۱۱۳
پیله هرچه تعویق در عمل شود و خشکاندن بخچه نمودن کلافهای ابریشم تعطیل
گذر د مورث کثافت ابریشم و سستی و کمزوری تارهای وی خواهد کرد
گاهیکه عامل از کشیدن ابریشم پیله و خشکاندن و کلافه نمودن وی
فارغ شود اگر اراده انبار نهادن ابریشم مذکور را دارد لازم است
کلافهای ابریشم را در کمال سختی و مضبوطی در یکدیکر بخچه نموده در انبار
سرد هواگیری روی رحله یا کلینچ بیاویزانند تا از آفت بیدزدکی خرابی
ابریشم محفوظ ماند بید کرمی است کوچک که در هوای کرم از خود تار
و پشم بعمل آمده موجب خرابی و نابودی پارچه ریشمی و پشمی و بخچهای بسته
این دو میکردد اگر پارچه ابریشم و پشم یا بخچهای آنها را نیکو سختی بسته
در انبار یا بادگیر هواداری گذارند از این آفت بر کنار خواهد ماند * *
* فصل دوم در طریقه ابریشم کشی پیله *
گرفتن تخمهای ابریشم پیله یعنی ابریشم کشی را بطرق متعدده عاملین
پخته کار فن ہذا بعمل آورده اند کسانیکه پیله آنها بواسطه خرابی و آفت
یا قلت و کمی مقدار تربت کرم قابل بخریداری چرخ ابریشم کشی نباشد
و در آن مقام یا قرب آن نیز کارخانه مخصوصی بجهت اجرت ابریشم کشی


۱۱۴
نبوده باشد لازم است که چند نفر بذریعه دست از روی تدبرات
مستعمله این فن تارهای ابریشم پیله را گرفته باشند و طریق و اصولش
آن است که پیله‌های یکرنگ و یک حیثیت را از یکدیگر جدا نمایند
دیگیکه از روی وزن نه عباسی چهار من ایران یا دوازده سیر هند
وسعت آب‌گیری داشته ثلث وی نیز خالی ماند مهیّا دارند. در چنین
دیگی یک رطل پیله که تخمیناً پانصد ششصد پیله است ریخته دیگ
مذکور را بالای اجاغ نهاده بذریعه چوب یا زغال سنگی بآتش داده
تا از روی پیمانه فهرنهایت صد و نود الی دویست درجه حرارت
در آب سرایت کند از یک ساعت الی یک ساعت و پنج یا ده دقیقه
پیله‌ها را در آب بدان مقدار حرارت گذارده باشند و بذریعه کفگیریکه
مخصوصه این فن است پیله‌ها را زیر و رو نموده باشند تا پیله‌های رو دیگ
نیز در آب گرم غوطه ور شده عموماً بیکدرجه نرم و ملایم گردند اگر چه
طریقه ابریشم‌کشی پیله بنظر عامه ناس آسان است ولی چون نتیجه
تمام زحمات عامل اوست عامل نباید بدون تجربه خود یا امداد شخص
ماهری در این فن از دیدن کتب جرئت براقدامش کند. چرا که


۱۱۵
باندک کمی وزیادتی حرارت آب وازدست دادن ادنی نکته
ازدستورالعمل هذا تمام زحماتش هدر رفته در نقصان خواهد اوفتاد
پس از انیکه یک ساعت الی یک ساعت پنج ده دقیقه پیله ها
در آبیکه حرارتش صد ونود یا دویست درجه باشد ماند بذریعه کفگیر
ونقاشی که خاصه این فن است لزوجت وچسپندگی پیله های نرم
شده را خارج نموده ریشه های بیکاریکه از او جدا میشود درمقامی
جداگانه نهاده سرهای تار ابریشم را بیک جا جمع نموده وصل بقر قره
نمایند اگر یک نفرمشغول بعمل بدستی چرخ قرقره است اندک اندک داند و
بدست دیگر محافظ تارهائیکه از پیله خارج میشود بوده باشد و در این امر
نیز عامل نباید چشم پوشی کند تا تار پیلهای مذکورجداجدا بدور چرخ
وقرقره پیچیده شود که بواسطه اندک لزوجت وچسپندگی که درو
باقی است مجدداً در حین باز نمودن تارهای ابریشم از چرخ وقرقره
بواسطه نازکی وسستی یک تارمکن است گسیخته شود- هر مقدار وعده
نخ را که عامل خواهد در چرخ و قرقره بپیچد سرهای آنهارا باید اوّلاً
بیکدیگر بذریعه دوانگشت تابیده نگذارد تا از همدیگرجداشود - ونیز


١١٦

چون آن تارهای ابریشم ست نازک شود نخی از پیله دیگر بدانها وصل
کرده تا تمام ابریشم چرخه بیک حیثیت پیچیده شود. غالباً در ابریشم خام
زاید از پنج نخ را یکمرتبه بدور چرخ و قرقره نمی پیچند. پس از ان هر مقدار را
که خواهند ممکن است از روی این اصول دستیابی نمایند. و این طریقی که
ذکر نموده ایم عامل باید پنج پنج پیلهٔ نخهای ابریشم را دور چرخه پیچیده
تا تمام پیله های دیگ مذکور اختتام پذیرد. بجهت سهولت و آسانی
نیکو چنان است که هر پیله که نخهای ویرا عامل کشید از دیگ خارج
نموده در مقامی جدا گانه نهاده باشد که آن پیله ها نیز با آن کشته ها
جدا شده اولیٰ آخر بکار خواهد آمد چنانچه درین پیچیدن نخ دور چرخه
یکی از پیلهای خَمسهٔ مذکوره تمام شود پیلهٔ دیگر را بدانها وصل نماید طریقهٔ
وصل نمودنش گره زدن نیست بلکه بدو انگشت سرهای تار دو پیله را
گرفته از چپ و راست اندک تابیده مشغول بعمل گردد. در وقت تابیدن
ابریشم چرخ و قرقره سرهای تار مذکور بذریعهٔ سایر تار ها تابخورده ابریشم
صاف و مضبوط خواهد گردید چنانچه گره زنند اوّلا که ابریشمش صاف
نخواهد شد ثانیاً بواسطهٔ سستی و نازکی تار واحد که تاب گره ندارد بیگیبار


١١٤
از ابریشم قطعه قطعه شده موجب نقصان عامل خواهد گردید تمام امورات
ابریشم کشی بذریعه یک نفر بسیار دشوار است اگر کارکنان چند نفر باشند
که یکی چرخه را پیچد و دیگری مواظبت نخهای پیله کند و ثالثی سرهای نخهای
پیله را بدست آرد و رابعی لزوجت و چسپندگی و ریشه های خراب
پیله را دور نماید انسب و اولی و در این صورت این عمل بدون چرخ و
و سامان زاید بذریعه دست در کمال سهولت و قلت مصارف بانجام
خواهد رسید و نیز ممکن است عامل پیلهائیکه معین بجهت ابریشم کشی است
شب در دیگ خیسانده آب گرم بروی آنها ریخته تا یک شبانه روز
بگذارد - بواسطه مدت قیام و دوام پیله در آب گرم اندک اندک
سختی و لزوجت و چسپندگی وی نرم شده گاه استعمال بدون زحمت
جوشاندن پیله کار گرفته میشود - و اگر باین تدبیر کار سر انجام گیرد اولی و
احسن است چرا که ممکن است در جوشاندن دیگ پیله حرارت آب
زاید بر صد و هشتاد و بیست درجه شده موجب سستی و پوسیدگی
نخهای پیله گردد - دیگر آنکه چون حرارت دیگ پیله بصد و هشتاد یاد و
درجه حرارت از روی پیمانه فهرنهایت رسد دست زدن در آن آب


