۹۳

طوبی آشیانه سازند و از جویبار فردوس آب خورند و بوقت استراحت
خوابگاه ایشان قنادیل زرین در سایه پایه عرش برین آویخته باشد
و آنها میگویند خدا یا که خبرده برادران و یاران ما را ازین دولت که
ما یافته ایم تا رغبت ایشان بجهاد زیاده گردد حق سبحانه تعالی
برای تعریف حال ایشان این آیت ارزانی فرمود تا کافه مومنان
بدانند که شهدا نزد حضرت جل وعلی زنده اند و بسا فضایل دارند
که انحضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرموده مَا مِنْ اَحَدٍ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ
نيست هيچ يكي كه درآيد بهشت را
يُحِبُّ اَنْ يَرْجِعَ اِلَی الدُّنْيَا وَلَهُ مَا فِی الْاَرْضِ مِنْ شَئٍ اِلَّا الشَّهِيدَ يَتَمَنّٰي
دوست دارد كه باز گردد بسوي دنيا و باشد او را آنچه در زمين است از چيزي مگر شهيد كه آرزو ميكند
اَنْ يَرْجِعَ اِلَی الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ عَشْرَ مَرَّاتٍ لِمَا يَرٰی مِنَ الْكَرَامَةِ يعنی آنکه هیچکس نیست
كه باز گردد بسوي دنيا پس كشته شود ده بار از جهة آنكه مي بيند از بزرگی و ثواب
که یکدفعه بجنت درآید و دوست دارد انرا که باز بد نیا رود و انچه برروی
زمین است باو داده شود مگر شهید راه خدا که آرزو میکند که پس بدنیا
رود و ده بار در راه خدا کشته گردد زیرا که بلندی درجات شهادت و کرامات
آنرا می بیند لہذا باز آرزوی شهادت را مینماید و نیز سرور عالم صلی الله علیه


۹۴

و آله و اصحابه وسلم فرموده وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُكْلَمُ أَحَدٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ
قسم است مرا بآن ذاتیکه ذات من بقدرت اوست که مجروح نگردانیده نمی شود هیچ یکی در راه خدا

اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِهِ إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَمَةِ وَجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَمًا اللَّوْنُ
و خدا دانا تر است بکسی که مجروح گردانیده میشود در راه و مگر اینکه می آید در روز قیامت در حال آنکه زخم وی میریزد خونرا رنگ

لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ معنی آنکه قسم است مرا بآن ذاتی که ذات من
رنگ خون و بوی بوی مشک

در دست قدرت و ملک اوست که زخمی کرده نمیشود هیچ شخص مسلمان
در راه ذوالمنان خداوند خود داناست بنیت و اخلاص و کلانی شان
آن کسیکه در راه او زخمی کرده شود که مقصودش اعلاء دین خدا بود نه سمعه
و ریا مگر آنکه می آید در روز قیامت بحالیکه زخم آن بسیار جاری میباشد
در رنگ مثل خون میباشد و بو بوی مشک میدهد و حکمت در بعث
شهیدان بدین صفت آن است تا مر او شانرا شاهد بذل نفس مال در راه
ذو الجلال بوده و همه شهداء که در قتال کفار یا باغیان و ره زنان
و اقامت امر معروف و نهی منکر مرده باشند همین حکم دارند و همچنین
آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرموده لِلشَّهِيدِ عِنْدَ اللهِ سِتُّ خِصَالٍ يُغْفَرُ لَهُ
برای شهید نزدیک خدا شش خصلت است آمرزیده
فِي أَوَّلِ دَفْعَةٍ وَيَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَيُجَارُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَيَأْمَنُ
در اوّل دفعه و نموده میشود مر او را جای نشست و از بهشت و نگاه داشته می شود از عذاب قبر و ایمن میگردد


٩٥

من الفرع الأكبر ويوضع على راسه تاج الوقار الياقوتة منها خير من الدنيا
از ترس بزرگ تر و نهاده می شود بر سروی تاج عزت یک جوهر ازان جواهر بهترست از دنیا
وما فيها ويزوج ثنتين وسبعين زوجة من الحور العين ويشفع
و انچه درو یت جفت کرده میشود او را بهفتاد و دو زن از حور بهشتی قبول کرده میشود شفاعت او
في سبعين من اقربائه یعنی آنکه مر شهید را نزد خداوند جل واعلی
در هفتاد کس از خویشان او
خصلت ست اول آن ست که اول کرت که قطره خون از بدنش میجکد بخشید
می شود و جای خود را از جنت می بیند و دوم از عذاب قبر پناه
یافته محفوظ میگردد سوم از فرغ اکبر که عبارت از عذاب آتش
و پیش شدن بران ست یا مامور شدن اهل دوزخ بد خول آن نفخه
اخیره و مانند آن خلاص و مأمون میگردد و چهارم بر سر شهید تاج
عزت و وقار نهاده می شود که یکدانه یاقوت آن از دنیا و آنچه برآن ست
بهتر میباشد پنجم هفتاد و دوزن از حورعین بهشت با وجفت و نکاح کرده
میشود ششم مرقربای خود را شفاعت میکند و در هفتاد و دو تن از آنها شفاعتش
قبول میشود و نیز سرور عالم صلی الله علیه و آله وسلم فرموده الشهید لا یجد
ألم القتل الاكما يجد احدكم ألم القرصة يعنى انكه نمیابد شهید درد قتل و کشتن را مکر
در دکشتن را مگر انچنان می یا بد یکی از شما درد چمکی که انرا می یا بد


۹۶
آنچنان میابد که یکی از شما را مورچه یا کنه بگزد و یا بانگشتان دست گزیده شود
و نیز انحضرت صلی اله علیه و آله و سلم فرموده که هیچ چیزی به نزد خداوند از
دو قطره بهتر نیست قطرة دموع من خشية الله وقطرة دم تُهْرَاقُ فِى
قطره اشکی که از ترس خدا و قطره
خونی که در راه خدا ریخته شود
سبیل الله یعنی انکه بقطره اشکیست که از ترس خدا از چشم بچکد و دیگر
قطره خونست که از شهیدان و کشته گان راه خدا بیفتد و در حدیث
که از انحضرت صلی الله علیه و آله و صحابه و سلم رسیده شد که اى القتل
کدام کشته شدن
اشرف قَالَ مَنْ اهْرِیْقَ دَمُهُ وَ عُقِرَجَوا ده بمعنی انکه کدام مرک
در جهاد بهترین مرکهاست گفت کشته شدن کسیکه ریخته شود خون او و پی کرده شود اسپ تیز رفتار سلام
ببهتر و بزرگتر میباشد انحضرت صلی الله علیه و آله وسلم فرمود کسیکه توده شود
خون او و زخمی و پی کرده شود اسپ خوب و تیزر و او و جناب سرو
عالم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده مَنْ جَاهَدَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فِي سَبِيلِ اللهِ
هر کسیکه جهاد کند بجان خود و با مال خود در راه خدا
فَإِذَا القَى العَدُوَّقَاتَلَ حَتَّى يُقْتَلَ فَذَلِكَ الشَّهِيدُ الْمُمْتَحنُ فِي خَيْمَةِ اللَّهِ
پس چون ملاقات کند دشمن را جنگ کند تا انکه کشته شود پس آن شهید امتحان کرده شده در خیمه خدا
تَحْتَ عَرْشِهِ لا يفضله النَّبِتُونَ إِلَّا بِدَرَجَةِ النُّبُوَّ بمعنى انکه کسیکه بقصر
زیر عرش او نمیباشند طرفه دن از ان سمیغیمبران مگر بدرجه
مال در راه خدا جهاد کند و در حین ملاقات با شکر کفار کارزار نماید تا انکه کشته


۹۷

گردد پس این چنین کس شهید امتحان کرده شد میباشد که تحت
عرش خدا در انحضرت و محل قربت جا داده میشود و پیغمبران
صلوات الله علی نبینا و علیهم جز بدرجه بنوت از چنین کس فاضل
تر میباشند و در حدیث آمده که جابر بن عبدالله رضی الله عنه
روایت نموده که چون عبدالله رضی الله پدرم را بعد از شهید نمودن
و مثله کردن در روز بدر نزد رسول خداوند بیاوردند و بگذاشتند
پیش شدم که جامه را از روی مبارکش بردارم و انرا ببینم قوم مرا
منع نمودند که ناگاه عمه یا خواهر جابر فریاد کننده بیامد انحضرت
صلی الله علیه و آله و سلم فرمود چرا گریه میکنی مَا زَالَتِ الْمَلَائِكَةُ
فرشتگان
تُظِلُّهُ بِأَجْنِحَتِهَا معنی آنکه همیشه اند که فرشته ها سایه میکنند او را بقوا
که سایه میکنند اورا ببالهای خود
ملکی و ایثار رحمت در بارۀ شهدا مغفرت الهی میشود و در کتب فقه
آورده که شهید را از ان سبب باین اسم نامیده اند که بوزن فعیل و
مشتق از شهود که بمعنی حضور میباشد و ملائکه ها نیز برای اکرام او


۹۸

حاضر میشوند و انرا به فوز و کرامت بشارت میدهند و یا مشتق از شهادت
است و شهید نیز در آخرت شاهدست بکفر و ظلم آنکه او را کشته
و بچنین بحضرت پروردگار حاضر میشود و ملاقات میکند چنانچه آیه
وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ بران گواهی میدهد و یا آنکه زخم و خون
او شاهد بر صدق و اخلاص اوست که نفس و مال خود را در راه خدا فدا
نموده و یا شهید بمعنی مشهودست و شهید نیز مشهود له بالجنة است و
در کتب فقه و حدیث شهید را بسه قسم تقسیم نموده اند اوّل آن کسان اند
که شهید در احکام آخرت و دنیا بوند چنانچه در جنگ با کفار کشته شوند
و فرار نه نمایند و یا بظلم به چیزی تیز مقتول گردد این چنین شهدا را
در دنیا غسل و کفن نمیدهند و بحكم زَمِّلُوهُمْ بِكُلُومِهِمْ وَدِمَائِهِمْ
وَلَا تَغْسِلُوهُمْ کار مینمایند و نماز بر اوشان میخوانند و در آخرت بدرجات
عالیه که با وشان وعده شده میرسند و اینها کاملترین شهداء اند و دویم
شهید آخرت است و آن مبطون و مطعون و غریق و حریق و صاحب

مهم


۹۹

هدم ونفساء وغریب الوطن وعاشق عفیف وکسانیکه در مرض سل و ذات
الجنب یا درشب جمعه وطلب علم بحیثیت تالیف وتدریس وحضور
یاعندالمال وافتراس سبع و هوام و مانند آن بمیرند همه شهید در احکام
آخرت اند که به سبیل فضل جهت شدت مشقت که دیده اند خداوند
در آخرت درجه وفضیلت باوشان میدهد و غسل و کفن نیز داده
میشوند و سوم شهید دنیا است که برای نام و یافتن غنیمت غزا کنند
و یا در وقت محاربت پشت گرداند و یا دیگر غرض دنیوی داشته
باشد این چنین کسان شهداء دنیا اند که بآنها غسل و کفن نمیدهند و اما
درجه اخروی ندارند بر جماعۀ ارباب شجاعت و فارسان میدان
تفوق و سماحت مستتر و پوشیده نماند که پروردگار بی نیاز بنجر وان
بنده گان می بیند و از آن قرار سزا و اجر و ثواب میکرداند
چنانچه حق سبحانه و تعالی میفرماید وَمَنْ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا
و هر که بیرون اید از خانه خود در حالیکه هجرت کننده
إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا
بسوی خدا و فرستاده او پس تحقیق که ثابت شد مزد او بر خدا و هست خدا بخشنده مهربان


۱۰۰

معنی آنکه هر که بیرون آید از خانه خود در حال که هجرت کند بخدا و رسول
صلی الله علیه و آله و سلم بود و بفرمودۀ اوشان عمل نموده تقرّب
جوید و در اثنای راه او را مرگ دریابد و هجرت گاه نرسد بدرستیکه
بسبیل فضل و رحمت مزد او برخدا واجب و ثابت شد و همچنین خدا
تعالی بخشنده است گناهان کسی را که بسوی نزدیکی بخدا هجرت نماید
و مهربان در وعده مثوبت که بحسن نیت میدهد و در آیه کریمه مراد
هجرت عام است که بجهاد رود یا طلب علم و حج یا فرار به بلده دیگر
نماید و مراد آن طاعت و قناعت و زهد و طلب رزق طیب بود
بجهة ما هاجر الیه اجرش میرسد و همچنین در حدیث
پس هجرت اوست بسو آنچه هجرت نموده بسوی آن
آمده که انحضرت صلی الله علیه و اله و سلّم فرموده مَنْ فَصَلَ فِى سَبِيلِ اللهِ
هر که بیرون آید در راه خدا
فَمَاتَ أَوْ قُتِلَ أَوْ وَقَصَهُ فَرَسُهُ أَوْ بَعِيرُهُ أَوْ لَدَغَتْهُ هَامَةٌ أَوْ مَاتَ عَلَى
پس بمیرد یا کشته شود یا بیندازد و بکشد اورا اسب او یا شتر او یا بگزد اورا گزندۀ زهر دار یا بمیرد در جا
فِرَاشِهِ بِأَيِّ حَتْفٍ شَاءَ اللهُ فَإِنَّهُ شَهِيدٌ وَإِنَّ لَهُ الْجَنَّةَ الأط
خواب خود بهر مرگی که خواهد خدا پس بدرستیکه وی شهید است و بدرستیکه مر اور است بهشت
معنی آنکه هر که در راه خدا شود و از خانه برآید و به مرگ خود بمیرد


۱۰۱
یا کشته شود و یا اسپ و اشترش او را بیندازد و گردنش را بشکند یا حیوان
زهر دار مثل زنبور و گژدم و مار او را بگزد یا بر فراش خود بهر مرگی که
خدا خواهد بمیرد تحقیق آنکس شهیدست و مراو را جنت میباشد
و همه را خداوند تعالی در فرادیس جنت جا میدهد و نیز آنحضرت
صلی الله علیه و آله و سلم فرموده قَفْلَةٌ كَغَزْوَةٍ معنی انکه برگشتن
بازگشتن مجاهد از غزا مانند غزا کردنست
همچو غزا کردن است چنانچه کسی که بغزا میرود موجب اجر و ثواب
میگردد همچنین که بفتح و نصرت واپس می آید سزا وار مزد بیحساب
میشود و همچنین آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرموده مَنْ خَرَجَ بِهِ
کسی که بر روئی پدیدن آید
خُراجُ فِي سَبِيْلِ اللهِ فَانَّ عَلَيْهِ طَابَعَ الشُّهَدا ء معنی انکه هر که براید برو
ریشی و دمیدگی در راه خدا پس بر ستیگه برو مهر و علامه شهید است
یکدانه در راه خدا هر ائینه برو علامه شهدا است که در
اعلاء دین سعی کرده و در تحصیل رضای حق به نفس و مال کوشید
باب چهارم
دربیان صبر نمودن در حین قتال با کفار و گناه گریختن و ادبار از لشکر


۱۰۲

کفار دوچند بود و هرگاه کفار سه چند باشند هر آئینه فرار در انوقت گناه کبیر
نمیباشد اما بالکّل نیز نگریزند مگر انکه خود را از صدمه سخت دور داشتن جوان
دارد بر کافه مجاهدین و اخوان صداقت تمکین که حامیان دین متین
حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه وآله و سلّم اند واضح ولایح باد که چون
سلسله صفها پیوسته گردد و رکاب بمبازران بسته و صرصر حدثان
در تنسم آید و سنان بسنان در تبسّم و خون در رگها بجوشد و سرسرتنا
بخروشید باید که دل قویدارید و جزا ز خدا مترسید و بفرمودۀ او عمل نما
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ
اے آن کسانیکه ایمان آورده اید چون رو برو شوید بگروهی پس بایستید و یاد کنید خدا را بسیار شاید که شما و
تُفْلِحُونَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ
باظفر رستگار شوید و فرمان برید خدا را و فرستاده او را و مکنید با همدیگر نزاع که شما فغشفر بیدل شوید و نمی برد قوت و صولت شما
وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ یعنے انکه ایگروه مؤمنان چون
شکیبائی نمائید بدرستیکه خدا با صابرانست
ببینید گروهی را از کفار که با شما قصد جنگ کنند پس بایستید و از مقابله
روی متابید و بدل و زبان خدا را بسیار یاد نمائید شاید که براحه ظفر نما
و خدا و رسول صلی الله علیه و سلّم را فرمان برید و جهاد کنید و در معرکه قتال

ثابت


۱۰۳

ثابت قدم باشید و خلاف مکنید که از مخالفت بد دل میشوید و قوت و دو لت
شما میرود و در مقاتله با کفار صابر و شکیبا باشید که خداوند بحفظ و نصرت
با صابران است و از لمعان سیف سنان دشمنان خائف نگردید
زیر ا که انحضرت صلی الله علیه و سلم فرموده که ملاقات دشمن به آرزو
مدارید و از خدا سلامت و عافیت خواهید و چون روبرو گشتید
در مقدمه صبر کنید وَاعْلَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ یعنی آنکه بدانید
بدانید شما که بهشت در زیر سایه شمشیر هاست
که جنت زیر سایه شمشیر هاست و باید که در روز نبر د و وقت جنگ تکبیر
گوئید و بدل و زبان دعا کنید و تضرع و زاری بدر گاه باری
نمائید و بگوئید اَللَّهُمَّ مُنَزِّلَ الْکِتَابِ وَمُجْرِيَ السَّحَابِ هَازِمَ الْاَحْزَابِ
ای خدای نازل کننده قرآن و جاری کننده ابرها و گریزاننده فوجها
اِهْزِمْهُمْ وَزَلْزِلْهُمْ اَللَّهُمَّ اِنَّا نَجْعَلُكَ فِي نُحُورِهِمْ وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شُرُورِهِمْ
بگریزان ایشانرا و بلرزان پایهائی ایشانرا بار خدایا بدرستیکه ما میگردانیم ترا در قتل و ذبح کفار و پناه میجوئیم بتو از بدیهای کفار
اَللَّهُمَّ اقْطَعْ دَابِرَهُمْ اَللَّهُمَّ يَا عَزِيزُ خُذْهُمْ اَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ شَاهَتِ
بار خدایا قطع کن و ببر بیخ کفار را بار خدایا ای غالب بگیر کفار را بگرفتن غالب توانا بد و زشت شد
الْوُجُوهُ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ اَللَّهُمَّ أَنْتَ عَضُدِي وَنَصِيرِي وَبِكَ
با زشت باد رویهای کفار و رنج الوده شدندر رویا برای خدای زنده بپایم بار خدایا توئی نیروی بازو من و یاور من و به مددگاری
أُقَاتِلُ اَللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِالْكُفَّارِ الْفُجَّارِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ
کار زار میکنم بار خدایا بر توست سزای کفار بد کردار سپرده ایم کار خود را به خدای زنده تدبیر کننده جهان


