد بمدی که در حرفی از حروف تجی واقع شده با مداد ی از حروف تنجی با مدادی را بعد با شد که بپزمد ی بعد پیوست باشد که بمدی که در جرفی از حروف تجی واقع شده با مدادی در حرفی که مدادران جاریت
لئے پیوند


تعریف این اقسام واحکام پیرو را
تفصیلا در تختیان سبر کرده ایم در اینجا نیز
بیان میشود
اول که خود ساکن باشد و حرف قبل
از ان مفتوح باشد آن او و لین
گویند چون او خوف ساکن است
خا که قبل از ان است زبر دارد
همچنین است
یای لین بعد از فتح باشد چون پای صیف که خود ساکن است
و صاد که قبل از ان است فتحه دارد و حرف لین
لین و مد را گفتم اندر تحفه بالتفصیل
باز میگویم مکرر از برای شایقان
واو ویای ساکنه بعد از زبر لین اندو
حرف مد وای سهت حال سکون این
شکل ما قبلش گر از حبسش بود بعدش
لازم است و واجبست و جایز است احکام
پس بود مد لازم ار ساکن پیش لازم بود
در قرارت طول مدش ز اتفاق قاریان
ایضاً لما مع صنف
تهر که سه تا قبل حرف لین از حرف مد باشد
غیر آن این نصف مدست یعنی او و الف پای
ساکن باشد و حرکت حرف قبل از ان بشکل ان حرف
بدون سبب سبب مدشش شی است
دوم که مخرج ان چهار چون دور
لم شواهل حرفیه برود چون بخور و گر از قدر مد
۲۳
دوم حرکت زیاده اندیم غلط میشود که مقدار دو حرکتی
د و جزر است همزه و سکون و متسکر بسبب همزه میشی
طبیعی مد لازم است بعد در
پیش زیاده میشود و این زیاد لازم باشد و یا
حرکت و لازم دوم بیان
واجب و یا جایز فقط
حال ساکن است یعنی نیا چون
باشد در وصل و وقف بخلاف
سکون عارضی که در وقف
در وصل مقدار این مد نزدیک
لازم اول خبر حکم مدست یعنی زیاد قش برمد
طول است بقدر مد الضیر هندی
مد طبیعی مثل الم


واجب لازم در شرع نگفته اند
که فرض است فرقی در انها نیست
و اصطلاحی است مد منفصل جدا با کلمه
همزه بل حرفی باشد بز و در یک کلمه
مثل جایکم لکن در قابیان در حین تلاوت فرق کن
بمقدار مد جایکم را بشنوید که مقدار دو الف
یعنے دو حد مد طبیعی ادامی کند دغم روایت
در ش قرائت همزه در این هر دو برابر لازم دا
میکند و در بکوه بر عاصم مقدار دو نیم الف یعنی پنج حرکت
مدادانه بنیاد می تدریست یعی طبیعے این هر دو قسم و قصر
صل قد طبیعی است متصل جدا یعنی همزه در اول کلمه
اخر باشد و حرف مد در اخر کلمه اول مثل لا اعبد
که در حین وصل همزه اعبد انلا در قران مجید اندیشه
سه وجه جائز ست بسببل تو اتر در قراءت همزه در وش
درش مسا وند لازم که طول است
۲۲
و در قرائت عاصم نظر بدصل که
دو نیم الف نشد و و دو در مشارع مد و کاسقافیه
بقدر واجب دو الف است و در رویت قالون و دوری
بواسطه که دو الف است و قصر که یک الف فر دو روایت
مذکور در وایت سوسی فقط قصر است دشن است این که
جواز منفصل در تلفیق تخلیه حرام بلکه مناهب ال
در وایت لازم است و سکون عارض ان است که بیس
حرکت و شکل مشتبه نباشد بوقوف چنین
ساکن شده باشد مثل انتقام
نستعین در دین همیم مدمه
سپس سکون عارضی است و جمیع
قراء طحبا قیات هر سه وجه جان است
طول و توسط و قصر
تلفیق نبوست جواز هر سه یک وضع
خود است در غیر عه
له
واجبست ار همزه آید بعد از ان مد متصل
در مشائش جایکم رابشنوید از تالیان
مد و قصر شد رواگر همزه آمینفصل
بعد از ان مد یا سکون عارضی بر واقفا
هر سه را گفتم روا اندر میان منفصل
یعنی اندر سبعه تفصیلش بجو از قاریان
یا که مبدل حرف مد از همزه آید بعد از ان
شد بدل نامش مددش آمده از مصریان
صوت مد که بدل از مزه میاید بدل گویند مهم مد شرعی گویند که جایز است لکن از ان مدش فقط


میکند باریکی صفت عارضی دائم است عله احرف مدقبل ازین دانسته شد که مدصوت است پس در حرف صوت جود

طالع این حرف میباشد در بر صفات
ای طالب تحقیق بین
که قسم اول را لازم گویند
و قسم دوم را عارضی
و قسم سیم را اکبر
و قسم چهارم را
متفصل میگویند
چنانچه میاید که در تخفیف
میمه اقسام اول را
ازین جهت لازم نام کردند که هیچو
قاری را بان جهد مد پیش طول ست