۱۱۸

بواسطه کثرت حرارت غیرمکن خواهد بود ـ آنوقت گرفتن سرهای نخ
پیله و خارج نمودن ریشه‌های خراب و دور نمودن چسپندگی و لزوجت
باید بذریعه منقاش و کفگیر باشد چرا که دست طاقت و تاب این درجه
حرارت را نیارد و از کفگیر و منقاش چنانچه شاید و باید بسهولت کار
گرفته نمیشود گاهیکه پیله را شبانه در آب گرم خیسانند غالب سهولت
ابریشم کشی خصوص پیدا کردن سر تار بذریعه انگشت دست بکمال آسانی و منتهای
سرعت بعمل خواهد آمد ـ از جمله امورائیکه عملش عامل را لازم است انست
که قبل از اینکه ابریشم پیچیده شده دور چرخه و قرقره خشک شود بذریعه
چرخ یا قرقره‌های دستی دیگر ابریشم مذکور را کلافه نموده تا در حین کلافه
نمودن نخهای ابریشم جداگانه خشک شود پس آنگاه شوی و آهار یکه
بواسطه لزوجت در او باقی مانده بمالیدن کف یا تکان دادن کلافه
ابریشم از وی دور گردد تارنگ و نرمی و صافی و شفافی ابریشم نیکو
بروز کند ـ و اگر چنانچه ابریشم پیچیده شده دور چرخه و قرقره را بگذارند
که بچرخه و قرقره خشک شود گاه کلافه کردن ابریشم مذکور و خارج
نمودن از آن چرخه و قرقره بواسطه بقایای آهار و چسپندگی ذاتی او


۱۱۹
عامل را مشکل خواهد شد و این نیز ممکن است که پس از خشک شدن
ابریشم بدور چرخه و قرقره گاه بازنمودن ابریشم از چرخه بعضی مقامات
که چسبندگی ولز و جتش زاید و تارهای ابریشم سست و نازک است
از هم جدا شوند و در آنوقت وصل کردن تار با یکدیگر بواسطه پیوست
و زیادتی نخهای ابریشم دشوار خواهد شد - و چنانچه پس از زحمت و
کوشش وصل هم نماید موجب ناصافی و نامرغوبی ابریشم خواهد گردید
بهتر آن است که فوری پس از پیچیدن ابریشم بدور چرخه و قرقره
دیگری ویرا کلافه کرده آهار و شوی ویرا گرفته خشک و صاف نماید
تا این دشواری پیش نیاید *
فصل سوم در دستور العمل گرفتن محصول ابریشم از پیله بذریعه چرخ *
چنانچه گرفتن محصول ابریشم بذریعه دست با قسام مختلفه ممکن است
نیز بواسطه چرخ طرق متعدده معین میباشد - در صورتیکه عامل
خود صاحب تجربه و آزموده کار باشد از روی سلیقه و اصول گرفتن
محصول ابریشم را بطریق دلخواه بمصارف کم بمنتهای سهولت
خواهد گرفت چرخهای معینه که بجهت گرفتن محصول ابریشم موضوع


۱۲۰
نموده اند بحیثیت اسباب سامان محکی و زیادتی مقدار پیله مختلف و قیمت
هر یک جداگانه است بجهت عالمین ممالک اسیا که غالباً سرمایه
زیادی روی این عمل نمیگذارند و مقدار پیله شان بقدری نیست که مدت
مدیدی بذریعهٔ این چرخهای امرکیه وار و پا کار کرده شود انسب واولیٰ
بحالت اوشان همان چرخهای مختصرهٔ مروّجهٔ ایران است که بجهت
این عمل موضوع نموده اند- سامان و آلات و ادوات وی بمقدار
ضرورت عامل و غالباً کوچکش بقیمت پنج تومان و بزرگش تا ده تومان که
عبارت از بیست و پنج تا پنجاه روپیهٔ هند است میباشد گذشته از انکه
این چرخهای مختصر کارهای عالمین را صورت میدهد تفهیم و تفهم اجزای
این چرخها بواسطهٔ سادگی سامان مبتدیان را اسهل خواهد شد و چنانچه
جزئی از اجزای چرخ مذکور عیب کند باندک کوششی ساختنش
در هر مقام ممکن است بخلاف چرخهای امرکیه وار و پا که تفهیم و تفهمش
بواسطهٔ کثرت آلات و ادوات و اجنبی بودن بدان سامان اهالی
اسیا و مبتدیان این فن را بدون اوستاد و مدتی تعلیم و تجربه
دشوار است نیز اگر جزئی از اجزای وی معیوب شود مهیا نمودن وی


| ۲۱ |

در هر مقام خالی از اشکال نخواهد بود. ما طریقه ساختن قسمی از چرخهای ایران واجزا تفصیلی
بعضی از چرخهای اروپا و امریکا را بجهت مبتدیان این فن و تجربه اوشان
در فصول جداگانه ذکر خواهیم نمود. - طریقه گرفتن ابریشم پیله بذریعه چرخهای
مروجه ایران آن است که پیله های یک حیثیت را در بزرگی و کوچکی وسختی
و نرمی و سفیدی و زردی شبانه در دیگی خیسانده پس از آنکه عامل دانست
که لزوجت و چسپندگی پیله بآسانی خارج میشود ملاقه از مسو که یک سرش
وصل بچرخ وسر دیگرش مرکب از چند اجزا بمثابه انگشت است
در دیگ پیله انداخته یک نفر دیگر چرخ را اندک اندک حرکت داده
تاسر ملاقه که بمثابه دست و انگشت است لزوجت پیله های
خیسانده شده را خارج نموده بذریعه کفکیر و منقاش دیگر ریشه های
پوسیده و خراب ویرادور کرده سرتار پیله را بذریعه قلابی گرفته
بمقداریکه تار از پیله خواهند یعنی چهارپنج شش یازیاد و کم تخمهای پیله یکجا
گرفته اندک اندک چرخ بزرگ را حرکت داده تا قلابیکه سرهای نخ ابریشم
بدو وصل است بقرقره های متعدده که نصب بچرخ است وصل شده
تارهای ابریشم بدور قرقره پیچیده گردد. و چنانچه تاری از پیله


۱۲۲
گسیخته شود یا تارهای پیله از نصف گذشته نازک شود پیلهٔ دیگر را بطریق
معمول عمل نموده نخ ویرا وصل بتارهای قرقره نماید تا ابریشم وی در کمال
موزونیت و صافی حاصل گردد بدینمنوال و دستور العمل رفتار شود تا تارها
تمامی پیله های دیگ مذکور گرفته شده دور قرقره های متعدد پیچیده گردد
چنانچه قرقره از تارهای ابریشم پر شده دیگر گنجایش پیچیدن ابریشم نداشته باشد
آن قرقره را خارج کرده قرقرهٔ دیگر بجای وی نصب نمایند پس از چند
گردش قرقره و پیچیدن چند لای ابریشم بر او اگر خواسته باشند بذریعهٔ
مقراض تار این قرقره را از قرقره دیگر جدا نمایند دیگها ئیکه غالباً موضوع جهت
این عمل میدانند مثل پاتیلهای رنگریزی و حلوائیزی است که آنرا در یکجا
مضبوطی نصب نموده اندک اندک بذریعه هیزم آتش زیروی داده تا
حرارت آب بمقداری شود که دست و پنجه عامل تاب ویرا داشته باشد
چرا که بسیاری از این اعمال بذریعه دست و انگشت بعمل می آید بعد از آن
قرقره های مذکور را بذریعه چرخهای کوچک دستی علاقه بندی یا شعر بافی
ابریشم ویرا کلافه کرده پس از خشکاندن ابریشم آهار وشوی ویرا گرفته
بمقاسیکه مناسب این عمل دانند آونگ نموده تا باقی رطوبات بطون ابریشم برچیده شود