١٠٧

حسبنا الله ونعم الوكيل ونعم المولى ونعم النصير يا مالك يوم
بس است مارا خدا و خوب وکیل است و خوب خداوند دوست و خوب مددگار است اے صاحب روز
الدين إياك نعبد واياك نستعين يا ذا الجلال والاكرام يا من لا
جزا خاص ترا بندگي ميکنیم و خاص از تو ياري مي جوئيم اے خداوند بزرگي و كرمست ای ذاتيكہ نمي سازد
يعجزه شى انصرنا على أعدائنا واظهرنا عليهم فى عافية وسلامة عامة عاجلا
عاجز اورا هیچ چیزی نصرت ده ما را بر دشمنان ما و غالب گردان ما را بر ایشان وثبات دار ما را در عافیت وسلامت عامه و عاجل
اعتصمنا واستعنا بالله العلى العظيم ربنا اننا مغلوب فانتصر
چنگ زدیم و طلب یاری میکنیم از خدای بلند بزرگ ای پروردگار ما بدرستیکه ما مغلوبیم پس نصرت ده ما را
انصرنا فانك خير الناصرين نصر من الله وفتح قريب انك قريب
یاری کن ما را پس بدرستیکه تو نیکو ترین یاری کنندگانی نصرت است از جانب خدا و فتح نزدیک بدرستیکه تو نزدیک
مجيب اللهم لك الحمد واليك المشتكى وانت المستعان ماشا الله
و اجابت کننده دعائی بار خدایا مر ترا ثناست و بسوی تو شکایت است و از تو استعانت میجویم که مستعانی انچه خواست خدا
كان وما لم يشأ لم يكن لاحول ولا قوة الا بالله العلى العظيم افوض
میشود و انچه را که نخواست نمی شود نیست گشتن از گناه و نه قدرت بر طاعت مگر بخدای بلند بزرگ میسپارم
امرى الى الله ان الله بصير بالعباده ربنا افرغ علينا صبرا وثبت
کار خود را بسوی خدا بدرستیکه خدا بیناست به بندگان پروردگار فروریز بر این صبر یکجایے و سخت کن
اقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين و هر گاه بتوانند قبل از شروع
قدمهای ما را در جنگ نصرت ده ما را بر گروه کافران
دو رکعت نفل بخوانند و هفت مرتبه سوره الم تر کیف را بعد ازان
خوانده بطرف کفار دمند و از خدا خواهان نصرت و بخفار بهزیمت نشانند
و هیچ گاه از ذکر خدا غفلت نورزند و در حرب ثابت قدم باشند
و نگریزند که خداوند تعالی در هفتاد و پنج جا در قران مجید امر بصبر نموده


١٠٥

و فرموده سیهزم الجمع و یولون الدبر یعنی انکه بزودی باشد که هزیمت کرد
زود باشد که شکست داده میشود جمع ایشان بر گردانیده میشود پشها ایشان

شود جمع کفار و گردانیده شود پشت های فجار و از معرکه قتال
فرار نمایند لهذا از فضل خدا ناامید مباشید که حق تعالی جل شانه
فرموده ولقد سبقت كلمتنا لعبادنا المرسلين انهم لهم المنصورون
و هر اینه پیشی گرفت سخن ما برای بندگان فرستاده شده ما که بیشک ان پیمبران هر اینه ایشان یاری کرده شده کانند

وان جند نا لهم الغالبون یعنی انکه پیشی گرفته حکم ما در لوح محفوظ
و بدرستی که لشکر ما هر آئینه ایشان غلبه کنندگانند

و كتب الله لا غلبن انا ورسلی که پیغمبران مرسل را غلبه میدهم
نوشت خدا هر آینه غلبه میکنم من و پیغمبران من

و فتح و نصرت مینمایم نوشت خدایتعالی جل شانه در لوح محفوظ
و حکم کرده هر آئینه غالب شوم من و فرستاده گان من و غلبه رسل گر
مامور بحرب اند بقهر و زجر اعداست و اگر مامور بحرب نیستند بدلیل و حجه
و هرآینه لشکر اسلام که شما تابعان انبیاء علیهم السلام اند نیز غلبه کنند
ن
کان اید و بقیوای لیحق الحق ويبطل الباطل مظفر و منصورا
تا اثبات کند حق را و ناچیز گرداند ناحق را نحا

و همچنین حق سبحانه تعالی برای مؤمنان وعده فتح و نصرت نموده مناس
فرموده انا لننصر رسلنا والذین امنوا في الحيوة الدنيا ويوم يقوم الاشهاد
بدرستیکه ما نصرت میدهیم رسولان خود را و انانرا که ایمان اورده اند در زندگانی دنیا و در روزیکه بر پا میایستند گواهان


۱۰۹

معنی آنکه ما نصرت و یاری میدهیم پیغمبران خود را و آنانرا که بایشان
ایمان آورده اند درین دنیا تا کفار را هلاک نمائیم و مومنان را
نجات دهیم و هم در آنروز که انبیا و امتان محمد مصطفی صلی اللہ علیہ
وآله واصحابه وسلم قایم گردند و بر مردمان شهادت دهند پس
ایمؤمنان بدینید که خداوند منان وعدہ فتح و نصرت بجایان
دادہ ہندا باید که توکل بر خدا نمائید و نا امید از فضل حق نباشید
که حق تعالی میفرماید لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ معنی آنکه
ایمؤمنان نصرت داده شما را خداوند مستعان در جنگ جا های بسیار
و معارک کارزار همچو روز بدر وحرب بنی نظیر و بنی قریظه
و روز احزاب وصلح حدیبه وحرب خیبر و فتح مکه و روز حنین
که چهار هزار مؤمنان را بر شانزده هزار کافران غالب گردانی
إِلاَّ تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُواْ ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا
اگر یاری کنند او را پس بتحقیق یاری کند او را خدا وقتیکه بیرون کردند او را کسانیکه نافرمانی کردند دوم دوتن آنگاه که این دوتن
فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لاَ تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ
در غار بودند آنگاه که میگفت بیار خود را اندوه مخور بدرستیکه خدا با ماست پس فرو فرستاد خدا آرام را از جانب خود


١٠٧

عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَىٰ وَكَلِمَةُ اللَّهِ
بر او و قوت داد او را بلشکرا که ندیدید شما آنها را و قرار داد سخن کسانیکه کافر شدند پست و خوار و سخن خدا
هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ معنی انکه اگر نصرت ندید پیغمبر را
ان سخن بلند تر است و خدا غالب است محکم کار

زود باشد که خدایتعالی او را نصرت دهد و دین او را در مستقبل مانند گذشته
فرو نگذارد پس بدرستیکه نصرت داد او را خدایتعالی انگاه که کفار قصد
بیرون کردن انحضرت صلی الله علیه و آله و سلم را از مکه نمودند در حالیکه
دویم دو تن بودند بوقتیکه هر دو از جناب حضرت رسالت مآب
صلی الله علیه و آله و سلم و ابوبکر صدیق رضی الله عنه در غار کوه ثور بودند
و انحضرت صلی الله علیه و آله و سلم مر صدیق اکبر رضی الله عنه را فرمود که
اندوه مخور که بدرستی خدایتعالی با ماست بنصرت بر دشمنان و عصمت از پلیدی
خوائان پس خدایتعالی فرستاد رحمت خود را بر اوشان و قوت داد
حق تعالی پیغمبر خود را بلشکرهای ملائک که شما ایشان را در غار
ثور ندیدند و انها شما را محافظت مینمودند و در بدر و احزاب و حنین
نیز حاضر شدند و کلمه کفار را خوار و بیقدار گردانید و دعوت اسلام


۱۰۸

و توحید کلمه شهادت بلند تر و رفیع قدر و عالیترست و خدایتعالی غالب
ست عزیز نگرداند اهل توحید را و داناست که خوار میسازد اهل شرک و
غویت را و بحکم جند ما هنالك مهزوم من الاحزاب هیچ لشکر کفار را
بقوم ایست انجا همزه پندست دامرا شده از جمله گروه ها مقیم
بنظر نیارید چه ایشان در معرکه جنگ لشکری شکسته شده از گروه ها اند بفضل
خداوند هزیمت میشوند و طاقت محارست نمی آرند و بمقتضای کم من
بسیار از
فئة قليلة غلبت فئة كثيرة معني آنکه بحكم پروردگار بر انبوه کفار
گروه اندک تنومندان غالبه یافته اند بر گروه بسیار کافران
غالب میشوند اما باید که تولّی و دوستی با کفار در سر و آشکار منمائید تا بحکم
ومن يتولهم منكم فانه منهم نشوید و بفحوای و من يتول الله و
و هر که از شما دوست دارد ایشانرا پس هر آینه او از جهران است و انکه دوستی نمود خدا را و
رسوله والذين امنوا فان حزب الله هم الغالبون معنى انكه هر که دوست
فرستاده او را و انرا که گرویده اند پس بدرستی که گروه خدا ایشان غلبه کنندگان اند
دارد خدا و رسول و انا نرا که ایمان اورده اند پس ایشان غالبا و لشکر
حضرت منان اند عمل نمائید زیرا که اگر فرار نمودید مستوجب قهر جبار
ونار میگردید چنانچه حق سبحانه می فرماید يا ايها الذين امنوا
ايے انک سنے کہ ایمان آورد
اذا لقيتم الذين كفروا زحفا فلا تولوهم الادبار و من
هرگاه ملاقات کنید شما کسانی را که کافر شدند انبوه پس نگردانید از لسان پشتنها را و کسی که


۱۰۹

يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِّقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَىٰ فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ
بگرداند ایشان درانروز پشت خود مگر گردنده باشد برای جنگ یا رونده باشد بسوی گروهی از مومنان پس به تحقیق
بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ یعنی انکه ای گروه مومنان
گرفتار شود بغضبی از جانب خدا و جای باشند او را دوزخ و بدست جای بازگشت
چون ملاقی کردید و به بینید انبوه کافران را که با هم پیوسته اند و بجنگ
شما می آیند پس پشت از اوشان مگردانید و هزیمت مکنید
چه هرکه دران روز پشت گرداند تحقیق که بغضب خدا مبتلا و باز میگردد
و بازگشت وی دوزخ باشد و بد جای بازگشتنی است دوزخ مگر انکه جولان
دهد و خود را چنان نماید که میگریزد و خصم را بحکم الحَرْبُ خُدْعَةٌ فریب
جنگ فریب است
داده واپس حمله آرد یا بسوی گروهی دیگر از مسلمانان رجوع نماید
و از راست بچپ و یا عکس آن رود پس بران کس گناه نمیباشد
و بغیر این دو وجه هر که رو گرداند و پشت دهد بغضب خدا مبتلا
میگردد و بازگشتش دوزخ میشود بشرطیکه کفار دوچند مومنان
صداقت اطوار بوند و آلات جنگ نیز داشته باشند زیرا که فرار
بشرط مذکور گناه کبیره میباشد چنانچه در کتاب شرح عقائد آورده که


۱۱۰

در گناه کبیره روایات مختلف آمده و ابن عمر رضی الله عنه روایت کرده
انها تِسْعَةٌ الشرْكُ بِاللهِ وَقَتْلُ النَّفْسِ بِغَيْرِ حَقٌ وَقَدْفُ الْمُحْصَنَةِ
بدرستی که گناه کبیره نه است شرک بخدا و کشتن نفس مسلمان بغیر حق و تهمت زنا و نسبت ببر زن پاک
وَالزِّنا وَالْفِرارُ عَنِ الزَّحْفِ وَالسِّحْرُ وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ وَعُقُوقُ الْوالِدَيْنِ
وزنا کردن و گریختن از لشکر و انبوه کفار و جادو کردن و خوردن مال یتیم و عاق شدن مادر و پدر
المُسْلِمَيْنِ وَالالْحادُ فِي الحَرَمِ وَزَادَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَكْلَ الرِّبوا وَزَادَ عَلِي السَّرِقَةَ وَ شُرْبَ الْخَمْرِ
که مسلمان باشند و زنا کردن در دین حرم و زیاده نموده ابو هریره خوردن سود و زیاده کرده علی کرم الله وجهه دزدی و شراب
یعنی گناه کبیره نه است اول شرک بحضرت سبحان دویم بغیر حق
کشتن شخصی مسلمان سیوم قذف نمودن زن که عفیفه زمان باشد چهارم
زنا کردن مردان با زنان و جز آن پنجم گریختن و پشت گردانیدن
از جماعه و انبوه کافران در حینیکه اهل اسلام نصف اوشان بوند
ششم سحر کردن و جدائی فکندن مابین مردمان و مانند آن
هفتم خوردن مالهای یتیمان هشتم عاق شدن از مادر و پدر
مسلمان نهم گناه و الحاد در حرمین حرم و ابوهریره رضی الله عنه
سود خوردن را از مردمان را نیز زیاده نموده و علی کرم الله وجهه دزدی
و شرب خمر را نیز بر آن افزوده و این همه را گناه کبیره شمرد

ببر


باب پنجم
در بیان وجوب اطاعت پادشاهان و حکام باغیان و خارجان از
دایرهٔ اطاعت و فرمان بر ضمیر منیر ارباب درایت و شعور پوشیده و مستور
نخواهد بود که پادشاه لم یزل تعمیر معمورهٔ ربع مسکون و ترتیب کار
گاه کن فیکون را در تسخیر سلاطین عالی همم و تنظیم خسروان محمود شیم
وابسته نموده تا دیار اسلام را انتظام دهند و خواطر انام را قوام
گردند چون اتساق آن باستجلاب قلوب انام و تصفیهٔ ضمایر
خاص و عام بود و حضرت ملک علام بر کافهٔ اهل اسلام امر نموده
فرموده که أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ یعنی فرمان
فرمان برداری کنید خدا را و فرمان برداری کنید رسول را و خداوندان امر را از شما
برید خدا برادر او امر و نواهی و فرمان برید رسول او را در حال
حیات و اقامت نمائید بر سنت او بعد از وفات و فرمان برید
سلاطین و پادشاهان دین را که نائبان حضرت سید المرسلین اند
چنانچه آنحضرت صلی الله علیه و آله و اصحابه و سلم فرموده مَنْ أَطَاعَ
هر که فرما
برد را


۱۱۲

فَقَدْ اَطَاعَ اللهَ وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَي اللهَ وَمَنْ يُطِعِ الاَميرَ
تحقیق او فرمان برداری کرد خدا را و کسی که بی فرمانی میکند مراپس تحقیق بیفرمانی کند خدا را و کسی که فرمان برداری میکند امیر را
فَقَدْ اَطَاعَنِي وَمَنْ يَعْصِ الاَميرَ فَقَدْ عَصَانِي وَاِنَّمَا
پس تحقیق فرمان برداری میکند مرا و کسی که بی فرمانی میکند امیر را پس تحقیق بی فرمانی من میکند مرا و همانا این است
الْاِمَامُ جُنَّةٌ يُقَاتَلُ مِنْ وَرَائِهِ وَيُتَّقَي بِهِ یعنی هر که فرمان
که امام سپر است که قتال کرده میشود از پس وی و پرهیز کرده میشود بوی
برد مرا تحقیق فرمان می برد خدا را زیرا که من مبلغم و امر در حقیقت
اوست و هر که نافرمان امر من شود تحقیق نافرمان امر خداست و هر که
فرمان و اطاعت کند امیر را تحقیق که فرمان میبرد من را و هر که
نافرمان از امر امیر گردد تحقیق که نافرمان امر من میباشد و جز این
نیست که پادشاه سپر است که قتال کرده می شود از پس وی و پرهیز
می شود بوی چنانچه سپر دافع شمشیر و سنانست همچنین پادشاهان
مانع کفره و باغیان اند که کافه رعیت در کهف حفاظت اوشان
در امان اند و از ظلال عنایت خندان و شادان و همچنین جناب
سرور عالم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده اسْمَعُوا وَ اَطِيعُوا وَ اِنِ
بشنوید و اطاعت بکنید و اگرچه
اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَاَنَّ رَاْسَهُ زَبِيْبَةٌ یعنی انکه بشنوید و فرمان برید
عامل گردانیده شود بر شما غلام حبشی گویا سر او مانند مویز است


۱۱۳

حکم پادشاهان خود را اگر چه عامل و حاکم گردانیده شود بر شما غلام حبشی سیاه
گویا که سر او در خوردی مثل مویز است چونکه پادشاه دین پناه علام
نمیباشد پس درین حدیث مبالغه است در قبول نمودن فرمان اوشان
اگر چه خفیف العقل باشند یا غلام و نیز آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم
فرموده مَنْ رَائی مِنْ امِيرِهِ شَيئًا يَكْرَهُهُ فَلْيَصْبِرُ فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ
هر کسیکه بیند از امیر خود چیزیرا که مکروه می پندارد او را پس باید که صبر کند بدرستیکه نیست هیچکس که جدائی
الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ إِلَّا مِيْتَةً جَاهِلِيَّةً معنی آنکه هر که بیند از ا
یک بدست پس میمرد مگر اینکه بان نوع مردن میمردید که می مردند در آن اهل جاهلیت
و پادشاه دین پناه خود چیز را که مکروه میدارد و بد می پندارد آنرا هر آینه
صبر نماید و اقدام بر سرکشی و بغی نکند زیرا که هیچ کس نمیباشد که مقدار
یک بدست از جماعت اسلام بعد از بیعت و اتفاق اوشان بر پا
شاه عالی مقام جدائی افگند پس درین حالت بمیرد مگر آنکه مردن ست
بآن نوعی که اهل جاهلیت بر آن میمیرند و در حدیث دیگر آمد که صحابۀ
کرام از حضرت خیر الانام پرسیدند که یا رسول الله خبر ده مارا که اگر امرا
و پادشاهان بر ما قایم گردند که حقوق خود را میگیرند و حق های ما را نمیدهند


۱۱۴

باوشان چکار کنیم آنحضرت صلی الله علیه و آله و اصحابه و سلم فرمود که
اسْمَعُوا وَاَطِيعُوا فَاِنَّمَا عَلَيْهِمْ مَاحُمِّلُوْا وَعَلَيْكُم مَّاحُمِّلْتُمْ یعنی آنکه بگوش
بشنوید سخن ایشان را و اطاعت کنید پس نیست بر ایشان مگر چیزی که بار کرده شده اند برونست بر شما مگر چیزی که تکلیف کرده شده اید بان
هوش بشنوید و پادشاهان دین را اطاعت کنید و فرمان برید که باوشا
ست چیزیکه بران حمل کرده شده اند از رافت و عدالت و برشمــا
یا نیست آنچه بر شما نهاده شده از خدمت و اطاعت و بسی خدای
تعالی سلاطین دین و پادشاهان با عز و تمکین را فضیلت داده که در
احصا نمی آید از انجمله آنکه انحضرت صلی الله علیه و آله و اصحابه و سلم فرمود
السُّلْطَانُ ظِلُّ اللهِ فِى الْاَرْضِ يَأْوِيْ اِلَيْهِ كُلُّ مَظْلُومٍ یعنی انکه پادشاه سایه
پادشاه سایه خداست در زمین جای میگیرد و پناه می آرد بسوی او هر ستم دیده
خداست در زمین او که هر مظلوم و ستم دیده بسوی او پناه می آرد و از
آسیب حوادث در سایه حمایتش محفوظ و مسلم میماند بنابران
آنحضرت صلی الله علیه و آله و اصحابه و سلم فرموده مَنْ أَهَانَ سُلْطَانَ
کسیکه اهانت کند و خوار دارد سلطان را که اله است او
اللهِ فِى الْاَرْضِ اَهَانَهُ اللهُ وَمَنْ اَكْرَمَ سُلْطَانَ اللهِ اَکْرَمَهُ اللهُ یعنی آنکه هر که در ظاهر
از جانب خداست در زمین خوار و سبک گرداند او را خدا و کسی که عزت کند سلطان خدا را عزت میکند او را خدا
یا پنهان اهانت نماید و سبک پندار د پادشاه زمین و زمان و خلیفه رحمان
الیم ایرانه