فایده مخصر در حقیقت لزوم و وجوب و جواز

کردم این تفصیل را اینجا برای طالبان

هم برای حافظان و عالمان و داریا

تا که از اجمال اقوالم به تفصیلش رسند

وز تعرض گوشه گیرند از میان مالکان

بیان صفات عارضی حروف قرآنی

حرفهای مستقل باریک میباشد مدام

حرف مدی تابع اصل است در هر صفتی

صفات عارضه که حروف را ملحق میشوند پنجست مد و قصر و تفخیم و ترقیق و اخفا پس تفصیل هر یک آن بیان شود انشا الله تعالی

لازم و دائم آنست که
دران حروف نباشد گرد در در
تلفظها غلظه و غیره
سپس باریکی بحرف
اداء صفات عارضی کیفیت است
که ثابت میشود
پس در مد و غیره
مد قرآن چنها و برای طو تست
د تلفظها بمداد لفاظا مدنی در محل کفر
میشود
محل کفر در
یا به حفظ کفر در میان اختبار محال نیست که در
از غیر عبارت فاقل القرآن بالقرآن با قوله من قال فی القرآن
رادی لازم کردد تا احتیاط این معنی نیز بشه که محققات
شیر دیگر دلالت بر این شد که ابداع قراء بیجا بی دوست
مجمع قرائت دالتیست بر وایات با من شیعی جاین
مخفی فهم و در کعضی فرسلا بقصر نیز و دلیل
بقول سنی در بعضی سلا دور
و بدل مجاز که درید در قرا
۲۵
متفصل بعضی سنین
گزارش روایت سد جایز است ق در مد
جواز بمیرد در عارض حقیقت سنت
متصل
و قرارت تطبیل سنت و حرام و آن قسم سوم را
شده و توسط سنت و طول تلاوت قرایت
واجب نام کردند یعنی در قرآن مجید خسران
و زیادت از مقدار طول سنت و مبطل
بقدر الف باتفاق علما بیان و قسم دویم را
نقصان


شه
و دوستی تفخیمه
و لا از شد که در وقت بیان
حروف تفخیم زیرین حروف ازین صعودی
بجانب بالا است ازین جهت که
دارند بدون خلاف و در حروف مطبق
که هر دو مفتوح آنها هم متصل منقصل با یکی
انها قویتر و زیاده تر ست باز ثانی اوزن
مسطله یعنی تفخیم و تبخیم برای حروفی از شش
و تخفف باریکی آن
حرف باستعلامفخم میشود بی اختلاف
گفته نفخیم حروف مطبقت اقوی از ان
لام در الله والهم بعد از فتح و ضم
آمد و تفخیم و ترقیقش بود خسرو زبان
را مرقق میشود در کسر و بعد از کسر نیز
که بود موصول و لازم را یساکر بعد ازان
حرف علوی هم نباشد بعد از ان متصل
ورنه میگردد مفخم خلف فرق از کسر آن

قاف مثال رای
کسوره - رقاب
فرقه مثال رای مفتح
فرعون

لام مخفف و مغلظ است بحسب معنی فی مشابهت
مجرد در سیما یمار در رسم جلاله که الله است
بعد فحه و ضمه تر دادا میشود و دربار یکی ان نقصا
و بیان و در باقی مواضع خود باریک
را هم از حروف مستعلیه است لکن مشابهت
با حروف تسعلیه بسیار دارد اکرینمیشود
مسیلان مخرجبش از طرفستان نا بنشین
سوی ظهر لسان بجام بالا اکثر و ادا میشوی
و باریک ادا شدنش نسبت بهری کم ست
۲۶
مواضع باریکی بیان شد که وقتیکه خود کوسه
داشته باشد و هرگاه که ساکن باشد قبل
ما بعدش دیده شود پیش از رای ساکن اگر
کسره باشد لازم و متصل ما بعدش حرف
علوی متصل نباشد باریک ادا
میشود و کسر نیز ادا میشود
و در لفظ فرق هر دو وجه
ثابت از جهت


له
حروف قلقله که ساکن باشند در
غیر وقف اظهار و بیانش نسبت
مخرج ست ـ و هرگاه در وقظ آیند
باید که قلقلۀ اش زیاده تر و بسیار
ظاهر شود که همچنان داردست
و حروف قلقله بیان شد گجج
قطب جد مثل لم یلد که اظهار
قلقله بدون لحاظ وقف دران میشود
و بلحاظ وقف زیاده تر
شه تنوین نون ساکن بست که در آخر کلمه آید در
تلفظ بلکه در وصل نه در وقف و عوام تیم
آنان مد و زیر و دو زیر و دو پیش کرده آ
نرا می گویند
شه نون ساکن و تنوین به نسبت
حرف ما بعد چهار حکم دارد
لقب - اظهار - ادغام - مخفا - قلب
در لغت تبدیل و در عرف قرار نهادن
بجای حرف ـ و اظهار ادا کردن حرف
چنانکه هست بدون تغیر و تبدیل اعنی صفات
لازمه از مخرجش
شه بعد از نون ساکن و تنوین که با آید هر دو
میم بدل شده با خفا و غنه
ادا میشوند ـ و اگر بعد ازین دو
حرفی از حروف حلق بیاید طهار
میشوند ـ مثال قلب من بعد
و علیم با مثال اظهار ان تا
و ان هم ـ ومن علم ۔