۱۲۳
فصل چهارم در طریقۀ ابریشم کشی که بذریعۀ چرخهای اروپا و امریکه
قرار داده شده است
چرخهائیکه در ممالک متحدۀ امریكیه و اروپا موضوع بجهت کشیدن تار ابریشم است
بطرق مختلفه و اقسام متعدده ساخته میشود نقشه دهم و یازدهم و دوازدهم
صورت مفصل چرخی است که آلات و ادوات وی نسبت بچرخهای دیگر کمتر و
بجهت عاملینیكه مقدار پیلۀ شان قلیل است انسب و اولی است نقشه
سیزدهم صورت چرخی است که آلات و ادوات و سامان وی مکمل
و بجهت کسانیکه صاحب کارخانه ابریشم کشی باشند یا مقدار پیلۀ شان
در کشیدن ابریشم مدت مدید را ضرورت داشته باشد موضوع و ساخته
است - قیمت چرخ نقشۀ سیزدهم از ده الی دوازده پوند که عبارت
از دویست الی دویست و چهل روپیۀ هند یا پنجاه شصت تومان پول
ایران میباشد - سامانهای چرخ مذکور و آلات و ادوات او بکمال
استحكام و مضبوطی و باندک کوشش تعلیم و تجربه مبتدیان طریقه
استعمالش مفهوم میگردد - طریقۀ کشیدن ابریشم ازین چرخ نیز قریب
قریب بهمان طرقی است که ذکر نموده ایم - یعنی باید عامل پیله هاے


یک حیثیت و رنگ را اولاً جدا نموده در دیگیکه بوضوح بجهت فن هذاست
بمقدار وسعت و گنجایش آن یک خیسانده هنگام گرفتن نخ ابریشم
حرارت دیگ مذکور را بصد و هشتاد الی دویست درجه پیمانه فہر نہایت
رسانیده باشد . چنانچه در آن حرارت نیز پیله های خیسانده شده ملایم
و نرمیش مناسب گرفتن تارهای شیمی فن ابریشم کشی نشده باشد
معلوم است پیلها بکمال سختی و لزوجت و چسپندگی است لہذا لازم که درجۀ
حرارت دیگ مذکور را بحدی افزایند که نرمی پیله بمقدار مطلوب اصول
ابریشم کشی رسد . بعضی از استادان ماهر این فن حرارت دیگ را
بذریعۀ آتشخانهای مصنوعی چون سماور و غیره میدهند و بسیاری از
عاملین دیگ پیله را روی اجاغهای آجری نصب کرده بذریعۀ زغال
سنگ یا هیزم حرارت را بدرجۀ اعتدال و اصول فن ہذا میرسانند
و نیز در ممالک اروپا بخاریهای کوچکی بجهت این عمل تعبیه شده که ما صورت
و یا در نقشۀ شانزدهم بعلامت (الف) داده ایم برخی از آنها دیگهای
پیله که ربعش خالی از آب باشد بالای بخاری مذکور گذارده بذریعه
حرارت بخاری کار میگیرند چون مقدار حرارت آب بقدر مطلوب


۱۲۵
و اندازه معمول رسد بحیثیت آن آب و گنجایش دیگ پیله دروی
ریخته بذریعه کفگیرهای موضوعه وی که چون برسهای انکریزی می یازم
جاروبهای روی فرشی است بمقدار سه دقیقه هر پیله که در دیگ
ریخته میشود در آب جوش مغروق و غوطه در نموده پس آنگاه از کفگیر و
منقاشهای موضوعه فن ہذا لزوجت پیله ها را پاک و صاف نموده تارها
گسیخته و ریشهای باطله ویرا بدرستی از پیله جدا کرده بدست دیگر سرهای
تار پیله را یکجا جمع نمایند بعد از آن تا پنج پیله را جمع نموده بذریعه دو انگشت
بنحوی که ریسمان را قبل از داخل نمودن بسوزن تاب میدهند
تابیده نخهای تاب خورده پیله را از منفذ قرقره نقشه یازدهم
بشماره (۷) علامت (و) گذرانیده بسوراخهای پیچ و چوب
علامت (ی) در همان نقشه دوانیده بچرخ مطلوب میرسانند.
پس از اختتام وی بدینمنوال تارهای پنج پیله دیگر را گرفته تا در قرقره متصل
چرخ مذکور دو تار موجود بشود و بجهت استحکام تارهای ریشمی
باید نخهای پنجگانه را اندک بذریعه گردش پولک چرخ مذکور از یسار
بیمین هفت هشت تاب داده باشند و این امورات را قبل


۱۲۶

از شروع در مقصود عامل باید عمل نماید تا بعد از شروع در کار ویرا شکلی
پیش نیاید چنانچه در پین پیچیدن تار های پیله و نخهای ابریشم بچرخ تار
پیله گسیخته شود لازم است نخ تازه از پیله های دیگر گرفته بدو وصل نمایند و
همواره این دستورالعمل و اصولیرا که ما ذکر کرده ایم عامل نباید از دست بدهد
چون این عمل بموجب اصول و قاعده چنانچه باید شاید صحیح و درست برآید
لازم است که یکی دسته چرخ را حرکت دهد و یکی به پیچاندن چرخ مشغول
شود و دیگری متوجه و محافظ تارهای پیله و گرفتن نخ ابریشم باشد و چرخ مذکور را
لازم است چنان نصب نمایند که مقابل دیگ پیله اندکی دور تر باشد
آنوقت باندک حرکت دسته چرخ نخهای پنج پیله که ششتم گاه وصل بچرخ
کمال آسانی و سہولت بد ور قرقره چرخ پیچیده میشود پس از انیکه نصف
نخ گشوده شود اندک اندک تار های پیله نازک و باریک شد و تا بمقداری
رسد که دیگر تحمل قوت چرخ را نداشته ہم گسیختن بار آید لہذا لازم که
عامل از روی بصیرت مشاهده کند که چون نخهای پنج پیله اندک نازک
و باریک گردد تار پیله دیگر بر آن تار ہا مضاعف نموده تا تلافی نازکی
و باریکی که در آخر تار پیله روی میدهد گردد باشد ـ غالبا چون تارہا


۱۲۷
پیله از نصف گذر دنخهای ویر استی و نازکی پیش آید و هرچه قریب
باتمام رسد باریکی دوستی آن بیفزاید گردد اگر عامل تجربه کار و صاحب بصیرت
در این فن نباشد و از روی حس ظاهر نتواند امتیاز نازکی و باریک شدن
نخهای ابریشم را دهد بهتر آن است که پس از گشود شدن نصف تار های
پیله تار دیگری بدان تار ها وصل نماید تا مورت کشیدگی و نا صافی ابریشم
چرخ نشود و اگر احیاناً تاری از میانه آن نخهای پنجگانه پیله گسیخته یا تمام
شود لازم است که عامل نخی تازه از پیله دیگر بطریق پاکیزگی و سلیقه
بدون گره زدن وصل بسر نخ گسیخته شده نماید یعنی باد و انگشت
سر های آن دو تار را اندک بهم تابیده بواسطه خامی و نرمی ابریشم
فوری بیکدیگر وصل شده صورت وحدت خواهد گرفت - در نقشه
یازدهم بعلامت (ھ) صورت قرقره را داده ایم که بدو روی نخهای
پنج شش پیله پیچیده میشود - چنانچه عامل از روی چرخ نقشه یازدهم
عمل نماید لازم است نخهای پنجگانه را از منفذ علامت (ا) و
مسامات قرقره های نشانه (۳) و (۲) و سوراخ قرقره علامت
(۴) گذرانیده تا در وسط چرخیکه موضوع بجهت پیچیدن ابریشم است