۱۱۵

را هر آینه انگس را خداوند خود سبک مینماید و ذلیل و حقیر میسازد و هر که
دستور یا اعلان سلطان زمان را مکرم دانسته احترام کند هرآنیه نکس را
خداوند خود مکرم و معظم میسازد و از جانب خود باو عزت و رفعت میدهد
زیراکه احترام سلاطین بعلت نیابت حرمت حضرت سیدالمرسلین
است و جناب حضرت رسالت مآب صلی الله علیه و آله و اصحابه وسلم
فرموده وَالَّذِیْ نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ اِنَّ الْوَالِیَ الْعَدْلَ لَیُرْفَعُ لَهُ کُلَّ یَوْمٍ
مِثْلُ عَمَلِ رَعِیَّتِهِ وَصَلٰوتُهُ تَعْدِلُ بِسَبْعِیْنَ اَلْفَ صَلٰوةٍ وَاِنْ جَارَ
وَظَلَمَ نَقَلَ حِمْلَهُ وَعَلَیْهِ وِزْرُهُ وَذٰلِكَ بِدُنُوْبِنَا معنی انکه قسم است مرا
بآن ذاتی که نفس محمد بدست و قدرت اوست که هر روز برای والی
و پادشاه عادل چندان عمل و ثواب رفع میکنند که برابر ثواب عمل
کل رعیّت او میباشد و ثواب یک نماز او برابر ثواب هفتاد هزار نماز
دیگران است و هرگاه آن والی بر زیر دستان جور و ستم کند هرآینه
بار خودش گران میگردد و وزرش بر خودش میشود و آن نیز بسبب


۱۱۹

بسبب گناهان خود مایانست نه نقصان در سلطان چه در حدیث
آمده که آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرموده که حضرت باریتعالی میفرماید
که منم خدا و جز من خدای دیگر نیست مالک و پادشاه پادشاهان منم دل های
پادشاهان در دست قدرت و قبضه سطوت من است اگر بندگان
فرمان بردند مرا و اطاعت نمودند حکم را میگردانم دل های پادشاهانرا
بر اوشان بمهربانی و رافت و هرگاه عصیان نمودند و نافرمان امر من شدند
بر آنها میگردانم دل های پادشاهانرا بر اوشان به قهر و عقوبت پس
قصد میکنند و مکلف میسازند بنده گان را بعذاب بد و تکالیف
بیحد پس باید که بنده گان مشغول نسازند نفسهای خود را بدعای بد
پادشاهان ولیکن مشغول سازند خود ها را بذکر و زاری نزد من که خدای
اوشانم تا ملوک اوشانرا کفایت کنم و بدل های پادشاهان رحم آرم و
در کتاب رد المحتار در فصل کیفیت قسمت غنیمت آورده و عليه طاعة
لان مخالفة اميره كالكفر يعنی آنکه بر لشکر و رعیت میمنت اثر واجب وفرض است
زیرا که مخالفت از فرموده های امیر مسلمین کفر است

که امیران


۱۱۷
که امیران و پادشاهان را فرمان برند و اطاعت نمایند زیرا که مخالفت
امر و فرمان پادشاهان و امیران ذوالاحترام حرام است و موجب
معصیت و آثام و نیز جناب حضرت خیرالانام صلی الله علیه واله وسلم
فرموده آمرکم بخمس بالجماعة والسمع والطاعة والهجرة والجهاد فی
امر میکنم شمارا بپنج حچصت یکی اتباع جماعت مسلمین دیم شنیدن اطرافی معلها و شان رو یگر هجرت و کارزار کردن در
سبیل اللهِ وانه من خرج من الجماعة قيد شبر فقد حلم ربقة الاسلام
راه خدا و بدرستی کسیکه برآید از جماعت اسلام بمقدار یک بدست پس بدرستیکر بیرون آورد رسن اسلامی را
مِن عُنقه الا ان يُراجع وَمَن دَعَا بِدَعُوَى الْجَاهِلِيَّةِ فَهُوَ مِن حِي
از گردن خود مگر آنکه مراجعت کند و کسیکه بخواند مردم را بخواندن جاهلیت پس آنکس از عقاب لوده
جَهَنَّمَ وَإِن صَامَ وَصَلَّى وَزَعَمَ أَنه مسلَّمُ یعنی انکه می فرمایم شما را
دوزخ اسن اگر چه روزه دارد و نماز گذارد و گمان برد که دی مسلمانت
ای امتان من بیپنج چیز که اول آن ثبات و استقامت بر جماعت مسلمانان
است و دویم شنیدن کلمه حق و فرمان پادشان زمان و سیوم اطعات
نمودن و قبول آن بدول و جان در چهارم هجرت کردن است از مقام و
دار کفر بدار اسلام و از طغیان بطاعت منان و پنجم جهاد نمودن و غزا
کردن با کافران است با نفس بی سامان زیرا که هر آن کسیکه درون شار حتما
اسلام بقد ریک بدست تحقیق که رسن و قلاده اسلام را از گردن خوه


۱۱۸
میکشید مگر انکه واپس رجوع نماید و نیز هر کسیکه طلب نماید مردم را مثل طلب
اهل جاهلیت که میگفتند یا آل فلان به فریادم رسید پس آن کسان
با و میدویدند و او را نصرت مینمودند مظلوم بودن و ظالمی اور الحوظ
نداشتند پس هرآئینه این چنین کس از خاک توده و سنگهای گردآورده
شده دوزخ است اگرچه آن کس نماز خواند و روزه گیرد و گمان کند که
وی مسلمان و صاحب ایمان است لہذا بر کافه مؤمنان فرض و واجبست
که بمضمون آیه کریمه و احادیث معظمه و مسایل فقهیه سرپای خود را از دایره
اطاعت پادشاهان دین بدر نکنند و حلقه اطاعت در گوش کنند
و شمشیر خدمت بر دوش و غبار آستان شان را سرمه انسان و طوطیای
چشمان نمایند و در صف متمردان و باغیان داخل نگردند تا مورد
آیه کریمہ فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ
پس اگر ستم کند یکی ازان هر دو طایفه بر دیگری پس قتال کنید بآن گروهی که بغی میکند تا باز گردد
إِلَى أَمْرِ اللهِ نشوند معنی آنکه اگر باغی گردد و افزونی جوید یک طایفه
بسوی حکم خدا
مؤمنان بر دیگری پس بخشد آن طایفه را که باغی گشته و قلاده جمعیت
آن نکند


۱۱۹

از سر کشیده تا آنکه واپس به قبول فرمان خدا رجوع نمایند و حلقه اطاعت
بگردن اندازند و همچنین سرور عالم صلی الله علیه و آله و اصحابه و سلم فرموده
مَنْ اَتیکُمْ وَ اَمْرُکُمْ جَمِیعٌ عَلَی رَجُلٍ وَاحِدٍ یُرِیدُ اَنْ یَشُقَّ عَصَاکُمْ
کسیکه بیاید بشما بدعوت و حال آنکه امر شما مجموع است بر یک شخصی درین حال آنکه بخواهد که بشگافد عصای شمارا
اَوْ یُفَرِّقَ جَمَاعَتَکُمْ فَاقْتُلُوهُ معنی آنکه هر که بیاید بشما ای امتان
یا جدائی افگند در جماعت شما بکشید انکس را
و حال آنست که کار و امر سمایان بر یک شخصی از مؤمنان که پادشاه
زمان است فراهم و جمعیت و میخواهد که جمع شما را بشکند و در مابین پادشاه
و شما جدائی افگند هر آینه آن تفریق کننده را بکشید و بجدائی کردن
نگذارید چه تفریق و طغیان مباغیان را سراسر زیان است
و هلاکت نفس و خسران مال و ایمان و نیز آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم
فرموده اِنَّهُ سَیَکُونُ هَنَاتٌ وَ هَنَاتٌ فَمَنْ اَرَادَ اَنْ یُفَرِّقَ اَمْرَ
بدرستیکه نزدیکست که پیدا شود شرها و فسادها و خصلتھای بد پس کسیکه خواھد که جدائی افگند در کار
هذِهِ الْاُمَّةِ وَ ھِیَ جَمِیعٌ فَاضْرِبُوهُ بِالسَّیْفِ کَائِنًا مَنْ کَانَ معنی انکه زود است که پیدا
این امت و حال انکه کار این امت مجموع است بزنید بد شمشیر ھر که بوده باشد
شود شر و فساد پس هر آن کسیکه اراده نماید و تفریق افگند در امر
این امت و حال آنست که امر و کار اوشان بشخصی مبارک طینت فراهم شد


۱۲۰

و جمع گشته هرآینه بزنید گردن آنرا بشمشیر و شر آنرا دفع نمائید اگرچه آن
تفریق کننده را افضل و بهتر میدانید و بحق می پندارید زیرا که در حقیقت
حق بجانب پادشاه دین پرور و خلیفهٔ اول است چنانچه سرور عالم
صلی الله علیه و آله و سلم فرمود اِذَا بُوْیِعَ لِخَلِیْفَتَیْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا
معنی آنکه اگر بیعت کرده شود مرد و خلیفه را هرآینه ان خلیفهٔ آخر را بکشید
و بیعتش را باطل کنید و سورتش را بشکنید زیرا که آن خلیفهٔ آخر ملعونات
پس هرگاه بدون از قتل دفع شر او نشود حکمش قتل است چنانچه در حدیث
دیگر آمده هرکه همراه پادشاه بیعت کند و دست و ثمره قلب خود باو دهد
هرآینه آن پادشاه را اطاعت کند و هرگاه شخص دیگر بیاید و همراه پادشاه
نزاع کند و خلل در سلطنت افکند هرآینه آن منازع دیگر را بیعت کننده
گان بکشند و گردن بزنند و در کتاب فصل الخطاب در بحث امامت
آورده که عالم امجد ابوعقیل بن عبد الله گفته این امت هفتاد
و سه فرقه اند که هفتاد و دو فرقهٔ آن بسبب بغض و عناد با سلطان

از مالکان


۱۲۱

از مالکان اند و ناحیه انکسان اند که با سلطان و تابع اوشان اند و نیز ابو
محمد سهل فرمود که خلیفه اگر صالح نباشد از ابدال ملک است و هرگاه صالح بو
قطب است که مدار کار دنیا بر اوست و همچنین گفته اند هر که انکار از
امامت سلطان کند زندیق است و اگر سلطان کسی را طلب نماید
وانکس اجابت امر او نه نماید آن کس مبتدع است و گفته شده که امام
غشوم خير من فتنة تدوم معنی آنکه پادشاه خاین و گزنده بهتر است
از فتنه دایم و همیشه چه بر وجود فایض الجود سلاطین دین و پادشاهان
با مجد و تمکین فواید بی انتها و منافع لا تحصی است که از اشعه آفتاب شان
همه اقالیم جهان منور شده و علایم ظلم و طغیان از میان دور گشته و بیضه
اسلام و اهالی آن در ظل حمایت شان با مانت و سلامت مانده که
مرآت شریعت را به صیقل امر و نهی از غبار مناهی مصفی میدارند ولک
و ملت را رونق و بهجت میدهند و اکثر واجبات شرعی و اوامر الهی
موقوف بذات مجمع الحسنات اوشان است بنا بر آن طاعت


۱۲۲

و قبول فرمان اوشان بر همه مؤمنان فرض و واجب است و موجب
اجر و ثواب و خروج از طاعت اوشان سبب هلاکت است
و عقاب چنانچه در کتاب رد المحتار در باب بغات آورده وَيَجِبُ
طَاعَةُ الْاِمَامِ عَادِلًا كَانَ أَوْ جَايِرًا معنی آنکه واجب است قبول فرمان
فرمان بردار امام خواه عادل باشد یا جابر
پادشاهان عادلان یا مستبد یا جورکنندگان و نیز در کتاب دُر مختار
مذکور و مسطور است وَمَنْ دَعَاهُ الْاِمَامُ اِلی ذلِكَ اَيْ قِتَالِهِمُ افْتُرِضَ الْجَابَتُهُ
و کسی راکه بخواهد پادشاه بسوی آن یعنی جنگ باغیان فرض است بر انکسی فرمان پادشاه
لِأَنَّ طَاعَةُ الْاِمَامِ فِیمَا لَیْسَ بِمَعْصِیَةٍ فَرْضٌ فَکَیْفَ فِیمَا هُوَ طَاعَةٌ بَدَا یع
زیرا که فرمان بردن پادشاه در چیزیکه گناه نباشد فرض است پس چگونه در انچیزیکه فرمان خدا باشد
لَوْقَادِرًا وَاِلَّا لَزِمَ بَیْتَهُ معنی انکه اگر بخواند و طلب نماید پادشاه زنمان
اگر قدرت رفتن نداشته باشد و گرنه لازم گیرد خانه خود را
خوانین و سرکردگان سلطنت و یا عامه رعیت را به قتال باغیان جنگ
کردن باوشان برآئینه بر کافه اهل ایمان فرض است که فرمان چوب
الاذعان پادشاه را بجا آرند و دعوتش را اجابت نمایند و طائفه
باغیه را مطیع سازند و یا به قتل رسانند و متفرق گردانند زیراکه
فرمان برداری پادشاهان در امر مباح که موجب عصیان نباشد

فرض


۱۲۳

فرض است حتی که اگر پادشاه به روزه داشتن روزی امر نماید
هر آئینه روزه گرفتن در آن یوم واجب میگردد پس چگونه فرمان
پادشاه در چیزی که محض عبادت منان وطاعت یزدان بود فرض
نباشد اگر قدرت رفتن وطاقت بر آمدن داشته باشد صحیح بود
والا نه در ایام فتنه بخانه نشیند و تفریق در جمعیت نیفگند و خود را
مطعون نسازد مقاله دویم در احکام امرا و رعایا و این مشتمل
است بر سه باب باب اول در وجوب نصب میر
و پادشاه باب دویم در بیان آنچه بر خلیفه لازم است از امضای
مصالح مسلمین و اجرای احکام دین و این مشتملست بر سه فوائدباب سوم
در بیان آنچه بر رعیت واجب است و این مشتمل است بر نه فوائد
باب اوّل
در وجوب نصب سلاطین و امرا بر کافه مؤمنان و همه اهل اسلام
بدانکه نصب پادشاه دین پناه بر مسلمین انام در ابتدای


۱۲۴
حال قبل از ظهور فتن و قتال فرض و وجب است که شخصی را که
متصف باشد بنور اسلام و حریت و ذکورت و عقل و بلوغ و
قادر باشد بر تنفیذ احکام و حفظ حدود و انصاف مظلوم از ظالم بر ای
اجراء احکام شرعی و مصالح امور دینی و دنیوی بر خودها نصب
نمایند تا در اوشان اجراء احکام الهی و شرع حضرت رسالت پناهی
صلی الله علیه و آله و سلم را نموده دین متین را تقویت داده نضارت بخشد
چنانچه حق سبحانه می فرماید وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَ
وعده کرده است خدا آنرا که گرویده اند از شمایان
عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ
و کردند عملهای شایسته که هر اینه ایشانرا خلیفه گرداند در زمین کفار یعنی انرا مطیع گردانیده انا را کمرو دند پیشوایی
مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم
پیش از شما و هر اینه باقوت سازد برای ایشان دین اینرا ان دین که پسندیده است برای آنها و هر اینه بدل دهم
مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن
پس از ترس ایشان ایمنی را یعنی به پرستند مرا شریک نسازند به من چیز را و هر که
كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ وعده کرد خدای
بکفرات ورزید پس از شرایت شدن پس آنگروه ایشان فاسق شدند
تعالی انانرا که گرویده اند از شما و بکردند کارهای شایسته مراد
بقول اشهر فقرای مهاجرانند که بعد از هجرت بمدینه منازل انصار
جای


۱۲۵

جای گرفتند و قریش با اکثر از قبایل عرب که در مکه و یثرب بودند بر محاربهٔ
ایشان اتفاق نموده شب و روز پیغام های تهدید آمیز و سخنان فتنه انگیز
می فرستادند مهاجران اکثر اوقات سلاح با خود داشتند و روزگاری
بهول و هراس میگذرانیدند ی روزی با یکدیگر گفتند آیا زمانی بر ما درآید
که خود را ایمن و مطمین بی بینیم و بفراغت خاطر بر بساط سلامت و عافیت
بنشینیم این آیت نازل گشت و حق تعالی وعده داد و سوگند خورد که
هر آینه ایشان را خلیفه گرداند در زمین کفار از عرب و عجم چنانکه خلیفه گر
داینده شدند و حصر استخلاف فعل معلوم میخواند یعنی همچنانکه خلیفه
گردانید خدای تعالی آنانرا که بوده اند پیش از ایشان یعنی بنی
اسرائیل که زمین مصر و شام بدیشان دادند تا تصرف کردند در آن
چنانچه ملوک در ممالک خود میکنند و اندک فرصتی را نیز بوعدهٔ
مؤمنان وفا فرموده از جزایر عرب و دیار کسری و بلاد روم تمکین
ارزانی داشت و امیدست که جمیع اطراف و اکناف مشارق و مغارب


۱۲۹
لیظهره علی الدین کله معجزه تسخیر ملازمان شرع نبوی ومتابعان احکام
تا غالب گرداند این دین را بر همه دین ها
ملت مصطفوی علیه الصلوة والسلام در ایند نظم دمبدم ہئیت کمال
دولت خدام او بۀ عرصه روی زمین را سربسر خواهد گرفت شاہین
همتش چون برگشاید بال قدرۀ از ثریا تا ثری در زیر پر خواهد گرفت
این آیت دلیل اعجاز قران است و حجت صحت نبوت و برهان
خلافت خلفای راشدین دیگر فرموده هر آینه با قوت تمکن
سازد برای ایشان دین ایشان را آن دین که پسندیده است
ایشان را یعنی دین اسلام مراد انست که او را بر همه ادیان غالب گرداند
و ہر آئینه بدل دهد ایشان را از پس ترس ایشان از اعادی ایمنی را زیستیان
بپرستند مرا در زمان خلافت شریک نسازید با من چیزی را یعنی اختیا
وجاه ایشان را از عبادت و توحید بازندار دهر که کفران ورزد درین
نعمت بعد از راست شدن پس انگر وه کا فر نعمت با ایشاند کا ملان
در فتسق باب دویم در بیان آنچه بر خلیفه لازم است از امضای مصالح
مسلمین


۱۲۷
مسلمین و اجرا احکام دین و این مشتمل است بر سه فوائد فایده اولی در بیان
آنچه بر خلیفه لازم است از کشتن اهل ردّة و زنادقه و استیصال مبتدعه
و قتل باغیان و ساعیان و دزدان فایده ثانیه در بیان حکمت و قدرت
و شجاعت و سخاوت پادشاه فایده ثالثه در شفقت و محافظت رعیت
فایده اولی
واجب است بر پادشاه نگاه داشتن دین محمدی صلی الله علیه و سلم بر صفتی که ست
مستفیض آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم ثابت شده و اجماع سلف صالح بر آن
منعقد گشته و انکار کردن بر مخالف بآن وجه که قتل کند مرتدین و زنادقه را
و زجر نماید قطاع الطریق و مبتدعه را قال رسول الله صلی الله علیه وسلم من بدل
دین خود را پس بکشید او را کسیکه تبدیل کند و تغییر دهد دین خود را پس بکشید او را رواه البخاری
قال الله تعالى انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض
بدرستیکه جزاء انکسانیکه جنگ میکنند با خدا و رسول او و کوشش میکنند در زمین
فسادا ان یقتلوا او یصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خلاف او ینفوا
از روی فساد کشته شوند ایشان یا بر دار شوندر یا بریده شود دستهای ایشان و پایهای ایشان در جای مختلف شونده یا اخراج شوند
من الارض معنی انکه بدرستی که جز ا کسان که محاربه و جنگ کند با دوستان خدا و سوراخ نماید اوبه
از زمین