بند بیان قلقله در حرف ساکن متبح
ن
در سکون وقف کثر باشد آئین انرا

بیان فون ساکنه و تنوین و سیم ساکنه واحکام آنها

جار حکم از نون ساکن هم ز تنوین آمده
ن
قلب واظهار شد و ادغام سن خفا بيا

قلب هر یک میشود با میم مخفی متصل ببا
ن
در حروف حلق اظهار است نزد مظهرن

۲۷

در کذا


له
هرگاه بعد از نون ساکن یا تنوین
حرفی از حروف یرملون آید ادغام میشود
و ادغام هر دو در چهار حرف ناقص است
که غنه باقی میماند ـ و آن چهار حرف
یمنوا اند در کلمه ینمو ـ و در لام و را
حج شده اند که غنه باقی نمیماند - مثال ادغام
کامل که غیر میم باقی نمیماند من لدن
بهمراه غنه من يشاء و لا تعد هدی للمتقین
هدی ان تراه وهكذا
حالت سیم در میان اظهار و ادغام اخفای
نون ساکنه و تنوین در پانزده حرف باقیسیت
مثل ینصرون و انذرتهم و هکذا ـ و میم ساکن
به نسبت ما بعد خود سه حالت دارد یعنی پهلوی
ضا لا برسل یقین
غنه
یعنی بعد میم ساکن که دیگر میم بیاید مثل ادغام
و هرگاه با بیاید خفا و در باقی
اظهار مثال ادغام
له
در حروف یرملون ادغام شان آمد دو قسم
هست در ینمو بغنه بی تکرای کاملان
میشوند اخفا بباقی از حروف ای شهسوار
میم ساکن را سه حال آمد بیان از متقنان
میشود ادغام مثلش با خفا نزد با
۲۶
در حروف باقی اظهارست در سبعش رسان
مثال خفا هم با مثال اظهار العمت علیهم
له
بیان وقف ابتدا و اقسام و احکام آنها
وقف در وقف توقف ترک حرکت است
بکلمه اما بعد آن پیوستن دیگر کان پس
وقف گشت در چمزه وقف و اتمام هم جایز بیت
اسکان روم و در شمه فقط اسکان را ختام میمن
بعد تجوید حروف از علم اشیای ضرور
رقم ـ احکام جمیع حکم وقف خواه از جهت اضطرار
فهم وقف و ابتدا لازم بود بر شارحان
باشد و خواه اختبار و خواه انتظار
چه ادای اشیای ضرور علم
مخارج و صفات طبیعی بعد از
تجوید حروف در حال وصل
فهم وقف و ابتدا لازم است تا بیان
فتونگو به خواندن آن هیچ مبیع
میکند یعنی ابتدا شروع در ابتدا
قول باشد یا بعد از
اول کینقف


له
تصویر خیال حتی از حواشی جمع
باختیار صفت این کریمه که
از لوح محفوظ و بساطت
روح الامین بر سردار مرسلین
صلی الله علیه و آله و صحابه اجمعین نازل شده
بقولش از شیخ ممتحن که صاحب
سند است پس از علم مخارج و صفات
و فهم وقف و ابتدا بدستی و آسانی
خطا ارتجاعی انتها را آگاهی افتخار قصد اراده
راحت آسودگی یعنی وقف انست بجهت
که باشد و بهر نوع که بود قطع صوت
در اخر کلمه جدا گانه مقدار زمان تنفس و مراد
از کلمه جداگانه انست که در رسم خط از
ما بعد خود جدا باشد
تام کامل - کافی کفایت کننده -
حسن نیکو شنیع بد ـ یعنی وقف از انها
غیر ازین چهار نیست
قول مفید سخن فائده مند که همین
معنی دارند جمله و کلام هم تبتی
وقف تام و کافی و حسن در انجا ست
که قائل بران سکوت
کند سامع را خبر یا طلب
حاصل شود ـ و وقف
قبیح در انجاست که
قاری وقف کند سامع را
خبر و طلب هیچک
حاصل نشود

له
تاکه تصویر حروف منزل آید در خیال
پس بود اندهش محقق از شیوخ ممتحن
شه
شد وقوف از اضطرار و اختیار خوبتیان
قطع صوت از بهر راحت در تنفس کربان
شه
تام وکافی حسن شد اختیار با تیح
زین چهار اقسام باشد و قفهائی اخوان
به
هر سه اول باشند اندر آخر قول مفید
در میان جمله میباشد قبیح ای فارسان

