۲۰۷

توان ساخت و نزد تقریر این قصه باچه کس توان باخت
مصرعه این درد اگر گویم و درمان زکه پرسم قصه
بقیه شب را بهزار غصه بروزآورد و با شب تیره از دیرتری
و درازی شکایت میکرد و می گفت شعری
تو ای شب کی از روز میخیز دی چرا آخر سبکتر برنمیخیز دی
دلم را چند بیان داری ای صبح دمی زن آخر ارجانداری ای صبح
تا وقتیکه عارض صبح روشن از شکن زلف تابدار شب تاری
درخشیدن آغاز کرد و شمامهای کافور بعوض غالیهاتر
عنبر نیز باطراف چرخ اخضر پدید آمدن گرفت بیت


۲۰۸

دماغ زمین از تف آفتاب
ببرسام سودا درآمد ز خواب

چندانکه دست تقدیر نقاب ظلمت از پیش جمال حور جهان افروز برداشت و شاه سیارگان بالای تخت مینا کار سپهر برآمده
آوازه عدل روشنی بخش بمامع عالمیان رسانید شاه
برخواست و براهمه را که حلال هر مشکل و در علم تعبیر کامل بودند
بخواند و بی آنکه در عاقبت کارها تاملی فرماید تمامی خوابها
بران منوال که دیده بود با ایشان تقریر کرد- ایشان واقعات
هولناک شنیده و اثر خوف و هراس بر ناصیه شاه دیده گفتند
این خوابهای سهمگینست و درینمدت کسی بدین هولناکی
خوابی ندیده


۲۰۹

خوابی ندیده و کوش هیچ معبر نمینوال واقعه نشنیده اگر
ملک شرف اجازت ارزانی دارد ما بندگان با یکدیگر اتفاق
نموده بمطالعه کتبی که در فن تعبیر نوشته‌اند رجوع نمایم و با ستعقصا
هرچه تمامتر دران محل بجا آریم پس از روی بصیرت تعبیران
بعرض رسانیده دفع شر و ضرر انرا وجهی اندیشیم بیت
سخندان باندیشه راند کلام که بی فکر باشد سخن ناتمام
شاه ایشانرا اجازت داد و ایشان از پیش ملک بیرون
آمده خلوتی کردند و از خبث ضمیر و ناپاکی سیرت سلسله انتقام را
تحریک دادند و با یکدیگر گفتند این ظالم جفا کار درین بردام


۲۱۰
از قوم ما چندین ہزار کشته است و مال و متاع ما بباد تاراج
بر داده و امروز سر رشته بدست ما افتاده که بدین وسیله کینه
خویش باز توانیم خواست و خلل احوال خود را تدارک و تلافی
توانیم نمود و چون او ما را درین حادثه محرم خود ساخته بتعبیر
و تقریر ما اعتماد نموده فرصت فوت نباید کرد و در
باز خواستن کینه دیرینه تعجیل باید نمود بیت
دشمن بسوز سینه گرفتار محنتست دومی از و برار که فرصت غنیمتست
طریق صواب آنست که در ینباب سخن بیجا بارانیم و بتمهید
هر چه تمامتر او را بترسانیم و گوئیم که این خوابها دلیل آنست که
مغز بیخاطر او


۲۱۱

هفت مخاطره عظیم که در هریک ازان بیم جان باشد پیش آید
و دفع این مضرتها بدان تواند بود که طایفه از ارکان دولت و
اعیان حضرت و مراکب خاصه شمشیر گومر بکار بکشند و خونها
ایشان در آبزنی ریزند و ملک ساعتی در ان بنشیند
و ما افسونها بران دمیم و ازان خون بر اندام وی بمالیم پس
بآب خالص او را شسته بروغن اورا چرب کنیم المین
و فارغ بمجلس باز رویم و بعد ما که مقربان ویرا بدین حیله هلاک
سازیم بمرور زمان چون او تنها باشد بکار وی توانیم پرداخت
اگر چه درین وقتها پای دل ما بخار دل آزار او مجروح بود


۲۱٢
اما امید آنست که بدست آرزو گل مراد بچینیم و دشمن
قوی حالا در مقام ضعف افتاده بکام خویش بینیم
دل اگر خار جفا دید امید است که باز | گل مقصود بچیند گلستان مراد
پس این غدر و حیله بر کفران نعمت اتفاق کرد پیش شاه رفتند و گفتند
بیت
شها بخت و جاه تو پاینده باد | همه و سال میمون و فرخنده باد
بر ضمیر انور شاه مجملا این معنی ظاهر شد که تعبیر این خوابها جز
هجوم بلا و درد و محنت و عنا نیست ما دفع مضرت این
وقایع را وجهی نیکو اندیشیم اگر ملک سخن مارا که از عین دعا گوی
و مخلصا فضا


۲۱۳
و محض رضا جوئی گفته میشود بسمع رضا قبول فرماید هرآئینه
شری که برین منامات مترتب تواند بود مندفع میگردد و اگر
از فرموده ما ابا نماید بلای عظیم را منتظر بلکه زوال پادشاهی را
و سپری شدن زندگانی را مترصد باید بود ملک بترسید و در
دایره حیرت افتاده دلش از جای برفت و گفت تفصیل
این سخن را باز باید نمود تا بهر وجه که در حیز امکان گنجد بتدارک
آن اشتغال رود ایشان بنور حیله که هم دیده فطیر تزویر بستند
و برینونه تقریر کردند که آن دو ماهی بر دم ایستاده فرزندان شمایند
و آن مار که بر پای ملک پیچیده بود ایران دخت است و آن


۲۱۴

دو بط رنگین پیلاندشیره و غاز بزرگ پیل سفید ست و ان
استر راهوار سمند خوش رفتار شهریار ست و دو قراش پیاد
شتران بختی و آتش که بر فرق او شمع د بلار وزیر ست و ان
مرغ که منقار بر سر شاه میزند کال دبیر ست و آن خون
که بدن سلطان بدان آلوده شد اثر شمشیر گوهر نگار است که
بر فرق ملک رانند و تن او را بدان رنگین سازند و مآبد ضرور
این خواب بدین نوع ساخته ایم که هر دو پسر و ما درشان
و دبیر و وزیر و فیلان و اسپ و شتر انرا بدان شمشیر کشند
از خون هر یک قدری گرفته یکجا جمع کنند و شمشیر شکسته

با آن


۲۱۵
با آن کشتگان در زیر خاک مدفون سازند و آن خونرا با آدریا
آمیخته در آبزنی ریزیم و ملک را دران نشانده افسونها و دعا
بخوانیم و دیگر باره ازان خون بر پیشانی شاه طلسم نویسیم
و کتف و سینه اور ا بدان خون ناب آلوده ساخته سه ساعت
بگذاریم پس بآب چشمه سروتن ملک را شسته و خشک ساخته
بروغن زیت صافی چرب سیم تا مضرت بکلی مدفوع گردد
و بجز این حیله هیچ چیزی دستگیری نماید بیت
در دفع بلائی که نصیب تو میباشد تدبیر همین است که تقریر افتاد
شاه که این سخن بشنود آتش حیرت متاع صبر و سکونش بو


۲۱۶
وباد وحشت خرمن شکیبائی وحلمش بر باد داد وگفت
ای دشمنان دوست روی وای آدمیان اهرمن خوی
مرگ ازین تدبیر شما بهترست و آشامیدن شربت اجل ازین
تقریر پرخلل شماخوشتر چون این طایفه را که بعضی عدیل نفس
من اند و جمعی مدار ملک و مال وسبب نیت جاه و جلال
بکشم مرا از حیات چه راحت باشد و از زندگانی دنیا چه فایده
مرا عمر از برای وصل یار نازنین باید
گر آن دولت نباشد زندگی دیگر چکار آید
و دیگر شما حکایت سلیمان علیه السلام و بوتیمار شنیده اید
و گفت


۲۱۷

حقیقت جواب وسوال ایشان بشما نرسید براهه التماس نمودم
که چگونه بوده است آن حکایت
گفت شنیده ام که سلیمان صلواه الله وسلامه علی نبینا وعلیه
پادشاهی بود فرمان عظیم الشان او بشرف نفاذ اراسته جن و
وانس ووحش وطیر کر انقیاد و مطاوعت او درمیان جان
بسته منشی قضا منشور سلطنت او را بتوقیع وهب لی
ملکاً لا ينبغي لاحد من بعدى موشح ساخته وسايش
قدر زین تمکین او برپشت مرکب صبا که غد و با شهر
ورواحها شهر نمونه سیر اوست نهاده شنوتز


۲۱۸

فلک بنده و آفتابش غلام
زمانه مطیع و جهانش بکام
شده انس و جن چون جان چاکر پرش
زده قدس و جن طیر صف بر درش

روزی از مقربان صوامع ملکوت یکی بدیدن وی آمد و قدح
پر از آب حیات بحضرت او حاضر گردانید و گفت
مبدع کل جل شانه وعظم سلطانه ترا مخیر گردانیده
و فرموده است که اگر خواهی ازین جام در کش و تا آخر زمان
از چشیدن شربت کلّ نفس ذائقة الموت ایمن باش
و اگر میل داری زودتر قدم بردار و از گوشه زندان ناسوت
بروضه صافی و هوای وسیع الفضای لاهوت متوجه شو

سلیمان


۲۱۹

سلیمان با خود اندیشه کرد که نقد عمر سرمایه ایست که بدان در
بازار قیامت سود فراوان بدست توان آورد ـ و عرصه
زندگانی مزرعه ایست که در و تخم دولت دو جهانی
و نهال سعادت جاودانی توان کاشت فرد
دست این پرهیز کار کوتاه که بدان دولت دراز برسد
پس همه حال نشای حیا ترا بر شیوه فنا و فوات اختیار باید کرد
و دو سه روز که زمام مهلت بدست اقتدار باشد در تحصیل
رضای پرور دگار کوشش نموده مصرعه عمر آن د که در غه جانان برسود
باز تامل نمود که اکا برجن وانس حاضر ند و امثال وحش و طین ناظر


۲۲۰
با ایشان مشاورت باید نمود و هرچه همه رایها بران متفق گردد پیش نهاد این کار باید ساخت پس با مجموع پریان و آدمیان و مرغان و سایر جانوران در خوردن شربت حیات مشورت فرمود همه بآشامیدن آن اشارت نمودند و بجاوید بودن عمر که صلاح جهانیان در ضمن آن مندرج بود متفق نظر و رای گشتند
فرد
برخور ز حیات ابد و عمر مخلد
کانیست دعای شاه و پیر و جوانرا
سلیمان فرمود که از اهل مملکت من هیچکس هست که درین مجلس حاضر نیست گفتند آری بوتیمار بدین مجمع نیامده
واین