۱۲۸
با مسلمانان در حکم محاربه رسول خداست و زمخشری گفته که ذکر الله برای تعظیم است
مراد اخبار است باینکه ایشان محاربه با رسول خدا کرده و سعی میکنند در زمین ابجدت کیا
اینکه کشته شود قصاصاً اگر قتل تنها کرده باشد یا بر دار شود با کشتن اگر جمع کرده با
میان کشتن و گرفتن مال یا بریده شود دستها و پایهای ایشان اگر قتل نکرده
باشد و مال گرفته باشد در حالیکه آن دستها و پایهای مختلفه باشد یعنی بریده شود
دستهای راست و پایهای چپ اوشان یا نقل کرده شود از یکزمین بدیگر زمین اما نام ابوحنیفه
تفسیر نفی محبس کرده جمهور علما بر این است که آیه مذکوره نازل شد در شان ایکتان عهد
نموده بودند با حصرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم و نقض عهد کردند و فساد و قطع الطريق نمودند
و عبدالرزاق گفته که در شان عرنیین آمده هذا اما قال قسطلانی و در بخاری نقل شد که این سور
در شان قطاع الطريق و دزدان مهر مران آمده عن انس قال قدم على النبي صلعم
نَفَرٌ مِنْ عُكْلٍ فَاسْلَمُوا فَاجْتَنَوُا الْمَدِينَةَ فَامَرَهُمْ اَنْ يَاْتُوا اِبِلَ
چندی از قبیله عکل پس اسلام آوردند پس ناخوش داشتند مدینه را پس امر کرد حضرت علیه الصلوة والسلام ایشانرا که بیا بند شتران
الصَّدَقَةِ فَيَشْرَبُوا مِنْ اَبْوَالِهَا وَالْبَانِهَا فَفَعَلُوا فَصَلُّوا فَارْتَدُّوا
صدقه را پس بنوشیدند از بولهای ایشان و شیرهای ایشان پس کردند پس درست شدند پس مرتد شدند
وَقَتَلُوا رِعَاهَا فَاسْتَاقُوا الْاِبِلَ فَبَعَثَ فِي اَثَارِهِمْ فَاُتِيَ بِهِمْ فَقَطَعَ اَيْدِيَهُمْ
و کشتند چرانندگان آنها را پس داند شتران پس فرستاده در پی آنها پس آورده شد ایشانرا پس برید دستها


١٢٩
وارجلهم وسمل اعینهم ثم نبذهم فى الشمس حتّى ماتوا يعنى آنکه گفت انس که قدوم آوردند بحضرت
در پای ایشان تا بیشتر از آن مگزد چنین خبرا است و نیز تا آنکه نمیر آیند
صلى الله عليه وسلّم چندى از عكل بضمّ عين وسکون کاف نام قبيله و در بعضی روایات
آمده من عكل وعرنيه بضمّ عين وفتح را وسکون تحتاینه ونون صواب است
که مجموع هفت کس بودند چهار از عرینه وسه از عكل پس اسلام آوردند پس
ناخوش داشتند اقامت مدینه را وموافق نیفتاد ایشانرا هوای آن پس بیمار
شدند وزرد شد رنگهای ایشان وآماسید شکمهای ایشان پس امر کرد انحضرت
ایشانرا که بیایند شتران صدقه را پس بیاشامند از کمیزهای شتران وشیرهای
آن پس کردند آنچه امر کرد آنحضرت صلى الله عليه وسلّم پس تندرست
شدند پس مرتد شدند و رجوع کردند از دین اسلام وکشتند چرانندگان
شتران را پس راندند شتران را پس فرستاد آنحضرت صلی الله علیه وسلم
جماعت در پیهای ایشان پس آورده شدند ایشان پس امر کرد ببریدن
دستهای ایشان وپایهای ایشان وکوکرد چشمهای ایشان را
پس تر داغ نکرد ایشانرا چنانچه بعد از بریدن دست و پای داغ میکنند


۱۳۰

تا خون باستد تا آنکه مردند آن مفسدان و گفته اند که آنحضرت صلی الله
علیه و آله و سلم باین عذاب همه را معذب کرد بطریق قصاص زیرا که ایشان
با راعیان هم چنین معامله کرده بودند و تحقیق روایت کرده شده
که میل در چشم ایشان کشیدند و دست و پا بریدند و در زبانها و چشمهای
ایشان خارها خلانیدند تا مردند و نیز جرمیه این مفسدان عظیم بود زیرا که
مرتد شدند و خونها ریختند و قطع طریق کردند و اموال گرفتند
و پادشاه را میرسد که جمع کند میان عقوبات در مانند این بقصد معامله
زجر و سیاست و این همه برای صلاح عالم و نظام امر بود و ظهور صفت
جلال و شریعت آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم جامع بود میان جمال و
جلال و لطف و قهر این را شیخ عبدالحق در اشعة اللمعات آورده و در شرح
بخاری آورده که این حدیث پیش از نسخ مثله بود و انحال مثلة
ممنوع است در احیاء العلوم آورده که مخالف امر خدایتعالی در عقاید
یا مبتدع است یا کافر و مبتدع یا داعی مرد مانست بسوی بدعت یا ساکت اگر

ساکت


۱۳۱

کافر محارب بود مستحق کشتن و غلامی است واگر ذمی بود جایز نبود ایذآ
وی مگر تحقیر باضطراب ضیق طریق واگر مبتدع داعی بود و بدعت او مو[؟]
کفر باشد حکم او از ذمی بد تر است چه وی مقر بجزیه نیست و اگر کافر به بدعت
نباشد فساد این شخص بسیار است از کافر چه شر وی متعدی است پس لازم
بود بغض و دشمنی و قطع نمودن از و و حقارت و شناعت با و و نفرت
دادن مردمان از و و نادادن جواب سلام واگر مبتدع عامی بود و قاد بر
دعوت نبود وعظ و نصیحت با و کند اگر وعظ در حق او مفید نشود پس
اعراض از وی اولی است واگر مبتدع عامی باعتبار عمل بود نه باعتبار اعتقاد
این سه قسم است اول انکه ضرر او بمردمان رسد چون سخن چین و گواه کاذب
و غیبت کننده لازم است که با ایشان معامله و اختلاط نکنند واگر با هانت
و سبکی این کسان زجر و منع خودا وشان آید یا دیگری بزجر اوشان عبرت میگیرد
لازم بود اهانت اوشان دویم آنکه بایذا و بفعل بد وی ونقصان دنیا بكسي نرسد
بلکه سلب نابود میکند دین خود را چون صاحب ربات مستحب است اهانت او گرا


۱۳۲

امید زجر عاصی یا دیگری باشد لازم بود اهانت او و قطع تعلق باوی
و ترک سلام و لازم بود بر طایفه علما که کمر همت بسته کنند و اظهار عذر
و فریب شناعت و قباحت او هویدا نمایند تا عالم جهان از شر و فساد این بان
شیطان بطرف شود قالَ عَلَیْهِ الصَّلوةُ وَالسَّلَامُ مَنْ انْتَهَرَ صَاحِبَ بِدْعَةٍ مَلَا
گفت رسول الله صلی الله علیه وسلم کسیکه زجر کند صاحب بدعت را پر سازد
اللَّهُ قَلْبَهُ أَمْنًا وَإِيمَانًا وَمَنْ أَهَانَ صَاحِبَ بِدْعَةٍ اَمَنَهُ اللَّهُ تَعَا
خدا دل او را از امان و ایمان و کسی که خوار ساخت صاحب بدعت را در امان کند او را خدا تعالی
يَوْمَ الْفَزَعِ الأَكْبَرِ وَمَنْ الأرْثِلَ وَاكْرَمَهُ وَلَقِيَهُ بِبَشْرٍ فَقَدْ ا
در روز رسوائی کلان که روز قیامت است و کسیکه نرمی کرد یا او یا عزت داد او را یا ببوت با و بخوشی پیشانی پس تحقیق
بِمَا انْزَلَ اللهُ عَلى محمد یعنی کسیکه زجر کند صاحب بدعت را پر کند
به انچه نازل کرده خدا بر پیغمبر صلی الله وسلم
خدا تعالی دل او از امن و ایمان و کسی که خوار و ذلیل کند مبتدع را
نگاه کند او را الله تعالی از عذاب روز قیامت و کسی نرمی کند مبتدع
یا عزت دهد با و یا ملاقات کند با لو بخوشی و پیشانی و ابد رستیکه سب
کرد کتاب که نازل شده بر محمد صلی الله علیه وسلم وَعَنْ أَبي هُرَيْرَةَ
در وایت است از ابا هریره
رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
راضی شود خدای بزرگ برو گفت بگفت رسول خدا درود خدا بروی
يَكُونُ فِي اخِرَ الزَّمَانِ دَجَّالُونَ كَذَّابُونَ يَا تُونَكُمْ مِنْ أَحَادِيثِ مَا لَمْ تَسْمَعُوا
پیدا شوند در آخر زمان مفید ان دروغ گویان می آورند شما را از احادیث انکه نشنیده باشند


۱۳۳

انتم وايا يَاكُمْ فَأَيَّاكُمْ وَإِيَّاهُم لا يُضِلُّونَكُمْ وَلَا يَفْتِنُونَكُمْ یعنى میباشید در أ
شما بیوا نید بلا شیطان پس دور دارید خود را از ایشان برو بر دور دارید ایشانرا از خود که گمراه نمایند شما را در فتنه
زمان تلبیس کنندگان و دروغ گویان یعنی جماعه باشند که خود را بحلمة در صوم
علما و مشایخ و صلحا و از اهل نصیحت و صلاح نمایند تا دروغ های خود را
ترویج دهند و مردم را بمذاہب باطلہ و رای فاسدہ بخوانند دجال
مشتق از دجل بمعنی خلط و تلبیس ست می آورند شمایان را از احادیث
آنچه نشنیداید شما و نه پدران شما یعنی بهتان و افترا و مراد با حادیث اینجا
پیغمبرصلی اللہ علیہ وسلم است یا عامتر از ان شامل اخبار مزم پس دور دار بد خود
از ایشان ایشانرا از خود تا گمراه نکنند و در فتنه نیندازند ایشان شما را و صد
تحفظ و احتیاط است در گرفتن دین و حتراز و پرهیز از صحبت ار باب ات
و مخالطت ایشان خصوصاً انکه دعوت کنند و تلبیس نمایند مثنوی
ای بسا ابلیس آدم روی هست * پس بهر دستی نباید داد دست و حمر
درویشان بزرد و مرد دون * تا بخواند بر سلیمی زان فسون و زانکہ صیاد آورد
صغیر * تا فزیبد مرغ را آن مرغ گیر* کار مردان روشنی و گرمی است*


۱۳۴

کار دونان حیله و بی‌شرمی است بدآیند هرچه پیدا شده بعد از پیغمبر صلی الله
علیه و آله و سلم بدعت است و آنچه موافق اصول و قواعد شرع قیاس کرده
شده بران آنرا بدعت حسنه گویند و آنچه مخالف آن بود بدعت سیئه و ضلالت خوانند
و کلیه کل بدعت ضلالت محمول بر بدعت سیئه است و بعضی بدعت است
که واجب است چنانچه تعلم و تعلیم صرف و نحو که بدان معرفت آیات و احادیث
حاصل گردد و حفظ غرائب کتاب سنت و دیگر چیزهای که حفظ دین ملت
بران موقوف بود و بعضی مستحسن مستحب مثل بنای رباطها و مدارس تا و بعض
مکروه مثل نقش و نگار مساجد و مصاحف بقول بعض و بعضی مباح مانند فرا
در طعامهای لذیذه و لباسهای فاخره بشرطیکه حلال باشند و باعث طغیان
و تکبر و مفاخرت نشوند و مباحات دیگر که در زمان آنحضرت صلی الله علیه و سلم
نبودند چنانکه غربال و مانند آن و بعضی حرام چنانکه مذهب اهل بدع و ہوا
بر خلاف سنت و جماعت است و آنچه خلفای راشدین کرده
باشند اگر چه بعضی در زمان آنحضرت صلی الله علیه و سلم نبوده ولیکن در حقیقت

نزدیک


۱۳۵

سنت است زیرا که آنحضرت صلی الله علیه وآله وسلم فرموده است
عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِيْنَ الْمَهْدِيِّيْنَ عَضُّوْا
برشما لازم که بگیرید طریقه من وطریقه نائبان من رهنمائیندگان هدایت کنندگان محکم بگیرید
عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ بر شما باید که لازم گیرید سنت مرا وسنت
سنت آنها را بدندانها محکم
خلفای راشدین را ومحکم گیرید سنت او خلفا را بدندان ها و خرابی اسلام درید
او از ایشان است قَالَ فِي الطَّرِيْقَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ وَقَالَ مُحَمَّدُ
گفته است در کتاب طریقه محمدیه که گفت محمد
بْنُ الْفَضْلِ ذَهَابُ الْإِسْلَامِ مِنْ اَرْبَعَةِ أَقْوَامٍ لَايَعْمَلُوْنَ بِمَايَعْلَمُوْنَ
پسر فضل رفتن دین از چهار طائفه است که عمل نمیکنند بآنچه میدانند
وَيَعْمَلُوْنَ بِمَا لَايَعْلَمُوْنَ لَايَتَعَلَّمُوْنَ مَايَعْمَلُوْنَ وَالنَّاسُ مِنَ التَّعَلُّمِ يَمْنَعُوْنَ
وعمل میکنند بآنچه نمیدانند یاد نمیگیرند آنچه او را عمل میکنند مردمان را از یاد گرفتن منع میکنند
یعنی خرابی اسلام از چهار طایفه است یک طایفه است که عمل نمیکنند
بآنچه میدانند دویم طایفه که عبادت وعمل میکنند بآنچه نمی دانند
سِیُوم طایفه است که یاد نمیگیرند آنچه با وعمل میکنند و چهارم طایفه است
که مردمان را از تعلم واستفاده منع میکند پس مغرور نشوید از سخنان
باطل ایشان وبظهور کلمات مبنیه وفصیحه اوشان واین عابدان جُهَّال
ومُصَلِّین ضُلال اند از شرع قویم واز صراط مستقیم مائل اند واز منهاج علما


۱۳۶
شریعت و از مسالک مشایخ طریقت خارج اند فَالوَیْلُ كُلُّ الوَیْلِ لَهُمْ
پس وای است بسیار وای برهم
وَلِمَنْ تَبِعَهُمْ پس ایشان قطاع الطریق اند احتراز کنید از ایشان و احیا
و بر کسی که تابع ایشان اند
العلوم گفته که از متصوفین گمرانان است آنکه دعوی معرفت و مشاهد
حق کنند و دعوی مجاوزت مقام و احوالات و وصول قرب
رافع الدرجات مینمایند و نمی شناسند این امور را مگر بأسامی و الفاظ
و می بینند بعلماء فقه و مفسرین و محدثین و سایر اصناف علماء
بچشم حقارت چه جای عوام الناس است تا آنکه بافنده و نداف
و رنگریز کسب خود را میگذارند و ملازم او می شوند و می شنوند و قبول
میکنند کلمات او چنانکه تکلم بوحی می کنند و اخبار از اسرار مینمایند
و در شان عباد جهال میگویند که رنج بی فایده می کشید و در شان علماء
میگویند که علما بسبب اقوال از وصول حق تعالی محجوب اند و دعوا
میکنند در حق نفس خود که من واصل حق و از مقربین او تعالیم
و حال آنکه اوشان عند الله از فجار و منافقین اند و نیز در باب غلو
انعقاد


۱۳۷

از حمقاء و جاهلین اند چه هرگز بحکم علمی و تهذیب خلقی نکرده و جای نداده
در دل خود مگر اتباع هوای و تلقف هذیان اعاذنا الله من المشایخ هذا الزمان
فایده ثانیه در بیان حکمت و فرست و شجاعت و عدالت پادشاه
متصف باشد امام شجاعت که توسط است در میان تهور و جبن
و حکمت که حد اوسط است در جربزه و بلادت و سخاوت که توسط ا
در اسراف و تقتیر چنانچه منطوقه کلام خالق الانام مشیر باوصاف کرام
انْدَائَمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَ
بدرستی مؤمنان کسان اند که ایمان آورده اند بخدا و رسول خدا پس تر بیباک نشده
جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ
و جهاد کرده اند بمالهای خود و نفسهای خود در راه خدا ایشان راست گویانند
معنی آنکه بدرستیکه مؤمنان انکسان است که ایمان بخدا و رسول آورد
پس شاک نشده و جهاد کنند با کفار بمالهای خود و نفسهای خود در
راه خدا ایشان اندر است گویان ایمان بخدا و رسول سبیل
یقین منتهای حکمت است مجاهده بمال سخاوت و مجاهده بنفس شجاعت
است و متصف بود امام بفرست صادق و فکر صائب تا انکه غالبا اصنا


۱۳۸

آید در تحری و در افعال و در تدابیر منازل و در سیاست مدن استاد
خلق الله بود تا با افراد بنی آدم بوجهی معامله میکند که بچه سبب او مجتمع
بر خیر میشود و امانت و صدق و حیا چندان بر دل وی غالب بود
که از ابنای جنس خود تمییز یافته حاصلش باشد و افعالی که تعلق بپادشاهی
دارد بر وجه اتقان صادر نمیشود مگر انکه نفس ناطقه خلیفه متصف با
بچند امور یکی هوشیاری و مرتبه شناسی هر شخص و شناختن حوصله هر
تا در تفویض امور خطا نکند و سد خلل مملکت پیش از وقوع تواند
نمود دیگر فراست المعیه که در فهم دقایق غلط نکند الاَلمعِی الّذِی یَظُنُّ
بِک الظَّنَّ کَان قَد رَاَی و قَد سَمِعَ زیرا که بسیارست که امور متعار
بهم میاید اگر تامل کند خلل واقع شود و اگر عجلت را کار فرماید خلل عظیم ظهور آ
شعر اِذَا کُنتَ ذَا رَأی فَکُن ذَا عَزِیمَةٍ * فَاِنَّ فَسَادَ
الرَأیِ اَن تَتَرَدَدی * اِذاَ کُنتَ ذَا رَأی فَکُن ذَا رَویَةٍ * فَاِنَّ فَسَادَ
الرَأی اَن تَتَعَجَّلَا و مخلص ازین اشتباه غیر دست المیعه چیزی نیست و