۱۲۸
رسیده باشد بعد از آنیکه قرقره علامت (س) چند نوبت دوران گیرداز
نخهای ابریشم خام تارهای تابیده آماده خواهد شد چرخیکه اجزای مفصلۀ
وی را در نقشه یازدهم داده ایم در غالب ممالک روپا خصوصاً
در مملکت ایتالیا خیلی شایع و ضایع است نقشۀ بست و یکم علامت
(حا) صورت چرخی است بسیار مکمل و بزرگ موضوع بجهت کارخانجات
ابریشم کشی او نیز در ممالک رو پا شیوع و رواج کلی دارد خصوص کل خانجاتی که
باجرت هم کار میکنند و ترکیب آلات و ادوات وصورت اجزای این
چرخ از آلات و ادوات اجزای چرخ نقشه یاز دهم علامت (ی)
فرق و مبینوتی تام دارد ـ اینها بسته بتجربه عامل و نقدار ضرورت معیشت
کار اوست ور نه هزار ها چرخ و سامان که ما در این کتاب بواسطۀ عدم
گنجایش ذکر ننموده ایم بجهت تسهیل کار و ترقی این فن و مرغوبی ابریشم
در ممالک اروپا وامریکه اختراع نموده اند ـ عامل باید از روی نقشه های که
ما داده ایم نسبت بحال خود اسهل وانسب زآنها را اختیار کرده بمقدار
ضرورت و احتیاج خویش سرانجام کار خود را نموده باشد ـ چنانچه اولاً عامل
تمام فنون این فن و سامان لازمه ویرا فراهم آورده کلیه امور خویش را


۱۲۹
منتظم کرداند پس آنگاه درین امر دست زند اولی وانسب است *
* فصل پنجم در دستورالعمل ساختن کج وکروک *
طریقه ساختن کج وکروک که از قسم ابریشم پست و از ریشه های
باطله و پیله های شکافته شده بعمل می آید آن است که پیله های شکافته شده
و ریشه های باطله را مع پیله هائیکه از دیک برآمده اندک ریشه
در او باقی باشد در دیک نیکو جوشانده تا کشیدن ابریشم و گرفتن
تارهای کشته شده وی آسان شود ـ آنگاه آن ریشه های باطله
و تارهای کشته شده را جمع کرده از قطعه های کوچک پیله که مخلوط بریشهای باطل شده
وسایر کثافات است صاف و پاک نموده بقدری بکوبند که چون پنبه که از
زیر کمان حلاجی بیرون آمده باشد نرم و ملایم شود آنگاه بذریعه چرخهای
پنبه ریسی آن ریشهای محلول را چون پنبه ریسه کلافه نموده باشند
بواسطه کثافت ذاتی کج و کروک تولید کرم بید در او پیشتر از سایر
ابریشمهای صاف است لہذا نکہداری و حفاظت وی از آفت
بید زدکی خیلی ضرور است اگرچه قیمت وی نسبت بابریشم خام اعلی
کم از ثلث و ربع میباشد ولی مقدار عایده وی نسبت بابریشمهای


۱۳۰

دیگر پیشتر قریب قریب نصف خواهد بود. از جمله لوازمات این عمل
نیز اولا جوشاندن در آب کرم و دور نمودن چسپندگی و لزوجت وی است
چنانچه عامل اولا پیله را در آب کرم نرم و ملایم نماید و لزوجت و چسپندگی
ذاتی پیله را نگیرد هیچ قسم ابریشم و کج را نتواند بعمل آورد *
فصل ششم در طریقه ساختن چرخ معموله ایران که مروجه غالب ممالک آسیات
طریقه ساختن چرخهای ایران که موضوع بجهت فن ہذا میباشد آن است
که ست قطعه چوبیکه یک ذرع طول و دو کره عرض و یک کره د بازت
داشته باشد بطریق و تر و دو ساق چون چار چوبه دروازه بطور
نر و ماده بیکدیگر وصل نمایند و در وسط هر دو چوب ساق منفذی
بجهت قرار گرفتن دسته چرخ مقرر دارند پس آنگاه بیاورند چوب
مدور یا شش پهلویکه از روی قطر چهار کره کلفتی و عرضش سه چار
یک شاه باشد یک کره مانده بهر دو سر را بفاصله نیم کره نیم کره
منافد متعدده قرار دهند و این چوب طاحونه چرخ است باندازه کسان
دوسر طاحونه قطعهای چوبیکه چهار کره طول و یک کره عرض و د بازت
داشته باشد در مسامات طاحونه بمقام پره چرخ از روی نر و ماده


۱۳۱
محکم نصب نمایند و بمناسبت و مقدار پره های مذکور هشت نه چوبهایکه
دوسر ویرابطریقه لوز بریده باشند بهر دو سر پره های طاحونه مذکور با میخهای
چوبی مضبوط وصل نموده هر یک از این پره و چوبهای باز و راعلا
برآن میخهای چوبی بار و محکم ببندند ـ و روی هر یک از این چوبهای
باز و میخهای چندی صاف کیک کره و نیم و دوکره طول و دو جو قطر
بطریق مدور داشته باشد نصب نمایند ـ و این میخها خاص بجهت
قرار دادن قرقره میباشد بر بازوی چرخ آهنی که بکلفت انگشت نر باشد
بطور مناسب در هر دوسر طاحونه قرار داده از منافذ پایه های
مذکور خارج نمایند تا انکه باندک حرکت دسته چرخ مذکور بدوران
اوفند پس آنگاه بیارند سه چوبکه طول هر یک دو ذرع و نیم
و در بازتش دو کره باشد یک طرف سرهای اینها را بقدر یکمشت
سوراخ کرده بار و یا سیمهای آهن محکم وصل نمایند و قرقره را
در وسط این سه چوب قرار دهند آنگاه سرهای دیگر این چوبهای
مذکور را سه پایه وار روی چرخ مذکور بزمین وصل نمایند ولی باید
ملاحظه نمود که سه پایه مذکور بطریقی روی زمین و دو چرخ نصب شود


۱۳۲

که قرقره ست پایه محاذی وسط چرخ واقع شود از وسط بازوی میانی
چرخ ویک پایه ست پایه باید سوراخی کرده سیم کشید و چند پولکهای
سوراخدار بجهت گذشتن نخهای ابریشم از ان سامات آویزان نما
ین بعد کفکیر یکه کفه وی از مو ساخته شده باشد مشابه نرمه جارو های
روی فرشی یا برسهای انگریزی که صورت ویرا در نقشه پانزدهم بطلان
دک داده ایم ساخته دسته وی یکی از قرقره های پره و بازوی
چرخ بطریقی وصل نمایند که باندک حرکت چرخ و دوران قرقره
برش و کفکیر مذکور میل بفراز ونشیب کند و این بجهت صاف نمودن
لزوجت و چند کی پیله وغوطه دادن او است در دیک و چند
منقاش که چهار کره قد وسه جود بازت داشته سر هایش خوب
تیز ونیکو وصل بهمدیکر باشد بجهت کرفتن ریشه های باطله ابریشم از آهن
ساخته بذریعه سیم وصل بقر قره از پره های چرخ نمایند منقاش
همانا چون انبر است که دو سر وی اندک کج شده چون مقراض تیز
وبذریعه دست سوء امثال آنرا از هر چیز میکشد واین در کارخانجات
شعربانی و علاقه بندی بسیار است که بملاحظه او استنباط میتوان کرد