۲۲۱
وازین استشاره خبر ندارد سلیمان اسپ را بطلب وی فرستا
بوتیمار از آمدن ابا کرد نوبت ثانی سگ را فرمود که برود
و بوتیمار را بیاورد سگ بیامد و بوتیمار قول او را اجابت
کرده نزد سلیمان حاضر شد فرمود که با تو مشاورتی دارم
اما پیش از انکه درمیان آرم مشکل مرا حل کن بوتیمار اظهار
عجز و ناتوانی کرده گفت
من کی باشم که بر این خاطر عاطر گذرم لطفها میکنی اینجاکه درت تا سمر
بنده را قوت آنکه مشکلی حل سازد یا چو تو پادشاهی اورا
بغیر مشورت بنواز د نیست- فاما تفقد حال کمتران مرتبت


۲۲۲

از مهتران عالی مرتبت غریب نمی نماید مرد
تو آفتابی و من ذره بغایت || بدیع نیست ز خورشید بنده پروری
اگر حضرت رسالت منقبت باظهار ان مشکل عنایت فرمایند
انچه بر خاطر شکسته گذرد بموقف عرض خواهد رسید سلیمان
فرمود که بعد از انسان اشرف حیوانات اسب است و اخص
جانوران سگ حکمت درین چه بود که بقول شریر ترین حیوانات
نیامدی و سخن خسیس ترین جانوری قبول کردی بوتیما را
اگرچه اسپ را جمال شرف ظاهرست و کمال هنر لایح و باهر
اما در مرغزار وفا نچریده است و از سرچشمه حق شناسی قطره نچشیده
بود


۲۲۳
پند
ازاسب قاطع طمع باید کرد
کاسپ زن شمشیر وفادار کید
و هرچند سگ بنجاست موصوفست و بناپاکی معروف ولیکن
لقمه وفاداری خورده است و برهم حق گذاری عادت کرده
سگ حلقه هرکزه درکوس
یک لقمه نمیکند فراموش
و من در اجابت دعوت اینحضرت که منبع وفأ و مجمع صدق
وصفاست قول بوفارا استماع نکردم وسخن وفادارتو
نمودم سلیمان پسندید و سر خوردن آبحیات با او در میان نهاد
بوتیما ر گفت آن آبرا توتنها میخوری یا دوستان و متعلقانرا


۲۲۴
نیز درین شرکت میدہی سلیمان فرمود که آن خاصه برای من فرستاده اند و دیگرانرا ازان بهره و نصیبی نداده بوتیمار گفت یا نبی الله این چگونه باشد که تو زنده باشی و هر یک از یاران و فرزندان و حق گذاران در پیش تو بمیرند گمان نبرم که ازان زندگانی لذتی توان یافت در عمریکه سراسر بفراق گذرد را
تصور توان کرد قطعه
صحبت یاران غنیمت دان که نقد زندگی خاصه از بهر نثار صحبت یاران خوشست
خوش بود بهر تماشا گلشن عمر عزیز وان تماشا هم بدیدار هواداران خوشست
سلیمان سخن او را استحسان فرموده از شربت زهر آمیز فراق
اجتناب


۲۲۵

اجتناب نموده و آبحیاترا ناچشیده بهمان جای که آورده بودند باز فرستادند
و این مثل بدان آوردم تا بدانید که من زندگانی بی عفت
نمیخواهم. و برآنیه هر ملکی در صد زوالست. و هر ملکی در شرف
ارتحال و انتقال. و بغایت این راه خطرناک رفتنی است
و در وحشتخانه لحد خفتنی. برای دو سه روزه عمر فانی چرا بچنین
کاری خطیر اقدام کنم. و بدست خود بنیاد دولت و اساس
عشرت خود را ویران سازم. اگر میتوانید حیله دیگر انگیرید
و چاره این غایله بوجهی آسانتر از ین بسازید مصراع
که من از عهده این کار نیایم بیرون


۲۲۶
برائمه گفتند ملک را بقا باد سخن حق تلخ باشد و نصیحت بیحیان
درشت نماید عجب از رای ملک آرای ملک که دیگرانرا
با نفس و ذات خویش برابر میدارد وجهه بقای ایشان از برای
جان عزیز و ملک موروث میگذرد- نصیحت مشفقان باید شنود
و سخن بیغرضانرا اعتبار باید نمود- نفس نفیس و ملک وسیع را
عوض همه فواید باید شمرد- و درینکار که موجب فرح تمام و
سبب آسایش خاص و عامست بی تردد و تغیر شروع
باید کرد- و هر آینه خردمند همه کس را برای خود خواهد - و بر ملک
پوشیده نیست که آدمی برنج بسیار بدرجه استقلال رسد و کلید
خزاین


۲۲۷
خزاین بکوشش بیشمار بدست افتد- حالا بترک مرتبه زندگانی
گفتن و سر یر دولت و کامرانی را باز گذاشتن از روش
خرد دور مینماید- و تاذات ملک باقیست زن و فرزندبهم
نمی آید و تا ملک بر قرار ست در اسباب تجمل و زینت و
خدمتکاران کافی با دیانتیچ قصور و فتوری نمی افتد مصرع
گرهیچ نباشد چو تو هستی همه هست
ملک که این فصول شنید و دلیری ایشان در ادای این سخنان بدیع
بغایت متالم گشته از بارگاه بخلوتخانه خرامید و از صحن
ایوان روی بگوشه بیت الاحزان نهاد بیت


۱۴۸

چو نتوانم که با کس حال درد خویشتن گویم
روم در کلبه احزان و هم با خود سخن گویم ترا
پس روی نیاز بر خاک نهاده آب حسرت از دیده میکشاد و
دل از آتش نومیدی کباب گشته خرمن صبر و سکون بباد
تاراج بر میداد و میگفت این ابر فتنه که باران بلا میبارد از کجا
پدید شد و این لشکر غم که جبر متاع حیات نمیبرد از کدام مرز بوم کرد

فرد

من بودم و کنجی حریفی و سرودی
غم را که نشان داد بلا را که خبر کرد

اخر مرگ عزیز از احسان آسان توان گفت و بحال فرزندان
غلامان


۲۲۹

وهمدمان از عمر و زندگی چه راحت توان یافت ـ و مربی پسران
که روشنائی چشم و میوه دلند و انتظام من حال حیات امید وارید
بیت
بعد از سلوک سبیل ممات بدیشان توان بود ـ پادشاهی بچه کار آید
ندارد پدر هیچ بایسته تر | ز فرزند شایسته شایسته تر
و ایران دخت که چشمه خورشید تابان رشحه از چاه زنخدان او
و مطلع نور ماه درخشان پرتوی از عکس روی در فشان او ـ رخسار
چون ایام دولت تازه و خرم و زلفی چون شبهای نکبت تیره و درهم
رخس چون مه بی همتا در آفاق | به غبغب ابی وان چون چاه نو طاق
زرویش تو می خورشید تابان | بلعلش چو سر یاقوت سیراب


۲۳۰
مجالستی دارد دلربای ومصاحبتی جانفزای ومن بی او
از زندگانی چه برخورداری یابم واگر بلا روزیر که رای منیرش
در هر شب حادثه آفتابیست روشنی فزای و پرتو شمع
ضمیرش در تیرگی هر واقعه نوریست ظلمت زدای فرد
بی دستیاری قلم بیقرار او تحت ملوک را نبود پای بر قرار
پیش ریغیر من نباشد عمارت ممالک در ونق اعمال آبادانی خزاین و حصول
اموال چگونه دست دهد و چون صحیفه کمال سیر که نقش بند سپهر بلند شاهکار
بنان او و دبیر بیا تقریر ریزه خورخوان بیان است لفظ جمع ن
لالي منظومه دلکشای خطی چون در منشور طرب افزای فند
لطف نقطش


۲۳۱
لطف لفظش دباهم واثر قرار حسن خطش کرد باهم روظفر اقرین
در نظر نباشد مصالح اطراف و حوادث نواحی چگونه معلوم شده بر احوال اعدا و عزایم خصمان بچه حیله وقوف افتد و هرگاه قلم فنا بر دفتر عمر این ناصح امین و عامل کافی که بدن ملک را بمثابه دستگیر و دیده بینا اند کشته شود هر آئینه فواید نصیحت و آثار کفایت ایشان از ملک منقطع خواهد شد و بران تقدیر رونق امور و نظام مهمات از قبیل محالات خواهد بود و بی قیل و که شخص او چون جرم ماه تابان و همچون چرخ دوار ارامنه روان است
بند حصن حصار آهن زحم دندان او حصار افکن


۲۳۲
پیش دشمن چگونه روم و بی آن دو پل که در صف هیجا بسان
سیل خروشان خصم را فرو گیرند و از میان گیر که مانند گرد باد مرد را
در ربایند بیت
زخرطوم سازند سحا کمند در آرند یال یلان را ببند
در روز نبرد مصاف خصمانرا چگونه شکنم و هنگام رزم معرکه
مخالفانرا چه سان بر هم زنم و بی جمازکان تندرو که بوقت
تک و دو پیک صبا گرد ایشان از دور نه بیند و برای
شمال هراسی با غبار رهگذرشان خیال نبند دبی
چو آتش خار خوارو سرکشند ولی چون باد در صحرا دوند
چگونه اطراف


۲۳۳
چگونه بر اطراف وقوف یابم - و نامهای بشارت فرجامها
عالی بجوانب مملکت بچه طریق رسانم و بی آن سمند دونده صرصر
فولا درگ صاعقه کردار بارقه رفتار که درخشندگی رخش آتش
بلا در دل رخش رستم بر فروزد - و سرعت سیرش از دیده
شبدیز خسرو اشک گلگون روان سازد
تخاوریکه بیک حمله زیر پا آرد اگر درازی امید باشدش میدان
چگونه غرم بساط نشاط کنم و گوی طرب از میدان بهجت چوگان
مسرت چه نوع ربایم و بی شمشیر بران که آب شکلیست آتش فشانها
هیبت ایوان طفایا فقه آتش فعلیت که آبی روی مملکت از سطوت بیمااند


۲۳۴
فرد
نمود تیغ کبو تو جو هر از تن خویش
چو بر بنفشه سیراب قطره باران
در جنگها چه اثر نمایم و هرگاه که ازین اسباب بی بهره مانم حجا بت
متعلقانرا بدست خود باطل گردانم از ملک چتمتع توان
یافت و از عمر چه لذت اکتساب تواند کرد و فی الحقیقه
مصرعه عمری که آنچنان گذرد در حساب نیست حاصل القصه
ملک یکشبانه روز در دریای فکر غواصی نمود و هر گوهر تدبیر که
بدان سر رشته امید بدست آید نیافت میان ارکان دولت و
ذکر فکرت پادشاه شایع گشت و دل مشغولی ملک جمیع
محرمان