این


۱۳۹
این معنی بر کسیکه بصحبت ملوک رسیده باشد یا تاریخ ایشان را دیده مخفی نخواهد بود
و متصف بود پادشاه بعدالت که بسبب آن در هر حالت مناب
آن حالات و آثار بر نفس ناطقه فایض شود قال رسول الله صلّی الله علیه
وسلّم انّ المقسطين عند الله على منابر من نور بدرستیکه امرا عادل کرام
نزد خدایتعالی بر منبرها از نورند فایده ثالثه در بیان شفقت و محافظت رعیت
پادشاه مشفق بر رعایا بود چه رحمت او موجب رحمت حق تعالی و مستوجب طلب
مغفرت ملایکه است عَنْ عَبْدِ اللهِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ
صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمُكُمْ
مَنْ فِي السَّمَاءِ رواه ابوداؤد والترمذی کسانیکه رحمت کنند بر مردمان رحمت
بر ایشان الله تعالی رحم کنید ای بنده گان بر کسی که در زمین است از بندگان خدا
رحم کردن بر بدان آنست که ایشانرا از بد منع کنند تا رحمت کند بر شما ذاتی که در
آسمان است ملک و قدرت او و تخصیص آسمان بجهت کمال قدرت و وسعت او
یا مراد بمن فی السماء ملائکه است و رحمت ملائکه بحفظ و نگاهداشتن است از اعدا و موذیا


۱۴۰

از شیاطین جن و انس و از محافظت و رعایت پادشاه است انچه در صحیح مسلم
گفته شده قال رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّمَ أهْلُ الْجَنَّةِ ثَلثَةٌ ذُو سُلطَانٍ
صاحبان جنت سه نفر اند صاحب سلطنت
مُقْسِطٌ مُتَصَدِّقٌ مُوَفَّقٌ وَرَجُلٌ رَحیمٌ رَقِیقُ الْقَلْبِ لِکُلِّ ذِی قُربَی
عادل احسان کننده و توفیق داده شده و مرد مهربان نرم دل بهر خویش
وَ عَفِيفٌ مُتَعَفِّفٌ ذُو عِيَالٍ یعنی اهل بهشت سه نفرند یعنی آنها که لایق و سزاوار
و مرد باز ایستاده از حرام و خداوند عیال
بهشت اند و از جمله سابقین و مقربین بهشت اند سه کس اند اوّل خداوند
سلطنت و غلبه و عادل و احسان کننده است بمر‌دم و توفیق داده شده بخیر ا
موفق آنرا گویند که آماده کرده شده برای وی اسباب خیر و گشاده شده بر روی
وی درهای نیکی دوم مرد مهربان نرم دل است بهر خویشاوند قرابت مسلمان
و سیوم مرد پارسائی بازایستاده از حرام و خداوند عیال است و از محافظت رعیت
باعث بودن اهل اسلام بر جمعه و جماعات و بناء ائمه مساجد و مدرسین و قضا
چنانکه حضرت عمر رض عبد الله بن مسعود را با جماعه در کوفه نشاند و معقل بن یسار را
به بصره فرستاد و از فضایل خلافت امام است که ریاست ظاهرا و مقروّن
بریاست باطن باشد و تشبه کامل بآنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم

پیدا کنند


۱۴۱
پیدا کنند و در اعداد یُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ
زود باشد که بیاورد خدایتعالی قومی را که دوست میدارد خدا ایشانی ایشانرا دوست میدارند و ایشانند اینجا برهمنان
عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ
بر کافران جهاد کنند در راه خدا و نترسند از ملامت هیچ ملامت
لَا ئِم داخل شود تمکین و تقویت دین بر دست خلیفه مطهر و راید و فتح بلاد
و شیوع اسلام در اقالیم معموره از آن امام بحصول آید در آیه لِيُظْهِرَهُ
عَلَى الدّينِ كُلِّه غلبه بر دین یهودیت و نصرانیت و مجوسیت ظاهر و با هر گردد
و در میان بنی آدم هر که مؤمن است و نسبت او با وی معامله
والد با ولد باشد كَمَا قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَا لَكُمْ مِثْلُ
من در حق شما همان
الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ و هر که کافرست در حق او مثل جبرئیل در وقت حه
و پدر در حق پسر
نمود چهار حد از جلاحه الهی میشوند در فعل اتلاف و هلاک و از محافظت
رعیت ست نگاه داشتن بلاد اسلام از شهر کفار و قطاع الطریق متغلبان
و سرحد های دار اسلام بافواج و آلات جنگ مشحون سازند و جهاد نمایان
با عداء الله ابتداءً اور فعاً و ترتیب دهد جیوش و عساکر را و تعیین
ارزاق کند برای مقاتله و اخذ جزیه و خراج و قسمت آن نیز بر غزت


۱۴۲
بعمل آرد و تقدیر عطایای قضاة و مفتیان و مدرسان و واعظان
و ائیمه مساجد باجتهاد خود نماید بغیر اسراف و تقتر و نایب کند
در کارها خود امناء عدول و اهل نیکخواهی را و همیشه در شنافت
امور و در تفحص احوال رعیت و افواج و امراء امصار و جیوش غرت
و قضات مقید باشد تا خیانتی و حیف در میان نیاید قال
فی البخاری عن عبدالله بن عمر رضی الله تعالیٰ عنه قال الا کلکم
گفت اگاه باشید همه شما
راعٍ وَکُلُّکمْ مَسْئولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ فَالْاِمَامُ الَّذیْ عَلَی النَّاسِ
چراننده اید و همه شما سوال کرده میشوید از رعیت خود پس ان پادشاه که ایستاده است بر مردم
رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَی اَهْلِ بَیْتِهِ وَهُوَ
چراننده است و او سوال کرده میشود از رعیت خود و مرد چراننده است بر اهل بیت خود و او
مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ وَالْمَرْءَةُ رَاعِيَّةٌ عَلٰی بَیْتِ زَوْجِهَا وَهِیَ مَسْئُولَةٌ
سوال کرده میشود از رعیت خود و زن چراننده است بر خانه شوی خود و او سوال کرده میشود
عَنْهُمْ وَعَبْدُ الرَّجُلِ رَاعٍ عَلٰی مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ
از اهل بیت و غلام مرد چراننده است بر مال صاحب خود و او
مَسْئُولٌ عَنْهُ اَلَافَکُلُّکُمْ رَاعٍ وَکُلُّکُمْ
سوال کرده میشود از مال صاحب خود اگاه باشید پس همه شما چراننده اید و تمامی شمایان
مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ یعنی اگاه باشید همه شما چراننده و نگاه
سوال کرده میشوید از رعیت خود
دارنده رعیت اید و همه شما پرسیده میشوید از رعیت خود پس
ابوبکریا


۱۴۳

امامیکه قایم است بر مردم باصلاح حال چراننده و نگاه دارنده است و
و می سوال کرده میشود از احوال رعیت او که عامه ناس اند که وی امام
ایشانست و مرد راعیت بر اهل خانه خود و وی پرسیده میشود از رعیت
وی که اهل خانه وی اند و زن رعیت بر خانه شوهر خود و بر فرزندان او و
وی سوال کرده میشود از ایشان و غلام مرد رعیت بر مال خواجه خود نگاه
میدارد انرا و سپرده شده است بوی و آن غلام پرسیده میشود از مال
خواجه که خوب نگاه داشته و دیانت کرده در آن یانی و گفته اند هر کسی است
بر اعضا و جوارح و حواس خود و وی پرسید میشود از احوال ایشان
که بکجا استعمال کرد ایشان را و چگونه استعمال کرده و در حدیث
حال راعی اعضا نگفت از جهت ظهور و قرب آن و سوال و می فهمند اهل
عرف از معنی رعایت عَنْ أَبِي سَعِيْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
إِنَّ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَقْرَبَهُمْ مِنْهُ مَجْلِسًا إِمَامٌ عَادِلٌ بدرسَتی
پرسنیکه دوست ترین مردمان اند بخدا در روز قیامت و نزدیکتر بن ایشان اند بجهت نشیمنگاه امام عادل است
دوست ترین مردمان بسوی خدا در روز قیامت و نزدیک ترین ایشان از


۱۴۴
درگاه خدا از روی مجلس پادشاه دادگر مستقیم براه راست بود
باب سیوم
در بیان آنچه بر رعیت واجب ولازم است و این مشتملست بر نه فواید
فایده اولی در اطاعت پادشاه فایده دویم در اطاعت والی امام
فایده سیوم در درجه مطیعان امام فایده چهارم در بیان حکم ساعین
بفساد فایده پنجم در بیان احوال کسانیکه خروج بر سلطان و پادشاه کنند
فایده ششم در بیان احوال عیب کننده‌گان بر پادشاه فایده هفتم در حقوق
پادشاه فایده هشتم در نصرت پادشاه فایده نهم در صلاح عمل رعیت فایده او
در بیان آنچه بر رعیت لازم است اطاعت خلیفه واجب است بر مسلمین
کافه هر چه امر فرماید امام از مصالح اسلام و از انچه مخالف امر شرع نباشد خواه
امام مقسط عادل باشد و خواه جابر و مایل باشد كما ظهر من اطلاق قوله تعالى
أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ یعنی اطاعت کنید
فرمانبرداری کنید خدا را و فرمانبرداری کنید رسول را و خداوندان حکم یعنی امراء شما را
خدایتعالی را و رسول خدایتعالی را و امراء مسلمین بر آیه مذکور دلالت کند
او


۱۴۵

براینکه اطاعت امام اطاعت رسول الله است و سرکشی از حکم امام
سرکشی از حکم رسول الله است و سرکشی از حکم رسول الله صلی الله علیه وسلم
سرکشی از حکم خداست عَنْ اَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ
روایت است از ابی هریره که گفت گفت رسول خدا درود و سلامتی خدا
عَلَیْهِ وَسَلَّمَ مَنْ اَطَاعَنِی فَقَدْ اَطَاعَ اللهَ وَمَنْ عَصَانِی فَقَدْ عَصَی الله
بر او هر کسیکه فرمان برداری کرد مرا پس به تحقیق فرمان بردار کرد خدا را و کسیکه نافرمانی کرد ما را پس به تحقیق نا فرمان کرد خدا را
یعنی هر که اطاعت من کند بدرستیکه اطاعت خدای تعالی کرد و هر که
نافرمانی از من کند بدرستیکه بی فرمانی از خدا کرده زیرا که امر نمیکند رسول
مگر بآنچه امر کرده الله تعالی و نهی نمیکند مگر از آنچه نهی کرده خدایتعالی
وَمَنْ یُّطِعِ الاَمِیْرَ فَقَدْ اَطَاعَنِیْ وَمَنْ یَّعْصِ الاَمِیْرَ
و کسیکه فرمان برداری کرد امیر خود را پس به تحقیق فرمان برداری کرد مرا و کسیکه بی فرمانی کرد امیر خود را
فَقَدْ عَصَانِی حق علیه هر که اطاعت امیر و نایب من کند بدرستیکه
پس بتحقیق بی فرمانی کرد مرا
اطاعت من کرده و کسی که نافرمانی کند از امیر و نایب من بدرستیکه
نافرمانی کرده از من و اِنَّمَا الْاِمَامُ جُنَّةٌ نیست امام مگر بمنزله سپر که یُقَاتَلُ
نیست امام مگر مانند آسپر تم جنگ کرده میشود
مِنْ وَّرَآئِهِ قتال کرده میشود از پس وی وَ یُتَّقَی بِهِ و پرهیز کرده میشود
از پس وے و پرهیز کرده میشود بوی
بوی از آفات و مخافات این بیان وجه تشبیه امام به سپر است چنانکه در


۱۴۶

قتال سپر حائل و حاجرست سبب نگاهداشت از رسیدن تیر و شمشیر است
همچنین وجود امام از رسیدن آفات و حوادث اعدای دین و باع
امن و امانست پس اگر امر کند امام بتقوای خدایتعالی و اجتناب
از نافرموده های وی سبحانه و عدالت ورزد و جور نکند فأن له
پس دسیست مخواه مراد را
بذالك اجرا پس بدرستیکه مر امام را بسبب آن امر و عدالت اجر عظیم
بسبب این امر اوست
وَإِنْ قَالَ بِغَيْرِهِ اگر بگوید امام و امر کند بغیر آن فَإِنَّ عَلَيْهِ مِنْهُ وِزْرًا پس ستیکه
و اگر امام امر کند بغیر آن پس بیجکست بر امام ازین کار وی گناه است
بر امام ازین کار وی گناه است في المشكوةِ وَعَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ
در مشکوة و از پسر عمر رض گفت گفت رسول الله
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ مَا لَمْ
صلی الله علیه و سلم شنیدن و فرمان برداری است بر مرد مسلمان در انچه خویش و بدو یا بیداند تا وقتی
يُؤْمَرُ بِمَعْصِيَةٍ یعنی شنیدن و قبول کردن حکم امام و فرمان برداری
که امر نشود به کن.
کردن وی واجب است بر مرد مسلمان در هر چیز خواه چیزی باشد که دوست
میدارد آنرا و خوش میدارد او را و موافق طبع اوست و یا چیزی بود که مروه
میپدارد و ناخوش دارد آنرا و مخالف طبع اوست مادام که امر کرده شود
به گناهی و نامشروعی فَإِذَا أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلَا طَاعَةَ پس چون امر شود
پس هر گاه که امر کرده شود بگناه پس نیست اطاعت کردن


۱۴۷

شود گناه پس نیست سخن او را قبول کردن و نه حکم او را فرمان برداری نمودن
در صحیح مسلم آورده عز وایل ابن حجر قال سَأَل سَلَمَة بْنُ يَزِيدِ الجُعَفِيُ
از وایل پسر حجر گفت سوال کرد سلمه پسر یزید الجعفی
رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ قَامَتْ
پیغمبر خدا را صلی الله علیه وسلم پس گفت ای پیغمبر خدا خبرده اگر بایستند
عَلَيْنَا امَرَاء يَسْتَلُونَا حَقَّهُمْ وَيَمْنَعُونَا حَقَّنَا فَمَاذَا تَأْمُرُنَا قَالَ
بر ما امیران سوال کنند ما را حق ایشان و منع میکنند ما را حق ما پس چه میفرمای ما را گفت
اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا فَإِنَّمَا عَلَيْهِمْ مَا حَمَلُوا وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ
بشنوید و فرمان برداری کنید پس نیست بر سر ایشان مگر چیزی که کرده شده بر ایشان و نیست بر شما مگر چیزی که
یعنی سوال کرد سلمه از رسول خدا گفت یا نبی الله خبر ده اگر باشد بر ما امر اسوا
کند ما را حق خود و منع میکند ما را حق ما پس چه میفرمائی ما را گفت انحضرت بشنوید
و قبول کنید سخن ایشانرا و فرمان برداری کنید امر ایشانرا پس نیست بر ایشان
مگر چیزی که بار کرده شده و تکلیف نموده شده اند از عدل و احسان نیست بر شما مگر
چیزی که تکلیف کرده شده اید از سمع و اطاعت فایده دویم وجوب بر اهل
اسلام فرمان برداری هر که پادشاه بر سر ایشان حاکم کند فی المسلم عن ام الحصين
قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْ أُمِّرَ عَلَيْكُمْ عَبْدُ مُجَدَّع يَقُودُكُمْ
اگر امیر ساخته شود بر شما از نزد خلیفه بنده خلیده
بِكِتَابِ اللَّهِ فَاسْمَعُوالَهُ وَأَطِيعُوا یعنی اگر امیر ساخته شود بر شما غلامی در زنگی
که میکشد شما را بکتاب خدا پس بشنوید امر او را و فرمان برید او را


۱۴۸

گوش و بینی بریده که میکشد شما را بجناب امر میکند بحکم شرع پس سماع کنید اورا
و بشنوید حکم او را بسمع رضا و فرمان برداری کنید اورا یعنی همان غلام حقیر ذلیل و
او گوش و بینی بریده را عن انس ان رسول الله قال اسمعوا و اطیعو بشنوید و اطاعت کنید ان
یستعمل علیکم عبد حبشی اگرچه عامل کرده شود بر شما غلام حبشی کان رأسه زبیبة
گویا سر او مویز است بعضی گفته اند کنایت از خفت عقلست فایده سوم از
درجه مطیعان امام و میفرمایند این مطیعان پادشاه با پیغمبران و صد یقام شهدا
همراه خواهند بود حسن اولئک رفیقاً قال الله تَعَالَی وَمَن یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ
و کسیکه فرمان ببره خدا و رسول او را
فَأُوْلَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَ
پس آنان همراه آنانند که نعمت داده خدا مرایشانرا از انبیا و صدیقان
الشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقاً ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَیٰ بِاللَّهِ
و شهیدان و صالحان ونیک بودند آنها در رفاقت این همرائی از حق تعالیست سزاوار ست عالیمت
عَلِيماً یعنی کسیکه فرمان خدا و رسول خدا قبول کند میباشد آنها همراه کسانیکه
بر احوال آنها
نعمت داده خدانور آنها که انبیا و صدیقین و شهدا و صالحین باشند نیکو به نیها
رفاقت با این مهر با حق تعالی ست و عالم است به احوال آنها بدانند د ا طایعی
بمقتضای حدیث سابق اطاعت الله ست فایده چهارم در بیان ساعدین پادشاه

قانون


۱۴۹

سعی و فساد کنند در امور سلطنت حکم سعات و بغات دارد بلکه عین بغات است
چنانکه مخبر صادق از احوال خبر داد وَ عَنْ عَلِيّ رَض قَالَ سَمِعْتُ رَسُوْلَ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ
و روایت است از علی کرم الله وجهه که گفت شنیدم از رسول خدا صلی الله علیه و سلم
یَخْرُجُ قَوْمٌ فِی آخِرِ الزَّمَانِ گفت علی رضی عنه شنیدم بحضرت صلی الله علیه
سرانجام است که بیرون آید قومی در آخر زمان
و سلم را سر انجام است که بیرون آید در آخر زمان حِدَاثُ الْأَسْنَانِ سُفَهَاءُ
نوپایان در سبک خردان
الْأَحْلَامِ يَقُوْلُوْنَ مِنْ قَوْلِ الْبَرِيَّةِ نو سال های سبک خردان میگویند از بهترین
میگویند از بهترین سخنان که تکلم میکنند بدان خلق
سخنان که تکلم میکنند بدان خلق مراد قرآن عظیم است لَا يُجَاوِزُ إِيْمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ دور
در نمیگذرد ایمان ایشان از حلقومهای ایشان
نمیگذرد ایمان ایشان و کلمه آن حلقوم های ایشانرا و میرسد بصدد قبول يَمْرُقُوْنَ
بیرون می آیند
مِنَ الدِّيْنِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ بیرون می آیند از دین یعنی از اطاعت
از دین چنانچه بیرون می آید تیر از شکار
امام نه از دین اسلام یا این مبالغه و تشدید است در گمراهی ایشان چنانکه بیرون
میآید و میگذرد تیر از شکار و آلوده نمیشود بخون از جهت سرعت نفوذ آن
فَأَيْنَمَا لَقِيْتُمُوْهُمْ فَاقْتُلُوْهُمْ پس هرجا که پیش آیند بکشید ایشانرا فَإِنَّ فِيْ قَتْلِهِمْ
پس هر جا که پیش آیند بکشید ایشانرا پس بدرستی که در کشتن ایشان
اَجْرًا لِمَنْ قَتَلَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ متفق علیه پس بدرستی که در کشتن ایشان مزد و ثواب
اجریست برای کسی که بکشد ایشانرا تا روز قیامت
مر کسی را که بکشد ایشانرا فائید هجم است خروج بر سلطان بعد از ان که مسلمانان بر او
در احوال کسانیکه خروج برسلطان کنند الخ