۱۳۳

صورت این چرخ چون صورت چرخ رودتابی ایلات است الا آنکه
اندک عریض و بزرگتر است و چنانچه چوبهای بازوی چرخ ممکن نباشد
میتوان بذریعه کشیدن چندلای رودسرهای پره های چرخ را مضبوط
بهم بسته سرانجام کار خویش را دهند. عموماً قرقره های مذکوره یکه در این
چرخ لازم است سوای دو قرقره طاحونه باقی باید از آهن ساخته شود
یعنی ماسورهای قرقره از آهن و باقی از چوب باشد و آن دو قرقره
طاحونه چون بجهت پیچیدن ابریشم بدور اوست اگر از چوب یا نی
بطریقیکه مناسب باشد ساخته شود عیب ندارد. بعد از آنکه چرخ
بدینمنوال آماده گردید بدستور العملیکه ما اولاً ذکر نمودیم عامل میتواند
شروع در ابریشم کشی نماید *
فصل ششم در بیان اجزای متعدده و آلات و ادوات مختلفه چرخهای اروپا
هر چند تفهیم و تفهم چرخهای مختلف که دارای صدها آلات و ادوات
بدون شخص مجرب و کار کرده فنون چند چون نجاری وغیره بنوشتن
و خواندن کتاب کافی نخواهد بود مگر چون دانستن این امور نیز یکدرجه
موجب اطمینان و سر رشته و بصیرت عامل در معرفت آن چرخهاست


۱۳۴
نوشتنش را خالی از منفعت ندیدیم دیگر انکه این کتاب مبارک که
در تمام فنون تربیت کرم پیله و سر رشته ابریشم کشی و غیره جامع است
نیکو دانستیم که از این امر نیز خالی نباشد طریقه ساختن چرخهای اروپا و
امریکیه بواسطه اختلاف و کثرت طرق آنان کلیته مشکل بلکه میسر نیست لہذا
مختصری از ذکر چرخهای مروجه آنها که صورت آلات مفصله ویرا در نقشه
دہم و یاز دہم و صورت متصله ویرا در دوازدہم و سیزدهم و طریقه تکمیل
و اصول ابریشم کشی را در نقشه بست و یکم داده ایم بطریق قل و دل
مینگاریم امید است که اگر عامل صاحب بصیرت و تجربه باشد از روی
این نوشته و ملاحظه تصویرات ہذا پی بمقصود خویش تواند برد - اولاً
لازم است که عامل نقشه های کامل را از روی نقشه آلات و ادوات چرخهای
مذکور استنباط نموده پس آنگاه بجهت تفہیم و تفہیم رجوع بکتاب ہذا
نماید نقشه دہم علامت (ق) طاحونه و دو پایه چرخ و دسته و
دو عمود از دو طرف طاحونه و چوبیکه در بالای دو عمود وصل نمودهاند
و از ہر طرف طاحونه متصل بچوبهای عمود رو بطرف دو دسته چرخ
دو قطعه چوبی بجای بازویست که سرهای اویل بطرف دسته های


۱۳۵
چرخ کرده و متصل بطاحونه در پایهای عمود صورت قرقره است که دارای
چندین منفذ است و اینها مجتمعا وصل بطاحونه وطاحونه روی پایهای چوبی
ایستاده چوب طاحونه باید شش پهلو یا مدور باشد علامت (ک)
صورت کردونه چرخ است و در وسط او چوبست مدور و مجوف که
قطرش سه کره و طولش زاید بریک چاریک میباشد آن چوب
مذکور مجوف از شش پهلویش سوراخ میباشد بطریق پره شش چوبیکه
طول هریک سه چار یک و ده بازتش دو گره باشد بطور نر و ماده وصل
نموده سر آخر هر یک از آن چوبهای مذکور که دارای کیرا یا قرقره هستند
بذریعه چوب یا سیم مدور آنها بیکدیگر بسته می شود از نقشه وی
نیکو استنباط میتوان نمود علامت (ل) تصویر قطعه چوبی است
که دوسروی مربع و یکروی نصب در چرخ می گردد و در یکی
از پهلو های چوب مذکور که از روی طول فاصله اش از نصف
کمتر است نشانه (ت) و (ث) داده شده پهلوی دیگر وی
بعلامت (ا) و روی وی بطریق عمود چوبی است بعلامت (ب)
که سر های وی نصب در (ت) یا (ث) می شود و علامت (م) دو


عمودی است کوچک بزرگ که یک سر عمود بزرگ وی بطریق سه پا
و بازو میباشد آنها وصل تخته است که روی زمین گذارده میشود و در
وسط عمود بزرگ سانه است بجهت قرار گرفتن دسته چرخ و سر بالا
عمود مذکور بذریعه چفت و بست با گیر تخته وصل است از طول چهار گره
و از عرض بقدر عرض عمود - عمود ثانی نصف عمود بزرگ و در سر وی
قرقره است که مقر گاه دسته ثانی چرخ می باشد - و نیز مثل سر عمود
بزرگ تخته بدان مقدار بذریعه گیر اوصل بمقر قرة مذکور است - علامت
(ن) نقشه چرخ مکملی است که از اجزای منفصله (ق) و (ک) و (ل)
آماده گشته - همچنین نقشه یازدهم نشانه (ه) صورت اجزای مکمله
(ی) و (و) وسیاق سبعه مذکوره آن نقشه میباشد -
دیگر از جمله اجزای منفصله چرخهای اره پا و امریکه نقشه چهار دهم علامت
(ژ) میباشد که صورتاً صورت شاهین ترازو و دارای چند پولک
چینی و قرقره های متعدده است نشانه (1) قطعه آهنی است بجهت
دستگیره یا وصل نمودن چرخ نمره (۲) تصویر پیله است در حالتیکه تارا
ابریشمی از وی جدا میشود نمره (۳) پولکی است چینی و مجوّف که تار پیله


١٣٧
از منفذ وی گذشته بقر قرۂ شماره (6) و پولک نمره (4) و (7) میر
این پولک نمره (6) و (7) از چینی و برنج ساخته شده از نمرۂ (7) تارها
ابریشم را گذرانیده بماسورۂ شیشه شماره (5) پیچیده میشود از ملاحظه
نقشه مذکور استنباط جمله این مطالب را میتوان نمود ـ بجهت ازدیاد
بصیرت عامل وتکمیل وی در فن ہذا چند نقشه دیگر نیز داده ایم که بملاحظه
آنها دریافت بسیاری از نکات این فن خواهد شد نقشه هفدهم
علامت (یا) صورت دو کرم کامل است که بجهت امتیاز نر و مادگی
داده شد ـ نقشه ہژدہم علامت (تا) نقشه پیله کامل و تصویر کرم است
در حالت مشی که شکنهای او کلیته از یکدیگر باز و هویداست نقشه
نوزدهم علامت (ثا) تصویر حالت خنجیت کرم که قریب قریب به
بیضاوی است وصورت پروانه این حالت در نر و ماده و تصویر
باز شدن شکنهای حالت خنجیت کرم است و غربال سیمی که در نقشه
سوم بعلامت (ر) داده ایم غالباً بجهت حمل و نقل صورت خنجیت کرم
ضرورت او شد ـ نقشه بستم علامت (جیم) صورت کربیت کرم
وتصویر مشی نر و ماده وی در این حالت و ہیکل کشودن شکنها