۲۳۵

محرمان حریم سلطنت روشن شد بکار وزیر اندیشید که اگر در
استکشاف سخن ابتدا کنم و تحقیق اسرار شاهی بی آنکه از جانت
ملک بدان اشارتی نافذ گردد افتتاح نمایم از مراسم حضرت
و ادب دور افتد و اگر اهمال ورزیده طریق تامل و توقف
پیش گیرم ملایم اخلاص و اختصاص نباشد پس نزدیک ایشان در
رفت و بعد از وظیفه ثناخوانی طریقه دعاگوئی آغاز نهاده گفت
ای سرایر حصت زیده علیین
پرده دار حرم حرمت تو روح امین
بر رای عالی مخفی نیست که ازان روز باز که در سلک خدام
این بارگاه سپهر احتشام شرف انتظام یافته ام تا انی سساعت


۲۳۶

ملک را هیچ چیز از من مخفی نبود. و در هیچ یک از دقایق جلایل
اعمال بی مشورت من خوض فرمودن جایز نشمرده- دیروز یکدیگر
نوبت برهمند طلبیده است. و با ایشان مفاوضتی در پیوسته
و امروز خلوتی کرده است. و متفکر و رنجور نشسته اکنون تو
ملکه روزگاری و مونس دل شهریار- رعیت و لشکری
بعد از عنایت ملک بعواطف تو امیدوار میباشند و
حکم ترا در حل و عقد امور ثانی ثنین فرمان سلطانی می‌شناسند
صلاح آنست که پیش ملک روی و صورت واقعه را
معلوم گردانیده غرا علام ارزانی داری تا زودتر بتدارک آن

مشغول


۲۳۷

مشغول گردیم چه براعمه غدر پیشه بداندیشه مبادا که از روی
حیلت او را بر کاری تحریص کنند که آخر آن بحسرت کشد و ندامت
و بعد از وقوع واقعه تاسف و تحسر سود ندارد مصرع
علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد
ایران دخت جواب داد که میان من و ملک عتابی
رفته است و بکنایت و ایما چند سخنی گفته شده شرم دارم
که با چنان حالی بخلوت ملک در آیم و زبان باستفسار مهمی
کشایم وزیر گفت ایملکۀ جهان العتاب ہدیة الاحباب
عتاب سبب رسوخ بنای محبت و موجب ثبات


۲۳۸
قاعده مودت و مصاحبت اینست فرمود
نازی ز تو باشد و عتابی ز ما || بی ناز و عتاب دوستی نتوان کرد
تحمل عتابرا برطرف باید نهاد که چون ملک بفکری در مانده
باشد و اندیشه دور و دراز او را پریشان خاطر ساخته بندگان
و خدمتکاران گستاخی نیاز ننمود. و جز تو کسی بمفتاح صلاح
این در نتوانند کشود و من بارها از ملک شنوده ام که هرگاه
ایران دخت پیش من می آید اگر چه اندوهگین باشم شاد شوم
و بدیدار همایونش از بند غم آزاد گردم برو و این کار را دریاب
و بر کافه خدم و حشم منت عظیم متوجه گردان ایران دخت
اذ ملک


۲۳۹
نزد ملک آمده شرط خدمت بجا آورد و گفت فرد
غمت مباد گزندت مباد رنج که راحت دل و آرام جان دفع غمی
موجب حیرت و سبب فکرت چیست و اگر از برای همه چیزی استماع افتاده بندگانرا بران صاحب وقوف باید گردانید تا دران موافقت کرده شرایط خدمتگاری بجا آرند ملک فرمود که سوال نباید کرد از چیزیکه اگر جواب آن بیان کنند موجب رنجش خاطر گردد وَلَا تَسْئَلُوْا عَنْ اَشْیَاءَ اِنْ تُبْدَلَكُمْ تَسُؤْكُمْ ایران دخت گفت اگر این رنج بجمعی از متعلقان باز گردد غم نیست که سلامتی ذات مبارک تدارک همه آفات میکند


۲۴۰

هزار جان گرامی فدای جان تو باد

و اگر عیاذاً بالله تعلق بنفس نفیس آنحضرت دارد دران نیز
اضطراب نباید نمود و بهیچوجه غمناک نباید نشست بلکه عزیمت
مردانه که این غَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ المُلوکِ نشانِت
در ملازمت صفات صبر و ثبات تقدیم باید فرمود چه جزع
رنج را زیاد کند و ناشکیبائی دشمن را خوشوقت و مسرور
و دوست را بدحال و رنجور سازد و در هرچه بر آدمی حادث
گردد چون بعروة الوثقای صبر تمسک نماید عاقبه الامر چهره مرام
در نظر آید و بهترین مقصوات بیمار توان اندوخته مثوبات الهی از وفات

[catchword] فرزند [/catchword]


۲۴۱
پند
ای دل صبور باش برآفات روزگار نیکو شود بصبر سرانجام کار تو
و پادشاه را موافق آنست که چون مهمی سانح گردد و حادثه
واقع شود وجه تدارک و طریق تلافی آن بکمال کیاست و وفور
فراست او مشتبه و پوشیده نماند خصوصا که از اسباب امکان
و مقدرت چیزی قاصر نیست - و ادوات دفع ملال و
ازاله غم و کلال ساخته و مهیاست قطعه
سم گنجداری خصم مہم ملکه دارا چشم بیرون از خلوت قدیم با عالم مزن م
رخ بجانب مقصود کند و در نابود کن احجار را خشنو کن دار از دل باک را


۲۴۲
ملک گفت از انچه بر ائمه اشارت کرده اند اگر حرفی بگوش کن
فروخواند اطرافش چون طور تجلی از هم بشکافته صفت
و بست الجبالُ بَسا بروی پدید آید و اگر رمزی بوی شن
نمایند از تیره حالی برنگ شب تار بر آمده آثار ظُلُمات
بعضها فوق بعض از وی ظاهر شود فرد
گر به سینه پوشد ازین غم سیاه رو و را بر خون بگرید ازین غصه تجیا
تو هم در فحص آن الحاح منمای و در تحقیق آن مبالغه مفرما تو
که نه من قوت گفتن دارم و نه تو طاقت شنیدن این سخن دو
دگر باره مبالغه نمود و ملک جهت رضای خاطر او شمه از مکنون
باطن


۲۴۳
باطن ظاهر گردانید. گفت من درین شبها واقعه دیدم از هولناکی
آن ترسیده بجهت تاویل و تعبیر با برهمنه در میان آوردم آنان
ملاعین چنین جواب دیده اند که ترا با هر دو پسر بختیار عالیمقدار
و وزیر صافی ضمیر و دبیر نیکو تقریر و پیل سفید مرد افکن و دیگر پیلان
کوه پیکر لشکر شکن و جمار کان خارا پیمای خارکن و سمند زیبا رفتار
شمشیر کوهر نگار بکشند تا اثر ضرر آن خواب مندفع گردد. ایلانج
چون اینسخن بشنود دود اندوه از اتشکده دلش بروزن دماغ برآمد
و نزدیک بود که قطرات حسرات از فواره دیده ریختن آغاز کند
ولی از انجا که زیر کی و کیاست او بود آن غصه جانگداز فرو خورد دل از جانم


۲۴۴

نبر دو گفت بیت
من از عشق تو فانی شوم بقای تو باد
هزار جان من صد چو من فدای تو باد
پادشاه را برای این کاراند و هسناک نباید بود که جانهای بندگان
اگر فدای مصالح شاه را نشاید دیگر بچه کار آید تاذات بزر گوار
باقی و مرتبه اقتدار ثابت است اهالی و اولاد کم نباید و خدمتان
و اسباب تجمل نقصانی نپذیرد اما چون شر خواب مدفوع گردد
خاطر مبارک ازین دل نگرانی فارغ شود برین طایفه غدار اعتماد
نباید کرد و اگر ملک را بکشتن جمعی فرمایند بی تامل در ان شرع
نباید پیوست که خون ریختن کاری صعب ست و اساس حیات

جاکورتی


۲۴۵
جانوری را منهدم ساختن مهمی دشوار - واگر نعوذباالله خون
ناحق ریخته آید عاقبت آن وخیم وسزای آن عذاب مقیم خواند
و پشیمانی وحسرت وتاسف و ضجرت دران مفید نخواهد افتاد
چه گذشته را باز آوردن و مرده را زنده کردن از دایره قدرت
بشری خارج است مصر این کار ز دست من و تو برنیا
ملک را بباید دانست که بر ائمه او را دوست میدارند و
هر چند در علوم خوض پیوسته اند وبقدر حال مسئله چند دانسته
اما حکمای دین بر مقال متفق اند که بد گوهر دلیم بهیچ پیرایه جا
نگیرد وعلم و مال او را بزیور وفا وکرم آراسته نگرداند چه سک را


۲۴۶

اگر طوق مرصع در گردن افگند نجاست او متغیر نخواهد گشت
و خوک را اگر دندان در زرگیرند خباثت او بطهارت مبدل نخواهد
گشت و مثل الحمار یحمل اسفارا موید این معنی است بیت

علم چون بر دل زند یاری بود
علم چون بر تن زند ماری بود

و دانش بمثابه تیغی ست که بدان همه کس را توان کشت پس آنان
که پاک طینت و پاکیزه سرشت اند نفس و هوا را که آدمی درشان
دشمنی بدتر ندارد بدان شمشیر بقتل میرسانند و بعضی که بعنی سمیت
و ناپاک سیرت اند خرد و روح را که انسان خیر بدیشان مرتبه شرف
نیابد همان تیغ می آزارند و آنچه آلت دفع دشمنانست دست افراز

از اردوستان


۲۴۷
ازار دوستان میسازند. وآن محقق کامل بدین معنی اشارتی نمود
مثنوی
بدیهر علم وفن اموختن همچوتیغی دادن بدست راهزن
تیغ دادن در کف زنگی مست به که دادن علم ناکس را بدست
حیله اموزان بکر باستوت فعلها ومکرهــــا اموخت
وغرض ایشان در تعبیر انست که فرصت انتقام فوت نشود
و زخم هائی که از سیاست ملکانه در دلهای ایشان متمکن است
بدین اشارت حیله امیز که قانون شفا نام نهاده اند مرهم یابد
اول فرزندانرا که نظر نفس شریعت و عوض خلت کریم شهنشا


۲۴۸
توانند بود از پیش بردارند تا ملک بی وارث بماند- پس بزرگان
متفق را که ارکان دولت اند و ابادانی ممالک و معموری خزاین
بکفایت ایشان باز بسته است ضایع گردانند تا رعیت دلیر
و لشکر ناامید شود- و دیگر اسباب جهانداری از پیل و ستر و اسب
و سلاح است انرا باطل سازند تا ملک تنها و بیکس بماند بن نینگو
خود محلی ندارم و امثال من در خدمت بسیارند- اما چون
ملک را تنها یابند علی مرور الایام داعیه انتقام پدید آورده
هر چه سالها مکنون ضمیر ایشان بوده باشد از قوه بفعل آورند و تا
اینساعت ملاحظه ایشان از روی عجز و اضطرار بوده است چون
چون کمان