۲۹


این وقف را که قبیح گفته شد
در حال اختیار جایز نیست و اگر بیت
اگاهی و امتحان و فجایی جایز است
و ان سه وقف را که تام و کافی
و حسن گفته شد جو از انها در حال
اختیار است لاشک
ه یعنی پیوستن یک لفظ بدیگر
لفظ یعنی کلمه که بر ان وقف کرده شد اگر
تعلق بما بعد نداشت نه من حیث
الاعراب و نه من حیث القصه و یا
من حیث القصه داشت در هر دو صورت
وقف حسن ست و ابتدا از ما بعد نیز
حسن جهت حسن سکوت و حسن ابتدا از
عدم تعلق لفظی
۳۰
وقف اول را تام گویند
از جهت تمام بودنش صحیح ؟؟
و دوم را کافی جهت اکتفای نفس
و ابتدا بما بعدش مثال وقف تام اولی
المفلحون - ولهم عذاب عظیم - که فلیمان
تا صاجال مومنان است و ان الذین
کفر و شروع بیان کفار و عذاب یعلیم
بیان انکفار صفت من الناس
شروع از منافقین مثال وقف
کافی یوم الدین و یاک معین دو
لا الضالین تام اگر ایتراین
نیست جائز غیر حال اضطرار خوب
و ان سه اندر اختیار آمد جوازش بیگیان
پس اگر نبود تعلق یا که باشد معنوی
ابتدا در هر دو صورت آمد از ما بعد آن
وقف اول تام باشد وقف ثانی قهیت
ور بود لفظی تعلق ابتدا کن قبل از ان
نام وقفش شد حسین گر آخر آیت بود
ابتدایش نیز میگردد حسین بیتران
وقف پس از مقید دش
ما بعد لفظا تعلق داشت
یعنی از جمله اعراب لفظ حسن
و ابتدا بما بعد قبیح
پس اگر اخر ایت نباشد ابتدا بما بعد پس تعلق دارد و اگر نه در اخر است ابتدا بما بعد حسن است از جهت درود سنت و در وقف و ابتدا با بعدش
نفعی ندارد


۵۱
و سلام با محمله و جاوی
وقف قطعا جایز نیست و در
دال جہت بهاء و حصر جایزست
و بدون جاء قبیح و در های
اشد وقف حسن است و ابتدا باما بعد
قبیح بلکہ اعاده لازم ـ و در نعان به
العالمین وقف حسن ست و ابتدا
بالرحمن ہم حسن که آیت تام شد
و دیگر اینکه شروع شده بکذالی شرمین
و همزه وصل در اول جهت تعذر ابتدا بساکن
آمده وقتیکه بما قبل موصول شود بیقید خواه در
اول اسم باشد و خواه در اول فعل
محذوفست کرد او رو عرف کلیه است
فعلی
و دلالت کند بر معانی ثلثه حدث و زمان
و نسبت الی فاعل با دولاسس
به حدث مستقل است
در زمان و نسبت محتاج بد بگر پس
حرف سؤم فعل اکر مضموم باشد ہمزه نیز
مضموم میشود و کرنه مکسور
اذکر و اضرب واسمع سه مثال فعل ثلاثی
مجرد است که در اول همزه مضموم است
زیرا که حرف ثالث جنبه دارد و در ثانی
ثالث مکسور کذا فی الثانی کسرہ
دارد و ثالث فتحه و جہت
فعل ماضی ثلاثی مزید همزه این
دو حرف مکسور و در مجهول مضموم
تمه در بیان وقف و ابتدا و بیان حرکات
همزه وصل در اول ساکن و سقوط آن در درم
ابتدا از همزه و سال آمده در سال هم
اگر بود مضموم ثالث ور نه کتورش بخوا
در مثالش از کر واضرب واسمع فیت
تیزر بر خوان ختیب با جتیب امثال آن
چون در اسما آیدا و مکسور میباشد مدام
مثل این امرؤ ہم انیتہ ہم اثنتان
بن همزه وصل کعفتند فتاده
در دهم امثال درد
اول ہم آید قسم و و غلام غلام بن نداء
۳۱