۱۳۸
کرم در حالت کرسیت است *
مقاله اوّل
در معرفت آب و ہوائیکه مناسب بجهت تربیت کرم و اقسام مختلفه
تخم است بحسب گرفتن محصول ابریشم *
اگر چه گرفتن محصول ابریشم چه در سرحدات چون اروپا و امریکه و ایران
و سردسیرات چین و چه در کرم سیرات چون ہندوستان و مصر
ممکن است و تربیت کرم ابریشم این زمان در غالب جا ہا بعمل آمده
محصول نیز گرفته میشود مگر انچه از تجربۀ ماہرین این فن گذشته فرقی که
در مین است تخمیکه مناسب سرحدات باشد خاص وتخمیکه باب
کر مسرارت است مخصوص میباشد ۔ قسم اعلای تخم یعنی تخمیکه در سرحدات
چین و ممالک اروپا تربیت می شود سالی یکمرتبه و یک فصل موسم
زاید محصول ابریشم نمیتوان گرفت ولی ابریشم این قسم تخم که سالی یکمرتبه
تربیت شود الطف و قوّتش نسبت بسایر ابریشم ہا بیشتر و پیله ہایش
پر تر است گذشته براین تخم ہذا نسبت بسایر تخمہایکه سالی چند نوبت


۱۳۹

تربیت می شود محصول ابریشمش دو برابر است در غالب ممالکیکه آب و
هوایش معتدل میباشد بواسطه سردی زمستان و خزانیکه در اشجار روی
میدهد محصول ابریشم زاید برسالی یکنوبت بعمل نمی آید. اگرچه اقسام
تخم مروّجه آن ممالک نیز مختلف است یعنی بعضی بزرگ و کوچک و از برخی
زاید و کم ابریشم بعمل می آید ولی از یک حیثیت عموم آن اقسام تخم موافقت است
و آن آن است که در سالی یکمرتبه کرم تخمپاشی کرده تربیت می شود. پیله های
اینقسم تخم خیلی پر و محکم و تارهایش بکمال سهولت و آسانی در وقت
ابریشم کشی جدا می شود. و ریشه های باطله نسبت بسایر اقسام دیگر کمتر دارد
اینقسم تخم لازمه تربیت و نگاهداریش جایگاه سرد چون سرداب تابستان است
بطریقیکه ما مفصلاً ذکرش را در ابواب گذشته نموده ایم میباشد. و
قسمی از تخم است که در هوای گرم معتدل تربیت شده سالی دو مرتبه
تخمپاشی نموده محصول نیز میدهد. و بعضی از اقسام تخم است که در هوای
گرمتر از آن تربیت میشود سالی سه چهار مرتبه محصول ابریشم از او گرفته
می شود. و قسمی از تخم است که خاصتاً در هندوستان تربیت می شود و
سالی چندین نوبت محصول میدهد چنانچه از امتحان عاملین این فن گذشته


۱۴۰
در بعضی از مقامات هندوستان یک قسم تخمی است که در دوازده ماه هشت
مرتبه محصول داده تخم پاشی میکنند مگر ابریشم وی بدرجه است که حکم
گچ و کروک دارد گویا از حیثیت و مقام ابریشمی خارج است در ممالک اروپا
و ایران و سرحدات چین از چندین قسم کرم محصول ابریشم گرفته میشود
ولی بواسطه سردی زمستان و خزان سه چهار ماه تاکنون شنیده نشده
که در یک سنه زاید بر یک فصل بعمل آید. غالباً تخمها ئیکه در سالی چند
نوبت تربیت شده مروج هند گردیده است از قسم کوچک ژاپونی است
و انقسم تخم در سر زمینی تربیت میشود که هوایش گرم باشد. این است
که بجهت تربیت کرم و نگاهداری تخم محتاج بسردی هوا و مقام نمی شوند.
در سالی هر مرتبه که پیشتر تربیت کرم نمایند محصولش از محصول اول پست
و پیله هایش سست و خالی تر خواهد بود. یعنی پس از چهار نوبت که در عرصه
یکسال از تخم محصول ابریشم گیرند در هشت رطل پیله یک رطل ابریشم
بعمل خواهد آمد. مقاله ثانی
در کیفیت و چگونگی تربیت درخت شاهتوت
در سرحدات تربیت کرم می شود خوراکش سوای برگ درخت شاهتوت


۱۴۱
نیست بواسطه مناسبتیکه در طبیعت کرم و برگ درخت شاهتوت است
کرمیکه تربیتش از درخت شاهتوت شود از تمام اقسام کرم بهتر و محصولش
نیکوتر خواهد بود. در هندوستان و سایر مقاماتیکه در سالی چند نوبت
تربیت کرم میکنند. غالبا از برگ درختهای دیگر است چون برگ مهواوره
و غیره شخص هیچ درختی بجهت خوراک کرم مقام درخت شاهتوت را نخواهد گرفت
و تاکنون نیز شنیده نشده که در برگ درختهای دیگر کیفیتی که از برگ
درخت شاهتوت در کرم پیدا می شود پیدا شود. این است که از هر درختیکه
تربیت کرم شود ابریشمش بپایه ابریشم کرمیکه تربیتش از برگ درخت شاهتوت
شده باشد نخواهد رسید. و اما باید دانست که طریقه تربیت درخت
شاهتوت نسبت باختلاف آب و هوا اختلاف کلی پیدا میکند. و درخت
شاهتوت نیز منقسم بچند قسم است قسمی از آن آن است که باصطلاح زارعین
ماده و بیدانه میگویند و درختش بسیار بزرگ بحسب طول و قطر می شود و
تربیت آنقسم درخت خاص بجهت میوه اوست که توت باشد غالباً
بلندیش از بست ذرع شاه تا دو د هفت ذرع می شود و قطرش از روی
دو پنج الی سه ذرع میگردد. و یکدرخت بحسب شاخ و برگ کمتر از ده ذرع


۱۴۲

در دو ذرع را فرا نخواهد گرفت اینقسم درخت را در ممالک ایران بجهت
خوراک کرم نمی آورند و نیز چندان مناسبت با طبیعت کرم هم ندارد چرا که
برگهایش با وجود کوچکی غالباً خشن درشته زده و کرم خورده میباشد.
و ملاست طبیعی که مایه قوت و رشد کرم کردد در او کمتر پیدا می شود.
شته زدگی و کرم خوردگی وی بواسطه لزوجت و چسپندگی محصول توت
است که در برگ روی میدهد و ملاست وی بواسطه خشنی برکها خدار گران
شیره توت باقی نمیماند. و این قسم درخت توت هم منقسم
باقسام مختلفه است. قسم دیگر که توت دانه دار و زمیگویند و میوه او
قابل استعمال در خوراک نیست برگهایش خیلی موضوع و مناسب کرم
پیله میباشد. و بسیار کم ثمر بلکه بحدی است که لاثمرش میتوان گفت
تنه درخت غالباً از یک ذرع و نیم دو ذرع بلندتر نمیشود و هر ساله شاخ
و برگ ویر در موسم مناسب قطع میکنند بلکه چنان تربیت میکنند که از آن
حد بلند نشود. قطرش نیز از روی دور غالباً زاید بر نیم ذرع نمیشود.
و فایده این درخت خاصه بجهت تربیت کرم است و این قسم درخت
هم منقسم باقسام مختلفه است مگ تقریب قریب بجهت خوراک کرم یک حکم رادار