۱۴۹

امکان اقتدار یافته عنان اختیار بدست افتاد مدعی گردند و آشوب
در مملکت انداخته درهای فتنه باز کنند چه در صورتیکه ملک
متعلقانرا نابود سازد هم لشکریان نا امید شوند و هم رعیت را
بدگمانی افتد. و چون رعایا و سپاهیان دو دل و دوزبان شدند
موجب استیلا و استعلای خصمان گردد و بران تقدیر ملک و مال
از دست برود. و روح و روان در معرض تلف باشد پادشاهانرا
از مکر و حیلۀ دشمنان غافل نباید بود شنو پندی

مشو ایمن از خصم بیداد جوی
که غدار بدشیت و ناپک خوی

بظاهر دم آشنائی زند
بباطن در بیوفائی زند


۲۵۰
و با اینهمه کردار آنچه بر امیه صواب بیاید هاند فرحی و کشایشی متولد باد
البته تاخیر نشاید کرد- و اگر توقف را مجالیست یک اختیاری
دیگر باقیست و بفرمان ملک مضمون آن باز توان نمود. ملک
مثال داد و گفت آنچه تو گوئی باعتقاد من از شوائب شبهت
خالیست. و هرآینه بمقبول و مسموع خواهد افتاد ایران دخت گفت
کافریدون حکیم که موسیس بانی فضایل سالک مسلک اخلاق سشماتیت
بالطبع مخزن نفایس اسرار و بکنه ذهنی معدن سرایر خواص صدوق یقدم خرد
رای تیزش شتق سرقضا را محرم دل پاکش نظر لطف خدا را منظور
درین اوقات در کوه خضر گوشه غاری اختیار کرده و همواره جا
پوخته


۲۵۱
توحید و تجرید رعایت میکند اگرچه اصل او ببراهمه نزدیکست
اما در صدق و دیانت و وفا و امانت برایشان رجحان
دارد بنظر او در عواقب امور کاملتر است و دفع حوادث
و وقایع را تدبیر مصایب او شاملتر اگر رای ملک اقتضاء فرماید
او را کرامت محرمیت ارزانی باید داشت و کیفیت خواب
و صورت تعبیر براهمه برو منکشف ساخت و شک نیست
که او بر وجه راستی از حقایق آن ملک را متنبه خواهد فرمود و نکته
از بیان تاویل واقعات مختفی نخواهد داشت اگر تعبیر او موافق
قول براهمه باشد شبهت زایل شده امضای همان عزیمت لازم است


۲۵۲
و اگر برخلاف آن اشارتی فرمائید ضمیر منیر سلطانی تمیز حق و باطل
خواهد بود و نصیحت از خیانت باز خواهد شناخت ملک را
اینسخن موافق افتاد و فی الحال سوار شده نزدیک کلبه درویش
حکیم رفت و بدیدار حکیم الهی که مجمع فیوضات نامتناهی بود شرف
استسعاد یافت لوازم تواضع بجای آورد و حکیم نیز شرائط تعظیم
تقدیم نموده گفت بیت
کلبه با روضه شی چون مقدم رضوان رسید دیده روشن شد چو بوی یوسف بکنعان رسید
سبب تحشم رکاب دولت انتساب چیست و اگر فرمانی زبنای
مربع دیدگاه حاضر آمدی چه صواب بالی تقی که خادمان بجدیت
الاقدام


۲۵۳
طریقی و آیند بندگی کردن خدا را تو ریا کن بیا و سلطان باش
و نیز اثر تغییر بشره مبارک میتواند دید و نشان غم از غره همایون
تفرس میتوان نمود صورت حال بیان باید فرمود - ووجه ملال
تقریر باید کرد - ملک کیفیت منامات و تعبیر را به تفصیل
باز گفت- کاریدون سرتحیّت در جنبانید انگشت تعجب بدندان
گزیده فرمود که ملک را درین کار سهوی افتاده است چه
این سر با آن طایفه و این حکایت با آن جماعت باز اند اختنی
هر گوش محب محرم اسرار بود
بر رای ملک آرای ملک مخفی نماند که این پر تنویر را اهلیت این تعبیر


۲۵۴

واقعات نیست جهت انکه یعقلی رهنمای دارند و نه دیانتی
پای برجای ملک را بدین خوابها شادمانی باید افزود جهت و
شکرانه صدقات بیکرانه بمستحقان رسانید چه دلایل سعادت
و شواهد غرت و عظمت از صفحات تعبیرات این وقایع پیدا
و هویداست. دمبدم مجاری امور بر وفق مرام خواهد بود و
ساعت بساعت مهام دولت د ابهت در سلک انتظام یت
سپهر ائینه دران غلامی کردن رام فلک مطیع ملک داعی از مان بکانم
و من همین زمان تعبیر هر واقعه متوفی باز گویم و تیر مکیدت آن
مدبران بر سهم حکمت دفع کن مصرعه که بدست تونی دی مراسم تیرت

اولا انکه


۲۵۵
اولا آن دو ماهی که بدم ایستاده بودند رسولی باشد که از جانب
سراندیپ بیاید و دو پیل قوی هیکل با چهار صد رطل یاقوت رمانی
که دل انار از رشک رنگش پرخون باشد و جرم آتش از غیرت
شعاعش در نهانخانه سنگ مختفی گردد در پیش شاه بجدت
باز دارد ـ و آن دو بط و قازیکه از عقب ملک پدیده در پیش
روی وی فرود آمدند دو اسپ باشد ـ و استر ملکه شاه ژاولی
برسبیل هدیه بحضرت فرستد و آن دو اسپ مانند خرخر دوش و قوج بق نیز بوق قطعه
ز نعلهاشان سطح زمین فیلیون زکوههاشان وی مینمود سُنان
نه در مفاصل آن سُستی از تاب گمان نه در طبیعت این کژّی ز زورِ عنان


۲۵۶

و آن استر بارگیری باشد با جنبش آتش جوشش که برق دار از سار
و مضایق بر گذرو صاعقه کردار بر خرمن فعل از سنگ آتش افروزرد

سیمم زر کام تند روسی کام باغ سپهرش کنا م چشمه مهرا نچور

و آن مار که بر پای ملک می پیچد شمشیری باشد آتش تاب انداز
که روز هیجا از چشمه مینا سیل یاقوت مذاب راند- و بر صفحه
الماس زنگ خورده عقیق وریزه مرجان افشاند فرد

فتح و ظفر بجر متریغ تو قایم ام نی نی که تیغ تو همه فتح مجسم است

و آن خون که ملک خود را بدان آلوده یافت خلعت ارغوانتز
باشد مکمل بجواهر که از دارالملک غزنه بطریق تحفه بجامه خانه ملک آرند

و امر تنفذ


۲۵۷

و اشتر سفید که ملک سوار بود و پیلی باشد سفید که سلطان بیجا نگر بخد
ملک فرستد و ملک بدان پیل نشاط حرکت فرماید و آن پیلی بو
ابر پیکر که در صف لشکر بخون دلیران خرطوم زبرجد رنگ را
لعل سیراب سازد و دندان اژدهای دمان که از کوه اهن معلق
شده در دمی عالم را نابود گرداند بیت
بپیکر بر شکوه او هامون بیستونی روان بکارستون
و آنچه بر فرق مبارک پادشاه چون آتش میدرخشید تاجی بود که
ملک سیلان بهدیه فرستد و آن تاجی باشد که لشکره قدرش
باغره قصر مینا رنگ آسمان سر در سر آورد و از گوهر فشانی هرویا


۲۵۸

بر سر شاه تاجدار رشته کوهسار گرداند بیت
رسیده عکس آن تاج مرصع به چرخ ماه چون ماه مقنع
و مرغی که منقار بر سر ملک میزد دران توقع اندک مکروهی است
اما چندان اثری و ضرری بران ترتب نیاید- غایتش انکه چند روز
از دوستی عزیز و یار مهربان اعراض نموده آید- و مآل آن بصلاح
و نجاح انجامد انیست داستان تاویل خوابهای ملک
و آنچه هفت کرت دیده دلیلیست بران که رسولان هفت اقلیم
باهدیهای ملوک بدرگاه دولت پناه ملک آیند- و ملک بمحصول
آن نعمتها و وصول آن هدیها شادکام و تازه دل گردد- و به ثبات
دولت


۲۵۹

دولت و دوام عمر شادیها یابد و باید که من بعد شهنشاه عالم پناه
محرم اسرار خویش ندارد و تا خردمند از بود نیابد در مهمی با او مشورت

بیت
کسی را امتحان ناکرده صداً | مگردان پیش خویش محرم اسرا
و اهل خرد آنست که مطلقاً از صحبت مردم مباک ناپاک بدگوهرا
زشت سیرت اجتناب نمودن فرض شناسد و گوهر قیمتی نفیس
نفیس را در سلک مردم سفله طبع دون همت لئیم شرب منتظم نسازد

فرد
آبرا بین که چون همی نالد | هردم از همنشین ناهموار


۲۶۰

ملک چون اینباب استماع نمود فی الحال سجدات شکر بتقدیم رسا
و آن پیر مبارک نفس که مسیحا صفت دل مرده اش را حیاتی تازه
و سینه پژمرده اش را نشاطی بی اندازه داده بود عذر ها خواست
و گفت عنایت یزدانی مدد نصرت ارزانی فرمود. و مرا بدین
جناب حکمت آیات مسرت بنصاب راه نمود. تا بمیان من
انفاس متبرکه اینحضرت شداید محنت بفواید راحت مبدل گشت فرد
با غمی که خاطر ما خسته کرده بود || عیسی دمی خدا بفرستاد بوقت
الحمد لله حمداً دایماً ابداً پس ملک بادل شادمان بمقر دولیت
نزول اجلال ارزانی داشت. و هفت روز متوالی رسولان

با هدیه ها


۲۶۱

باهدایا و تحف میرسیدند و بهمان نوع که حکیم کامل فرموده بود مضمون
مراسلات بموقف عرض میرسانیدند روز هفتم ملک فرزندان
و بلار وزیر و ایران دخت و دبیر را بخلوت طلبیده گفت عجب خطایی
کردم در انکه خواب خود را بدشمنان بازگفتم و اگر رحمت الهی حجاب
مکیدت ایشان نگشتی و نصیحت ایران دخت دست تدارک
نکشودی عاقبت اشارت آن ملاعین بهلاک من و تمام
اتباع و اشیاع ادا کردی و هر کرا سعادت ازلی یار شد و کفایت
ابدی مددگاری نماید هر آینه موعظت مشفقانه را عزیز داشته
در کارها پس از تامل و تدبیر خوض کند و از وخامت عاقبت