یعنی هرگاه پس از همزه مذکوره لام تعریف
باشد در اسم همزه اش مفتوح میباشد
دو مثال در نفس بیت گفته شده ے
لکن ار مدخول لام آید بود همزه اش زبر
همچو الله الصمد از عالمین و عالمان
در میان درج ساقط میشود بی اختلاف
ساکن ما بعد و شکل قبل او بر حال دان
بیان ادغام مثلین و جنسیین و قریبین
آمده ادغام در مثلین و جنسیین باتفاق
از تمامی عالمان از قاریان و نحویان
لیک شرطش شد سکون اول و شکل دوم
بالزوم این دو حالت این دو را می دان طاق
ے
در وجوب ادغام
شرط ست
نه در جمیع اول و حرکت دوم
که سکون حرف
ادغام در لغت ادخال و در قرائت شبخوان
وصل حرف اول بدوم و ادای هردو
یکدفعه بقدر دو حرف
۳۲
همراه تشدید از مخرج ثانی
با صفات آن
همزه که در قراءت بهم وصل شود گویند
دو حرف که در قراءت باشند ادغام و با جنستان
مثلین و یا جنسیین باشند آن دو حرفی گشت
باتفاق همه مثلین آن دو حرف اند که
در جمیع صفات و مخرج هم متفق
باشند و جنسین آن دو حرف اند که
مخرج هر دو یک باشد و قایم
بهم صفات متفق باشند
وصل نمود همزه ساقط میشود و ساکن
ما بعد دوم کتابما قبلش بر حال خود باشد
مثلیکه کلمه ابنا بابستعین وصل شود
همزه بیفتد و ضمه نون و سکون با بحال خود
وقتیکه مابعد همزه مذکوره با قبل
علیه را قیاس کنید
ماند ۱۲


http://hdl.handle.net/2333.1/3xsj3v07 Image 35 of 47

در قیرسین آمده ادغام جانب ذیغن
با دو شرط سابق اما بعض جای مدغمان
شد صغیر شش و گر باشد محرک هر دو حرف
شد کبیر سش و ادغامش نهار بصیان
باز دار اطباق حرف مطبقه در مستفل
تا نگردد داخل قوی در ضعیف ایعیان
در حروف مستفل ادغام علوی میشود
با بقای وصف علوی یا بغیر ای حافط[؟]

مختصین بندگویند که در تین ششند
ادغام جائرست زیرا که بعضی جادر
قرائت آمده پس طرح گویند در اینجا
نیز معتبرست و حق در بین آن وقت
قریب المخرج باشند یا در اکثر
صفات شریک باشد
این ها ادغام صغیر بنامند مثال ادغام
عنتر در کعبه، اصبر صبراً، و قل کم و دولت
طائفه در من و قد سمع، و قد ضل ، و در صورتی
مذکومین هر دو حرکت داند در قرائت ایزد
و غیر ادغام آمده فقط درین جا ادغام باید کر
شناختش یعلم ما و منع دالک دران و جیز
قرائت بصری
مثل جا رتستگان فقط در
که ادغام در قبایح آن مذکور شد خواه بیبیل
وجوب و خواه بیبیل جواز لکن بفکر باید کرد
هر گاه حرف اول قوی بود و ثانی ضعیف
ادغام ناقص است که صفت اقویٰ مدغم
داشته شود مثل احطت و بَطت
هر گاه حرف اول قوی بود
و ثانی ضعیف ادغام ان
هر دو وجه جائز کامل
و ناقص مثل الم نخلقکم
که بیان استعلای قاف
جائزست نه لازم

۳۳


اول حرکت دوم است ادغام ممتنع است
اول وسکون دوم است ادغام ممتنع است
اهل علم خود میرسند جزئیات ضد کلیاتست
معنی احکام الفاظیکه خاص بر مورد خود است
و قرا تغیر بران قیاس نشود
۳ یعنی حفص که راوی ثانی عاصم است
صادر ادیرین دو لفظ بسین میخواند لکن بسطت
مطلق است و بصطة مقید

۳۴

ے قبل از ان فی الخلق است ۱۲
۵ تسهیل نرم کردن همزه بمناسبت حرکة
خود یا حرکت ما قبل خود و درینجا هر دو یکیست
زیرا که همزه اعجمی فتحه دارد که حفص امین همزه
والف تبدیلش میکند و همزه ما قبل نبت محقیق
این همزه از حفص نیامده فقط تسهیل است

ے ادغام نون ساکنه
در واو و یا وقتیت که نون در
کلمه اولی باشد و واو یا یا در اول
کلمه اخری مثل من یشاء و من قاد
و این همزار قسم ادغام ناقص است
که صفت غنه نون قیست
ان و شریکه برای ادغام کفیته اند و اینجون

میشود ادغام نون ساکنه در واو و یا
در دو کلمه نی بیک هم غنه را در ویروی را
باسکون ثانی و تحریک اوّل ممتنع
باشد ادغام اندرین اقسام نزد ادکیا
بیان جزئیات روایت حفص که مروج است
یبْصُط هر جاکه آید بصْطَة از بعد خلق
حفص میخواند بسین این هر دو را ای یا
ہمزۀ دیگر دو سَهْل ای بلفظ اعجمی
گر بیاید همره استفهمی دیگر بران