۱۵۰

جمع شوند اگر چه آنسلطان مجتمع شروط نباشد عَنْ عَرْفَجَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولُ اللَّهِ
صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ گفت عرفجه شنیدم آنحضرت صلی الله علیه وسلم
را که میگفت إِنَّهُ سَیَکُونُ هَنَّاتُ وَ هَنَّاتُ بدرستیکه پیدا شود شرها و فسادها و خصلت
های بد و قصها فَمَنْ اَرَادَ اَنْ یُفَرِّقَ اَمْرَ هٰذِهِ الْاُمَّةِ پس کسی که خواهد که جدائی افگند در کار
این امت وَ هِیَ جَمِیعٌ و حال آنکه امت مجموع است بر یک کلمه است فَاضْرِبُوهُ
بِالسَّیْفِ پس برید او را بشمشیر کَائِناً مَنْ کَانَ هر که باشد یعنی اگر چه اشراف الناس
و اعلم باش در قواطع سلم و خروج بر خلیفه مسلمانان دو نوع است یکی آنکه خروج
کند برای نهب اموال و قتل نفوس و تحلیل فروج بغیر تاویل شرعی
سیف را حکم سازد نه قانون شرعی را حکم این جماعت حکم قطاع الطریق
است دفع کردن ایشان و هم متفرق ساختن جماعه ایشان واجب است
دویم آنکه خروج کند به نیت اقامت دین و شبه کند در خلیفه و حکام او
پس آن تاویل اگر هیچ اعتباری ندارد مانند تاویل اهل ردت و
مانعین زکوة در زمان صدیق اکبر رضی الله عنه و معنی قطعیت بطلان تاویل
مخالف


۱۵۱
که مخالف نص کتاب سنت مشهوره یا اجماع یا قیاس جلی واقع شود
اگر آن تاویل مجتهد فیه است نه قطعی البطلان آن قوم بغات باشند در زمان
اول حکم این قوم حکم مجتهد مخطی و از ان خطا قد للعمرا احادیث منع بغی صحیح مسلم
اگر خطاکردیم سیزده را ابو حنیفه
و غیر آن ظاهر شد و اجماع اُمت بران منعقد گشت امر و ز حکم بعصیان باغی کنم
قَالَ فِي الْبُخَارِي مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيْرِهِ شَيْئًا فَكَرِهَ فَلْيَصْيِر کسی که ببیند از امیر خود چیزیکه
میگوید در بخاری کسی که ببیند از امیرخویش چیزیکه کروه داند پس صبر کند
مکروه می پندارد و ناخوش دارد چیز را پس باید که صبر کند و شتابی نورزد
در خروج و ترک طاعت فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ پس بدرستی
بدرستی که نیست کسی را که جدا می کند از جماعت
شأن این است که نیست هیچ کسی که جدائی کند جماعت مسلمانان را و نفاق
ایشان را سیز شبرا کوب فیموت پس بمیرد بر همین حال مفارقت الا مات میتة
یک بدست پس مردن
مگر اینک میمیرد مردار
جاهلیه مگر آنکه بمیرد بآن نوع مردنی که می میرند بران اهل جاهلیت چه اهل جاهلیت
طاعت امیر نمیکند و در متابعت هدایت امام نمیرفت و استنکاف مینمود
از اطاعت امام البغاة هُمُ الْخَارِجُونَ عَنْ طَاعَةِ الإِمَامِ الْحَقِّ بِغَيْرِ حَقٍّ
باغی کسانی اند که بر ایند از فرمان برداری پادشاه بحق ستم و بونیر وحی و
ثُمَّ الخَارِجُونَ عَنْ طَاعَةِ الإِمَامِ ثَلَثَةٌ قُطَّاعُ الطَّرِيقِ وَعُلِمَ حُكْمُهُمْ وَبُغَاةٌ
پس بیرون آیندگان از اطاعت امام سه طایفه اند اول رهزنان دانسته کرده شد حکم ایشان دوم بغات


۱۵۲
وَقِيلَ وَخَوَارِجَ وَهُمْ قَوْمٌ لَهُمْ مَنَعَةٌ خَرَجُوا عَلَيْهِ بِتَأْوِيلٍ يَرَوْنَ
و مقرب حکم ایشان می آید و خوارج ایشان قومی اند که ایشان را قوت باشد بیرون شده باشند بر پادشاه بتاویل در کمان می بینند
اَنَّهُ عَلَى بَاطِلِ كُفْرًا وَمَعْصِيَةٍ يُوجِبُ قِتَالَهُ بِتَأْوِيْلِهِمْ يَسْتَحِلُّوْنَ دِمَا
که پادشاه بر باطل است و کفر و معصیت را جب است کشتن ایشان بتاویل خودشان سحر حلال میدانند خونهای ما
ئَنَا وَ اَمْوَالَنَا وَيَسْبُوْنَ نِسَاءَنَا وَيُكَفِّرُوْنَ أَصْحَابَ نَبِيِّنَا عَلَيْهِ السَّلَامُ
واموال ما را واسپری میگیرند زنهای ما را و نسبت کفر می کنند باصحاب نبی ما علیه السلام را
وَحُكْمُهُمْ حُكْمُ الْبُغَاةِ وَاِنَّمَا لَمْ يُكَفِّرْهُمْ لِكَوْنِهِ عَنْ تَأْوِيْلٍ وَ اِنْكَانَ بَاطِلَا
و حکم ایشان حکم باغی است و جو این نیست که کافر نکوئیم ایشانرا از جهتی تاویل و متوجه بد بسیم باطل شان
بِخِلَافِ الْمُسْتَحِلِّ بِلَا تَأْوِيلٍ در مختار یعنی بغات قومی هست که پیرو
بخلاف آنکه نسبت کفر کند بی تاویل
باشند از فرمان امام بغیر حق پس خارجین و بیرون از اطاعت امام سه طایفه
اند اول قطاع الطريق است دانسته شده حکم ایشان دویم بغات است مقرت
حکم ایشان می آید و سوم خوارج است خوارج طایفه است که ایشانرا قوت با
و بیرون شده باشند بر پادشاه و خروج ایشان بر پادشاه با تاویل است وان
تاویل یا گمان اوشانست بر پادشاه بکفر یا بر معصیت بر پادشاه و جب بودن
کشتن ایشان بتاویل انکه ایشان حلال میدانند کشتن ما یان مال های بالا
و بندی میکنند زنان ما رانسبت کفر میکنند با صحاب نبی ما علیه الصلوة والاسلام
و حکم ایشان حکم بغاست و کافر نمیگوئیم ایشانرا که نسبت ایشان از تاویل و
باطل


۱۵۳
دلیل است اگرچہ باطل بود بخلاف انکه مربت کفر کند تاویل که
قایل او کا فر گفته شود و الامامُ يَصِيرُ إِمَا ما بأمرين بالمتابعة من
امام امام میگردد جزا میر
یکی بہ بیت کردن
الأشراف و الاعيان و بان ينفد حُكم في الرعية خوفا من قهر
اشراف و اعیان
دوم بنافذ شدن حکم او بر رعیت از جته خوف قہر دسلات اور
وجَبَرُوته فَان بَايَعَ النَّاسُ الامام ولم يَنفُد حكم فيهِم لعجر عَن قَهْرهِمْ
و ترس سلطنت او پس اگر بیعت کرد مردمان با ام و نافذ نشد حکم او بر رعیت از جته عجز از قهر کردن د رعیت
لايصير ا مَامًا واذا صار الأمام اما ما فَجَارَ لا يسْعَول لكان ذا قَهْرِ و غلبة لعوده
نمیگردد امام پس اگر صار پادشاه فاجر نمیشود معزول اگر صاحب خلیه و شوکت بود از جهتة بازگشتن او
بالقهر فلا يُفِيدُ وَلا يغزل من لانه يعَيدُ در ممارِعی امام میگردد امام بدو و
به شوکت پس فایده نمیکند اگر صاحب غلیه و سلطنت نباشد معزول شود از پادشاهی بد رستیع درین فایده است.
بیعت اشراف مردمان و تنقوذ حکم وی در رعیت از جهة ترس سلطنت
وی پس اگر بیعت نمود مردمان با امام و نافذ نشد حکم از جهة عجز وی نمیگردد
امام پس اگر امام فاجر باشد نمیشود معزول اگر صاحب غلبه شوکت بود بچه
از غزل پس میگردد امام و اگر صاحب سلطنت غلبه نباشد معزول شود
فإذا خرج جَمَاعَةٌ مسلمونَ عَن طَاعَتِهِ أَوْطَاعَةِ نَائِبِه الَّذِى النَّاسُ بِهِ فِي امَانِ
پس هرگاه بیرون شوند گروه مسلمانان از فرمان بردن او یا فرمان بردن نایب و آنچنان نایب که مردم بسبب او در امان میباشند
وغلبوا على بَلَدٍ دَعَاهُمُ البيرُ إِلى الطَّاعَةِ وكَشَفَ سُبْهَتَهُمْ فَإِنْ تَخَرُ وا
و غلیه کردند بر شهر طلب کند پادشاه ایشانرابوی طاعت خود و کشف کند شبهه ایشانرا پس اگر برکنا ده شد
مجتمعين حَلَّ لَنَا قَتَا لَهُم بدًا حَتى تَفَرَّقَ جَمْعَهُم
در حالیکه انبوه بودند حلال است ما یا نرا کشتن ایشان از اول تا جدا شود انبوه ایشان


۱۵۴

یعنی اگر بیرون شد جماعت از مسلمانان از اطاعت پادشاه از غایت خیانتی تا
که بوی مردمان را مانع بودند و غلبه نمود بر شهر مسلمانان طلب کند امام ایشان
را بسوی طاعت خود و کشف نماید شبهه های اوشانرا اگر بکناره شدند در حالیکه
که انبوه بودند حلالست بیار کشتن آنها تا متفرق و پراکنده شوند جمع آنها
وَمَنْ دَعَاهُ الْاِمَامُ إِلَى ذَلِكَ أَيِّ إِلَى قِتَالِهِمُ افْتَرَضَ عَلَيْهِ
و هرکه بخواند اورا پادشاه بسوی آن یعنی بسوی جنگ کردن اوشان فرض شده است بر او
إِجَابَتُهُ لَوْ قَادِرًا یعنی کسی را که خواستند امام برای مقاتله بغات فرض
قبول کردن پادشاه اگر توانا باشد
بر وی اجابت پادشاه و لازم بود معاونت پادشاه اگر آن شخص معاون قادر
بر اعانت بود قَالَ صَاحِبُ الْكَبِيرُ وَهَذِهِ الدَّعْوَةُ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ یعنی این دعوی
این دعوت نیست واجب
نمودن و طلب کردن بر پادشاه دین پناه واجب نمیباشد بلکه مستحب است
پس اگر بلا دعوت بر اوشان هجوم آوردند و مقاتله نمایند نیز جایزست زیرا که
بسبب انتظار و تاخیر کار زار سبب تقویت شوکت و تکثر جماعت آنها میگردد
بعد از ان دفع اوشان بسهولت صورت نمی پذیرد و لهند امدار کار برتاش
اجتماع و امتناع اوشان نموده آنچه بر رای عالم آرا غالب آید بعمل آرد تا فتنه


۱۵۵
و شر اوشان مندفع گردد و جمعیت اوشان بسیار نشود و نیز دران کتا بت
اِذَا بَلَغَه أَنَّهُم يَشتَرُونَ السّلَاحَ وَيَتَهَيَّؤُنَ لِلقِتَالِ يَمنَعُ ارْتِحَلَّهُمْ
وقتیکه خبررسید بدو که ایشان میخرند سلاح و آماده کاره ارند برجنگ باز میکند یکی ایشا نرا
وَيحْبسهُم حَتّى يقلعوا عَن ذَلِك وَيجْدَلُوا تَوْبَةً دَفعاً
و محبوس میکند آنا بر کنده شوند ازین امر و میگویند لفظ تو به را بهته دفع
لِلشَّرِّ بِقَدَرِ الاِمكَانِ و نیز در درمختار متصل با قول گذشتۀ گفته است
شر بقدر امکان
وَنُقَاتِلُهُم بِالْمَنْجَنِيقِ وَالاِعْرَاقِ وَغَير ذَلِك كَأَهل الْحَربِ معا مله میکنیم بانحات تنیق
و قتال میکنیم با با ایشان به فلاخن و غرق نمودن و غیر ان چنانچه با اهل حریبی
و بغرق سندن و هرچه اسباب قتل بود چنانکه مقاتله میکردیم با اهل حرب
وكُفَّارٍ وَمَا يَجُوزُ قَتله من اهل الْحَربِ كَنِسَاءٍ وَشُيُوخٍ لاَيَجُوزُ قَتْلَهُ
انچه نیست رواکشتن او از اهل جنگ مانند زنان و پیران روانیت کشتن او
مِنْهُم مَالَمْ يُقَاتِلُوا یعنی جایز نبود کشتن کسانی را از ایشان که جایز
ازین باغیان تا جائی که مکنه باشند
نبود کشتن ایشان از کفارچون زن ها و پیرسالها تا زمانی که مقاتله نکنند
وَلَا تُسبى لَهُمْ ذُرِّيَّةٌ وَتُحبَس أَمْوَالُهُم إِلى ظُهُور تَوْبَتِهِمْ
و نه قید می شوند ذریشان و اطفالهم و در قید می اید مالهای ایشان تا آشکار شدن توبه ایشان
فَتُرَدُّ عَلَيْهِمْ بَنْدِي نکنند اولاد بغات و بندی کنند مالهای ایشانرا تا
پس باز میکردد برا ایشان مالهای ایشان
ظهور توبه ایشان بعد از تو به رد کنند اموال ایشان بسویشان وَيُقَاتَلُم
و میجنک باین انرا
بِسلَاحِهِمْ وَخَيلِهِم عِنْدَ الْحَاجَةِ وَلَا يَنْتَفِعْ بِغَيرهَا مِنْ أَمْوَالهِم مُطَلَّقاً
به اسپان ایشان نزد ضرورة ونفع گرفته نمی شود بیرون سلاح و اسپان از مالهای ایشان با لکل


١٥٩

وَلَوْ عِنْدَ الْحَاجَةِ یعنی ما را جایز بود که مقاتله با سلحه و اسپان ایشان کنیم نزد
اگر چه نزد ضرورت باشد
حاجت ما و جایز نبود نفع بر داشتن بدون اسلحه و اسپان اگر چه حاجت داشتیم
باشیم وَلَوْ قَالَ الْبَاغِي تُبْتُ وَالْقَى السِّلَاحَ مِنْ يَدِهِ كُفَّ عَنْهُ اگر باغی گفت که
و اگر گفت باغی تو به کردم و انداخت سلاح را از دست خود منع کرده میشود ازو
تو به کردم و انداخت سلاح را از دست خود منع کرده میشود ازو یعنی جایز نبود کُشتَن
وَلَوْ قَالَ كُفَّ عَنِّي لاَنْظُرَ فِيْ اَمْرِيْ لَعَلِّيْ اَتُوْبُ وَاُلْقِيَ السِّلَاحَ كُفَّ عَنْهُ
و اگر گفت پس منع شويد از من كه به بينم در کار خود تا این که تو به کنم و انداخت سلاح را منع می شود ازو
اگر باغی گفت دست بردار تو از من تا فکر کنم در کار خود شاید که تو به کنم
واندخت سلاح را منع شود قتل از ایشان وَلَوْ قَالَ اَنَا عَلٰی دِیْنِكَ وَمَعَهُ
و اگر گفت من بر دین تو ام
سِلَاحُ لَا لِأَنَّ وُجُوْدَ السِّلَاحِ مَعَهُ قَرِيْنَةٌ يُعَيِّنُ مُضِيَّ لِقَاهُ كُفَّ عَنْهُ وَاِلَّافَلَا اگر باغی
سلاح معه منع نشوند زیرا که به تحقیق بودن سلاح با او دلیل بغا و سرکشی اوست پس هر گاه که انداخت سلاح را منع شوند
گفت که من در اطاعت توام و بود با او سلحه منع قتل از وی نشود چه وجود سلها
همراه او علامه بغی ایشانست پس هر وقت که اسباب جنگ را اندخت او را
نکشد و اگر سلحه را ناندخت بکشد او را وَقَتْلَانَا شُهَدَاءُ کشته شدگان اهلسنت
کشته شدگان ما شهیدان اند
وَلَا يُصَلّٰى عَلٰی بُغَاةٍ بَلْ يُكَفَّنُوْنَ وَيُدْفَنُوْنَ نماز داده نشود
و نماز جنازه مرده نمی شود بر باغیان بلکه کفن کرده می شوند و دفن کرده می شوند
بر بغات بل کفن داده شوند و دفن شوند وَيُكْرَهُ نَقْلُ رُءُوْسِهِمْ إِلَى الْاٰفَاقِ
و مکروه است نقل سر های باغیان بسوی اطراف
وكذاك


١٥٧
وكَذلِك رُؤُس اهلِ الحرْبِ لا نَها مَثلة مکروه بود بردن سرهاى بغات بوى
و همچنين مكروه است سرهاى اهل جنگ زیرا كه اينها مُثله است
اطراف همچنین ست سرهاى كفار زیرا كه اين ها مُثله است وجَوَزْه بَعْضُ
دروا داشته اند بعضى
المشايخ لوْفيه كَسْرُ شَوْكَتِهمْ اوْ فَراغ جایز گفته بعضى مشايخ اگر بود در فضل سرها
علماء اگر بود در بريدن شكستن دبدبه ایشان یا باشد در نقل فارغ بودن
ايشان شكستن شوكت ايشان و یا بود فراغ ازيشان درین نقل دیگريم مكروه تحريما
و مكروه تحریمی است
بَيْعَ السِّلاحِ مِنَ أَهْلِ الْفِتْنَةِ انْ عَلِمَ لاَنَّهُ اِعَانَةٌ عَلَى الْمَعْصِيَةِ
فروختن سلاح از اهل بغى باکره دانسته شود زیرا که این اعانت کردن بر گناه ست
در محارب یعنى مكروه وحرام بود فروختن سلاح بر اهل فتنه اگر معلوم بود
ایشان زیرا كه این اعانت است بر معصيت ولا لا مامُ بِالْخيَار فى اسيرهم
پادشاه مخیر است در بنديهاى ایشان
ان شَاءَ قَتَلَهُ وَانْ شَاءَ حَبَسَهُ حَتّى يَتُوبَ أَهْلَ الْبَغْىِ فَانْ تَابَ حَبَسَهُ اَيْضاً
اگر خواهد بكشد او را و اگر خواهد قيد كند او را تا زمانيکه توبه كنند باغیان پس اگر توبه كرد قيد كند او را نيز
حَتّى يُحْدِثَ تَوْبَةً وَلا يُنفِقُ اليهِمُ الاِمَامُ مِنْ بَيْتِ المَالِ لِمَا فِيهِ
تا كه نو كند توبه خود را و نفقه نفرستد بسوى باغیان پادشاه از بیت المال زیرا که دران
مِنَ الإِحْسَانِ عَلَى الْبَاغِى وَلَوْ انْفَقَ كَانَ دَيْنا عَلَى الْبَاغِى١٢ عالمگيريه
از احسان بر باغى است و اگر نفقه داد هست دین بر باغی
قَالَ اللهُ تَعَاوَان طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَاَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ
و اگر دو طایفه از مسلمانان با هم جنگ كنند صلح در پس صلح كنيد در ميان ان ها پس اگر
احديهُمَا عَلَى الأُخْرىٰ فَقَاتِلُوا لَتِى تَبْغِى حَتّى تَفِيءَ إِلَى امْرِ اگر دو طايفه از مومنان محاربه
يكى بر ديگرى پس بكشيد سر آنطایفه را كه خروج كرده تا بگردد طايفه اباغى بحكم خدا
كند با هم پس صلح کنید میان هر دو و امر معروف بایشان کنید واگربغى