۱۴۳
قسم دیگر از درخت که مروجه هند است و سالی یک نوبت بار آور
میشود و طولش یک ذرع یا چهارده کره و قطرش شش کره یا چهار کره
میباشد عالمین فن هذا در هندوستان این قسم درخت را خیلی موضوع
بجهت خوراک کرم پیله میدانند و اگر ضرورت هم نباشد سالی یکنوبت
شاخهای زاید ویرا قلم نموده تنه درخت را قوت میدهند و حتی الامکان
نمیگذارند از مقدار معینه خود بلند تر شود - و تربیت اینقسم درخت
خیلی آسان و سهل الوصول است - شاخهای قلم شده موسمی ویرا در
فصل و موسمیکه مناسب غرس درخت شاهتوت است در زمین می نشانند
و در هر زمینی انقسم درخت تربیت میشود مگر در زمینیکه بالطبع
مرطوب و گل آلود باشد پس از گرفتن آن قلمها منتقل بزمین دیگر کردد
در زمانه قلیل بحد رشد خود خواهد رسید - و قسم دیگر از درخت
شاهتوت است که قبل از موسم و فصل سرسبز و شاداب میشود -
و این قسم درخت بجهت هند خیلی موضوع است که تربیت کرم پیله را
وقت و موسمی نیست - هر قسم درخت شاهتوت باشد بواسطه مناسبت
با طبیعت کرم پیله تربیت تخم را میتوان نمود - طریقه غرس اصله شاهتوت


آن است که شاخهای جداشده ویرا که تقریباً سه گره چهار گره باشد
بفاصله دو دو ونیم گره از همدیگر در زمین ردیف وار بطریق خیابان نصب
نموده که هر شاخی یک گره خارج از زمین باشد. پس از یکماه الیٰ
چهل روز چون آنشاخها در زمین ریشه دوانید و در صورت
ظاهرش سرسبزی و شادابی روی نمود بذریعه بیل که ریشه وی
حرکت نکند و خاکهای دور او از هم نپاشد آن قلمها را حمل و نقل
بزمین وسیع باید نمود. و فاصله هر یک را یک ذرع ونیم الیٰ دو
ذرع لازم است قرار دهند و نیز لازم است که چنان تعبیه شود که در گاه
آفتاب درختی بدرخت دیگر سایه نیفگند و آفتاب و هوا نیز بعموم
درختهایش یکسان رسد. چون چند ماه بدین منوال گذرد درخت
رشد نموده سرسبز شوند بجهت قوّت دادن تنه درخت تمام شاخها
تازه ویرا باید قلم نمود. شاخهای بیکاره درخت را جز تنه او بالمرّه قطع میکنند
و بهر مقدار بلندی که خواسته باشند درخت را نگاهدارند. قلم نمودن
شاخهای درخت باعث تربت و پهن شدن دامن درخت میگردد.
تمت


۱۴۵
فهرست مندرجه کتاب الیتجاره
مضمون صفحه
دیباچه بنام نامی شهریار کردون وقاراعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ۲
فرمانفرمای کل ممالک محروسه افغانستان صانها الله عن الحدثان -
قصیده در سپاسداری وشکر نعمات اعلیحضرت - ۲۱
مقدمه در فواید ومنافع تربیت کرم پیله واثبات توافق آب و هوای ۲۹
افغانستان -
باب اول در شناختن تخم و اشکال متعارضه کرم پیله - ۳۲
فصل ( ۱ ) در شناختن تخم - ۳۴
فضل ( ب ) در حالات اقسام تخم در زمانه تربیت آن - ۳۵
فصل ( ت ) در طریقه واصول نگاهداری تخم پیله در غیر موسم - ۳۷
فصل ( ث ) در صورت مختلفه کرم پیلیه در مدت تربیت وی - ۴۱
فصل ( ج ) در حالات تخم کرم ژاپونی - ۴۳
فصل ( ح ) در اموریکه از ابتدای بیرون آمدن کرم از تخم تا ۴۵
ساختن پیلیه سر میزند -


۱۴۶
فصل (خ) در حالاتیکه پس از ساختن پیله تا معدوم شدن
کرم روی دهد - | ۴۷
فصل (د) در شناختن رنگ و خوبی و بدی پیله - | ۵۰
فصل (ذ) در شناختن خرابی تخم و مقدار تخم پاشی و تخمینه وزن تخم - | ۵۱
فصل (ر) در بیرون آوردن کرم پیله بذریعه بخاری و غیره - | ۵۳
باب دویم در چگونگی جایگاه و مقام تربیت کرم پیله - | ۵۵
فصل اوّل - در حیثیت مقام - | ۵۵
فصل دوّم - در وسعت مکان و مقدار تخم - | ۵۷
فصل سوّم - در طریقه ساختن مکان بجهت تربیت تخم - | ۵۸
فصل چهارم در طریقه ساختن غربال و مقدار ضرورت آن - | ۶۱
فصل پنجم - در نگاهداری اوطاق پرورش کرم - | ۶۴
فصل ششم - در حیثیت و چگونگی سامان تربیت کرم - | ۶۵
فصل هفتم - در فایدهٔ ضروریهٔ عامل - | ۶۷
فصل هشتم - در اسباب تربیت کرم پیله - | ۶۸
فصل نهم - در شرایط و طریقهٔ خدمتگذاری - | ۶۹


۱۴۷
باب سوم در پرورش و تربیت کرم پیله و گرفتن محصول ۷۳
ابریشم -
فصل (۱) در بیرون آوردن کرم از تخم - ۷۳
فصل (۲) در طریقهٔ خوراک دادن کرم - ۸۰
فصل (۳) در دستورالعمل عامل در ایام مرض و بیماری کرم - ۸۳
فصل (۴) در اموریکه عملش مرقی کرم پیله را ضرور است - ۸۹
فصل (۵) در طریقهٔ تصفیه و نگاهداری مقام کرم پیله - ۹۲
فصل (۶) در حالاتیکه پس از عارضه چهارم تا وقت ساختن ۹۴
پیله بکرم روی دهد و دستورالعمل عامل در این مدت -
فصل (۷) در ساختن پیله و ملاحظات لازمه این ایام - ۹۶
فصل (۸) در خفه نمودن کرم پیله - ۹۸
فصل (۹) در ذخیره نمودن تخم و طریقه تخم پاشی - ۱۰۳
فصل (۱۰) در حیواناتیکه موجب انعدام و اتلاف کرم پیله میگردند ۱۰۵
فصل (۱۱) در وزن پیله و مقدار محصول ابریشم از هر پیله - ۱۰۷
باب چهارم در دستورالعمل ابریشم کشی - ۱۰۹


١٤٨
فصل اوّل - در شرایط و ملاحظات عامل در ابریشم کشی - ١٠٥
فصل دوّم - در طریقهٔ ابریشم کشی - ١١٣
فصل سوّم - در کشیدن ابریشم بذریعهٔ چرخ - ١١٩
فصل چهارم - در کشیدن ابریشم بذریعهٔ چرخ اروپا و امریكیه - ١٢٣
فصل پنجم - در دستورالعمل ساختن كجك و كوك - ١٢٩
فصل ششم - در طریقهٔ ساختن چرخ معمولهٔ ایران كه مروّج ١٣٠
غالب ممالك آسیاست -
فصل هفتم - در بیان اجزای متعدّده و آلات و ادوات مختلفهٔ ١٣٣
چرخهای اروپا -
مقالهٔ اوّل در آب و هوای مناسب تربیت كرم و اقسام مختلفهٔ كرم ١٣٨
مقالهٔ ثانی در چگونگی تربیت درخت شاهتوت - ١٤٠