حکم اماله


۱ اما اماله ام دادن است
الف بجانب یا و فتحه بجانب کسره
و اماله بر دو قسمست کبری که
خواندن الف ست در بین یی الف
و یا و دیگر صغری که خواندن
است ما بین الف و اماله کبری
و در اینجا اول مراد است که
در لفظ مجریها از حفص اماله کبرین
و الف خالص نمیائی و تقلیل از ثنایت
خالص ساکن است
پیش از آن که قبل از آن فتح است
هم اماله میشود در لفظ مجريها يقين
با شود اشباع اندر کلمه فیه مهان
با سکون های القه آمده ای هوشمند
این چهار از جزئیات حفص شد از روین
بیان سکته حفص که در قرآن کریم چهار جا
ثابت ست فقط و زیاده بر ان لحن و خطان
سکته شر در کف در یس و در ولیست ویلا
با الف در کهف وبیس است نزد و اصلا
ایضاح میشود که در غایب میشود که فقط
کشت و صله آن بقاعده ست از حفص
در فیه مهان صله ست و قصر است ثابت شد
شه هرگاه ما قبل ضمیر مکسور حرکت ثابت شد قاعده
ثابته قاریان حرکت بصله است مگر در های فیه
از حفص سکون است صله ثابت
حرکت را گویند سکته باطفت
در قطع گرفتن و از روز قراء قطع اواز
بقصد بدون نفس در وصل ثابت است
و قف نمیگویند زیرا که در وقف صو
و نفس دو قطع میشود بقدر زمان یکنفس
و در سکته نفس قطع نمیشود و زمانش هم از قدر
زمان وقف کمترست الی الاشباب وقف
هم در سکته سنت
۳۵
شه ساته که نه وقف تقابل
مستانه وصل کامل از حفص
در تمام قرآن کریم چهارست
بالف بدل تنوین عوجا
در سوره کهف و الف
مرقدنا در یس ۱۲


له
بر نون من با ان ولا نهم
بهمدیگر جمع لام بل در ویل این
غیر ازین هماره محل در روایست حفص
دیگر جا سکنه نیامده و انچه بر زان جهلا
و آن بمید معابست که در سوره فاطر
از وصل کلمات چند جا اهم شد ان ازم
می آید و آن محل است بلا قافیه کی
ذی نقصان و نیز ادای مکبر نیز باب
الحجرند و کاف پاک بعد دایاک نستعین امل
آن غلط صریح و خطا جلیست یکی بهیچ قرائت بن
بیان ارونده و قیاس با قطعا در قرآ نقل
مراد از مصاحف مصاحف عثمانست که نید
ابن ثابت کاتب وحی بهمراه چند نفر از صحابه
کرام حسبب الامر سید نا عثمان رضی الله عنهم از رو
در میان نون من هم لام بل در ویل ولا
غیر ازین از وی نیامد سکته از ساکتان
له
بیان رسم خط مصاحف بقدیکه
قاریرا لازم ست دانستن آن مقدر
۳۶
له
اتباع رسم در وقف ست هم در ابندام
آنچه مکتوب مصاحف باشد از عثمانیان
پس بدان آن لا بود مقطوع اندر دو مقام
مصحف امام نقل کرد ند و بجانبین که
وبصره و کوفه و شام وبحرین ویمن و حین غمام
خلیفه ثالث فرستاده شدند بنا بر ان منسوب
مصاحف بسیدنا عثمان رضی الله عنه گردید
شه
متابعت رسم خط در وقف و ابتدا
لازم است الا بجا و وقف
و ابتدای اضطراری چه با
آن مفتوح الهمزه ار اداد در
مقام اتفاقا مقطوع
نوشته شد و یعنی پایین
همزه و لام توان بریم
شد مثل بان لا ملجابين
آن لا اله الا الله وانا
قبل ملجا بهم آله و تعبد وای ناظران
تلا جديرا


برخدا ثنا است سیمی از برای الله عالم گویم است بند بند این رساله مقطوع وموصول هم میداند و اینها بر دو نوع است چنانکه میگوییم یکی طبعی است ودیگری صناعی است در روی صناعی است و جواز
خداوند جل شانه
ان را تعبد واله مقطوع میایند
و این است در یهود در مقطوع
نمانی ـ و باقی مواضع موصو
است درین ثانی بود لفظ تعبدو
یعنی الا تعبد و بدون نون
نیز شیر کن است و شترک ید خلت ای کتا
قبل تغلوا هم تقولوا هم اقول آمد تمام
مكتة
صرف ان از ما بود مقطوع در روزی جوا
گر بود مفتوح هریش نیست بی جی عروه
عن زما مقطوع کر دو گز هوا بعد زاین
و ان لا اشرک ـ و ان
تثبت شده و ان لا تشرکین
قطع من تا در نساء و روم شد بی خیلات
ان لا تدخلی مطلقا مقطوع است و ان لا يقولوا
شد خلاف از سورۀ اهل نفاق ای
مقطوع در بعضی موصول
میشن ابن تا در سوره هم این
مر دو وجه جایز گیر در بعضی مواضع
سابق بیان شد که نان لام
و قیاس اور قرارت با خل است
رسم بوقتی دیدگان به امام
قطعی کنند با شبت
مصاحف
یعنی ان لا تعلوا علی الله ـ و ان لا اقول
و ان لا اقول نیز مقطوع است تمام
شد مواضع عشره ـ و حرف ان ما که
همزه اش مکسور باشد در سورۀ رعد
مقطوع است فقط یعنی ما من بنده
و مانور نوشته میشود و در باقی قرآن
مجید موصول تحریر میگردد
۳۷
نون است
یعنی ابا بکسر همزه بدون
یعنی که همزه مفتوح باشد در همه مواضع
موصولست و مقطوع ندارد مثل انا
بفتح همزه و عن ما هما مقطوع است
و اگر ہوا بعد از عن نباشد موصول شلاتها
پس جاۀ انمای موصوله در نساء و روم
مقطوع است با تفاق مصا حت