١٥٨

پادشاه
نمود یکی بردیگری پس کشید آن طایفه که بغی نموده تا بگرد بسوی طاعت
فایده ششم در بیان حکم عیب نگذاشتن بر لباس پادشاه و بچشم حقارت
نگریستن عیب نگیرند برلباس واقوال وافعال پادشاه که اهانت کرد این
ضرر بعامه رعیت شاید که پوشیدن وگفتن و کردن او برای غرضی
باشد ومصلحتی که ظهور عزت و هیبت است در رعایا عزیزی قاقال كنت مع ابی بكرة
تحت منبر ابن عامر بروایت شده از زیاد که گفت من بودم همراه ابی بکرة تحت
زیر منبر ابن عامر
ابن عامرهُو تخطب وَعَلَيْهِ شَيَار رفيق وی خطبه میخواند و بروی جامه باریک بود
وا و خطبه می خواند و بر ا و جامه های با یک بود
فَقالَ ابو بلال انْظُرُوا إِلَى المينَ نا گفت ابو بلال بـبـیـنـیـد بسوی میرها نیا
پس گفت ابو بلال به بینید بسوی پادشا ه ما
يَلْبَسُ شَيابَ الْفُسَّاقِ میپوشد جامه های فاسقان یعنی جامه که لایق
پوشیده است جامه های فا سقا نرا
بحال فاسقان و روش ایشانست نه که پوشیدن آنها فسق است فَقَالَ
أبو بكرة اسكت پس گفت ابو بکرة ساکت باش و ساکت شو سَمِعْتُ رَسُول الله
ابو بکر خاموش باش
شنیدم از رسول خدا
شنیدم از رسول خدایتعالی یقول که میگفت مِن اَهان سلطان الله
کسی که خوار پنداشت پادشاه خدا
في الارض کسی که خوار وارد و سبک پندارد پادشاه خدا در زمین آمانه
بر زمین


۱۵۹

الله خوار و سبک گرداند او را خدا بتعالی و در باب خروج رعایا بر بادشآن
احادیث بسیارست آوردن انها موجب ملالت است مخلص انکه
خروج ایشان موجب کشتن و بی ایمانی است عَن عَبْدُ اللهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ
سَمِعْتُ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَيْهِ وَالهِ وَسَلَّم يَقُولُ مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ
گفت ابن عمر رضی الله عنهما شنیدم آنحضرت صلی الله علیه وسلم که میگفت
بیرون آرد دست از طاعت امام و نقض کند بیعت لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
وَلَا حُجَّةَ لَهُ رواه مسلم ملاقات میکند خدا را و پیش می آید درگاه عزت را روز قیام
و حال آنکه نیست حجت ایمان او را و اگر قوم در مذهب فروع مختلف باشند خلیفه
حکم فرماید بامریکه مجتهد فیه است غیر مخالف کتاب سنت مشهوره و اجماع سلف
و قیاس جلی بر اصل واضح الثبوت لازم است سخن او شنیدن و بمقتضای
قضای او رفتن هر چند موافق مذهب محکوم علیه نباشد فایده هفتم در بیان
حقوق پادشاهان و از جمله حقوق پادشاه آنست که هر که در سایه حمایت او
باشد بدل بایشان محبت ورزند و بزبان ثنا و مدحت گویند و در امتثال اوامر و نوان


بقدر قدرت سعی نمایند و حقوق ایشانرا از خراج وغیره بر وجه رضا ادا نما
یندو یعنی اصلاً انقباض بخاطر راه ندهند و در تعظیم و تبجیل ظاهراً وباطناً هیچ دقیقه
تکاسل وتغافل ننمایند و در هر وقت جان و مال فدای ایشان کنند چه حفظ
دین ودنیا واهل واولاد بوجود عالی ایشان مربوطست قال الله تعالى واتقوا
فتنةً لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصّةً واعلموا أنّ الله شديد العقاب
از عذاب که نرسد کس را که جور کردند از شما یان فقط بدانید که بدرستی خدا سخت عذاب ست
واذكروا اذ انتم قليلٌ مستضعفون في الأرض تخافون أن يتخطفكم
یاد دارید وقتیکه شمایان کمتر بودید بیچاره شدگان در زمین می ترسیدید بر اینکه انداخته شود
الناس فأويكم وأيّدكم بنصره ورزقكم من الطيّبات لعلّكم
بر شمایان کفار پس جای داد شما را در وقت داد شما یا نرا بمدد خود و روزی داد شما یانرا از حلال شاید که شمایان
تشكرون مفسران در معنی این فتنه اختلاف دارند جمعی گویند این فتنه
شکر گذار شوید
که طایفه از مسلمانان مرتکب معاصی شوند و دیگران از نهی منکر توقف نمایندپس
عذاب خدا همه را درگیرد عاصیان بمعاصی خود ماخوذ شوند وتارکان نهی ازمنکر بیتر
نهی منکر معذب گردند و فیه بحث زیراکه درین هنگام هر یکی ماخوذ شد بظلم خود
از فعل یا منع معنی صحیح آنست که این فتنه فتنه خلافت است چون مسلمین
جنود مجند شوند و هر یکی برای طلب خلافت برخیزد و افتادنهب اموال نقود
كفار


١٩١

کفار که همیشه در انتهاز این فرصت میباشند بظهور آید و این فتنه شانخار
که هر مسلمانی را رسد از اهل حضر و اهل بوادی چه خاص و چه مشهور چه متعین و چه محتاط
خدا متعالی از همین قسم فتنه تهویل و تهدید میفرماید و عقب ان ارشاد
وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ یعنی شما مغلوب کفار بودید گذشته
یاد کنید وقتیکه بودید شما یان اندک بیچاره شدگان در زمین
خدای تعالی ازان حالت بحالت تائید و نصرت و فراخی رزق نقل فرمود
شکر این نعمت انست که کاری نکنید که موجب غلبه کفار شود بحسب باهم
خوردن مکاسب و ارزاق شما گردد فاندا شتم در نصرت پادشاه بر مسلمانان لازم
بود قیام بنصرت پادشاه اسلام چون یکی از ایشان بشدتی گرفتار اید بردیکر
لازمست قیام بنصرت او زیرا که کفار با هم متفق یکدیگراند اگر مسلمین بنصرت انها قیام
ننمایند غلبه کفر لازم آید و مردمان از اسلام نکول کنند قال الله تعالى ان الذين امنوا
انانکه گرویدند
وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا
و هجرت کردند و جهاد کردند با مالهای خود و جانهای خود در راه خدا و آنانکه جای دادند او و مدد کردند
أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ در تفتیکه انانکه اورده هجرت کردند برد و
آن گروه برخی از ایشان دوستان برخی دیگراند
خدا متعالی رسول او از وطنهای خویش و جهاد کردند بمالهای خود که در سلام


۱۹۲

ونفقه محتاجان صرف نمودند ونفس های خویش که مبشر قتال شدند در راه
خدا تعالی اینان قوم مهاجرانند و آنانکه جای دادند مهاجران و نصرت کیرند
حضرت رسول صلی اللہ علیہ و سلم را مراد گروہ انصار اند انگروه بعضی از یشان
دوستان برخی دیگرند و متولی در میراث در مبد کار حکم آن بود که مهاجر و انصا
بسبب ہجرت و نصرت انیکدیگر میراث میگرفتند وَالَّذِينَ آمَنُوا آنانکه ایمان
و لَمْ يُهَاجِرُوا و هجرت نکردند با شما مَا لَكُم نیست مر شما را مِنْ وَلَايَتِهِمْ از تولی شان
در ميراث مِنْ شَيْءٍ از هیچ چیز حَتَّى يُهَاجِرُوا تا وقتیکه هجرت کنند از تسلط کفر و اگر
مؤمنان غیر مهاجران طلب نصرت کند از شما فِي الدِّينِ در کار دین یعنی سبا
ایشان د کفار مقاتله افتد و از شما یاری طلبند فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ بر شما و اباست
ياری کردن ایشان إِلَّا عَلَى قَوْمٍ مگر بر گروهی مشرکان که باشد بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ
میان شما و ایشان مِيثَاق عهدی و پیمانی یعنی نقض عهود معاہده سید
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ و خدای با نچه شما میکنند از وفای عهد و نقض آن بَصِير بنیا
وَالَّذِينَ كَفَرُوا و آنانکه کافر شدند بَعْضُهُمْ برخی از ایشان أَوْلِيَاءُ بَعْضِ دوستان
الی دیا


۱۹۳

برخی دیگراند در مظاهرت و معاونت الاتفعلوه اگر نکنید آنرا که فرمودم از
میکنید ای مسلمانان این کار را
پیوستگی با یکدیگر و تعاون و دوستی نکن میباشد فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ فتنه در زمین
باشد فسحه در زمین
وَفَسَادٌ كَبِيرٌ و فساد بزرگ در دین یعنی اگر مؤمنان دوست یکدیگر نباشند بیمیکر
و فساد بس بزرگ
را یاری نکنند مهم ایشان روی بخمول نهد واهل کفر ظهور کنند و فساد و فتنه
ازین بزرگتر تواند بود و چون از تعاون و توارث مهاجر وانصار خبر داد و
ترک آن تهدید فرمود و دیگر باره از جزای اجرت و نصرت ایشان خبر میدهد
و میفرماید وَالَّذِينَ آمَنُوا آنانکه میگرویدند بخدا و رسول خدا وَهَاجَرُوا و هجرت
و آنانکه ایمان آوردند و هجرت کردند نیمکم
نمودند وَجَاهَدُوا و جهاد کردند فِي سَبِيلِ اللَّهِ در راه رضای خدا وَالَّذِينَ آوَوْا آنانکه
و جهاد کردند در راه خدا و آنانکه سعی جاه داد
بعد از تصدیق و تسلیم جای دادند اهل هجرت را وَنَصَرُوا و یاری کردند پیغمبر
و یاری کردند
علیه الصلوة والسلام را در قتال مشرکان أُولَئِكَ ان گروه هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا
آنها ایشانند آنها مومنان حق اند
ایشانند مؤمنان برستی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ مر ایشانرا آمرزشی از خدا تعالی است
بهتر ایشانراست آمرزش
وَرِزْقٌ كَرِيمٌ و روزی نیکو بی رنج و منت وَالَّذِينَ آمَنُوا آنانکه ایمان آورد
و روزی خوب و آنانکه گرویدند
مِنْ بَعْدُ پس از صلح حدیبیه وَهَاجَرُوا هجرت کردند چون ابوبصیر وابو جندل وغیر ایشان
بعد ازین و هجرت کردند


۱۶۴
و هاجروا و جاهدوا معكم فاشيا یعنی مدد شما شدند فاولئك منكم پس ان گروه از
جمله شما اند یعنی لاحقان با سابقان یکی اند در ایمان و هجرت و جهاد و اولوا الارحام
و خداوندان خویشها بعضی اقربا بعضی برخی از ایشان اولی ببعض سزاوار ترند
بمیراث گرفتن فی كتاب الله در حکم خدا یتعالی یا در لوح محفوظ ان الله بدرستیکه خدا
تعالی بكل شی علیم بهر چیز دانا است و بعضی از مشایخ طریقت گفته اند
اگر کسی خدمت سلاطین نکرده باشد و تعلق نورزیده از و سلوک طریقت
نیاید به مقتضای السلطان ظل الله رعایت آداب مجلس خاصه نموده
بسبب ارتیاض نفس و رعایت رسوم طریقت گرد و و هر که از حضرت ایشان
مجال تقرب یا بد باید که بکاریکه به او مفوض است مشغول باشد و بفضول
دیگر کار ها دخل نکند و التزام ملازمت بر وجهی کند که هر وقت او را طلبند حاضر
باشند و هر چه از ایشان صادر شود از روی صدق مدح کنند نه بر وجه نفاق
فایده نهم لازم و واجب است اهل اسلام را که در امور سلطنت و دولت
لصلاح عمل کوشند كما قال الله تبارك وتعالى ولقد كتبنا في الزبور من
بعد


۱۶۵
بعد الذكر ان الارض يرثها عبادي الصالحون هر آینه نوشتم در صحیفه ها
پس از توریت بطور تحقیق میراث می برند زمین را بندگان شایسته من
از توریت که زمین معمور وارث شوند بندگان شایسته من یعنی زمین صالح برا
صاحبان اخلاق معتدله داده شود بدانید اگر شرف الناس واعلم یافته و اگرچه
سزاوار ترند به امامت چون باعث شر و فساد و تفریق امت است کشتنی
عن عرفجة قال سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول من اتاكُمْ وَأمركُم
روایت است از عرفجه گفت شنیدم از رسول خدا درود خدا بر او و سلا می باد بر او میکفت کسی که بیاید شما را در حالیکه کاری
جميع على رجل واحد کسیکه بیاید شما را دعوت به مروج وحال انکه امرشما مجموع
را نبوه باشد بر یک مرد
بر یک مرد و بر یک خلیفه برید ان یشق عصاكم در حالیکه میخواهد که شکافته عصا
اراده دارد که بشکند عصا شما را
شمار کنایت است از تفریق امر و مفارقت جماعت کو یا اجتماع مردم کرا
امری بمنزله عصا داشت و تفریق بمثابه بشق آن او يفرق جماعتكم باحداً
پراکنده سازد گروه شما را و
افگند در جماعت شما ظاهر معنی است که این از قبیل شلک را وی است
احتمال دارد که اقول را حمل کند به تفریق امر دنیا وثانی را در احکام و فاقتلوا
پس بکشید انکس را رواه مسلم و عن عبدالله بن عمر من قال رسول الله صلى الله عليه وسلم
گفت رسول الله صلى الله عليه وسلم
من با يع اِمَامًا کسیکه بیعت کند امام و قاطعها، صفة پر بدا یام
کسیکه بیعت کند امام را پس بدهد این امام را صفقه دست خود


١٦٩

صفقه دست خود ر ا صفقه دست خود را بر دست دگر زدن در بیعت
و ثمره فواد بدهد آن امام را میوه دل خود را یعنی خالص عهد ناشی از صمیم قلب
فليطعه ان استطاع پس باید که فرمان برداری کند اور ا اگر میتواند کرد یعنی چنانکه
تواند کرد فإن جاء آخر ينازعه پس اگر بیاید دیگری که دعوت امامت کند و منازعه
کند بر امام اوّل فاضربوا عنق الاخر پس بزنید گردن آن دگر را رواه مسلم
وعن اسامة ابن شريك قال قال رسول الله صلّي الله عليه و سلم أيما رجل خرج يفرق بين
فرمود آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم هر مردی که خروج کند بیرون با نداز طاعت
امام در حالیکه میخواهد که تفریق کند وجدایی افکند در میان امت در کلمه
اسلام وايقاع شر کند فاضربوا عنقه پس بزنید کردن اور ا نخست نهی باید
کرد و باز باید داشت اگر شبهه دارد رفع آن باید نمود و اگر اینها کار کر نیفتد
قتل باید کرد چنانکه حضرت مرتضی علی کرم الله وجهه با خوارج کرد
مقاله سیوم در رد عقاید فرقه و هابیه ملاحدہ مشتملت بر سه باب باب اوّل
در رد عقاید ایشان که تعلق دارد به ندای انبیا و اولیا مانند یا رسول الله

بیاغوث


۱۶۷

و يا غوث الثقلین باب دویم در رد عقاید ایشان که تعلق به نبوت
دارد باب سیوم در رد عقاید ایشان که تعلق دارد به اجتهاد

باب اول

در رد عقاید ایشان که تعلق دارد به ندای اموات نیز در رد عقید ایشان
که تعلق دارد بامثال نام عبد المحمد عقیده اول انکه این بانذهبان گویند که استعانت استمداد
یعنی طلب مدد از غیر خدا حق سبحانه موجب شرکست بدلیل انکه حق سبحانه در کتاب
فرموده ایاک نستعین و معنی این قسم کلام بقانون عرب چنانست که استعانت
خاص است به حق سبحانه یعنی هر که مدد خواسته شود از و البته و لازم که او خدا
جل شانه پس استعانت از غیر خدا جل شانه شرکست چنانچه معنی ایاک نعبد
بقانون عرب چنانست که عبادت خاص است مر حق سبحانه را پس عبادت
و پرستش غیر خدا جل شانه موجب شرکست همچنین استعانت چون خاص شد با و تعالی پس
استعانت از غیر خدا جل شانه شرکست صریح و شک نیست که معنی این کلمه یارسول الله مدد
اگر و مانند ان طلب مددست از غیر خدا جل شانه جواب انکه طلب مدد و معنی دارد معنی اول


۱۶۸
درخواستن است از کسی پیدا کردن حاجت را تا که معنی یا رسول الله مدد کن
چنان شود که یا رسول الله پیدا کن حاجت مرا مانند فرزند مثلا یا حاجت دیگر
و شک نیست که استعانت باین معنی کفر است زیرا که پیدا کننده خدا است
جل شانه معنی دویم درخواستن است از کسی شفاعت اما که معنی یا رسولا
مدد کن چنان شود که یا رسول الله میخواهم از تو شفاعت در درگاه حق سبحان
یعنی درخواست میخواهم از تو به پیش حق سبحانه به برکت شفاعت
و در خوسات تو برآرد و پیدا کند حاجت مرا و استعانت باین معنی جایز
است مانند استعانت سایر الناس از مقربان سلطان بلا تشبیه
و مراد درین ندا همین معنی است نه معنی اول که موجب شرک است و عقیده
ما این است که استعانت از بندگان بمعنی طلب شفاعت جایز است چه حوا
آن ثابت است بحدیث شریف زیرا که اکابر اهل حدیث که خود
آورده اند که انسرور علیہ الصلوة والسلام فرموده که اگر شما در بیابان تل
تنهایی فریق و بمدد کسی محتاج باشید پس بگوئید سه بار یا عباد الله اغنیو
ای بندگان خدا مدد کنید با من
معنی انکه


۱۹۹
یعنی ای بندگان خدا جل شانه مدد کنید با من آن سرور علیه الصلوة والسلام
فرموده چون این ندا را گفتید البته مدد میکنند با شما بندگانی که از چشم شما غائبند
استعانت در ندای مذکور بمعنی طلب شفاعت است یعنی ای بندگان خدا جاشانه
شفاعت کنید و درخواست نمائید حاجت مرا از جناب حق سبحانه و نیز کبار
اهل حدیث در کتب خود آورده اند که آنسرور علیہ الصلوة والسلام فرمود
که اگر شما را حاجتی باشد مشکل پس طهارت کنید و بگوئید یا محمد انی اتوجه
بك الی ربی یعنی ای محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توسل میکنم بتو و شفا
میخواهم از تو به نزد حق سبحانه تا حق سبحانه ببرکت شفاعت و درخواست تو
بر آرد حاجت مرا و درین جا برای رد عقیده ایشان غیر از جواب مسطور نیز جواب
دیگرست لکن برای اختصار اکتفا بجواب ظاهر تر نمودیم عقیده دویم
ایشان آنکه این لا مذهبان گویند که مردگان سمع و شیندن ندارند بدین نکی
حق سبحانه و تعالی در کتاب خود فرموده و ما انت بمسمع من فی القبور یعنی
نیستی تو ای محمدصلی اللہ علیہ و سلم که شنوا گردانی کفار را یعنی کفار می شوند