۲۶۲
اندیشه کرده موضع خرم و محل احتیاط را فرو نگذارد که گفته اند مصرعه
هر که بی تدبیر کاری کرد سامانی نیافت
پس بفرمود که چون خاطر عزیزان به سبب اینواقعه خالی از ملالی نبود
خت را
لازم آنست که این هدیه ها برایشان قسمت یابد خاصه ایان
ت شد
که بتدارک این واقعه امر فرموده بلاگرفت بندگان برای آن با
تا در حوادث خود را سپر بلا ساخته بجان مجروان باز نمانند مصرعه
هر کو سر تو دارد پروای سر ندارد
و اگر کسی را بیاری بخت و مساعدت سعادت ملازمت
این سیرت و احیای این سنت دست دهد و مال و جان
در راه دوست


٢٦٣
در راه خدمت ولی نعمت نهد بران مزدی و عطائی چشم توان
داشت و بخشی و مکافاتی توقع نتوان کرد- اما ملکه زمانه را
در معنی سعی بسیار بوده ازین تبرکات تاج مرصع یا جامه ارغوانی
مکلل مناسب اوست هر کدام که قبول کند ملک را عنایت
باید فرمود- ملک امر کرد تا هر دو را بحجره خاص بردند و خود
با ملاء وزیر درآمد- و در حرم کنیزکی دیگر بود که او را بزم افروز گفتندی
طلعتی داشت که آفتاب خاوری از شرم آن روی بپرده
توارث بالحجاب کشیدی- و گلبرگ تری
از خجالتش در زیر نقاب زمین نهان گشتی غنچه


۲۶۴

دهن تنگ و سر گرد و ابرو فراخ رخی چون گل سرخ بر سبز شاخ
شکر خنده راست چون نیشکر لطیف و خوش و نغز و شیرین تر
بهر خنده کز لب بستی نمک داغ بستگان ریختی

ملک با او دلبستگی تمام داشت و با آنکه ایران دخت در حسن
و ملاحت فتنه جهان و در خوبی و لطافت آشوب زمان بود
شاه بزم افروز را با وی نوبت دادی ـ واز هر دو شب یک شب
در خانه وی بودی ـ ملک درین روز بفرمود تا بزم افروز را آواز
دادند ـ و تاج و جامه حاضر گردانیدند ـ و مثال داد که هر کدام
که ایران دخت اختیار کند آن دیگر حصه بزم افروز باشد ایران دخت

بزم افروز


۲۶۵

میل بطرف تاج بیشتر بود و آن تاج مرصع بکواکب جواهر در نظر او
بهتر می نمود بدانجانب میل کرده در بلار وزیر نگریست تا آنچه
بردارد باستصواب او باشد بلار چشم سوی جامه اشارت
در اثنای اینحال ملک بطرف او التفات فرمود اینران خت
دید که ملک در آن مفاوضه مشاهده افتاد تاج مرصع بر گرفت
تا ملک از مشاورت وقوف نیابد بلار چشم خود را همچنان
بگذاشت تا شاه بر اشارت مطلع نگردد و بعد از ان چهل
سال دیگر ملازم بود هرگاه نزدیک شاه آمدی چشم کج کردی
تا ظن ملک بتحقیق نپیوندد و اگر نه عقل وزیر و زیر کی او


۲۶۶
بودی هردو جان بباد داندی...
هر کس مدار کار بعقل نهاد
بی شبه شد از بند بلاها آزاد
و چون ایران دخت بقبول تاج سرافرازی یافت بهرام افروز
نیز باختیار جامه ارغوانی سرخرو شد و چنانچه تقریر افتاد ملک
با بهرام افروز بروز آوردی و شبی با ایران دخت بسر بردی
قضا را شبی که نوبت حجره ایران دخت بود ملک بحکم میعاد
آنجا خرامید و ایران دخت باروی دلفروز و زلفی دلاویز...
زشک تازه یک یک موی شته
بآب زندگانی روی شسته
تاج مرصع بر سر نهاده و طبق زرین پر برنج بر دست گرفته ملک
بایستاد


٢٦٧

بایستاد ملک ازان طبق نواله تناول میفرمود و بمجاورت او
موانستی حاصل کرده دیده دل از تماشای جمالش روشن میساخت
درین میان بزم افروز جانانه عوانی پوشیده برایشان بگذشت
با عذاری چون گل شگفته و رخساری مانند ماه در میانه دینو پرے

لباس ارغوانے کرده در بر تو کوئی بے سر و از لاله زیور
دو چشم ترک و طرار کمین ساز دو ابرو بر سر هاناوک انداز
رخش تابان ز چین زلف پر تاب چنان کاندر شب تار یک مهتاب

ملک او را دیده دست از طعام باز کشید و غلبه میل طبیعت بدو
و صدق رغبت بموانست او عنان تمالک از قبضه اقتدار


٢٦٨
وزمام تماسک ازکف اختیار شاه بیرون بردـ ومتوجه بزم فروز
گشته زبان بتحسین و آفرین بکشاد بیت

کای سرو خرامان و گل تازه رسیده
نرگس کل و سرخی تو درباغ ندیده

بدین آمدن درهای سرور برسینه من کشادی و ازین خرامیدن
خرمن شکیبائی و قرارم برباددادی مصرعه ی آمدنت بخیر باد
آنگه ایران دخت را گفت این تاج لایق فرق بزم افروز بود
که تو برداشتی و در اختیار کردن آن از صوب صواب بخطأ
میل کردی ایران دخت را غیرت عشق دامن گرفته و شعله
آتش رشک در کانون سینه افتاده ازینسخن انفعال یافت و بخودوا

بحق انها


۲۶۹
طبق برنج بر سر شاه نگونسار کرد. و روی و موی ملک را بدان
آلوده ساخت. و آن تعبیری که حکیم بر وقوع آن تعرض کرده بود هم
متحقق گشت - ملک را آتش غضب بر افروخت بلار
وزیر را طلبید. و استخفافی که از و صادر شده بود باز نمود و گفت
که این نادانرا از پیش من بیرون برو گردن بزن - تا بدانند که
امثال اور ا آن وزن نباشد که بر چنین دلیریها اقدام نمایند و ما
از سر آن گذریم - بلار وزیر ملکه را بیرون آورد و با خود اندیشه کرد
که درینکار مسارعت شرط نیست چه این زن در حصافت
و ملاحت بیعدیل و در کیاست و فراست بیعدیلست. و ملک


۲۷۰
از دیدار او شکیبید ـ و ببرکت نفس پاک و یمن روی روشن او
چندین تن از ورطهٔ هلاک خلاص یافتند ـ یمن که ملک بر من
تعجیل انکار فرماید ـ و قطع نظر از اعتراض ملک در امثال این
کارها شتاب نیکو نماید ـ هیچ به ازان نیست که اساس این کار
بر تامل هسته تا بوقت سوال و جواب انفعال نیا بم
چو قاضی بفکرت نویسد سجل انگر دزد دستار بندان بهل
و مرا دو سه روز توقف باید کرد ـ اگر از جانب ملک پشیمانی
پدید آید باری فرصت تدارک فوت نشده باشد ـ و اگر برین قدار
اصراری و مبالغه رود کشتن متعذر نخواهد بود ـ و مرا درین تاخیر
منفعت


۲۷۱

منفعت کلی حاصلست. اول شوبت بقای نفسی دوم
حصول رضای ملک اگر از قتل او نادم باشد سیوم منتی بر
جمیع اهل مملکت که مانندا و ملکه را باقی گذاردم که خیرات او
همه را شاملت و آثار مبرتش شایع و کامل پس او را
با طایفه محرمان که خدمت حرم ملک کردند ی بخانه خود برد
و فرمود که با احتیاط هرچه تمامتر نگاهدارند و در تعظیم و اکرام او مباد
لازم شمارند و خود با شمشیری بخون آلوده و چون اندیشه مندان
سر در پیش افکنده ببارگاه در آمد و گفت فرمان ملک را بجا
آوردم و آن بی ادب را که قدم بر بساط جرات نهاده بود بسزا


۲۷۲
و بقرار رسانیدم - ملک را فی الجمله سورت غضب تسکین یافته بود
و دریای خشم را تلاطم امواج نمانده - و چون اینسخن شنید و از جمال
و کمال و عقل و صلاح او باز اندیشید بغایت رنجور گشت و
شرم داشت که اثر تردد ظاهر گرداند و نقص و ابرام بایگدیگر
متصل که حکم اجتماع نقیضین دارد از خود فرانماید پس خویشتن را
ملامت کردن گرفت و گفت این گناه تست که حلم و تانی را
برطرف نهادی و محجوب خود را باندک گناهی که فی الواقع درا
ن
محق میتواند بود عرصه تلف ساختی و بایستی که من بدینقدر جرات
چنین حکمی نکردمی و بآب حلم آتش خشم را تسکین دادمی و مشوق
پاره اتش


۲۷۳

پاره آتش چو در آن پرکنند
کو بدی شعله بر آرد بلند

آدمی آتش خوردار حرف زن
کزدم او دود نیاید برون

اما چون وزیر علامت ندامت بر ناصیه پادشاه مشاهد
نمود گفت ملک را غمناک نباید بود که تیر از شست جسته باز
نتوان آورد و کشته را بزور وزر زنده نتوان کرد و اندوه بیفائده
خوردن تن را نزار و دل را ضعیف سازد و حاصل آن جز رنج
دوستان و راحت دشمنان نباشد و هرکس بشنود که ملک درین
قضیه ملایمت ورزیدی و از سختی و خشونت منحرف گشتی
و چون شاه ذی الرقاع بر غضب خویش مستولی بودی تا ندامت


۲۷۴

روی نمودی. واگر فرمایدین قضیه او را بعرض رسانم. ملک فرمود
هرآینه باز باید نمود که چگونه بوده است آن حکایت
وزیر صائب تدبیر گفت آورده اند که در دار الملک یمن پادشاهی
بود روشن روان. و شهریاری با رای پیر و بخت جوان. دیده‌ی
گردون تیزگرد در مدت سیاحت مانند او افتابی بر سپهر سلطنت
ندیده. و گوش روزگار مرد ازمای بصفیر او جهانداری در عرصه‌ی مانی نشنیده
مثنوی
بیزم افتابی رخ افروخته بزم اثر وپای جهان سوخته
جهانرا بداد و دهش کرد رام زمانش مطیع سپهرش غلام

و این پادشاه


۲۷۵

و این پادشاه شکار دوست بود. روزی در شکار گاهی غزل
نشاط از چپ و راست میتاخت. و نظر عبرت بهر جانبی
می انداخت. دران حوالی از وحوش و طیور صیدی ندید و
جانوریکه شکار شاه را شاید بنظرش درنیامد. ملک ازینصورت
متحیر وار مینگریست. قضا را خارکشی از غایت احتیاج و مسکنت
جامه از پوست آهو پوشیده دران میدان خار بسیار زده بود و
ملک
از تعب آن شغل نیک مانده کشته در پهلوی سنگی تکیه کرده چشم
گشا
اندو بروی افتاد و گمان برد که آهوئی باشد خدنگی دلشکاف بروی