له ام تردیدیه از من
خواه موصول باشد و خواه استفهامیه
و خواه شرطیه در سوره ثلثه قطعا
مفصلست و در توبه که بعد از ان
شخص آمده آن نیز مقدسبت
مثل زوجیت بوضاحت تام
معلومست بنا بران ممتحنان
به لفظ جنت فیم که از ناقد بت
این جایگاهای جایگاهای ماست لیکن انجا
که در سوره نحل است بر وصلش حصا
متفق اند
سه درین سه سوره که
وجه است یعنی اینجا از بهر یکیاین رمای
ثلثه در مصاحف عثمانی در بعضی مقطوع
است و در بعضی موصول لام جاره که
بعد از مای استفهامیه و قبل ارجع
٣٦
اشاره والتی موصوله
وهولاء مذکوره واقع شود مقطع بودنش
مقرر در جمیع مصاحف عیان ست چنانچه
دیده میشود اگر چه در عربیت اصل بر وصل
مثل مال هذا و مال هؤلاء و مال الذین
شه تای حین زائدست و لا تحین خنزیر
قطیعش از لا نسبت بمصاحف
حین و
اما برهان المحقق نامی شای
شود بلکه پیوش بحین
مع ان لحاظ قطع از لا و ازدة
علیه خود شواذ شمرند میتواند یاد
مقطع ام من نسا و فصلت سهم ذبح بر
در میان تو با هم من تاس ای سنابرا
حیث ما را قطع دان پر این باشد حتا
وصل در نحل اتفاقست از تمامی اسما
در نساء وشعر خلفست در احزاب نیز
قطع مال از هؤلاء والذى هذا عیا
نسبت وصل تحین اندر مصاحت میشود
لکن اندر وصل قطعش نسبت تحقیق بیا
است از سیم پاش لای
واحتیاط این است که برلفظات
وقانی مخورده وقف شود که نانی
لاتحین کلمة احدیست
همچنم


وصل کن کالوهم او وزنوهم دواد
پس باین حال تا را بشنویدای همران
بیان رسم تا که در نو مشهور بهاء مهملت
لیکن در قراءت برسم مصاحف کن
وقف تا باتا شود گر در کتابت تابود
ورنہ ہا میگردد اندر وقف دمابرا
رحمت اندر زخرف و اعراف دوم ویوگام
در بقره هم مثل نعمت تا نویسد کاتبان
اصلحه کما لا و هم بون
است قراءت ابن کثیر و بو جعفو بالو
است و اسکان میم اور ونوهم قراءت
جماعه ادا از وصل میم کتابت
بعد واو جمع که ضمیر بارز فاعل است
قبل انکه ضمیر منصوب متصل
همچنبوی در صم کتابت الف
متصل منصوبه موصول بود
لا تخم هفیا تهای تانیت دیبائی ندا پیوسته
و متيو بنائى ظا هرست کتابت تائى تانی
در و جوبیت مربوطه است باین صورت تا ه د و
مصاحف مجروره هم آمده بدین قسم شبکات
بیان میشود کے یعنی تای نانیت منظول
وقف با جست خواه اختیاری باشد خواه
اختیاری و سبب اختبار
رحمت اضطرار است مثل
ست رحمت
در شش سوره مذکوره و نعمت
فقط در بقره بنای مطوله نوشته
میشود
۳۹


تای نعمت که در یازده موضع مطوله
مکتوب است یک از ان در سوره
بقره بیان شد و دو ان در اخیر
سورة ابراهیم و سه ازان در آخر سوره
نحل و یک در عقود لکن در موضع ثانی
و چهار دیگر در عمران ولقمان وفاطر
و طور ـ در هر سوره یکی میباشد و غیر این
یازده موضع تای مذکوره به تا تحریر
شده
۴۱
در بقر یک دو بابراهیم باشد سه نحل
در اخیرات این دو را ثانی عقود ای نابرار
هم بلقمان بعمران وبفاطر هم بطور
نعمت اندر یازده موضع تبادا در فشار
تای لعنت در سوره نور وعمران بخط من
وتاى امرات وقتیکه بعد ازان اسم زوج
آن امرات باشد وبخط امرات
مضاف باشد بسوى اسم زوجش
مثل امرات العزیر و امرات
فرعون
های سنت مجرور
نوشته شده و در سور
فاطر و انفال مطلقاً
ودر سورة فاطر در مضع
آخر سنت تای معصیت
خاص در سوره مجاد
نه در غیران
لعنت اندر نور و عمران امرات با خود
چون شود منصوب میباشد بتا مرسوم آن
سنت اندر فاطر وانفال وأخرى فاطرت
معصیت در قد سمع این جمله ای فر روان