۱۷۰
زیرا که ایشان مانند مردگانند در ناشیندن و نیز حق سبحانه در کتاب خود فرمود
اِنَّکَ لا تُسمِعُ الْمَوتىٰ معنی این آیه شریف مثل معنی آیت اول است و از
بدرستی که تو نمی شنوانی مرگان را
هر دو آیت شریف معلوم شد که مردگان شنیدن ندارند زیرا که حق سبحانه
درینجا تشبیه کرده کفار را با مردگان در ناشیندن و هر گاه که ایشان نمی شنوند
پس ندای مذکور بایشان عبث و بی فایده است جواب آنکه سمع و شنیدن
دو معنی دارد معنی اول آن معنی مشهورست یعنی شنیدن بگوش و معنی دویم
اطاعت است و فرمان بردن چنانکه گویند فلان کس از من نمی شنود و
مراد از لفظ لا تسمع درین آیت شریف نفی شنیدن بگوش نیست زیرا که کفار
البته می شنیدند نصیحت آنسرور علیه الصلوة و السلام را که بایشان میگفتند
اما قبول نمیکردند بلکه مراد از لا تُسمع نفی اطاعت و فرمان برداریست
یعنی کفار قبول نمیکند فرمان ترا زیرا که ایشان مانند مردگانند یعنی کفار صلا
قبول فرمان ندارند چنانکه مردگان صلاحیت آن ندارند و درینجا جوابها
دیگر وا ولا نسلم بسیار است اما اختصار بجواب مذکور نمودیم و عقیده ما این
است که


۱۷۱

که مردگان سامع و شنوا اند سمع و شنیدن ایشان ثابت است باحادیث
کثیره که اکابر اهل احادیث آنرا در کتب خود آورده اند و ذکرش بطول می
انجامد و خلاصه ترجمه بعضی از ان چنانست که انسرور عالم صلی الله علیه وسلم
بروز بدر هر یک از کشتگان کفار را ندا کردند که ای فلان فلان تا قتیه
وعده خدا را جل و علی شانه کسی گفت یا رسول الله آیا مردگان می شنوند
فرمود که زندگان شنواتر نیستند از مردگان عقیده سیوم انکه این طایفه نجدیا
گویند که انبیای علیهم السلام و اولیای کرام را تصرف نیست در خلق در جاز
حیواة و نه در حال وفات یعنی ایشان نمیتوانند که نفع یا ضرر بکسی رسانند
بدلیل انکه حق سبحانه در کتاب خود فرموده قل انی لا املک لکم ضرا ولار شدا
بگو یا محمد صلی الله علیه وسلم که من نمیتوانم تصرف کردن در رسانیدن
نفع یا ضرر بشما و نیست مرا تصرف در نفع و اضرار کسی و ازین جا معلوم شد
که انسرور صلی الله علیه وسلم را تصرف نیست در حالی از احوال نه در
حیواة و نه در وفات و ولی که تابع اوست بطریق اولی تصرف ندارد پس


۱۷۲

ندای مذکور یعنی یا رسول الله مدد کن و یا علی مدد کن و مانند آن عبث است
و نیز عبث و بی فایدہ است نذر کسی بر ذمۀ خود مقرر کردن و بمقبره رفتن زیرا
غرض از این ندا و نذر و رفتن بمقابر طلب مددست از اموات و مدد کردن
بی قدرت بر مددامریست نامعقول جواب آنکه معنی آیت مذکوره چنان
که این لامذهبان فهمیده اند باین طور که بگوای محمد صلی الله علیه و آله و سلم
که مرا قدرت بر تصرف نیست اصلانه از خود و نه از جانب حق جل و علی
شانه بلکه معنی او چنانست که بگوای محمد صلی الله علیه و سلم که مرا قدرت بر تصرف
نیست از خود اگرچه مرا قدرت است بر تصرف از جانب حق جل و علی شانه
زیرا که قدرت نبی صلی الله علیه و سلم بر تصرف ثابت است بنص قران
شریف بدلیل آنکه حق سبحانه در کتاب خود حکایت نموده از تصرف انسرور
علیه الصلوة والسلام و فرموده که انشق القمر یعنی دو نیمه شد ماهتاب
دو حصه ماهتاب
باشارت انگشت مبارک آنسرور نبی علیه الصلوة و السلام و کسیکه در اسمان
تصرف دارد در زمین چگونه تصرف ندارد و دلایل بر نبوت آنسرور صلی

علیه و آله


۱۷۳
علیه و آله و سلّم نیست مگر معجزات یعنی تصرّفات بی شمار که آنسرور عالم
صلی الله علیه و آله و سلّم صادر شده و کسی را نیست مجال قدرت بران
و بیان آن بطول می انجامد و بعضی ازان روان شدن درختان است
باشارت مبارک صلی الله علیه و سلم و باز گردانیدن آفتاب از غروب
و پرکردن همه چشمهای لشکر کفار است با انداختن مشتی از سنگریزه ها و تصرف
ولی نیز ثابت است بنص قرآن شریف زیرا که حق سبحانه تعالی در کتاب
خود حکایت نموده از والده عیسی علیه السلام که هُوَ مِنْ عِنْدِ اللهِ یعنی این
طعام از جانب حق است جلّ و علی شأنه و نیز حق سبحانه در کتاب خود حکایت
نموده از مصاحب سلیمان علیه السلام یعنی آصف بن برخیا که اَنَا آتِیكَ
به قَبْلَ اَنْ یَرْتَدَّ اِلَیْكَ طَرْفُكَ الایه یعنی من آرم تخت بلقیس را در کمتر از هم
زدن و نیز ثابت است تصرف بی شمار از اولیای کرام بنقل متواتر که احتمال
کذب ندارد و بیان آن بطول می انجامد بعضی ازان روان شدن رود
نیل است بکاغذ حضرت امیر المؤمنین عمر فاروق رضی الله عنه و آوا


۱۷۲
دادن اوست از مسجد مدینه منوره لشکر خود را در نهاوند که یکنیم هزار کرو در
بودند از و و ساریه نام حاکم بران لشکر شنید آواز مبارک را که فرمود یاساریه
الجبل یعنی ساریه نام پرهیز کنید از جانب کوه مولانا میفرماید بیت : اولیا را
هست قدرت از اله + تیر جسته باز آرندش ز راه : یعنی قضای معلق را
تغییر میدهند و هرگاه که تصرف نبی صلی الله علیه وسلم و اولیای کرام در حال
حیات ثابت شد بنص قرآن مجید و نقل متواتر پس ثابت شد تصرف ایشان
در حال وفات نیز زیرا که انبیائی علیهم السلام افضل اند از شهدا و شهد اسبابه
تعالی در چند جا از قرآن شریف احیا گفته که بیان ان بطول می انجامد
انبیائی علیهم السلام بطریق اولی احیا اند و اولیای کرام داخلند در مجاهدین
و شهدا که ایشان نفس اماره خود را بشمشیر مجاهده کشته اند بلکه جهاد ایشان اکبر است
و جهاد شهدا اصغر بحكم رَجَعْنَا مِنَ الجهاد الأكبر إلى الجِهَادِ الأصغر سركاه
که جهاد اصغر سبب حیات میشود جهاد اکبر بطریق اولی سبب حیات است
بیت کشتگان خنجر تسلیم را + هر زمان از غیب جانی دیگرست و هرگاه نما
جانشان


۱۷۵

حیات ایشان پس از وفات ظاهری ثابت شد امداد ایشان نیز پس
از وفات مولانا میفرمایند منوی موت ولی هست حیات ابد به قوت امداد
نه زدگشت در هیچ خلل نیست ولی را بموت به قوت امداد نه زد گشت بت و پچه
و آنچه این بلامذهبان گویند که ندای منکر عبث است و نیز عبث و بی فایده است
این ندا که یا علی مدد کن و یا شیخ عبد القادر جیلانی مدد کن زیرا که نمیشنوند اگر از با دواز
مسافت از بخارا بنجف شریف یا بغداد شریف حظ معنی ندارد جواب آنکه
بعضی از کرامات اولیای کرام شنیدن است از دور و اطلاع است بر مغیبات
چنانکه در میان کرامت امیر المومنین عمر فاروق رضی الله تعالی عنه گذشت
بیت اولیا اطفال حق اند ای پسر به در حضور و غیب آگه با خبر به علاوه بزرگان ما
دلیل است روشن تر از همه دلایل و جوا به ازیرا که تصرفات اولیائی کرام
پس از وفات به تجربه بی شمار مشاهده شد و میشود و به نقل متواتر بمارسیده
که احدی از ان انکار نتوان کرد مانند تصرفات حضرت غوث الاعظم قدس سره
و دیگر اولیای کرام و مشاهده مذکوره دلیل دندان شکن ایشان را لال میکند


۱۷۹

برسمع اموات و هم برتصرف ایشان و هم بر حیات ایشان و قیل و قال درینجا
دراز است لکن برای اختصار بمذکور اکتفی نمودیم عقیده چهارم انکه و هابیان
گویند که نام نهادن بنام عبدالمحمد و غلام محمد و عبدالعلی و غلامعلی و مانند ان
موجب شرکست بدلیل انکه نسبت بندگی بغیر خدا جل شانه شرک است
صریح جواب انکه لفظ عبد دو معنی دارد معنی اول عبادت کننده و پرستند
معنی دویم فرمان بردار و تعظیم کننده چنانچه در محل تعظیم گویند من عبد و غلام
شما هستم و مراد درین جا معنی ثانی است نه معنی اول که موجب شرکست
و عقیده ما این است که نامهای مذکوره موجب ثواب است زیرا که درین
نامها تعظیم نبی علیه الصلوة و السلام و اولیای کرام است و تعظیم ایشان
موجب فضایل بی غایت است مولانا میفرماید بیت از خدا جوئیم
توفیق ادب * بی ادب محروم گشت از لطف رب * بلکه بزعم حقیر
نام کلب علی بهتر از غلامعلی است بلکه باید که خود را از سگ کمتر شمارد بیت
نسبت خود بسگت کردم و بر منفعلم * زانکه نسبت بسگ کوی تو بس بی ادبیت


۱۷۷

بلی بهترین اسما چنانکه در حدیث شریف آمده مانند عبدالله و عبدالرحیم است
یا نام نهادن بنام آنسرور علیه الصلوة و السلام و در بهتری مضایقه نیست
نه آنکه نام نهادن بمانند عبدالله و عبد الاحد وجب است زیرا که نامهای
اکثر از اصحاب کرام رضی الله عنهم و تابعین ذوی الاحترام نه بمانند است این
عقیده فاسده ایشان نیز جواب های دیگر دارد لکن جواب مذکور مختصر است
باب دویم
در رد عقاید ایشان که تعلق به نبوت دارد عقیده اول آنکه این لامذهبان گویند
که آنسرور صلی الله علیه و سلم افضل الناس نیست بدلیل آنکه آنحضرت
صلی الله علیه و اله وسلم فرموده وَاللّٰهِ مَا يُفْعَلُ بِيْ وَبِكُمْ یعنی سوگند بخدا
سوگند بخدا چه خواهد کرد خدا بامن و با شما
مرا که ندانم من که پروردگار عالم چه خواهد کرد در عاقبت با من و با شما و ازینجا معلوم
که اورا معلوم نیست عاقبت کار خود از رستگاری از عذاب در آمدن در بهشت
و کسی را که عاقبت کار خود مانند دیگر کسان معلوم نباشد او را چه فضیلت بر
دیگران بود جواب آنکه معنی این حدیث شریف چنانست که این لامذهبان


۱۷۸

فهمیداند باین وجه که مرا عاقبت خود معلوم نیست اصلانه از خود و نه از وحی
ربانی بلکه معنی این ست که مرا عاقبت کار خود معلوم نیست از خود زیرا که انسرور
صلی الله علیه و آله و سلم را عاقبت کار خود از وحی ربانی معلوم و مکشوفست
چه حق سبحانه در کتاب خود آنسرور صلی الله علیه و آله و اصحابه و سلم را اخبار
از عاقبت محمودش نموده و مژده سعادت اخروی او را ارزانی فرموده که
وَلَسَوفَ يُعطِيكَ رَبُّكَ فَتَرضی و نیز حق سبحانه فرموده لِيَغفِرَ لَكَ اللهُ
و البته زود میدهد ترا پروردگار تو پس خشنود شوی تا بیامرزد خدا مر ترا
مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ پس علم انسرور علیه الصلوة و السلام بعاقبت محمود
آنچه پیش گذشته است از گناه تو و آنچه بعد ازین آید
خود و مغفرت و رضا مند شدن آنحضرت صلی الله علیه و سلم در آخرت ثابت است
از وحی الهی و نص قرآن مجید و نیز ثابت است آنحضرت صلی الله علیه و سلم را
علم مذکور با حادیث کثیره مذکوره در کتب اکابر اهل حدیث که در ان مطعول
انجامد و بعضی از آن این حدیث شریف است که انَا اَوَّلُ مَن يَقرَعُ بَابَ الجَنَّةِ
محققا من یکم کسی میشوم که دروازه بهشت میزند
یعنی من اول کسم که میکوبد دروازه بهشت را و بعضی از ان این حدیث شریف
است فِی المَفاتِیحُ يَومَئِذٍ بِیَدی یعنی کلید های در بهشت در ان روز
و کلید های بهشت انروز بدست من باشد

بدر


۱۷۹

بدست ما بود و ازینجا معلوم شد که مراد در حدیث مذکور این است که سوگند است
مرا که مرا علم نیست بر عاقبت خویش از خود نه آنکه مرا علم نیست اصلاً نه از خود
نه از جانب وحی ربانی زیرا که علم آنحضرت صلی الله علیه وسلم بر عاقبت خود با
شد بنص قرآن شریف و احادیث مذکوره وسعت ورود این حدیث شریف
چنانکه در کتب احادیث مذکور است آن بود که کسی گفت که فلان کس
جنتی است پس آنسرور صلی الله علیه وسلم فرمود که سوگندست مرا که با وجود
که من افضل انبیا و مدینه علم مرا بغیر وحی ربانی عاقبت کار معلوم نیست
پس شما را چه یارا که اخبار بغیب میکنید و گواهی میدهید که فلان جنتی است
یا دوزخی و درین حدیث شریف غیر از جواب مذکور نیز توجیهات دیگر است
مانند توجیهاتیکه درین آیت شریف است قُلْ مَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ
لکن چون ذکر آن بتطویل می انجامید راه اختصار را مسلوک نمودیم عقیده
ما اینست که آنسرور عالم صلی الله علیه وسلم افضل انبیا علیهم السلام است
و فضیلت آنحضرت صلی الله علیه وسلم ثابت است بنص قران شریف


۱۸۰

که حق سبحانه تعالی در کتاب خود فرموده كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ شما هستید بهترین امت که بیرون آورده شدید از برای مردمان
معنی آیت شریف انکه شما بهترین امت ها هستید بظهور آمده و شکی نیست
که بهتری است بسبب بهتری نبی بود و نیز فضیلت آنسرور صلی الله علیه
و آله وسلم ثابت است باحادیث کثیره که اکابر اهل حدیث آنرا در کتب
خود آورده اند بعض ازان این حدیث شریف ست أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ آنم سردار فرزندان آدم وقتیکہ
یعنی من مولای اولاد آدمم واگر این لاند هبان درین حدیث شریف شکا
می آرند پس اثبات دعوای خود باین حدیث شریف میکنم أَنَا أَكْرَمُ منم عزیز ترین بنده
الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ وَلَا فَخْرَ یعنی من بزرگ گذشتگان و آیندگانم بی
که گذشتگان و آیندگان و نیست این فخر من فخر
و حق سبحانه تعالی در چند جا از قرآن شریف مدح آنسرور صلی الله علیه وسلم
فرموده که ذکر آن بطول انجامد و بعضی از ان این آیت شریف است که
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ بیت ثنائی مدح شاہی چون توان گفت
ونفرستادیم ترا مگر رحمت از برای جهانیان
که مدح او خدا و مدحجان گفت : وحسن صورت سیرت و زیبائی شمائل
و اخلاق آنسرور علیه الصلوة والسلام شهره آفاق ومنطوق قرآن شریعت
بباین


۱۸۱

و باین زیادت و کثرت اولیای عظام و علمای ذوی الاحترام که درامت
انسرور علیه الصلوة و السلام بوده در هیچ امت از امم گذشته نگذشته مصرع
کمترین بنده درگاه تو اویس قرنی و مرقد مبارک آنسرور صلی الله علیه وسلم
در میان مراقد انبیای علیهم السلام نمایان و نگذشت نماست بخلاف مراقد
مبارکۀ ایشان و کتاب سماوی انحضرت صلی الله علیه و آله و سلم ممتازست
از دیگر کتب سماویه بفصاحت و بلاغت و بمبودن آنحضرت صلی الله
علیه و سلم حشمه علوم بی انتها واحدیرا در و مجال تغییر و انحراف نیست
بخلاف دیگر کتب سماویه و براهین فضلیت آنسرور علیه الصلوة و السلام
حدی و غایتی ندارد اما اثبات روشنی آفتاب بدلایل و براهین امر
بیهوده و رنجیست بی فایده رباعی ای فخر رسل دو کون پیرایه تست
افلاک یکی منبر نه پایه تست گر شخص ترا سایه نیفتد چه عجب تو نوری و
آفتاب چون سایه تست بیت محمد عربی کا بروی هر دو سراست
کسی که خاک درش نیست خاک بر سر او من یهدی الله فهو المهتدی و من
کسی را که راه نماید خدا پس او راه یافته و کسی را که


۱۸۲

يُضْلِلْهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ و عقيده دويم انکه لامذهبان گويند که آنسرور
که راه نمايد او پس نيست راه نماينده مراورا
عليه الصلوه والسلام نيست آخر انبيای عليهم السلام بلکه جايز است که پس از
آنحضرت صلی الله عليه وسلم نبی ديگر پيدا شود بدليل آنکه انسرور صلی الله
عليه و آله وسلم فرموده اَنَا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَلَا نَبِيَّ بَعْدِي اِلَّا اَنْ يَشَاءَ اللهُ
منم آخر خبر دهنده گان و نيست خبر دهنده بعد از من مگر انکه خواسته باشد خدا
و ترجمه اين حديث بقانون عرب چنانست که من اخير انبيا ام عليهم السلام
و نيست نبی بعد از من در هيچ وقت مگر هست در آنوقت که حق سبحانه اراده
او کرده و اين حديث شريف دليل است بر آنکه لفظ الا ان يشاء الله
مقدر و مراد است بمراه لفظ خاتم النبيين که در قرآن شريف واقع شده
و عقيده ما اين است که آنحضرت صلی الله عليه وآله وسلم خاتم النبيين است
و ختم نبوت بر آنحضرت صلی الله عليه و سلم ثابت است بنص قرآن شريف
و به احاديث كثيره مذکوره در کتب اکابر اهل حديث که بعضی از ان انينجه ديث
شريفست که كُنْتُ اَوَّلَ النَّبِيِّينَ فِي الْخَلْقِ وَاٰخِرَهُمْ فِي الْبَعْثِ
هستم من نخست پيغمبران در آفرينش و آخر ايشان در بعثت
يعنی من اوّل انبيا ام در پيدايش و آخر ايشانم در ظهور و بعضی از ان انيجه ديث

المعجزات