مثنوی


۲۷۶

شعله تیریکه در آورد عرق جست بران سوخته خرمن حرق
فتنه محابای بلائی نکرد کرد خطائی و خطائی نکرد
القصه ملک چون بر سر شکار رسید و او را با سینه مجروح
و با دل پرخون بدید سخت غمناک و متاسف گشت و
بناخن ملامت چهره ندامت خراشیدن گرفت. وازان
تهور و عجله که موجب تحسر و خجلت بود متالم خاطر گشته
خارکن را عذر بسیار خواست و جهت مرهم بها هزار دینار
زر سرخ ارزانی داشت. و عنان انفعال بجانب دارالسلطنه
بر تافت بدر صومعه زاهد یکه دران شهر بعفت و عبادت مشهور بود

بلکه در عالم


۲۷۷
بلکه در عرصه دہر بارشاد و ہدایت موصوف و مذکر نزول
اجلال فرمود و از زاہد استدعای نصیحتی که در دنیا فرید جاه و در
آخرت شفیع گناه تواند بود استدعا نمود زاہد بطریق کشف
و کرامت گفت ای ملک خصلتیکه دولت دنیا و سعادت
عقبی را جامع تواند بود خشم فروخوردن است در وقت غلبه غصب حلم اورید
مثنوی
کسی کو بر فروزد آتش خشم مدار از وی طریق مردمی چشم
غضب چون نفس توسن را کندرم عنانش واکش اینجا تا شود نرم
ملک گفت میدانم که چاشنی شربت زهر آمیز بردباری بکام


۲۷۸

عقلی ذوقی تمام دارد فاما در وقت خشمناکی حلم را بر هوای نفس
حاکم نمیتوانم ساخت و بهنگام اشتعال آتش خشم خود را در قید
ضبط نمیتوانم آورد زاهد فرمود که من سه رقعه مینویسم تو بدست
امینی خاص و معتمدی صاحب اخلاص بسپار تا چون
علامت تغییر مزاج بر ناصیه تو مشاهده کند و نایره خشم و سگبا[؟]
ترا مشتعل بیند یکی از انها بر تو عرض کند یکن که فایده آن ظهور
نموده نفس تسکینی پدید آید و اگر بیند که آتش غضب بزلال
آن موعظه منطفی نشد رقعه دویم را بدرد آرد و اگر نفس سرکش
بدان نیز رام نگردد رقعه سوم را بتو نماید امید وارم که خائله آن خشو

[شفقت؟]


۲۷۹

شفقت و ملایمت مبدل گردد و چون ظلمت خشم رانی منده
شد هرآئینه لمعه حلم و مهربانی بجای آن خواهد آمد مصراع
دیو چو بیرون رود فرشته درآید
ملک بے سخن خوشوقت شد و زاهد سه رقعه نوشته یکی از ملازمان
شاه سپرد مضمون رقعه اول این بود که در محل اقتدار عنان
اختیار در قبضه تصرف نفس اماره منه که ترا در ورطه هلاک ابدی
ابدی اندازد و فحوای مکتوب دویم آنکه بهنگام خشم برزیردستان
رحیم باش تا بوقت عجز از یر دستان بر تو مهربان باشد و صعود کنانت
سوم آنکه در حکم راندن از حد شرع تجاوز مکن و هیچ حال از انصاف


۲۸۰
قطعه
اگرچه حکم تو جاریست در جهانی جفا مکن که نه کاریست مدح طرا
مناز اگر چه لبت همچو غنچه خند است که هست دریده مظلوم را زار تما
مباش غره بمستانه سرائی دلخویش که عنقریب انی و بگذری محل گذارا
ملک زاهد را وداع کرد و بدار الملک باز آمد و پیوسته در مجلس حکم
خصوصا در وقت خشم این سه رقعه برو عرض کردندی ۔ و او را
ملک ذوالرقاع باعتبار این رقعه‌ها گفتندی ۔ و این ملک را
کنیزکی بود خوبروی پاکیزه خوی سرو قد ـ ماه خد ـ یاقوت لب
سیمین غبغب کبک رفتار ـ طوطی گفتار بیت
ماه روئی


۲۸۱

ماهروئی مشکبوئی دلکشی || جانفزائی دلفریبی مهوشی
نرگس مخمور شیفته چشم بیمار او بود ـ وعقیق یمانی دلخون شده
لعل شکر بار او ـ خوبرویان خطه ختا در بند چین زلفش اسیر وعشوه
فروشان کشمیری هوای سلسله جعد پرتاب و پیچش پای دل در زنجیر
رخسار ترا تبانچه خوبیست بخیه || در شیوه دلبری ترا چیست بخیه
جمال حال او بحال پاکدامنی تزئین یافته بود ـ وحجله حسن
بزیور عفت و پارسائی آراسته شده ـ دل شاه بشمایل او
چنان مایل بودی که از موانست حرم خاص و محاشقت
دیگر جواری استبعاد نمودی عروس ملک از غیرت شأ


۲۸۲
همواره خوناب حسرت ریختی و برای دفع او از روی رشک
وحسد هرگونه حیله انگیختی القصه غصه خود را با مشاطه حره سرای
باز گفت واز و در باب قتل شاه و دفع کنیزک معاونت طلبید
مشاطه گفت مرا اعلام کن که ملک از کنیزک چه خر دوست دارد
و نظر بر کدام عضو ش بیشتر میگمارد خاتون جواب داد که بوقت خلوت
مشاهده افتاد که بر زنخدان سیب مثال او که از غایت صفاگوئی
آبیست نزدیک چشمه حیات معلق ایستاده یا آبی نازک که
دست قدرت بالای ترنج غبغب نهاده بوسه میسازند زبان حال گوید
بخلدم دعوت ای زاهد مفرما که این سیبی زنخدان غبستان ج
مشاطه


۲۸۳

مشاطه گفت طریق آسان یافتم در آنکه ملک را بزودی از پیش
توان برداشت مصلحت آنست که قدری زهر هلاهل بمن بدهی
غیغب
تا بتیل بیامیزم و بحجرہ کنیزک رفته خالی ازان بر حوالی ذقن و غـ
ے
او زنم وملک چون در حالت مستی لب بآن رساند به جات
سرد شود و تو ازین رنج فرح یابی خاتون ازین فکر دلشاد شده
آنچه او را بایست مهیا گردانید و مشاطه برمنوال که رقم در فرزین
ترکیبی از اخلاط حیله ترتیب داده و در حقه تزویر نهاده بوشاق
کنیزک رفت و از سیاهکاری خالی بر ذقن آنماه زد و پارہ
تیرہ روی را بر کنار چاه بابل جامی قرار اماده ساخت فیروز


۲۸۴
به دانه است انخال افتاده بر سُبحان یارب بخا بداری امید روزگارش
و ملک را غلامی بود که در حرمسر اسمت محرمیت داشتی
قضار از پس پرده محاورات خاتون و مشاطه شنید و رفتن
مشاطه بمنزل کنیزک و زدن خال بر زنخدان او معاینه دید
داعیه وفاداری وحق گذاری او را بران داشت که کنیزک را
از ان کمر خبر کند بهیچ طریق فرصت نیافت و ملک نیز در حلت
سکر بود و کشف آن سر با او بهیچ وجه میسر نمیشد آخرالامر
بر عادت مالوف و معهود بخوابگاه کنیزک درامده از غایت مستی
در خواب رفت غلام شفقت حق شناسی دامن گیر شده اهسته
ببالین


۲۸۵

بالین کنیزک آمد و بکوشه آستین اثر نیل از ذقن او پاک کرد درینحالت
ملک بیدار شده غلامرا دید که دست بزنخدان کنیزک دراز
کرده است حرارت همت او را بر سر آتش غضب نشاند
باسیع چون آب قصد غلام کرد غلام از خلوتسرای بیرون فت
و ملک از عقبش شمشیر کشیده بدر آمد معتمد خاص ایستاده بود
ورقعه ها بر دست گرفته چون ملک را متغیر دید پیش آمد و
یکرقعه نمود در یابی خشم او از موج فرونشست دیگری عرض کرد
آتش فتنه تسکین نیافت رقعه سوم که بموقف عرض رسید
ملک سختی صبر و سکون بخود راه داد و شربت ناخوشگوار غضب را


٢٨٦
تجرع فرمود و برسبیل تلطف غلام طلبیده گفت این جرات
چرا کردی. غلام از روی راستی صورت واقعه باز نمود ملک
عروسرا آواز داده در تفتیش آن غدر و تحقیق آن مکر غایت مبالغه
بتقدیم رسانید عروس انکار آن کار نموده گفت غلام دروغ
میگوید و من بار ها دیده ام که این فاجر نابکار با آن کنیزک مباشرت
این افعال اقدام نموده اما از ملک شرم میداشتم که باظهار
آن جرات نمایم ممکن که بران حمل افتادی که بسبب رشک
اقترانی واقع شده است و بحمدالله که ملک برای العین مشاهد
نمود اکنون در هلاک مفسد توقف جایز داشتن سیات
سلطانی


۲۸۷
سلطانی را زیان دارد و غضب چون بموقع واقع کردد بمراتب
از حلم بهتر خواهد بود بیت
خار کر بحر سوختن شاید در گریبان نهی نه نیک آید
ملک بجانب غلام نکریست - غلام گفت ای شاه کامران
و واسطه امان زمان امکان دارد که هنوز قضیه این نیل در حقه مساط
باشد اگر بحضور او مثال مبارک ارزانی دارند که بکلی این شبها
زایل کردد ملک بفرمود تا مشاطه را با حقه حاضر کردانیدندان
قدری ازان نیل بوی خورانیدند خوردن همان بود و مردن هما
چون حقیقت بر ملک منکشف گشت عروس را بند کرده غلاما


۲۸۸

خط آزادی داد و امارت برخی از بلاد آن مملکت بوی تفویض فرمود
و آن پادشاه جهان پناه چون چهره حال خود را بمجلیه حلم آراسته ملساخت
مضرت مشاطه بدو نرسید و ببرکت بردباری از ضرر آن بیگانه
ایمن گشت و چنان سری خطیر بر وی آشکارا شده بر حال دوست
و دشمن وقوف یافت و آین مثل بدان آوردم
تا در آئینه ای روشن ملکان انیصورت جمال نماید که پادشاهانرا در
هیچ کار تعجیل نباید نمود و بی تامل و تفکر حکمی امضا نباید فرمود
قطعه
حکم سلطان بسان آتش و آب در دمی عالمی خراب کند
پس نبین حکم را روا نبود که شد از روی اضطراب کند
طرفه