غلطنامه


۱۴۹
غلطنامه

غلط صحیح صفحه سطر صفحه سطر غلط صحیح
الصحيح الصحيح ۲ ۳ ۱۸ ۱ عالب غالب
شقتة والمنشور شقة المنشور ۲ ۸ ۱۹ ۲ مشتین مشین
بسفينة بسفينة ۳ ۵ ۲۲ ۶ بهشت دو مار بهشت دو مار
اجنبیان اجنبیان ۷ ۱۵ ۲۳ ۱۳ مصر مصر
ما وجود با وجود ۸ ۱ ۲۴ ۲ کردن به معشوق کردن بمعشوق
پیس پیش ۱۰ ۸ ۲۶ ۷ سہ چشم چشیم
مُلک ملت ۱۰ ۱۵ ۲۶ ۱۳ کاغذ در افکار کاغد وز افکاری
میتوانم میتوانیم ۱۱ ۳ ۳۰ ۱۲ لکات نکات
ملک مملکت ۱۱ ۵ ۳۱ ۱ خواهیم نخواهیم
اعتقاد ناچیزی اعتقاد به ناچیزی ۱۱ ۷ ۳۵ ۵ کرم سیرت کرم سیرت
آمائی آبائی ۱۱ ۹ ۳۶ ۱۰ تہبیت تربیت
مالابال مالامال ۱۴ ۹ ۳۶ ۱۵ چینپاوی چیناوی
نامتناهی نامتناهی ۱۵ ۲ ۳۷ ۵ بست بست
بطلیوس بطلیموس ۱۷ ۱ ۳۹ ۱۲ پوسے پوست


۱۵۰

غلط صحیح سطر صفحه غلط صحیح
منع سنع ۴۰ ۶ ۱۵ ۵۶ در دیوار در و دیوار
زور روز ۴۴ ۴ ۱۵ ۵۷ سقفش سقفش
پت بت ۴۴ ۱۰ ۹۵ ۹ بجهت بجهت
انگر یزمی انکر یزی ۴۴ ۱۲ ۱۰ ۶۱ پلیز پلیز
این ست این است ۴۵ ۲ ۶۳ ۲ مینهد مینهد
بیت بت ۴۸ ۶ ۶۷ ۵ داسته باشد داشته باشد
بیت بت ۴۸ ۱۰ ۶۸ ۳ سبک سبک
پست بت ۵۰ ۷ ۶۸ ۱۵ باشد باشند
لغضی بعضی ۹۵ ۱ ۷۱ ۵ وسیعتر و وسیعتر
تربیت تربیت ۵۲ ۹ ۷۲ ۵ بماند میماند
دولث دولیت ۵۲ ۴ ۷۲ ۶ مستعد مستعد
بکذر بکذرد ۵۲ ۱۳ ۷۲ ۸ بطریق بطریق
پابند یابند ۵۶ ۲ ۷۲ ۱۱ آنهانرا آنانرا
دوشمن و دشمن ۵۶ ۱۲ ۷۲ ۱۴ آن ست آن است


۱۵۱
غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
کند کنند ۷۶ ۱۰ ۱۶ ۱۰ موجب ترغیب و
شناسند شناسند ۷۸ ۲ ۱۷ ۱۰ وملت را وملت خویش را
مده آمده ۷۸ ۱۵ ۲۸ ۲ خرم حزم
رگاه هرگاه ۸۲ ۶ ۲۸ ۱۲ مینان بدینسان
جیون چون ۹۱ ۹ ۳۰ ۵ مالک باشندگان
بمقدار بمقداری ۹۲ ۱۵ ۳۱ ۱۵ ذرع دوزرع
پال پالا ۱۰۰ ۵ ۳۲ ۵ مایه پایه
کر که ۱۰۳ ۶ ۳۷ ۱۳ تخمها کرمها
آفتش آفتش ۱۰۵ ۶ ۳۸ ۱۰ چسیده چیده
میام قیام ۱۱۱ ۴ ۴۴ ۲ ۳ (ث)
ملت ملتی ۱۲۵ ۸ ۴۵ ۸ شکم شکمش
از از از ۹ ۵ ۵۲ ۸ اقسام هر یک از اقسام
که که که ۱۱ ۴ ۵۲ ۸ است اند
و تا ۱۵ ۱۳ ۵۷ ۴ تخم کرم


۱۵۲
غلط صحیح سطر صفحه سطر صفحه غلط صحیح
بسهولت بسهولت انجام گاه ۸ ۱۱۵ ۹ ۵۸ بعمل را بعمل است
اندازه با ندازه ۸ ۱۱۵ ۱ ۶۱ قرقره ست قرقره را
بدین این ۵ ۱۱۶ ۳ ۶۹ پیلهٔ پیله
شاید وقتی ۷ ۱۲۱ ۱۳ ۶۹ اجزا بمثابه اجزائیکه بمثابه
نقصانی نقصان ۱۲ ۱۲۳ ۳ ۷۰ ایران ایران است
نکردد کردد ۵ ۱۲۶ ۳ ۷۰ درهت درست
تا و ۲ ۱۲۶ ۱۳ ۷۱ نباید نیاید
چنانچه چنانچه چنانچه ۵ ۱۳۱ ۱ ۸۸ چندی صاف صاف چندی
از ده ده ۱۱ ۱۳۱ ۱۲ ۹۴ سته شه
قطعه قطعه ۸ ۱۳۲ ۱۵ ۹۸ و کفکیر یا کفکیر
پیله پیله را ۹ ۱۳۴ ۱۴ ۱۰۹ ہذا کتاب هذا
شده
نرم شده زاید از اعتدال نرم ۷ ۱۳۷ ۱۳ ۱۱۱ است از قسم اعلی است
بچّه نمودن و بچّه نمودن ۱۳ ۱۲۷ ۱ ۱۱۳ صورت همین صورت
و طریق طریق ۱۱ ۱۳۸ ۲ ۱۱۴ قسم از قسم


نقشهٔ اول

(ا)
(ب)
(ث)
(ت)


نقشه دوّم

(خ)

(ن) (ح)


لق ∴ سوم
(و)
(ز)
(ح)


نقشهٔ چهارم

(ز)

(س)


نقشه ششم
(ش)
(ص)


نقشه ششم
(ض)


نقشه ششم
(ظ)
(ط)


نقشهٔ هشتم

(ع)


نقشه ششم

(غ)

ت

ب

ا

(ف)


نقشه دهم
(ق)
(م)
(ک)
(ن)
ب
(ل)


نقشه یازدهم
(ب)
(۱) (۳) (۲) (و)
(۶) (۵) (۷) (ی)
(۴) (۳) (۲) (۱)
(هـ)


نقشه دوازدهم
( پ )


نقشه سیزدهم

(چ)


نقشه چهاردهم
(۷)
(۵)
(۴)
(۶)
(۳)
(۲)
(۱)
(ث)


نقشۀ پانزدهم
گ


نقشه شانزدهم

(الف)


(ز)

شب پره کرم پیله


نقشه ششم
(ت)


نقشه نوزدهم

(ش)


نقشه سیم
(جیم)


نقشه سی و یکم
(حا)


[BLANK PAGE]