تای تانیت وبقیت وفطرت
مطلقاً وفنای قرت فینکمه
مضاف با قره عین شود بیلکابته
تست و خبت در سوره هود محمون
وروخان هم ببای مطوله است
ای کلمت در میان اعراف مطوله است
غ از مذکورات همه مربوطه است و بند یکه در
آخرش تا ی تانیت مفهوم شوم و در افراد
وجمعش قراء اختلاف داشته باشند بیتایی
لا مطوله است این قاعده کلیست
که بیان شد
رسم بخبر و کتابت بقدری که قاری
در وقت ابتدا از دانستن آن چاره
نداشته بیان شد هر کاه تفصیل میخوای
در مطولات کتب رسم رجوع کنید
حاصل انست که جناب صحف امام
زیر مصاحف عوام است
استعاذه و تعوذ پناه خواسین
بالله از شیطان رجیم که رانده
شده و مردو دست از درست که
وسواسه وجیزا و شده برنا و بانه
و اغوای اهل عناد فیسبکه
بسم الله الرحمن الرحیم
خواندن
کلمات وابنت بقیت فطرت قرح عين
جنت اندر واقعه هم شجرت است اندر ردن
کلمت اندر وسط اعراف است و تلف
درمیان جمع و فر د شانست که در تهران
شده گفتم در بنجات اکه گردی با خبر
نیست مقصودم تمامی ریح صحن را بیات
بیان استعاذ و نیم یکه و نقل الفاظ
ہر یکی اتباع حکم وطور و محل آنها


مرتکب فعل بردن چیزی از یک
محل بمحل دیگر محل
وسوره الهیست در قرآن مجید که محل
در آن ذکر شده صاحبان صحاحست
انحضرت صلی الله علیه وسلم تعوذ
در تعوذ تا لله خواندن تابع صحابه
شود چناکه الفاظش در سوره نحل مذکورست
بوضع اعوذ مقام فاستعذ و سرکن متوجه
یعنی هرگاه کسی محتاج قرائت است ان استعاذه
را بلند بگوید در غیر نماز و غیر میان دور که درین
دو محل خفیه است و در وقتیکه مستمع بنود
اختیار داری در جهر و خفا
۴۲
به تقدیر تعوذ تیبع است
یعنی در نزد بعضی واجب و نزد بعضی
شمس
بسم الله الرحمن الرحيم
خواندن در ابتدای سوره چنانکه
رسم است سنت است الا در سوره
برائت که در آن ممنوع است مطلقاً
شد تعوذ متبع جانا مباش از باسقان
نقل الفاظش ز نحل است از تمامی صاحبان
جهر خوانش اگر باشد بتر دیت مستمع
در صلوه و وسط دور خفاش کن در هر زمان
در قرارت سنت آید جمله چون رسم نشان
در میان سوره مختاری توای اهل جنان
غضب
آیت رحمت بود وصلش نباشد با
ز ان بسیئے بر تو ممنوع ست در بده
آیت رحمت غضب
و صلتش نیامده از ان
جهت در تو نازل
شده مکتوب نیست
و خواندش ممنوع است
در هر جا یعنی بهم بر سر سوره
و هم در سر برائتان


بسم الله الرحمن الرحیم
ثابت ابتداست از هر سوره
و به ایت مفرّق بین السورتین بتصویر
مکرر است در تنزیل بعهد در سورههای
معدوده غیر سوره توبه

ابتدای سوره یا تفریق بین السورتین
گفته ترتیش بیکر آیت نامش بدان

شد تمام این نظم بر الحمد لله الصمد
بر محمد باز میگویم درود دُرفشان

نیز بر آل و بر اصحاب جميع التابعین
هم برای قاریان و سامعان و کاتبان

شد سواد و هم بیاضش در میان هر دو ید
کن قبول نفعش از بهر عبید خود رسان

ثنا و تعظیم بذات بی همتا و یکه بی نیاز است
و صلوٰة و تسلیمات با در محمّد که معروفست
در عالم قدس باحمد صلی الله علیه و اله
و سلم صلواة و تسلیمات بر آل
و اقاریبان و سامعان و کاتبان با برکت
انتخاب و اجلّه اصحاب باد
نسخه مسوّده لطیفه منظومه این رساله در سن ۱۳۱۶ هجر
ما بین عید فطر و عید ضحی شده بود تخمینا شخصی
یافته در بنده بسیم شهر آرو سه صد و بیست
دو هجری ای رب ندیم از فضل عمیم سی فور هجری
سراپا تقصیر را بتصحیح الفاظ
معانی کلام قدیم قبول
گردان و از فایده آن بر کاتی
خود را مائده رسان آرمانده ثواب
آن بروح رضا و البهاء الدین و عموم
مغفور جنت مکان خُلد
آشیانرا خوشنود گردان
۴۳


وزارت معارف
ریاست تعلیم و تربیه


بسم الله الرحمن الرحيم