۲۸۹
ملک گفت مراخطائی افتاد و کلمه در حال خشم بر زبان
باری بایستی که تو دران چنانچه لایق حال ناصحان باشد تاملی
بجای آوردی و از تو غریب نمود که خفت ورزیده همچنان
بنیظیر را هلاک گردانیدی وزیر جواب داد که ملک را
از جهت یکزن چندین فکرت بضمیر مبارک راه نباید داد
تا از تمتع صحبت خدمتگاران دیگر که در حرمسراند باز نماند بیت
گر سرو برفت نارون هست در لاله ماند یاسمن است
ملک را از فحوای کلام وزیر چنان مفهوم شد که ایران خبث
گشته آه از نهاد وی برآمد و در گرداب اندوهی افتاده با خود می گفت فردا


۲۹۰
خوش سوز باز غمش ای سینه چاک زی همین کار میان بسته ببرخواسته را
دریغ آن رونق گلزار جوانی که چون عهد گل اندک زندگانی بود
حیف از ان نهال ریاض کامرانی که بآفت خزان هجران بی برک و نوا
گشت
قطعه
سر بالاتی در خاک غربت دریغ زیر خاک آن گهر پاک در یتیم دریغ
جای آن بود که جای تو بود در دیدم داشتی جای تهی در خاک غربت دریغ
پس روی بوزیر کرد و گفت اندوهناک شدم بهلاک اینجوان تخت
وزیر جواب داد که سه تن همیشه اسیر اندوه اند و بسته بند غم با شند
اول آنکه همت بر بدکاری مصروف دارد دوم آنکه در آن
قدرت


۲۹۱
قدرت نیکوکاری بجای نیارد سوهم انکه ناندیشید کاری کند
و عاقبت آن بندامت کشد ملک گفت ای بلار درخون
ایران دخت توقف نکردی و بسعی باطل تو هلاک شد دی
جواب داد که سعی ستن باطلست اول شخصیکه جامه نفیس
پوشد و شیشه کری کند دوهم گازریکه بالباس تکلف در میان
آب ایستد وجامه شوید سوهم بازرگانی که زن نیکو بدست آرد
و اورا در وطن گذاشته سفر دور دست اختیار کند و من در خوی
وی سعی نکردم بلکه فرمان ملک را امتثال نمودم و درینباب
ملامت عاید بدانحضر تست که با انکه تامل او از خواتم کارها


۲۹۲
قاصر نباید و نظر بصیرتش بعواقب امور محیط گردد و در نیشا
رای ثاقب را از ملاحظه معزل و فکر صائب را از تدبیر مهجور گرداند
مثال شاه بایستی که از روی خرد بود و از رخی دبوحی پنهادی نو
ملک گفت از ینمخن در گذر و دران باب فکری کن
که مرا آرزوی دیدار او اند و هگین دارد و چاره این کار نمیدانم
که بر چه وجه توان ساخت وزیر گفت دست تدارک
بدا من این کار نرسد و درین قضیه پشیمانی سودند هد و هر که
نا اندیشیده در مهمی خوض نماید و کاریرا که دران ندامت یا فین با
مباشر گرد دبدان سد که بدان کبوتر رسید ملک فرمود که چگونه بود ان
مخابر


۲۹۳
حکایت
گفت آورده اند که جفتی کبوتر در اول تابستان دانه چند فراخنم آورد
و در گوشه جهت زمستان ذخیره نهادند و آن دانهانم داشت
چون تابستان بآخر رسید حرارت هوا اثر کرده دانها خشک شد
بود
از آنچه بیشتر بودی کمتر مینمود کبوترنر درینوقت ها از خانه غایب
چون باز آمد و دانه را اندک دید جفت را ملامت آغاز کرک گفت
که این دانهها جهت قوت زمستان نهاده بودیم که چون شتد
سرما پدید آید و از کثرت برف دانه در صحرا نماند بدان گذرانیم
و درین اوقات که در کوه و دشت چینه یافت شود تو ذخیره را


۲۹۴

چرا خوردی از طریق خرم انحراف ورزیدی آخر نشنیدی که حکما گفته اند
کنونکه برگ و نوائیست چیدن ذخیره بنه از بهر بینوائی خویش
کبوتر ماده گفت ازین دانهامن نخورده ام و هیچوجه در ان تصرفی
نکرده کبوتر چون دانه کمتر میدیدانکار او را باور نداشت پی میزد
تا سپری شد پس در فصل زمستان که بارانها متواتر گشت واثا
رطوبت بر در و دیوار ظاهر شد دانه نم کشید و بقرار اصل بازیافت
نروقوف یافت که سبب نقصان چه بوده جزع کردن گر
و در فراق یار غمگسار نالیدن اغاز کرد و بزاری میگریست و میگفت
مهاجر روی صعبت صعبتر انکه پشیمانی سود نخواهد داشت
بطریقی


۲۹۵

بکار خویش تامل نمای کز تعجیل
زیان کنی و کسی از زیان ندارد سود

و فایده تمثیل آنست که مرد عاقل باید که در عقوبت
شتاب ننماید و چون کبوتر بسوز هجر مبتلا نگردد ملک گفت
اگر من در قول شتاب کردم تو نیز در فعل تعجیل نمودی و مرا در
رنج افگندی وزیر گفت سه تن خود را در رنج اندازند یکی آنکه
در مصاف از خود غافل شود تا زخم گران یابد دویم آنکه وارث
ندارد و مال از وجه حرام جمع کند تا بتاراج حوادث ببرند و و بال
بر و باقی ماند سیوم آنکه پیر مرد یکه زن نابکار و جوان در عقد آرد
و دل درو بندد و آن زن هر روزه مرگ او را از خدا میخواهد و با او


۲۹۶
نمیسازد ملک گفت ازین عمل بر تهتک و شتاب زدگی تو
دلیل کند وزیر جواب داد که تهتک بحرکات و سکنات
دوکس ظاهر گردد یکی انکه مال خودنزد بیگانه ودیعت نهد
دوم انکه ابلهی را در میان خود و خصم خود حکم سازد و من در نیکار
تهتک نورزیده‌ام غایتش اینکه در امضای فرمان شما متابعت
جسته ام ملک گفت مرا جهت ایران دخت غم بسیار است
وزیر جواب داد که بهت پنج نوع زنان غم خوردن روا باشد
یکی انکه اصلی کریم و ذاتی شریف و جمالی زیبا و عفافی کمال
دوم انکه دانا و بردبار و مخلص و یکدل باشد سوم انکه در سینه
بوار ضمیر


۲۹۷
ابواب نصیحت ورزد. و در حضور و غیبت مشفق بود چهارم
انکه در نیک و بد و خیر و شر موالفت و انقیاد را شعار و دثار
خود سازد پنجم انکه خجسته فال و مبارک نفس بود. و یمن قدم او
بر شوهر ظاهر گردد. و ایران دخت بدین همه صفتها آراسته بود
اگر ملک برای او اظهار ملال کند محق خواهد بود چه بی یار
وفادار نه از عمر لذتیست. و نه در زندگانی راحتی فرد
ذوقی چنان ندارد بیدرد زندگانی بی دوست زندگانی ذوقی چنان ندارد
ملک گفت ای بلار در سخن دلیری میکنی و از ادب تجاوز
مینمائی. و چنان پندارم که از تو دوری لازم است وزیر گفت


۲۹۸
از دو تن دوری پسندیده افتد یکی آنکه نیکی و بدی یکسان پندارد
و ثواب و عقاب عقبی را نابود انگارد دوم آنکه ظاهر را
از نواهی و باطن را از ملاهی پاک ندارد ملک گفت ما
چشم تو حقیر مینمائیم که در ادای این کلمات جرات جائیز میمرئی
وزیر گفت بزرگان در چشم سه طایفه سبک نمایند اول بنده
گستاخ که گاه و بیگاه در نشست و برخاست و شام و چاشت
با خواجه برابر نشیند و خواجه نیز با وی هزل کند و فحش دوست دارد
دوم بنده خاین که بر اموال خواجه مستولی گردد و دست تصرف
در ان بکشاید چنانچه اندک مدتی را مال وی از مال خواجه برگذرد
و خود را


۲۹۹
و خود را بر ولی نعمت راح داند سوم بنده که بی استحقاق
محل اعتماد گردد و بر اسرار خواجه واقف گشته بدان مرتبه مغرور
شود ملک گفت من ترا آزمودم و نا آزموده بهتر بودی
وزیر جواب داد که هشت کس را نتوان آزمود الا در هشت موضع
شجاع را در جنگ و بزرگر را در زراعت و بزرگانرا در زمان غضب
و بازرگانرا هنگام حساب و دوست را در وقت حاجت
و مردم اصیل را در ایام نکبت و زاهد را در احراز ثواب آخرت
و عالم را هنگام تقریر و مباحثه حاصل الامر چندانچه ملک
مفاوضات کراهیت آمیز با وزیر میفرمود وزیر جوابی متین


٣٠٠

ازسنان زهر آب داده باز میداد- و سخنی در حدت چون شمشیر
الماس بردم او نهاده میگفت- و ملک بطریق حلم تحمل نموده
آن شربتهای ناخوشگوار را نوش میکرد شعر

تحمل کند هر کرا عقل هست
بمقعلی که خشمش کند زیر دست

تحمل چوزهرت بنماید نخست
ولی شهد گردد چودر طبع رست

عاقبت زبان ثناگوئی بکشاد و گفت سایه دولت
ظل الله بر مفارق عالمیان پاینده باد- و افتاب ابهتش
از اوج شرف و ذروه عظمت تابنده- من بنده که باقدام
جرات بساط مباسطت می پیمودم و در تصدیع جناب

امیرالامراء


۳۰۱
برمزید ابرام اقدام می نمودم جهت امتحان ذات ستوده صفات
یودم
والمته لله تعالی اگر کسی شبیه ملک طلبد از مثل او نشان جوید مصرعه
جز در آئینه و آبش نتوان یافت نظیر
بزرگوار ذاتیست بجمال حلم و مکنت آراسته و این چه نقش نفیسینست
بزینت صبر و وقار و خوشخویی متحلی گشته و هر آینه بزرگواری چنین
شخصی را مسلم بود و نام بزرگواری برمثل چنین نامداری اطلاق افتد
مثنوی
بزرگی بناموس و گفتار نیست بلندی بدعوی و پندار نیست
ازان نامورتر کسی را مجوی که خوانند خلقش پسندیده خوی


۳۰۳
ملک گفت ای بلار تو نیکو دانی که من بنای کار خلافت
بر مرحمت و رافت نهاده ام و اساس شهریاری برشفقت و
و کم آزاری وضع کرده- و اگر گاهی بتادیب جمعی که از روی شوخی
اتند
تمردی اظهار کنند یا بتلویح و تصریح در مقام معارضه و موازنه
اشارتی صادر گردد بجهت محافظت آداب جهانداری
تت
و تمهید قاعده پادشاهیست یکی نه وسعت پایه همت عالیه یر
قطعیه
نه دران مرتبه است که تحریک امثال این سخنان موج خشم را در
من بیدم که به باد بلرزد بر یا ن کاهم که بکاپرش از شعله نا
یانه کوم که بال بصدا مروانه بر که بگرید هوایی صدبا
می دیها


٣٠٣
و من در حکم قتل امیران دخت بی اختیار بودم گفت اند
الجواد قد یکبُویعنی مصرعه اسپ خوشر فتیز که کاهی سکند میخورد
است نیز رفتار کاهی شمی افتد برومی
وزیر گفت این نوع حکم نادر بود النَّادِرُ كَالمَعدُومِ
وحلم امرور تدارک آن کرد چه در هیچ تاریخی نشان نداده اند که
شاهی کامگار و والی صاحب اقتدار با شمشیری بران و حُکمی
روان بر مسند شوکت نشسته باشد و بنده جرس کار در مقام خُوَا[؟]ری
بپای ایستاده سخنان بیجا با گوید و قدم از اندازه خود فراتر نِهاد[؟]
آنچه خواهد بزبان آرد مانع اقامت رسم سیاست جُز حلم عَظِیم
و عفو عَمیم چه تواند بود مصرعه هر چند گنه بیش کنم لطف تو بیش ا[ست]


۳۰۴

ملک گفت چون بنده بگناه خویش معترف گردد
و آثار جرم در صفحات حالات خود معاینه ببیند هر آئینه در مقام اعتذار
خواهد بود و مردم کریم را از قبول عذر چاره نیست مصرع
والعذر عند کرام الناس مقبول

وزیر گفت ای ملک من بگناه خود اعتراف دارم گناه من
آنست که در امضای فرمان ملک تاخیری جایز داشته ام
و کشتن ایران دخت را موقوف گردانیده و از بیم انتقام
هول انگیز و هیبت این خطاب عتاب آمیز اندیشیده در قتل او
تعجیل نکرده اکنون حکم و فرمان ملک راست فرد
لطف


۳۰۵

گر لطف پنهانی و گشنیز مر گردون نهاد دام چو اسیران بچنگ تو
چندانکه ملک اینسخن استماع فرمود دلایل فرح و ابتهاج و شواهد
مسرت و ارتیاح برناصیه مبارکش ظاهر گشته رایت ادای
محامد الهی باوج علیین رسانید و سجدات شکر نامتناهی
بجا آورده نعره شادی از ذروه سپهر برین گذرانید و قطعه گفت
مژده ای بخت که مقصود در باز آمد بتن خسته دلان جان دگر باز آمد
انکه چون غنچه بپوش لب جانخب شده ام رخ دولت ز گل افروخته باز آمد
پس بفرمود که عجب مانده بودم در انکه سخن بوجهی میراندید
که هلاک ایران دخت مفهوم میشد و من صدق اخلاص


۳۰۶
و مناصحت تو میشناختم و میدانستم که در امضای آن توقفی
خواهی کرد وزیر جواب داد که مفاوضه من بنابران بود که تا
عزیمت ملک را نیکو بشناسم و بنگرم که از ان حکم نادم است یانے
اگر شما را بر همان عزم قتل اومی یافتم غائبانه بدان مهم میشتافتم
اما چون دیدم که خاطر با بقای او مایل ترست گناه خود اظهار
کردم و عذر تاخیر را تقدیم نمودم ملک فرمود که خرم و کیا
در ینباب ظاهر تر گشت و اعتماد بر ذهن و فراست تو بیفزود
و خدمتی که بجای آوردی در معرض قبول افتاد و ثمرات آن
مرحند زودتر بتو خواهد رسید اینساعت باستظهار تمام بیاید
و معدلت


۳۰۷

ومعذرت فراوان بایران دخت باید رسانید و التماس
آمدن او که کلید ابواب حصول امانی وسرمایه وصول
فرح و شادمانی همان تواند بود بنحو ترویجی نمود بیت
بیا که وصل ترا از خدا همیخواهم بیا که گوش بر آواز و چشم بر راهم
بلار از نزدیک ملک بیرون آمد و ایران دخت را بشارت
نجات و بشارت وصال رسانید فرد
دلا چو غنچه شکایت ز کار بسته مکن که باد صبح نسیم گره کشا آورد
ایران دخت مثال حضور را امتثال نموده بخدمت ملک
شتافت و شرط بندگی بجای آورد. و زبان منت داری


۳۰۸
و شکر گذاری بر کشاد. ملک گفت این منت از بلار باید است
که شرط مناصحت بجا آورد. و در ادای این عزیمت ثانی فرمود
بلار گفت مرا بحال حلم و رافت خسروانه و فرط کرم و رحمت
بیکرانه وثوقی تمام بود. و این تامل بسبب آن وجود گرفت
و اگر نه بنده را در فرمان سلطان توقف چگونه روا بود ملک
فرمود که ای بلار قوی دل باش که دست تو در مملکت ما
گشاده است و فرمان تو در نفاذ فرمان ما برابری یافته است
در هر چه کوئی و کنی از حل و عقد و امر و نهی اعتراضی نخواهد رفت
بلار جواب داد که سوابق عنایت و میامن عاطفت پادشاهانه
افزون


۳۰۹

بر خدمت بندگان رجحان دارد. واگر هزار سال عمر یابم از هزار
یکی آنرا شکر نتوانم گذارد بیت

با انکه بصد زبان براید سوسن کی شکر بهار را تواند کردن

اما حاجت بندگان آنست که ازین پس در کار ها تعجیل ننماید
تا صفای عاقبت از کدورت ندامت سالم ماند ملک

گفت این مناصحت را بسمع قبول اصغا فرمودیم. و در
مستقبل بی مشاورت واستجازت مثال نخواهیم داد
پس وزیر وایران دخت را خلعت گرانمایه داد. و از کلبه مقاربت
بحجله مواصلت خرامیده مجلس طرب بیار است بیت


٣١٠

یکی معبر جشنی آراستند گلستان عشرت بپیراستند
ساقی زیبا از ساغر سیمین می صافی در کام حریفان میریخت
و باده خوشگوار نهال نشاطرا در جویبار سینه آب میداد است
چندا باده نشاط آمیز کرده بازار لهو و عشرت تیز
مطرب خوش آواز بآهنگ نوای هرگونه رود و ساز
مرغ دلا در اهتزاز آوردی و نغمات اغانی نوید عیش شادما نی
اشارت کردی لطافت دستان عود نغمه هزار دستان مینمود
و ناله دلکش چنگ از آئینه سینه مستان زنگ میزد و دلشوق
مغنی چوزهره به شکر پی صراحی درخشنده چون مشتری

بقانون


۳۱۱
بقانون نواطی بکردورا بنوعی که طبع فریننده حوراست
بقیه آن روز و تمام شب را بعیش و طرب گذرانیدند بیت
چو روز دگر صبح گیتی فروز بغیر وزی آورد شب را بروز
ملک بار عام داده بر تخت عدالت قرار گرفت و بلاریو
شرط خدمت بجای آورده باصالت خود و وکالت
اهل و اولاد ملک از براهمه داد طلبید و تعبیر خوابهائیکه بونط
مذکور تقریر کرده بودند تکرار کرد و حکم سلطانی برانموجب شرف
نفاذ یافت که کاریدون حکیم را حاضر گردانیدند و نکال
عقوبت براهمه را بر رای حکیم تفویض فرمود کاربدون


۳۱۲
صواب چنان دید که بعضی را بر دار کشیدند و جمعی را در پای
فیل افگنده با خاک رهگذر یکسان ساختند و گفت جزای
خائنان و سزای غداران این است میشنوی
هران کو ستم خنجری برکشید
فلک هم بدان خنجرش سر برید
چو سندان کسی سخت رویی نکرد
که خایسک تادیب بر سر نخورد
بعد از دفع دشمنان شاه حکم ممالک را با وزیر گذاشت و خود
با ایران دخت بمعاشرت پرداخته داد کامرانی بداد فرد
شب عشرت غنیمت دان و او خوشدلی بستان
که در عالم نمیداند کسی احوال فردا را
این داستان


۳۱۳

اینست داستان فضیلت حلم و ثبات و ترجیح آن
بر دیگر اخلاق و عادات ملوک و سلاطین و بر خردمندان
پوشیده نماند که فایده از بیان این حکایت اعتبار خوانندگان
و انتباه شنوندگانست تا بتجربت متقدمان و اشارات
حکیمانرا نمودار کار خود سازند و مصالح دین و دنیا و بنا
کارهای امروز و فردا را بر قاعده حکمت و اساس کیاست
نهند و از تهور و تهتک بجانب وقار و بردباری گرایند
و هرکه بعنایت ازلی اختصاص یابد بمراتیه فرق همتش بتاج
تواضع زینت خواهد گرفت و کتب منقبتش برواج حلم


۳۱۴
زیور خواهد پذیرفت. چه تواضع و حلم دشمن را دوست گرداند
و دوست را بمرتبه اقربا رساند قطعه
باحلم با تواضع اگر همنشین شوی اغیار تو شود بوفا یار غار تو
با هیچکس ز خلق خداد شمنی مکن تا بر مراد دوست رود پرورگار تو
خاتمۀ الطبع
الحمد لله والمنه که این کتاب نایاب و این نسخه لاجواب
اعنی کتاب منتخبات انوار سهیلی مسمی بآئینه جهان نما
که هر حرفش سهیلیست تابان و هر سطرش سلک گوهر
درخشان - در عهد معدلت مهد تقویت دهنده دین مبین
به نام امینین


۳۱۵

سید المرسلین حضرت ضیاء الملة والدین الامیر
ابن الامیر ابن الامیر امیر عبد الرحمن خان غازی
خلد الله ملکه وسلطانه به نفس نفیس خود در مجالس خلوت کتا
مزبور را بعد از مطالعه مکرر منتخب فرمودند ـ از شروع کتاب
تا صفحه یکصد و چهل و چهارم در حین حیات گل محمد خان
مغفور مهتمم سابقه از تحریر بر آمده و نجایش آن چاپ شده بود
واز سبب لاحق شدن مرض وبا که در دارالسلطنه پیدا شده بود
و مدت قریب چهار ماه کم و بیش مرض مذکور امتداد داشت
و مهتمم مذکور برضای حق پیوست ـ و بعد از تسکین مرض وبا


۳۱۶

که این نیازمند درگاه حضرت منان محمد زمانخان بارکزی
محمد زئی نے دوم برادرمم سابقه مذکور از حضور مرحمت ظهور
منصب جلیله مهتمی سرافراز شدم از صفحه یکصد و چهل و پنجم
تا آخر کتاب باهتمام تمام و سعی مالاکلام این راجی رحمت
رحمت بقلم رسیار قم منشی حیدر علی خان احراری از شروع کتاب
تا آخر کتاب بتاریخ یوم پنجشنبه بیستم شهر شعبان المعظم
سنه یکهزار و سه صد و هجده هجری نبوی در مطبع
دار السلطنه کابل بپو راختتام رسیده
حله طبع در بر کرد


[BLANK PAGE]